৭. পাতালৰগ্গৰণ্ণনা
৬৪৯-৬৫০. চতুক্কং পাতালে. অধরং ভুৰনং অধোভুৰনং. পতন্তি অস্মিং পাতালং, অলো, মজ্ঝে দীঘো. নাগানং লোকো. রসায তলং রসাতলং.
সোব্ভন্তং ছিদ্দমত্তে. রণ সদ্দে, ধো, নত্তং, যদাদি. ৰর দিত্তিযং. ৰিগতো ৰরো ৰারণং অস্স ৰিৰরং, ছিদি দ্ৰিধাকরণে, দো. কুহ ৰিম্হযনে, অরো. সুস সোসনে, ইরো. বিল ভেদনে, অ. সুসতো ই, সুসি. ছিন্দিত্ৰা গচ্ছতীতি ছিগ্গলং, যদাদি. সুট্ঠু অব্ভং আকাসং অস্মিং সোব্ভং.
‘‘সুসির’’ন্তি ছিদ্দসামঞ্ঞে যং নপুংসকৰচনং, তং সচ্ছিদ্দে ছিদ্দৰতি দব্বে তীসু, যথা ‘‘সুসিরো রুক্খো, সুসিরা চিঞ্চা, সুসিরং কট্ঠ’’ন্তি.
দ্ৰযং ভূমিছিদ্দে. কাস দিত্তিযং, উ. অৰ রক্খণে, অটো, আৰাটো, অৰাটোপি. দ্ৰযং সপ্পানং রাজিনি. ৰসু রতনং যস্সত্থীতি ৰাসুকী.
৬৫১. দ্ৰযং নাগানং রাজিনি. দেৰেহিপ্যস্সন্তো নোপলদ্ধোতি অনন্তো, সেসোপি, সিস হিংসাযং, সিসতি কপ্পন্তেতি সেসো, অ.
দ্ৰযং অজগরে. ৰহতিস্মা অসো, ৰাহসো. অজং ছাগং গিলতীতি অজগরো, অ, ইস্সত্তং, লস্স রত্তঞ্চ. সযীপি, সযনসীলো সযী.
দ্ৰযং গোনসসপ্পে ‘‘ঙা-চ্ৰে’’ইতি খ্যাতে. গৰস্সেৰ নাসা অস্সাতি গোনসো, সঞ্ঞাযং নাসসদ্দস্স নসো কতো [পাণিনি ৫.৪.১১৯]. তিলং ইচ্ছতীতি তিলিচ্ছো, তিরিযং অঞ্চতীতি ৰা তিলিচ্ছো, যদাদি.
দ্ৰযং দেড্ডুভে, যো ‘‘জলসপ্পো’’তি ৰুচ্চতি. দেড্ডুনা রাজিযা উভতীতি দেড্ডুভো. পিট্ঠে রাজিযোগা রাজুলো, উলো, বধিরসপ্পেপ্যেতে.
৬৫২. কম্বলো চ অস্সতরো চাতি ইমে দ্ৰে নাগকুলা মেরুপাদে ৰসন্তি.
দ্ৰযং ৰেস্মনিৰুট্ঠসপ্পে. ‘‘ৰম্মনী’’তিপি পাঠো. ‘‘অসুদ্দো ঘরসপ্পো’’তি ৰুত্তত্তা নিব্বিসতায অমারিতত্তা সীলযুত্তং অত্তা মনো যস্মিং সিলুত্তো, অস্সু, রস্সাদি.
দ্ৰযং রুক্খগ্গাদীসু নিৰুট্ঠসপ্পে. নীলো হরিতো সপ্পোতি নীলসপ্পো. ‘‘নীলো কণ্হম্হি হরিতে’’তি হি তারপালো. পঠমকালে সিলাযং ভৰতীতি সিলাভু.
৬৫৩-৬৫৪. ৰিসধরন্তং সপ্পমত্তে. আসিযং ৰিসং এতস্স আসীৰিসো, আসী সপ্পদাঠা. ভুজ কোটিল্যে, কুটিলাযমানো গচ্ছতীতি ভুজঙ্গো, এৰং ভুজগো, ভুজঙ্গমো চ. অহি গমনে, ই. সরন্তো সপ্পতি গচ্ছতীতি সরীসপো, অস্সী, সংযোগলোপো, অলুত্তসমাসোযং, ভুজঙ্গভুজঙ্গমাপি, সব্বধরকতে পন ‘‘ভুসং, পুনপ্পুনং ৰা কুটিলং সপ্পতীতি সরীসপো’’তি ৰুত্তং. ফণযোগা, ঈ, ফণী. সপ্পতিস্মা অ, ভূমিফুট্ঠেন গত্তেন গতি সপ্পনং. অরং সীঘং গচ্ছতীতি অলগদ্দো, মস্স দো, রস্স লত্তঞ্চ, অলগদ্দো, জলসপ্পেপ্যযং, ‘‘অলগদ্দো জলৰাল়ো’’তি [অমর ৮.৫] হি অমরসীহো. ভোগো ফণিকাযো, তংযোগা ভোগী. পন্নং গচ্ছতীতি পন্নগো, পাদেহি ৰা ন গচ্ছতীতি পন্নগো. দ্ৰে জিৰ্হা অস্স. উরসা গচ্ছতীতি উরগো. ৰিসেসেন আলাতি গণ্হাতি আযুন্তি ৰাল়ো, লস্স ল়ত্তং, ৰা গমনে ৰা, অলো. দীঘসরীরতায দীঘো. দীঘা পিট্ঠি যস্স, সমাসে কো. উদরমেৰ পাদো যস্স. ৰিসং ধরতি. চক্কী, কুণ্ডলী, গূল়্হপাদো, চক্খুস্সৰো, কাকোদরো, দব্বীকরো, বিলেসযো, জিম্হগো, পৰনাসনোপি. সিরসি চক্কযোগা চক্কী. কুণ্ডলমিৰ ৰপু অস্সত্থীতি তংযোগা কুণ্ডলী. চক্খুনা সুণোতীতি চক্খুস্সৰো. কাকোদরমিৰ উদরং অস্স. দব্বিগতিকত্তা ফণা দব্বী, তং করোতি বন্ধতীতি দব্বীকরো. সামঞ্ঞনিদ্দেসেপি কণ্হসপ্পাদিযেৰ দব্বীকরো. জিম্হং কুটিলং গচ্ছতীতি. পৰনাসনো ৰাতভোজী.
