৩. সামঞ্ঞকণ্ড

১. ৰিসেস্যাধীনৰগ্গৰণ্ণনা

৬৯১. ইহ ৰক্খমানে সামঞ্ঞকণ্ডে সাঙ্গোপাঙ্গেহি অঙ্গউপাঙ্গদ্ৰযসহিতেহি ৰিসেস্যাধীনেহি ৰিসেস্যাযত্তেহি ৰিসেসনসদ্দেহি সোভনাদীহি সংকিণ্ণেহি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিজাতিযত্থেহি দব্বক্রিযাগুণাদীহি অনেকত্থেহি সমযৰণ্ণাদীহি অব্যযেহি চিরস্সমাদীহি চ কমা কমতো ৰগ্গা কথ্যন্তে, তে চ পুব্বৰগ্গসন্নিস্সযা, তথা হি সোভনাদযো দেৰমনুস্সাদীসু ৰিসেসনভাৰেন সম্বন্ধা, ক্রিযাদযো তু তদাধারতায, সমযাদযো ৰাচকতায, চিরস্সমাদযো তংক্রিযাৰিসেসনভাৰেন, ততোযেৰ সাধারণত্তা সামঞ্ঞকণ্ডমিদং.

৬৯২. ইহ সত্থে ভিয্যো রূপন্তরা লিঙ্গৰিনিচ্ছযো, সো অত্রাপি ৰগ্গে ভিয্যো রূপন্তরাযেৰাতি ৰিপ্পটিপত্তিনিরাসত্থং ব্যাপকন্যাযমাহ ‘‘গুণি’’চ্চাদিনা. তস্সত্থো – ৰিসেসনভূতা সব্বে গুণসদ্দা, দব্বসদ্দা, ক্রিযাসদ্দা চ ৰিসেস্যাধীনভাৰেন হেতুনাযেৰ, ন ভিয্যো রূপন্তরাপি ৰিসেসনসদ্দেন সমলিঙ্গিনো সিযুন্তি, যথা – সোভনা ইত্থী, সোভনো পুরিসো, সোভনং চিত্তং.

৬৯৩-৬৯৬. সুভন্তং সোভনে. সুভ সোভনে, যু. রুচ দিত্তিযং, ইরো. সাধ সংসিদ্ধিযং, উ. মনং তোসেতীতি মনুঞ্ঞং. ঞা পরিমাণতোসননিসামনেসু, অন্তস্সুকারো, মনং আ ভুসো তোসেতীতি ৰা মনুঞ্ঞং, তদা ‘‘মনো অঞ্ঞ’’ন্তি ছেদো, আলোপো. চর গতিভক্খনেসু, ণ্ৰু, চরতি চিত্তমেত্থাতি চারু. সুট্ঠু দরীযতে সুন্দরং, দর দারণে. ৰগ্গ গমনে, উ, ৰগ্গু. মনো রমতি অস্মিং. কমু ইচ্ছাযং, তো. হরতি চিত্তং হারী, ণী. মন ঞাণে, জু, মনো জৰতি যস্মিং ৰা মঞ্জু, নলোপো. পিযসীলযুত্ততায পেসলং, পিযস্স পে, ঈস্সত্তং. ভদি কল্যাণে, দো. ৰা গতিযং, মো. কল সঙ্খ্যানে, যাণো. মনং অপ্পেতি ৰড্ঢেতীতি মনাপং, মনো অপ্পোতি যস্মিন্তি ৰা মনাপং, আপ পাপুণনে, অপাদিপুব্বো চ. লভিতব্বন্তি লদ্ধং, তো, সকত্থে কো. সুভতীতি সুভং, সুন্দরেন সভাৰেন ভৰতীতি ৰা সুভং.