ফণিনো সপ্পস্স তনু কাযো ভোগো নাম. ভুজতীতি ভোগো, ভুজ কোটিল্যে, ণো.
৬৫৫-৬৫৬. দ্ৰযং সপ্পস্স দাঠাযং. অসতি যেন অসং, মুখং, তস্মিং ভৰা আসী, সপ্পস্স দাঠা দন্তুত্তমা. দ্ৰযং সপ্পস্স জিণ্ণতচে, নিমুচ্চতে যস্মা সপ্পোতি, ণো. কঞ্চুকসদিসত্তা কঞ্চুকো. সমা তুল্যত্থা.
দ্ৰযং ৰিসমত্তে. সোণিপথগতং ৰিসতি দেহন্তি ৰিসং, ৰিস পৰেসনে. গিরতীতি গরল়ং, অল়ো.
হলাহলো, কাল়কূটো, আদিনা কাকোলাদযো চ সত্তাতি ইমে নৰ তব্ভেদা তস্স ৰিসস্স ভেদা. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘পুমে পণ্ডে চ কাকোল-কাল়কূটহলাহলা;
সোরট্ঠিকো সুক্কিকেয্যো, ব্রহ্মপুত্তো পদীপনো;
দারদো ৰচ্ছনাভো চ, ৰিসভেদা ইমে নৰা’’তি [অমর ৮.১০-১১].
তত্র হলাহলো পুমে, ৰাকারেন নপুংসকেপি, ‘‘হালাহল’’ন্তি হি তিকণ্ডসেসে [তিকণ্ডসেস ১.৮.৫] দীঘাদিপি. তালপত্রসণ্ঠানো নীলপত্রো গোথনাকতিফলো গচ্ছো হলাহলো. অস্স চ সমীপে রুক্খাদযো ডয্হন্তে. হিমৰতি, কিক্কিন্দাযং, কোঙ্কণেসু, দক্খিণসমুদ্দে চ জাযতে, হনতীতি হলো, অ, নস্স লো, হলানম্পি হলো হলাহলো, মজ্ঝদীঘো. তিরিযলেখায চিতং দ্ৰিজপদেহি যুত্তং, তথা গণ্ঠিভি ব্যাপিতং বিন্দুভিদেৰ যং ঘনতরেহি, তং কাল়কূটং. ইদঞ্চ পুথুমালিনামস্সাসুরস্স সোণিতম্হা এৰ অসুরসমযে [দেৰাসুররণে (?)] সমুপ্পন্নস্স অস্সত্থরুক্খসদিসস্স রুক্খস্স নিয্যাসো, অহিচ্ছত্তমলযকোঙ্কণসিঙ্গৰেরপব্বতাদীসু চোপ্পজ্জতে. ৰণ্ণেন কাল়ঞ্চ তং সত্তানং জীৰিতহরণতো লোহমুগ্গরসদিসতায কূটঞ্চেতি কাল়কূটং.
ব্রহ্মপুত্তো তু কপিলো, মলযদ্দিভৰো খরো;
পদীপনো তু দহনো, রত্তৰণ্ণো’ঞ্জনদ্দিজো [চিন্তামণিটীকা ৮.১০-১১].
দরদে ভৰো দারদো, সুপ্পভনামকো তংদেসপসিদ্ধো চ. ৰচ্ছনাভো সিন্দুৰারপত্তসদিসো চ তংসমীপে রুক্খো ন ৰদ্ধতে, তংসম্ফস্সৰাযু চ জরযতি, ৰিঞ্ঝাযং, কিক্কিন্দাযঞ্চ জাযতে, এৰং ৰিসন্তরানম্পি সরূপং আগমতো ৰিঞ্ঞেয্যং.
দ্ৰযং ধনত্থং সপ্পগ্গাহে. ৰাল়ং সপ্পং গণ্হনসীলতায ৰাল়গাহী. অহিনো তুণ্ডেন মুখেন দিব্বতীতি অহিতুণ্ডিকো, ণিকো, ‘‘ৰাল়গ্গাহো’হিতুণ্ডিকো’’তি [অমরকোসে ৮.১১-গাথাযম্পি] অমরমালা.
৬৫৭. তিকং নিরযে. অযো ইট্ঠফলং, সো নিগ্গতো অস্মাতি নিরযো, নিন্দিতো রযো গমনং এত্থাতি ৰা নিরযো. দুট্ঠা গতি দুগ্গতি. অপুঞ্ঞে নেতীতি নরকো, ণ্ৰু, রন্তো চ, নরকো.
তেসু নিরযেসু যো ‘‘মহানিরযো’’তি ৰুত্তো, সো অট্ঠধা হোতীতি তং দস্সেতি ‘‘সঞ্জীৰো’’চ্চাদিনা সিলোকেন. মরন্তাপি কম্মফলানুভৰনত্থং পুনপ্পুনং জীৰন্তি অস্মিং সঞ্জীৰো. যত্থ নিরযে নেরযিকানং সরীরানি ৰড্ঢকীনং কাল়সুত্তেন সঞ্ঞাণং কত্ৰা ৰাসিযা তচ্ছন্তি, সো কাল়সুত্তো. ভুসং, পুনপ্পুনং ৰা দুক্খিতসদ্দেন রৰন্তি অস্মিং রোরুৰো, মহন্তো চ সো রোরুৰো চাতি মহারোরুৰো. পুন ‘‘রোরুৰো’’তি চূল়রোরুৰো ৰুত্তো. ভুসং পতন্তি অস্মিং পতাপনো, ‘‘ৰীচি তরঙ্গে অপ্পে চা’’তি রুদ্দো, নত্থি সুখস্স ৰীচি লেসোপি অত্রাতি অৰীচি, ‘‘ৰীচি সুখতরঙ্গেসূ’’তি তিকণ্ডসেসো [তিকণ্ডসেস ৩.৩.৭৮], তস্মা নত্থি ৰীচি সুখং এত্থাতি অৰীচি. সমন্ততো আগতেহি পব্বতেহি হঞ্ঞন্তি অত্রাতি সঙ্ঘাতো. তপন্তি অত্র তাপনো, ইতিসদ্দো অট্ঠন্নং পরিসমাপনত্থো.
৬৫৮. তত্থ নিরযেসু ৰেতরণী চ লোহকুম্ভী চাতি ইমে দ্ৰে নিরযা জলাসযা জলাধারা, তে চ থিযং, তরণী নাৰা, সা নত্থি যস্সং ৰেতরণী. লোহমযা কুম্ভী লোহকুম্ভী.
দ্ৰযং নিরযপালে. কারণা যাতনা, সা চ তিব্বৰেদনা, তং করোতীতি কারণিকো. নিরযগতসত্তে পাতীতি নিরযপো.
দ্ৰযং নিরযগতসত্তে. নিরযং গচ্ছতীতি নেরযিকো. নরকং গচ্ছতীতি নারকো.
৬৫৯. উদধি পরিযন্তং সমুদ্দস্স নামং. অণ্ণো জলং, সো ৰাতি গচ্ছতি যস্মিং অণ্ণৰো, অণ্ণো যস্মিং ৰিজ্জতীতি ৰা অণ্ণৰো, অস্সত্থ্যত্থে ৰো. সগরেহি রাজকুমারেহি খতো সাগরো, সানং ধনানং আকরোতি ৰা সাগরো, কস্স গো, সাগ সংৰরণে ৰা, অরো. সন্দতেতি সিন্ধু, সন্দ সৰনে, যদাদি. উদি ক্লেদনে, সম্মা ক্লিদন্তি চন্দোদযে অস্মা আপানীতি সমুদ্দো. জলানি, উদকানি চ নিধীযন্তে, ধীযন্তে চাত্রাতি জলনিধি, উদধি চ, উদকস্স উদাদেসো.
তস্স সমুদ্দস্স খীরণ্ণৰো, আদিনা লৰণোদো, দধ্যুদো, ঘতোদো, উচ্ছুরসোদো, মদিরোদো, সাদুদকো চাতি ইমে সত্ত মহণ্ণৰৰিসেসা ভৰন্তি [ব্যাখ্যাসুধা ১.১০.২]. খীরৰণ্ণো অণ্ণৰো খীরণ্ণৰো.
৬৬০. অস্স সমুদ্দস্স কূলদেসো তীরদেসো ৰেলা নাম, ৰিগচ্ছন্তি ইরা যস্সং ৰেলা, লত্তং. চক্কমিৰ সলিলানং জলানং ভমো ভমনং আৰট্টো নাম, আৰট্টন্তি জলানি অত্রাতি আৰট্টো.
তিকং বিন্দুম্হি. থু অভিত্থৰে, ৰো, উস্সে. ৰিদি অৰযৰে, উ, বিন্দু. ফুস ফুসনে, তো, ফুসিতং. পাকারে, গেহাদিতিত্তিযঞ্চ জলনিগ্গমো ভমো নাম, ভমু অনৰট্ঠানে.
৬৬১. সিলোকো উদকে. আপ ব্যাপনে, অপ্পোতি সব্বত্রাতি আপো. পাতব্বন্তি পযো, পা পানে, ণ্যো. রস্সো, পযো. জল ধঞ্ঞে, অ. ৰারযতি নিন্নোনতন্তি ৰারি, ৰর নিসেধে, ণি, ৰারযতি পিপাসন্তি ৰা ৰারি. পীযতেতি পানীযং, অনীযো. সলতীতি সলিলং, সল গতিযং, ইলো. উদি ক্লেদনে, ণ্ৰু, উলোপো, দকং পিপাসচ্ছেদং করোতীতি ৰা দকং, ‘‘দা দানচ্ছেদধাতূ’’তি [একক্খরকোস ২০ গাথা] হি একক্খরকোসে, রস্সো. অন সদ্দে, অ, দ্ৰিত্তং, অর গমনে ৰা, তো, অন্নাদেসো, ণত্তং. নী নযে, ঈরো. ৰন সম্ভত্তিযং. ৰনীযতে পিপাসেহীতি ৰনং. ৰা গমনে, অলো. তাযতে পালযতেতি তোযং, তা পালনে, চুরাদি, যো, আকারস্সোত্তং. অম্ব সদ্দে, উ, অম্বু. উদি পসৰনক্লেদনেসু, ণ্ৰু, উদকং. কর করণে, ক্ৰি, কং. কমলং, খীরম্পি, কমু ইচ্ছাকন্তীসু, অলো. খনু হিংসাযং, ঈরো, নলোপো, খী খযে ৰা, খীরং.
৬৬২. চতুক্কং তরঙ্গে. তরন্তো গচ্ছতি, তীরং ৰা গচ্ছতীতি তরঙ্গো, অলুত্তসমাসো, পরত্র ঈস্সত্তং. সযমেৰ ভিজ্জতেতি ভঙ্গো, অ. ঊহ ৰিতক্কে, মি, হলোপো, ঊমি, অর গমনে ৰা, মি, অস্সূ, রলোপো. ৰিম্হযং ৰিচিত্তং চিনোতীতি ৰীচি, ই, উপসগ্গস্স দীঘো, এতে দ্ৰে পুমিত্থিযং.
উল্লোলো, কল্লোলো চাতি ইদং দ্ৰযং মহাৰীচীসু কথ্যতে, লোল উম্মাদনে, উল্লোলযতীতি উল্লোলো, ণো, উল গমনে ৰা, ওলো, দ্ৰিত্তং. কল্ল সদ্দে, ওলো, কল্লোলো.
৬৬৩. সিলোকদ্ধং কদ্দমে. জলং বলতে জম্বালো, কম্মনি ণো, মকারো ৰণ্ণৰিকারো. কল সঙ্খ্যানে, অলো. পচ ৰিত্থারৰচনে, কম্মনি ণো. চিক্খ ৰচনে, অলো, দ্ৰিত্তং. কদ মদ্দে, অমো, দ্ৰিত্তং.
ছক্কং ৰালুকাযং. পুল মহত্থে, ইনো, ল়ত্তং. ৰল সংৰরণে, ণ্ৰু, অস্সু, ৰালুকা, থী. ৰণ্ণ সদ্দে, ৰণ্ণো. মর পাণচাগে, উ, মরু, দেৰেপি. অর গমনে, উ, অস্সু, উরু, মহন্তেপি, ৰণ্ণো চ মরু চ উরু চ ৰণ্ণমরূরু. সিচ পগ্ঘরণে, তো, সিকতা, থী.