পুঙ্গৰন্তং উত্তমে, উব্ভুতো অত্যত্থং উত্তমো, উভসদ্দতো উব্ভুতত্থতো ৰিসেসত্থে তমো, উগ্গততমত্তা ৰা উত্তমো. ৰর পত্থনাযং, পৰরো. ইট্ঠপচ্চযে ৰুড্ঢস্স জাদেসো, জেট্ঠো. পকট্ঠং মুখং আরম্ভো অস্স পমুখো. নত্থি উত্তরো উত্তমো যস্মা অনুত্তরো. পমুখো চ অনুত্তরো চাতি দ্ৰন্দো. অপাদিপুব্বে ৰরো. মুখমিৰ মুখ্যো, ইৰত্থে যো. পদধাতীতি পধানং, যু. পমুখভাৰে তিট্ঠতীতি পামোক্খো, উভযত্রাপি ৰুড্ঢি. পকট্ঠং রাতীতি পরং, ণো. ‘‘অগ্গ’’ন্তি জানিতব্বন্তি অগ্গঞ্ঞং, ‘‘অগ্গ’’ন্তি পমানিতব্বন্তি ৰা অগ্গঞ্ঞং. উত্তরো উত্তমসদিসো. পধানভাৰং নীতং পণীতং, নী নযে, কম্মনি ণো. পরং পচ্চনীকং মারেতীতি পরমং, পকট্ঠভাৰে রমতীতিৰা পরমং, ণো. ইযিট্ঠেসু পসত্থস্স, ৰুড্ঢস্স চ সো, সেয্যো, সেট্ঠো চ, ‘‘ক্ৰচাসৰণ্ণং লুত্তে’’তি ইস্সে. গামং নেতীতি গামণি, ‘‘তস্সীলাদীসু ণী ত্ৰাৰী চা’’তি ণী, রস্সো, গামণি. সন্ততমতায সত্তমো, সন্ততো তমো, সন্তস্স চ সো. ৰিসেসীযতেতি ৰিসিট্ঠো, সিস ৰিসেসনে, তো. অর গমনে, ণ্যো, ইকারাগমো, অরিযো. নত্থি অগ্গো যস্মা নাগো, দীঘাদি, গলোপো চ. ই গতিযং, ণ্ৰু, ইস্সে, অলোপো চ, একো, সদিসরহিততায ৰা একীভাৰে তিট্ঠতীতি একো, কো. উস্সাপেতি পচ্চনীকেতি উসভো, উস দাহে, অভো. অজ গমনে, অ, জস্স গো, দ্ৰিত্তং, অগ্গো. মুচ মোচনে, হীনমজ্ঝিমভাৰেহি মুচ্চতীতি মোক্খো, তো, তস্স খো. মোক্খ মোচনে ৰা, অ. পধানভাৰং গচ্ছতীতি পুঙ্গৰো, যদাদি, পুক্খলোপ্যত্র, পুস ৰুড্ঢিম্হি, অলো, সস্স খো, অসরূপদ্ৰিত্তং. এতে চুত্তমাদযো সমাসগাপি অসমাসগাপি উত্তমত্থৰাচকা. অমরকোসে পন নাগোসভপুঙ্গৰানং সমাসগত্তেযেৰ উত্তমত্থৰাচকতা ৰুত্তা, ৰুত্তঞ্চ –

‘‘উত্তরস্মিং পদে ব্যগ্ঘ-পুঙ্গৰো’সভকুঞ্জরা;

সীহসদ্দূলনাগাদ্যা, পুমে সেট্ঠত্থগোচরা’’তি [অমর ২১.৫৯].

তস্সত্থো – ব্যগ্ঘাদযো কম্মধারযসমাসে সতি উত্তরপদীভূতা সেট্ঠত্থৰিসযা পুব্বপদস্স সেট্ঠত্থৰাচকা পুল্লিঙ্গা চ ভৰন্তি, যথা ‘‘পুরিসব্যগ্ঘো, মুনিপুঙ্গৰো’’ইচ্চাদি. সীহাদযো, আদিনা ৰরাহপুণ্ডরীকধোরয্হসোৰীরাদযো চ সমাসগা কম্মধারযসমাসে উত্তরপদভূতা সেট্ঠত্থৰাচকা পুমেৰ ভৰন্তি, যথা ‘‘সক্যসীহো, কৰিকুঞ্জরো, পুরিসসদ্দূলো, পুরিসৰরাহো’’ইচ্চাদি.