৬৬৪. জলমজ্ঝগতং তলং কম্মভূতং ‘‘অন্তরীপং, দীপো’’তি চোচ্চতে. দ্ৰিধাগতানং আপানং অন্তরগতং অন্তরীপং, আকারস্সী. ‘‘অন্তরীয’’ন্তি ৰা পাঠো, তদা দ্ৰিধাগতানং আপানং অন্তরে ভৰং অন্তরীযন্তি ৰিগ্গহো, অকারস্সী. দ্ৰিধাগতানি আপানি অস্মিং হেতুভূতেতি দীপো. ৰকারআকারানং লোপো, ইস্সী চ, দীপো, ৰাকারেন দীপম্পি.
পঞ্চকং তীরস্স নামং. পার তীর কম্মসম্পত্তিযং, চুরাদি, অ. কূল আৰরণে, ণো. রুধ আৰরণে, রোধং. অঞ্ঞপারাদিনিৰত্তনত্থং ‘‘পতীর’’ন্তি ৰুত্তং. তট উস্সযে, অ, থিযং, তটী.
৬৬৫. পরম্হি তীরস্মিং পারসদ্দো, সো চ নপুংসকে, পার তীর কম্মসম্পত্তিযং, পার সামত্থিযে ৰা, পারযতি তরঙ্গাদযো ৰারেতুন্তি পারং. ওরন্তুতীরং ‘‘অপার’’ন্ত্যুচ্চতে, অৰরে তীরদেসে ভৰং ওরং, ণো. পারতো অঞ্ঞং তীরং অপারং.
পঞ্চকং উল়ুম্পে. উল়ুতো দকতো পাতি রক্খতি উল়ুপো, সোযেৰ নিগ্গহীতাগমৰসেন উল়ুম্পো. প্লৰতি, প্লৰন্তি অনেনাতি ৰা প্লৰো, প্লৰ গমনে, গমনং অত্র জলগমনং. কুল সন্তানে, অ, কে উলতি গচ্ছতীতি ৰা কুল্লো, অ, দ্ৰিত্তং. তরন্তি অনেন তরো, তর প্লৰতরণেসু. গমনাগমনৰসেন পুনপ্পুনং জলে অরন্তি যায, সা পচ্চরী, অ, নদাদি.
৬৬৬. তিকং নাৰাযং. তরন্তি যায তরণী, যু, নদাদি, ইপচ্চযে তরি, ঈম্হি তু তরী. নু থুতিযং, অ, ৰুড্ঢাৰাদেসা, নাৰা. দ্ৰযং লঙ্কারথম্ভে. কূপ গমনে, ণ্ৰু, কূপকো, অপচ্চযো ৰা, তদা সকত্থে কো. কমু ইচ্ছাযং, ভো, সকত্থে কো, অস্সু চ, কুম্ভকং.
দ্ৰযং ‘‘পে সেং’’ইতি খ্যাতে. তরস্স পচ্ছাভাগে বন্ধিতব্বোতি পচ্ছাবন্ধো. গ’মিচ্ছিতদিসং অটতি যেন গোটৰিসো, ইসো, অৰন্তো চ অস্সোত্তঞ্চ, গোটৰিসো. দ্ৰযং ‘‘পে তমা’’ইতি খ্যাতে. নাৰায কণ্ণো ৰিয কণ্ণো, মহন্তো কেনিপাতো, তেন পৰহণপতিসৰনতো, তং ধরতীতি, কম্মনি ণো. নাৰায যুত্তো নাৰিকো.
৬৬৭. দ্ৰযং নাৰায গমনোপাযে. অরতি যেনাতি অরিত্তং, ছদাদীহি তত্রণ, ইকারাগমো, দ্ৰিত্তঞ্চ. কে জলে নিপাতিযতে কেনিপাতো, অলুত্তসমাসোযং.
দ্ৰযং নিযামকে. পোতো পৰহনং, তং ৰাহযতীতি পোতৰাহো. নিযচ্ছতি পোতন্তি নিযামকো, যমু উপরমে, নিপুব্বো গমনে, ণ্ৰু, নিযামকো, চুরাদি. নিযামকেপি.
যে ৰাণিজা নাৰায ৰাণিজকম্মং আচরন্তি, তে সংযত্তিকা নাম, সংযানং সংযাত্রা, দীপন্তরগমনং, ত্রণ, সা পযোজনমেতেসং সংযত্তিকা, ণিকো, রলোপো, রস্সো চ. তপচ্চযেন ৰা সিদ্ধং. পোতৰাণিজাপি, পোতো পৰহনং, তস্স ৰাণিজা.
৬৬৮. লঙ্কারাদযো, ফিযাদযো চ নাৰায অঙ্গা অৰযৰা. লো ইন্দো, তস্স কারণং লঙ্কারো. ৰটো ৰুচ্চতি সিৰটো, তদাকারতায ৰটাকারো. ‘‘ৰটো কমদ্দে নিগ্রোধে’’তি হি নানত্থসঙ্গহো. ফা ৰুড্ঢিযং, ইযো, ফিযো.
দ্ৰযং ‘‘তলক’’ইতি খ্যাতে. পূ পৰনে, তো, ৰুড্ঢি, পৰহতি নিযামকেতি পৰহনং. ৰুত্তন্তি ক্রিযাপদং. দ্ৰযং কট্ঠম্বুৰাহিনিযং, দুণ গতিহিংসাসু, অ, নদাদি, ৰুড্ঢি, দোণী. অম্বুং নেতি যেন অম্বণং, উস্সত্তং, ণত্তঞ্চ, অম্ব সদ্দে ৰা, যু.
৬৬৯. তিকং গম্ভীরে. গমু গমনে, ঈরো, ভোন্তো চ মলোপো চ, গভীরো. মালোপে তু গম্ভীরো, গচ্ছন্তা ভাযন্তি অস্মিন্তি ৰা গভীরো, গম্ভীরো চ. নিপুব্বো মন অভ্যাসে, ণো, মস্স নো. তব্বিপক্খতো গম্ভীরৰিপরীততো উত্তানং নাম, উগ্গতং তানং পমাণং অস্স উত্তানং, অগম্ভীরং.
দ্ৰযং অগাধে. গাধ পতিট্ঠাকঙ্খাসু, গন্থে চ, নত্থি গাধং যত্র অগাধং. ন হেট্ঠিমতলং ফুসতি যত্র অতলম্ফস্সং.
তিকং অপ্পসন্নে. নত্থি অচ্ছভাৰো অত্র অনচ্ছো. কলুসং পাপেপি ৰুত্তং. ৰিল ভেদনে, ণো, আৰিলো. অৰ রক্খণে ৰা, ইলো.
৬৭০. তিকং নিম্মলে. ছো ছেদনে, ন ছিন্দতি দস্সনন্তি অচ্ছো, ণো, সচ্ছোপি, সর ৰিসরণে, তো, অন্নাদেসো. নত্থি মলং এতস্মিং ৰিমলো. গভীরপ্পভুতী গভীরাদযো ৰিমলন্তা তীসু লিঙ্গেসু.
পঞ্চকং কেৰট্টে. ধা ধারণে, ঈৰরো. মচ্ছে হন্ত্ৰা জীৰতীতি মচ্ছিকো, ইকো. মচ্ছে বন্ধতি জালেনাতি মচ্ছবন্ধো, মচ্ছে ৰধতীতি ৰা মচ্ছবন্ধো, নিগ্গহীতাগমো, কং জলং, তস্স ঈলক্খী, তায ৰট্টো ৰট্টনং অস্সত্থীতি কেৰট্টো. কেৰত্তোপি, ণো. জালে নিযুত্তো, জালেন হন্তীতি ৰা জালিকো, দাসোপ্যত্র, দাস দানে, অ, ‘‘দাসো কেৰট্টভচ্চেসূ’’তি [চিন্তামণিটীকা ১০.১৫] রুদ্দো.
৬৭১-৬৭২. ঝসান্তং মচ্ছে. মস আমসনে, ছো, মরধাতুৰসেন ৰা সিদ্ধো, মর পাণচাগে, ইনো, রলোপো. মুখপ্পদেসে পুথূনি লোমানি অস্স পুথুলোমো. পাঠীনাদীনং মচ্ছত্তা ৰিসেসতো অলোমকেপ্যস্স ৰুত্তি. ঝস হিংসত্থো দণ্ডকো ধাতু, অ, ঝসো. অণ্ডজো, ৰিসারো, সকলীপি, ৰিচিত্রং সরতি অনেন ৰিসারো, ণো. রোহিতাদীনং ৰক্কলপ্পাযো [বত্তলপ্পাযো (ক.)] তচো সকলং. তংযোগা, ঈ, সকলী.
রোহিতাদযো, মকরাদযো চ মচ্ছপ্পভেদা. রুহ জননে, তো, রোহিতো. ৰিপাকে মধুরসত্তা মগ্গুরো, ৰণ্ণৰিকারো, মজ্জতীতি ৰা মগ্গুরো, ঊরো, মজ্জ সুদ্ধিযং, জ্জস্স গ্গত্তং, রস্সো চ, মগ্গুরো, ‘‘ঙা খূ’’. সিঙ্গযুত্ততায সিঙ্গী, ণো, নদাদি, সঙ্গুপি, সরতি ৰাতন্তি ৰা সিঙ্গী, সর হিংসাযং, অ, রস্স গো, অস্সি, নিগ্গহীতাগমো, নদাদি, সিঙ্গী, ‘‘ঙ চ্ৰে’’. বল সংৰরণে, অলো, লস্স জো, বলজো,’’ঙ পা’’. মুঞ্জ সদ্দত্থো, মুঞ্জো. পূ পৰনে, উসো, ৰুদ্ধ্যাৰাদেসা, পাৰুসো, মহামুখমচ্ছো, ‘‘ঙ টা’’.
সত্তক্খত্তুং ৰঙ্কতীতি সত্তৰঙ্কো, ‘‘ঙ সে’’. সহ ৰঙ্কেন, সংৰিজ্জমানো ৰা ৰঙ্কো যস্স সৰঙ্কো, ‘‘ঙ ম্ৰে’’. নল়সণ্ঠানো মীনো নল়মীনো, ‘‘ঙ ফ্ौ-যো’’. কডি সন্নিচযৰদনেকদেসেসু, ণ্ৰু, গণ্ডকো, ‘‘ঙ মা’’. সসু হিংসাযং, উ, অস্সু, সুসুকা, সকত্থেকো, ‘‘ঙ-প্ौ-টযে’’. সযনতো পস্সেন ফরতীতি সফরী, নদাদি, ফর ফরণে, সফরী দ্ৰীসু, ‘‘ঙ খূ-মা’’. পাণিগ্গহণে মুখং কিরতীতি মকরো, যদাদি.
৬৭৩. তিমিআদযো সত্ত মহামচ্ছা নাম. তিম অদ্দভাৰে, তিমতীতি তিমি, ই, তিমি মচ্ছমত্তেপি. গির নিগ্গিরণে, ণো, লত্তং, ইস্সত্তং. তিমিনো গলো তিমিঙ্গলো, নিগ্গহীতাগমো. ৰণ্ণেন পিঙ্গলতিমিরসদিসতায তিমিরপিঙ্গলো. আ ভুসো নন্দতীতি আনন্দো, নন্দ সমিদ্ধিযং. তিমিনো মচ্ছে নন্দযতীতি তিমিনন্দো. ‘‘তিমিন্দো’’তিপি পাঠো, তিমীনং মচ্ছানং ইন্দো তিমিন্দো. অধিকো আরোহো যস্স অজ্ঝারোহো. মহন্তো তিমি মচ্ছো মহাতিমি.
৬৭৪. দ্ৰযং ‘‘ঙ ফে’’ইতি খ্যাতে. পাসাণসদিসসণ্ঠানো মচ্ছো পাসাণমচ্ছো. পঠ ৰিযত্তিযং ৰাচাযং, ইনো, উভযত্র দীঘো, পাঠীনো, ‘‘ঙ-প্ौ’’তি চ ৰদন্তি. দ্ৰযং বল়িসে. ৰঙ্কতীতি ৰঙ্কো, ৰঙ্ক কোটিল্যে. বল সংৰরণে, ইসো, ল়ত্তং. মচ্ছৰেধনম্পি, ৰিধ ৰিধানে, ভেদনে চ, অনেকত্থত্তা, যু.
তিকং কুম্ভীলে. ‘‘সুংসুমারো’’তি সমুদিতনামং, সসতীতি সুসু. সুসু এৰ সুংসু, মারেতীতি মারো, সুংসু এৰ মারো সুংসুমারো. কেন উভতি পূরেতীতি কুম্ভো, জলাসযো, তত্র উলতি গচ্ছতীতি কুম্ভীলো, কুম্ভী ৰা ঘটো, তং লাতীতি কুম্ভীলো. ন কমতীতি নক্কো, ক্ৰি, সঞ্ঞাসদ্দত্তা নস্স পকতি, নক্ক নাসনে ৰা, চুরাদি.