৬৯৭. চিত্তস্স, অক্খিনো চ পীতিজনকং ৰত্থু অব্যাসেকং, অসেচনঞ্চ নাম, ন ব্যাসিঞ্চন্তি নক্খরন্তি নযনমনানি যস্মাতি অব্যাসেকং, অসেচনঞ্চ, ন ব্যাসিঞ্চন্তি চ যস্মিং আগন্তুকভূতানি অঞ্ঞরসানীতি ৰা অব্যাসেকং, অসেচনঞ্চ. ণো, যু চ.

ছক্কং ইট্ঠে ৰত্থুম্হি. ইচ্ছিতব্বং, এসিতব্বন্তি ৰা ইট্ঠং, ইসু ইচ্ছাযং, ইস গৰেসনে চ, তো. সুভত্তং গচ্ছতীতি সুভগং, ক্ৰি. হদযে সাধু, হদযস্স ৰা পিযন্তি হজ্জং, ণো, দন্তস্স লোপো, দ্যস্স জ্জো. দযিতব্বং আদাতব্বন্তি দযিতং, তো. ৰল্ল সংৰরণে, কম্মনি অভো. পিযাযিতব্বন্তি পিযং,পী তপ্পনকন্তীসু, ণ্যো, রস্সাদি.

৬৯৮. তিকং তুচ্ছে. তুচ ৰিনাসে, ছো. রিচ ৰিযোজনসম্বজ্ঝনেসু, সম্বজ্ঝনং মিস্সনং, তো, সকত্থে কো. সুনস্স হিতং সুঞ্ঞং, যো, ন্যস্স ঞ্ঞো, সুন গতিযং ৰা, যো. দ্ৰযং অসারে. ফল নিপ্ফত্তিযং, উ, গু ৰা. পুব্বত্র গোন্তো, অস্সে, ফেগ্গু.

তিকং পৰিত্তে. মেধ হিংসাসঙ্গমেসু, মেধীযতে সঙ্গমীযতে মেজ্ঝং, ণ্যো, ঝস্স ঝো, অসরূপদ্ৰিত্তং. পু পৰনে, তো, দীঘাদি. ৰুড্ঢাৰাদেসো, ইকারাগমো চ. দ্ৰযং অৰিরদ্ধে. ন ৰিরজ্ঝতীতি অৰিরদ্ধো, রধ হিংসাপরাধাপগমনেসু, তো. ‘‘ধঢভহেহি ধঢা চে’’তি তস্স ধো. পণ ব্যৰহারথুতীসু, ণ্ৰু, ৰিরদ্ধৰোহারেন ন পণামেতীতি অপণ্ণকো.

৬৯৯-৭০১. দ্ৰযং জাত্যাচারাদিনা অনিন্দিতে. উপুব্বো, পপুব্বো চ কস ৰিলেখনে, হিংসাযঞ্চ, তো, ‘‘সাদিসন্তপুচ্ছভন্জহংসাদীহি ট্ঠো’’তি সহাদিব্যঞ্জনেন তস্স ট্ঠো.

গারয্হন্তং জাত্যাচারাদিনা নিন্দিতে. নিহীযতেতি নিহীনো, হা চাগে, ইনো, দীঘো. অপাদিপুব্বে হীনো. লম নিন্দাযং, ণ্ৰু, লামকো. কিট গতিযং, পতি নিপুব্বো তু নিন্দাযং, ঠো, পতিকিট্ঠং, নিকিট্ঠঞ্চ. ইত্তরসদ্দো লামকত্থৰাচকো পাটিপদিকো, ‘‘জাত্যাচারাদীহি নিহীনোয’’ন্তি অৰদিতব্বোতি অৰজ্জো, তব্ভাৰত্থো চেত্থ অকারো. ৰদ ৰিযত্তিযং ৰাচাযং, ণ্যো, দ্যস্স জ্জো. কুচ্ছা সঞ্জাতা অস্স কুচ্ছিতো. অধোভাগে জাতো অধমো, ওস্সত্তং. উম নিন্দাযং, কম্মে অ, সকত্থে কো, উস্সো, ওমকো. গরহিতব্বোতি গারয্হো, গরহ নিন্দাযং, ণ্যো, ৰণ্ণৰিপরিযযো.

দ্ৰযং মলযুত্তে. মলযুত্ততায মলীনো, ইনো, দীঘো. অস্সত্থ্যত্থে ঈ, মসপচ্চযে মলীমসো, কচ্চরং, মলদূসিতম্পি, কুচ্ছিতং চরতীতি কচ্চরং.

তিপাদং ৰিপুলে. ব্রহ ৰুদ্ধিযং, রাজাদি, ব্রহা. মহ পূজাযং, অন্তো. পুল মহত্তে, ৰিপুলং. সল গমনে, ৰিসালং, ণো. পথ সঙ্খ্যানে, উলো, অস্সু, পুথুলং, উম্হি পুথু. গর সেচনে, উ, গরু. অর গমনে, উ, অস্সু, উরু. তনু ৰিত্থারে, তো, ইণ্ণাদেসো, তস্স থো, অস্সি, অসরূপদ্ৰিত্তং, ৰিত্থিণ্ণং.

ৰঠরন্তং থূলে. পী তপ্পনকন্তীসু, ইনো. থূল পরিব্রূহনে, অ. পীধাতুতো ঈৰরো, পীৰরং. লপচ্চযে থুল্লং, রস্সাদি. ৰদ ৰিযত্তিযং ৰাচাযং, ৰদতীতি ৰঠরং, অরো, দস্স ঠো. থূলমুপচিতমংসৰিপুলাযতমংসাদি.

দ্ৰযং সন্নিচিতে. আনিপুব্বো চি চযে, কম্মে তো, আচিতং, নিচিতঞ্চ.

৭০২. সিলোকো সব্বস্মিং. সরতীতি সব্বং, ৰো, রস্স চ ৰো. সংপুব্বো অসু খেপনে, তো, সমত্তং, অথ ৰা সম তিম ৰেকল্লব্যে, তো, সমত্তং. ন খিযতীতি অখিলং, লো, অখিলং, নিখিলঞ্চ তথা. সক সত্তিযং, অলো, কলাভি অৰযৰেহি সহ ৰত্ততেতি ৰা সকলং. সেসতো অৰসিট্ঠতো নিগ্গতং নিস্সেসং. কস গমনে, ইনো, ণত্তং, কসিণং. ন সেসং অৰসিট্ঠং অসেসং. অগ্গেন সিখরেন সঙ্গতং সমগ্গং. কতে সমাসে পুব্বনিপাতো অভিধানা. ঊন পরিহানে, ন ঊনং অস্মিং অনূনকং, কো.

৭০৩. বহুলন্তং বহুত্তে, ভাৰেতি ৰড্ঢেতীতি ভূরি, ভূ সত্তাযং, রি, ভূরি, দীঘাদি, রস্সন্তো, ঈম্হি ভূরী, মেধা. পহু সত্তিযং, তো, উকারাগমো, পপুব্বো হূ সত্তাযং ৰা, রস্সো. পচি ৰিত্থারে, উরো, পচুরং. ভী ভযে, ভাযতি যস্মাতি ভিয্যো, দ্ৰিত্তং. সম্পহোতীতি সম্পহুলং, লো. বহ ৰুড্ঢিযং, উ, বহু. যেভুয্যসদ্দো বহুলত্থৰাচকো পাটিপদিকো. বহূ অত্থে লাভীতি বহুলং.

দ্ৰযং বহিগতে. বহি জাতং বাহিরং, ইরণ.