দ্ৰযং কচ্ছপে. কুচ্ছিতো ঊমি ৰেগো অস্স কুম্মো, ‘‘পকাসে ৰেগভঙ্গেসু, তরঙ্গে ঊমি পুংথিয’’ন্তি [চিন্তামণিটীকা ১০.২১] রভসো, ‘‘ৰেগে ভঙ্গপ্পকাসেসু, বিলাযং ঊমি ৰীচিয’’ন্তি নানত্থসঙ্গহো. কচ্ছেন পিৰতীতি কচ্ছপো, ণো, কমঠোপ্যত্র, কমু ইচ্ছাযং, অঠো.
৬৭৫. দ্ৰযং কক্কটে. ককতীতি কক্কটকো. সকত্থে কো, কুক আদানে ৰা, অটো, উস্সত্তং. কুল সন্তানে, বন্ধুম্হি চ, ঈরো, কুং ৰা পথৰিং লুনাতীতি কুল়ীরো, ঈরো. দ্ৰযং রত্তপে. জলস্স ঊকা কিমিৰিসেসো জলূকা, জলং ওকং গেহং এতিস্সাতি ৰা জলূকা, ওস্সূ, উচ সমৰাযে, ণো, ওকং. রত্তং রুধিরং পিৰতীতি রত্তপা.
তিকং মণ্ডূকে. মণ্ড ভূসনে, উকো, দীঘো. দদ দানে, উরো, দ্ৰিত্তং. ভী ভযে, সপ্পতো ভাযতীতি ভেকো, ইকো, ঈস্সে. ৰস্সাভূ, সালুরো, প্লৰোপি. দ্ৰযং ‘‘তী’’ইতি খ্যাতে. গণ্ডং ৰচ্চসন্নিচযং উপ্পাদেতীতি গণ্ডুপ্পাদো. মহিযা লতা মহীলতা, কিঞ্চুলুকোপি. কিঞ্চ চুলতীতি কিঞ্চুলুকো, উকো.
৬৭৬. দ্ৰযং মুত্তাফোটে. সপ্প গমনে, ই, অস্সি, সিপ্পি, থী. সু অভিসৰে, ত্তি, সুত্তি. দ্ৰযং সঙ্খে. খনু অৰদারণে, ক্ৰি, সঙ্খো. সমু উপসমে ৰা, খো, সঙ্খো. কং ৰাতি গচ্ছতীতি কুম্বু, উ, দ্ৰেপ্যনিত্থিযং.
দ্ৰযং খুদ্দসঙ্খজাতিযং. সঙ্খস্স নখো ইৰ সঙ্খনখো. দ্ৰযং ‘‘খরু’’ইতি খ্যাতে. জলে সৰতীতি জলসুত্তি, সু পসৰে, ত্তি. সমতীতি সম্বুকো, উকো, বোন্তো চ, ‘‘সম্বুকো জলসুত্তি’ত্থী’’তি [চিন্তামণিটীকা ১০.২৩] পুংকণ্ডে ৰোপালিতো.
৬৭৭. দ্ৰযং জলাসযে. জলানং আসযো পতিট্ঠিতট্ঠানং জলাসযো. তেসু জলাসযেসু মজ্ঝে যো গম্ভীরো অগাধো, সো রহদাখ্যো, হর হরণে, ভূৰাদি, দো, ৰণ্ণৰিপরিযযো, রহদো.
দ্ৰযং উদপানে. উদকং পিৰন্তি অস্মিং, যু, কলোপো. পিৰন্তি অস্মিং পানো, সো এৰ কূপো পানকূপো, কু সদ্দে, পো, দীঘাদি, কূপো, কেন উভতীতি ৰা কূপো, ভস্স পো. অন্ধুপি, অন্ধ দস্সনুপসঙ্ঘাতে, চুরাদি, উ. দ্ৰযং সমচতুরস্সপোক্খরণিযং. খনু অৰদারণে, কম্মে তো, নলোপো, দীঘাদি. পোক্খরং জলং, তংযোগা অনো, নদাদি, পোক্খরণী.
৬৭৮. তিপাদেন মহতো সদা অগাধজলস্স পদ্মট্ঠানস্স চ পদ্মসুঞ্ঞস্স চ যোগ্যতায নামং [অমর ১০.২৮ গাথাযং পস্সিতব্বং]. তল় আঘাতে, তল পতিট্ঠাযং ৰা, আকো, অপরপক্খে ল়ত্তং. সর গমনে, অ, সরো. ৰপ বীজনিক্খেপে, ৰপন্তি যায ৰাপী, আযতচতুরস্সাযম্পি. সরতিস্মা অসো, নদাদি, সরসী. দহ ভস্মীকরণে, অ, দধ ধারণে ৰা, ধস্স হো. অম্বুজানং পদ্ধানং আকরো উপ্পত্তিট্ঠানং.
খুদ্দকো সরো ‘‘পল্লল’’ন্ত্যুচ্চতে. যত্র ৰস্সাসু অধিকং জলং, গিম্হেসু জাণুমত্তং, সুক্খত্যেৰ ৰা, পল্ল রক্খণে, চুরাদি, অলো, পল্ললং.
৬৭৯-৬৮০. অনোতত্তাদযো এতে সত্ত মহাসরা নাম. তত্র সূরিযরংসিসম্ফুট্ঠাভাৰেন ন অৰতপতি উদকমেত্থাতি অনোতত্তো. কণ্ণমুণ্ডপব্বতসমীপত্তা কণ্ণমুণ্ডো. রথং করোতীতি রথকারকো, যথাকথঞ্চি অযং ব্যুপ্পত্তি নাম, সঞ্ঞা পন লোকতোযেৰাৰগন্তব্বা. ছব্বণ্ণদন্তৰন্ততায ছদ্দন্তো, নাগরাজা, তস্স নিৰাসনট্ঠানসমীপত্তা ছদ্দন্তো, সরো. কুণালসকুণা বহৰো যত্থ সন্তি কুণালো. মন্দাকিনী আকাসগঙ্গাযম্পি ৰুত্তা. বহৰো সীহা পপতন্তি অস্মিং সীহপ্পপাতো.