৭০৪-৭০৬. যেসং পদত্থানং মত্তং পমাণং সতাদিতো পরং অধিকং ভৰতি, তে পরোসতাদী. আদিনা পরোসহস্সাদি. সততো পরো পরোসতং. সহস্সতো পরো পরোসহস্সং, পরস্স পুব্বনিপাতো অভিধানা পরসদ্দা ওকারাগমো. পজ্জং অপ্পে. পরিতো অত্তং খণ্ডিতং পরিত্তং. সুখ তক্রিযাযং, তক্রিযা সুখনং, উমো. সুচ সোচনে ৰা. খুদ পিপাসাযং, দো, খুদ্দং. থুচ পসাদে, ণো. অল ভূসনপরিযত্তিনিৰারণেসু, পো, লস্স পো, অপ্পং. কিস তনুকরণে, ণো. তনু ৰিত্থারে. চি চযে, উলো, দ্ৰিত্তং, চুল্লং, নীচে পন চুল্লো. মা মানে, ছদাদীহি তো. রস্সাদি, মত্তা, ইত্থিযং. লিস অপ্পীভাৰে, অ. লূ ছেদনে, লুযতেতি লৰো, অ. অণ গত্যত্থো, উ. কণ সদ্দে, অ, কণো. লৰাদীহি সহ কণো পুমে, ৰুত্তঞ্চ অমরকোসে ‘‘পুমে লৰলেসকণাণৰো’’তি [অমর ২১.৬২].

ঞত্তন্তং সমীপে. সঙ্গতা আপো যস্মিং সমীপং, আস্সী. পাদিতো যদাদিনা কটো, নিকটো, নত্থি কটো আৰরণং এতস্সাতি ৰা নিকটো. সদস্মা তো, আসন্নো. কণ্ঠং সমীপং উপগতং উপকট্ঠো. ‘‘কণ্ঠো গলে সন্নিট্ঠানে, সদ্দে মদনপাদপে’’তি হি নানত্থসঙ্গহো, ইধ পন কণ্ঠস্স কট্ঠাদেসো, ণলোপো ৰা. অভ্যাসীদতীতি অভ্যাসো. ‘‘অভ্যাসো তু সমীপম্হি, পুমা অভ্যসনেপি চে’’তি [চিন্তামণিটীকা ২১.৬৭] রভসো. সহ অন্তেন সন্তিকং, সকত্থে ইকো. ৰিদূরপটিপক্খত্তা অৰিদূরং. সঙ্গতং অন্তং সামন্তং, সসদ্দস্স দীঘো, নিগ্গহীতস্স মো, সং নিপুব্বোপি কট্ঠসদ্দো সমীপত্থোযেৰাতি দস্সনত্থং উদাহটং, কস ৰিলেখনে ৰা, তো, সন্নিকট্ঠং. অন্তিকভাৰং উপগতং উপন্তিকং. সহ কাসেন ৰত্ততে সকাসং, কাস দিত্তিযং. অন্তযোগা অন্তিকং, ইকো. ঞাযতেতি ঞত্তং, তো, সকাসসদ্দেন সনিডসদেসসৰিধসমরিযাদসৰেসাপি গয্হন্তি. সহ নিডেন, সহ দেসেন, সহ ৰিধায, সহ মরিযাদায, সহ ৰেসেন ৰত্ততেতি ৰিগ্গহো, ব্যুপ্পত্তিনিমিত্তং, রূল়্হীসদ্দা পন এতে.

দ্ৰযং দূরমত্তে. দুক্খেন অরতি যং দূরং. ৰিপপুব্বো কট্ঠসদ্দো দূরে, সকত্থে কো, ৰিপ্পকট্ঠকং.

৭০৭. তিকং ঘনে, নত্থি অন্তরং ছিদ্দং যস্স. হনতিস্মা অ, হস্স ঘো চ, ঘনং. সমু উপসমে, দো, সন্দং. পাদো ৰিরল়ে. ৰিরমতীতি ৰিরল়ং, অ, ৰণ্ণৰিকারো. পিযো লৰো অপ্পো যস্মিং পেলৰং, পিযস্স পে, পিলি গমনে ৰা, অৰো. তনু অপ্পাদীসুপি.

দ্ৰযং দীঘে. যত আযতনে, আযতং. ই গমনে ৰা, তো, ভূৰাদি, ইস্সে, এ অয, দীঘাদি. দি খযে, ঘো, দীঘাদি. তিকং ৰট্টলে. নিগ্গতং তলং অস্মাতি নিত্তলং. ৰট্ট ৰট্টনে, ৰট্টং, লতাদি. উলপচ্চযে ৰট্টুলং.

৭০৮. উচ্ছিতন্তং উন্নতে. চি চযে, উচ্চিনোতীতি উচ্চো, অ. উন্নমতীতি উন্নতো. তুজ হিংসাযং, ফলনে চ, অ, তুঙ্গো. উগ্গতং অগ্গং অস্স উদগ্গো. উদ্ধং সিতো উচ্ছিতো, সি সেৰাযং, তো, সস্স ছো, অসরূপদ্ৰিত্তং, উচ্ছিতো. পংসুপি, পকট্ঠো অংসু দিত্তি যস্স পংসু.

তিকং ৰামনে. উদ্ধং ন অঞ্চতীতি নীচো, অঞ্চ গমনে, ণো, অকারঞকারানং লোপো, নিসদ্দো অত্র নিসেধে. রস সদ্দে, সো, রস্সো. ৰা গমনে, মনো, ৰামনো.

তিকং উজুম্হি. ন জিম্হং কুটিলং অজিম্হং. তস্মিং অৰঙ্কতায পকট্ঠো গুণো যস্স পগুণো. অজ গমনে, উ, অস্সু, উজু.

৭০৯. ছক্কং ৰঙ্কে. অলধাতুম্হা অরো, ল়ত্তং. ৰেল গমনে, তো, দ্ৰিত্তাদি, ৰিরূপেন ইলযতীতি ৰা ৰেল্লিতং, তো, ইল গমনে. ৰঙ্ক কোটিল্যে, অ. কুট ছেদনে, ইলো, কুট কোটিল্যে ৰা. হা চাগে, কত্তরি মো, দ্ৰিত্তং, ৰণ্ণৰিপরিযযাদি, জিম্হং. কুঞ্চ কোটিল্যে, তো. ৰক্কম্পি, ৰক্ক গমনে.

পঞ্চকং ধুৰে. ধু গতিথেরিযেসু, অ, উৰাদেসো. সস্সতে নিচ্চে ভৰো সস্সতো. নিচ্চো ৰুত্তো [অভিধানপ্পদীপিকাটীকা]. সদা কালে ভৰো সদাতনো. সনসদ্দো নিচ্চত্থো সত্তম্যন্তো নিপাতো, সনংসদ্দো ৰা [অভিধানপ্পদীপিকাটীকা], তত্র ভৰো সনন্তনো, উভযত্রাপি ভৰত্থে তনো, পুব্বে নিগ্গহীতাগমো.

৭১০. একেনেৰ ভাৰাদিরূপেন কালস্স ব্যাপকো নিব্বানাকাসাদিকূটট্ঠোতি পকাসিতো. মাযানিচ্চলযন্তাদীসু কূটং ৰক্খতি [অভিধানপ্পদীপিকাটীকা]. নিচ্চলো তিট্ঠতীতি কূটট্ঠো, পব্বতো, কূটট্ঠো ৰিয সদা তিট্ঠতীতি কূটট্ঠো.

দ্ৰযং লহুকে. লঙ্ঘ গতি সোসনেসু, উ, ঘস্স হত্তং, নিগ্গহীতলোপো, লহু, লঘুপি. সংপুব্বে, সত্থিককপচ্চযে চ সল্লহুকং. তিকং সঙ্খ্যাতে. খ্যা কথনে. গণ সঙ্খ্যানে. মা পরিমাণে, সব্বত্র তো.

৭১১. তিকং তিখিণে. তিজ নিসানে, হো, ৰণ্ণৰিকারো, তিণ্হং. তিজ নিসানে, ইনো, জস্স খো, ণত্তং, তিখিণং. তিজতোযেৰ ৰো, জস্স ৰো, বত্তং, তিব্বং. তিকং চণ্ডে. চণ্ড কোপে, চণ্ডং. উজ্জ বলপালনেসু, অ, জ্জস্স গ্গো, উগ্গং. খর ৰিনাসে, অ, খরং.