দ্ৰযং জলপ্পাযে দেসে কূপনিকটে পসুপানত্থং পত্থারাদিরচিতে জলাসযে. আহূযন্তে পসৰো অত্র পানাযাতি আহাৰো, ণো, ৰুড্ঢাৰাদেসো. নিপিৰন্তি অস্মিং নিপানং, যু. দ্ৰযং সুরখাতে, অপোরিসে দেৰনিম্মিতেতি ভাৰো, সোণ্ডেইচ্চঞ্ঞে. ‘‘অখাতো দেৰখাতকো’’তি [অমর ১০.২৭] হি অমরমালাযং পুংসকণ্ডং.
৬৮১. নদ্যন্তং নদীযং. সৰতীতি, অন্তো, নদাদি, সৰন্তী. নিন্নট্ঠানং গচ্ছতীতি নিন্নগা, ক্ৰি. সন্দ পসৰনে, উ, অস্সিত্তং, ৰণ্ণৰিকারো, সিন্ধু. সর গমনে, তো, ইকারাগমো, সরিতা. আপানং নিৰাসো আপো, সমুদ্দো, ণো, তং গচ্ছতীতি আপগা. নদ অব্যত্তসদ্দে, নদতীতি নদী, নদাদি, তরঙ্গনীপ্যত্র.
দ্ৰযং গঙ্গাযং. ভগীরথেন রঞ্ঞা নিব্বত্তিতা ভাগীরথীতি লোকিযা, অস্মাকন্তু মতেন নামমত্তমেৰেতং তস্সাতি সন্নিট্ঠানং, এৰং সব্বত্র. গচ্ছতীতি গঙ্গা, গমিতো গো, তিপথগতাপি, তযো সগ্গমচ্চপাতালপথে গতা তিপথগতা. সিন্ধূনং নদীনং সঙ্গমো মেলকো সম্ভেদো. সম্মা ভিজ্জন্তি অস্মিং সম্ভেদো, সংপুব্বো ভিদি মেলনে, ণো.
৬৮২. গঙ্গাদিকা ইমা পঞ্চ নদিযো মহানদী নাম. অচিরং সীঘগমনং এতিস্সমত্থীতি অচিরৰতী. যমু উপরমে, উনো, যমস্স ভগিনী ৰা যমুনা, ভগিন্যত্থে উনো. সরানি ভৰন্তি যায অৰধিভূতাযাতি সরভূ, সর গতিহিংসাচিন্তাসু ৰা, ঊ, অভোন্তো চ, সরভূ. মহ পূজাযং, অ, নদাদি.
চন্দভাগাদিকা নিন্নগা পঞ্চ মহানদিতো অঞ্ঞাসং নদীনং ভেদা. চন্দভাগো নাম পব্বতো, ততো পভৰতীতি চন্দভাগা. সরযোগা ৰন্তু, মজ্ঝে সকারাগমো, নদাদি, সরস্ৰতী. ৰন্তুরত্রাতিসযে.
৬৮৩. নিদ্দোসং জলং অস্সং নেরঞ্জরা, যদাদি, অথ ৰা নেরঞ্জরা নাম তূরিযৰিসেসো, তংসমানসদ্দতায অযং নদী নেরঞ্জরা নাম. নানাগাহাকুলীভূততায কুচ্ছিতং ৰেরং অস্সা কাৰেরী, নদাদি. নম্মং সুখং দদাতীতি নম্মদা, ণো. আদিনা সরাৰতী ৰেত্তৰতী কণ্টকী কোসিকীআদিকা অনেকা নদীভেদা সঙ্গহিতা.
দ্ৰযং হম্মিযদেৰালযাদীসু জলমগ্গে. ৰারিনো নিক্খমনমগ্গো ৰারিমগ্গো. নল গন্ধে, অ, নদাদি, ল়ত্তং, পনাল়ি, অযং ইত্থিযং, পুমে চ.
তিকং গামদ্ৰারম্হি অসুচিপূতিপঙ্কসম্পুণ্ণাযং কাসুযং. চিত্তং দুনোতীতি চন্দনিকা, যদাদি.
৬৮৪-৬৮৫. জমু অদনে, অলো, নদাদি, বোন্তো চ, ল়ত্তং, জম্বাল়ী. অৰলগ্গন্তি অস্মিং ওল়িগল্লো, লগ্গ সঙ্গে, অলো, ল়ত্তং, অস্সি, গলোপো, দ্ৰিত্তঞ্চ. সাদ্ধপজ্জেন পদুমস্স নামং. সরসি রুহতীতি সরোরুহং, রো. সতং পত্তানি অস্স, পদ্মৰিসেসত্থেপ্যস্স পদ্মত্তা ৰিসেসতো অভেদো. অরং ৰিন্দতীতি অরৰিন্দং. পদ গমনে, উমো. পদুমং, অনিত্থী. পঙ্কে কদ্দমে রুহতীতি পঙ্কেরুহং, অলুত্তসমাসোযং. নল গন্ধে, ইনো, ল়ত্তং. পুস ৰুড্ঢিম্হি, খরো, ৰুড্ঢি, সস্স কো, পোক্খরে জলে জাতন্তি ৰা পোক্খরং. মুল়ালতোপি উগ্গন্ত্ৰা পুপ্ফতি মুল়ালপুপ্ফং. কং জলং অলযতি ভূসযতীতি কমলং, অল ভূসনে. ভিসতোপি উগ্গন্ত্ৰা পুপ্ফতীতি ভিসপুপ্ফং. কুসে জলে সেতি তিট্ঠতীতি কুসেসযং, রো, অলুত্তসমাসো. তামরসম্পি, তামরং জলং, ‘‘তামরং ঘতমণ্ণো চে’’তি তন্ততন্তরং, তত্র সেতি তিট্ঠতীতি তামরসং, রো.
৬৮৬. সিতং সেতং কমলং ‘‘পুণ্ডরীক’’ন্ত্যুচ্চতে, পুডি খণ্ডনে, মুডিরিত্যেকে, ইকো, অরাগমো চ, মস্স পো, ইস্সীকারো চ, পুণ্ডরীকং. রত্তং তু কমলং ‘‘কোকনদং, কোকাসকো’’তি চোচ্চতে. কোকে নাদযতীতি কোকনাদং, ণো. রত্তুপ্পলে চ, ‘‘কোকনদং, কোকনুদ’’ন্তিপি পাঠো, কে কনতি দিব্বতীতি ৰা কোকনদং, ভূৰাদি, দো, অস্সো. কন দিত্তিকন্তিগতীসু, কে কাসতীতি কোকাসকো, ণ্ৰু, কাস দিত্তিযং.