চতুক্কং জঙ্গমে. গমু গমনে, দ্ৰিত্তাদি, জঙ্গমং. চর গমনে, অ, চরং. তসতি চলতীতি তসং, তস উব্বেগে, উব্বেগো ভযং, চলনঞ্চ. চরভিস্মা চরো, মজ্ঝে দীঘো, চরাচরং, অব্ভাসন্তে ৰা রাগমো, চরাচরং, সব্বত্র অপচ্চযো. ইঙ্গম্পি, ইঙ্গতীতি ইঙ্গো, ইঙ্গ গমনে.

৭১২-৭১৩. দ্ৰযং চলনমত্তে. কম্প চলনে. চল কম্পনে, সব্বত্র কত্তরি যু.

দ্ৰযং অধিকে. অতিরিচ্চতীতি অতিরিত্তো, রিচ ৰিযোজনসম্পটিচ্ছনগতীসু, তো, ভুজাদি. অধি এতি গচ্ছতীতি অধিকো, ই গমনে, কো.

জঙ্গমা পাণিতো অঞ্ঞো থাৰরো নাম, তিট্ঠতীতি থাৰরো, ঠা গতিনিৰত্তিযং, ৰরো, ৰণ্ণৰিকারো, থাৰরো, ঠাৰরোপীত্যেকে.

চতুক্কং লোলে. লোল উম্মাদনে. চল কম্পনে, দ্ৰিত্তাদি, চঞ্চলং. তর প্লৰনতরণেসু, তরং লাতীতি তরলং, এতে চলনমত্তেপি.

চতুক্কং পুরাণে. পুরে ভৰো পুরাণো, যদাদিনা নপচ্চযো, ণত্তং. পুরা ভৰো পুরাতনো, তনপচ্চযো. সনংসদ্দো ইহ সত্তম্যন্তো পুরাণত্থে নিপাতো. তত্র ভৰো সনন্তনো, পুব্বে ৰিয সনংসদ্দো ৰা, তত্রাপি পুব্বে ৰিয নিগ্গহীতাগমো. চিরংসদ্দো নিপাতো সত্তম্যন্তো পুরাণত্থো ইহ গয্হতে, তত্র ভৰো চিরন্তনো. নিগ্গহীতলোপো চিরকালাদীসু.

চতুক্কং অভিনৰে. পতিতো অগ্গো যস্স পচ্চগ্ঘো, গস্স ঘো, বহুকো ৰা অগ্ঘো যস্স পচ্চগ্ঘো, অনেকত্থত্তা হি উপসগ্গনিপাতানং বহুকত্থো এত্থ পতিসদ্দো. নৰসদ্দাসকত্থে তনো, নৰস্স নুভাৰো চ. নৰো এৰ অভিনৰো, নু থুতিযং, অ, নৰো.

৭১৪-৭১৫. পঞ্চকং কক্খল়ে. কন্ততীতি কুরূরং, ঊরো, কন্তস্স চ কুরাদেসো, কর হিংসাযং ৰা, ঊরো, অস্সু. কঠ কিচ্ছজীৰনে, মুদ্ধজদুতিযন্তো ধাতু, ইনো, ৰণ্ণৰিপরিযযে কথিনন্তিপি. দল ৰিদারণে, হো, ল়ত্তং, বহ ৰুদ্ধিম্হি ৰা, বস্স দো, ল়ন্তো চ, দল়্হং দহ ভস্মীকরণে ৰা, অ, ল়ন্তো চ. নিট্ঠাতীতি নিট্ঠুরং, ঠা গতিনিৰত্তিযং, উরো. কক্খ হসনে, অলো, ল়ত্তং. কঠোরং, জরঠং, মুত্তিমং, মুত্তম্পি, কঠ কিচ্ছজীৰনে, ওরো. জর জীরণে, ভূৰাদি, ঠো. মুত্তি কথিন্যং, তংযোগা মুত্তিমং. অপচ্চযে মুত্তং.

সত্তকং অন্তে. অম গমনে, তো, অন্তো, অনিত্থী. পরিপুব্বো পরিযন্তো. পপুব্বো পন্তো. পচ্ছা ভৰো পচ্ছিমো. অন্তে ভৰো অন্তিমো, ইমো. জঘনে সাধু জিঘঞ্ঞং, যো, অস্সি. চরতিস্মা ইমো. চরিমং, চরসদ্দা ৰা ইমো.