দ্ৰযং কেসরে, কে জাযতীতি কি, কমলাদি, তস্মিং জাযতি, জলতীতি ৰা কিঞ্জক্খো, খো, নস্স, লস্স ৰা কো, নিগ্গহীতাগমো, কে সরতীতি, অ, সত্তমিযা অলোপো, দ্ৰযমনিত্থী. দ্ৰযং পদ্মাদিদণ্ডে. দণ্ডসদিসতায দণ্ডো. নল গন্ধে, ণো.
৬৮৭. দ্ৰযং মুল়ালে. ৰিস পেরণে, ৰস্স ভো, ভিসং, ভাস দিত্তিযং ৰা, আকারস্সি. মূলে জাযতীতি মুল়ালো, অঞ্ঞত্থে অলো, রস্সাদি, ল়ত্তঞ্চ, মূল পতিট্ঠাযং ৰা, অলো, সেসং পুব্বসদিসং, দ্ৰযংপ্যনিত্থী.
দ্ৰযং কণ্ণিকাযং. বীজস্স কোসো আকরো বীজকোসো. কণ্ণে করীযতীতি কণ্ণিকা, কণ্ণালঙ্কারো, তংসদিসসণ্ঠানতায কণ্ণিকা, পদুমাদীনং সমূহে গহনে ৰনেত্যত্থো. সণ দানে, ডো, সণ্ডং, ‘‘সণ্ডং পদ্ধাদিসঙ্ঘাতে, গোপতিম্হি পুমে ভৰে’’তি নানত্থসঙ্গহো.
৬৮৮. দ্ৰযং পদ্মকুমুদাদিসামঞ্ঞে, তথা হি পদ্মং মহোপ্পলং সিতোপ্পলমুচ্চতে, ‘‘কুৰলযং উপ্পলঞ্চ, নীলমিন্দীৰরন্তি হি’’ইতি ব্যাডি, ‘‘উপ্পলঞ্চ কুৰলযং, নীলমিন্দীৰরং মত’’ন্তি ভাগুরি চ, ‘‘রোমো সিতি চ নীলো, কুৰলযমিন্দীৰরঞ্চ নীলম্বুজ’’ন্তি তু ৰররুচি. ‘‘কুৰলযদলসামোপ্যঙ্গদধিতি পরিধূ সর’’ন্তি মালধি, মাধৰো চ, তত্র পুব্বকমতমিহ নিস্সীযতে. যদ্যেৰং কথমুপ্পলসদ্দেন নীলুপ্পলাদীস্ৰেৰ বুদ্ধি, ন পন মহোপ্পলাদিম্হীতি? ৰুচ্চতে – সামঞ্ঞেপি ধঞ্ঞত্তে যথা ধঞ্ঞসদ্দেন কলমাদীস্ৰেৰ বুদ্ধি, ন পন মুগ্গাদীসু, এৰমিহাপি. উপুব্বো পা পানে, অলো, দ্ৰিত্তং, উদকে প্লৰতীতি ৰা উপ্পলং, যদাদি. কুযা পথৰিযা ৰলযং ইৰ সোভাকরত্তা কুৰলযং.
দ্ৰযং নীলুপ্পলে. নীলৰণ্ণে, অ, নীলং, ইন্দতীতি ইন্দী, নদাদি, ইন্দী লক্খী, তস্সা ৰরং ইন্দীৰরং, ইন্দ পরমিস্সরিযে ৰা, ঈরো.
অস্মিং নীলুপ্পলে সেতে কুমুদং নাম. কুযং মোদতে কুমুদং, ণো. অস্স পদুমাদিনো কন্দো সালূকমুচ্চতে. কং সুখং দদাতীতি কন্দো, কন্দ অৰ্হানে ৰা রোদনে চ. সল গমনত্থো দণ্ডকো ধাতু, উকো, দীঘো, সালূকং.
৬৮৯. তিকং রত্তারত্তসামঞ্ঞে. কমলতো অঞ্ঞতরস্মিং জলকুসুমে, ন তু রত্তেযেৰ, সুগন্ধেন যুত্তং সোগন্ধিকং. কস্স হারং ইৰ সোভাকরত্তা কল্লহারং, লাগমো, দ্ৰিত্তঞ্চ. দকং সীতলং করোতীতি দকসীতলিকং.
দ্ৰযং সেৰালে. উদকং সেৰতীতি সেৰালো, অলো, ৰকারাগমো, ইস্সে চ. নীলতীতি নীলিকা, নীল ৰণ্ণে, ইকো, নীলৰণ্ণযোগতো ৰা নীলিকা, সেৰলোপি, দ্ৰযং পদ্মযুত্তে দেসে, পদ্মসমূহে চ. নল়িনী চ পঙ্কজিনী ৰিসিনী চ সরোজিনী পদ্মিনীতি পরিযাযা. ‘‘পদ্মসণ্ডং তদাকরে’’তি হি পরিযাযং রতনমালাযং মাধৰো, ৰিসং সমং, তব্বন্ততায ৰিসিনী, ইনো, নদাদি. অম্বুজযোগতো, অম্বুজানং সমূহতো ৰা অম্বুজিনী.
৬৯০. তিলবীজাদযো সেৰালো নাম. তত্র তিলবীজপ্পমাণং জলসণ্ঠিতং নীলাদিৰণ্ণযুত্তং তিলবীজং নাম. সঙ্খো নাম সপত্তো অপ্পকণ্ডো উখাপিধানাদিপ্পমাণো সমূলো একো সেৰালৰিসেসো. পণকো নাম ভমরসণ্ঠানো নীলৰণ্ণো একো সেৰালৰিসেসো, পণ সঙ্খাতে, ণ্ৰু, পণকো.
পাতালৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি সকলব্যাকরণমহাৰনাসঙ্গঞাণচারিনা কৰিকুঞ্জরকেসরিনা ধীমতা সিরিমহাচতুরঙ্গবলেন মহামচ্চেন ৰিরচিতাযং অভিধানপ্পদীপিকাৰণ্ণনাযং ভূকণ্ডৰণ্ণনা সমত্তা.