চতুক্কং পঠমে. পুব্ব পূরণে, অ. অগ্গং সেট্ঠেপি ৰুত্তং. পঠ ৰিযত্তিযং ৰাচাযং, অমো, পথ সঙ্খ্যানে ৰা, অমো, ৰণ্ণৰিকারো, পঠমং, পথমন্তিপি. আদীযতে পঠমং গণ্হীযতেতি আদি, ই, পুমে, সোসদ্দো আদিস্স পুল্লিঙ্গত্তজোতকো, পুরিমং, পুরত্থাপি, ভৰত্থে ইমত্থা.

দ্ৰযং অনুচ্ছৰিকে. পটিগ্গহিতো রূপো পতিরূপো. ছৰিযা অনুরূপং অনুচ্ছৰিকং, সকত্থে কো.

দ্ৰযং নিরত্থকে. মূহ ৰেচিত্তে, অ, হস্স ঘো. নত্থি অত্থো যস্স, সকত্থে কো.

৭১৬. দ্ৰযং পাকটে. ৰিসিট্ঠো অত্তা যস্স ব্যত্তং. পুট পকাসনে, পুট ৰিকাসনে ৰা.

তিকং মুদুম্হি. মুদ মোদনে, উ, মুদ সংসগ্গে ৰা. সোভনং কুমারং কন্তি যস্স. কু সদ্দে, অলো, মন্তো চ.

দ্ৰযং ইন্দ্রিযগ্গয্হে. অক্খং ইন্দ্রিযং পতিগতং নিস্সিতং, অক্খেন ৰা পতিগতং পচ্চক্খং, কতে সমাসে পতিসদ্দস্স পুব্বনিপাতো অভিধানতো. ইন্দ্রিযং চক্খাদিকং, তেন গয্হং ইন্দ্রিযগ্গয্হং.

দ্ৰযং অপচ্চক্খে. পচ্চক্খৰিপরীতং অপচ্চক্খং, পরমাণ্ৰাদি. ইন্দ্রিযং অতিক্কন্তং অতিন্দ্রিযং.

৭১৭. চতুক্কং অঞ্ঞত্থে. ইতরসদ্দো পাটিপদিকো অঞ্ঞত্থৰাচকো, ইদংসদ্দা ৰা তরো অঞ্ঞত্থে, দংলোপো চ. অঞ্ঞসদ্দা সকত্থে তরো. একো সেট্ঠেপি ৰুত্তো. অঞ্ঞসদ্দো পাটিপদিকো ভিন্নত্থো, ন ঞাযতেতি ৰা অঞ্ঞো.

তিকং নানপ্পকারে. বহৰো ৰিধা পকারা অস্স বহুৰিধো. ৰিচিত্তা ৰিধা যস্স ৰিৰিধো.

দ্ৰযং অনিৰারিতে. নত্থি বাধো নিসেধো যস্স অবাধং. নত্থি অগ্গল়ং অস্স.

৭১৮. চতুক্কং অসহাযে. অসহাযত্থে একতো আকী, চ্চো, কো চ, একাকী, একচ্চো. অঞ্ঞত্থেপি এককো ৰুত্তো. সমা তুল্যত্থা.

অনেকসম্বন্ধিনি সাধারণাদিদ্ৰযং. সহ আধারণেন ৰত্ততীতি সাধারণং, যদাদি, থিযং সাধারণী, সাধারণা চ. সমানমেৰ সামঞ্ঞং, যো, সামঞ্ঞা ইত্থিযং.

দ্ৰযং অপ্পাৰকাসে. সম্বাধতে অস্মিং, রো. সংসদ্দা কটো, যদাদি, সঙ্কটং, সহ আৰরণেন ৰত্ততীতি ৰা সঙ্কটং, সহত্থো সংসদ্দো.

৭১৯. ৰামং কল়েৰরং ৰামকাযো সব্যং নাম. ‘‘সব্যং ৰামে চ দক্খিণে’’তি [চিন্তামণিটীকা ২১.৮৪] হি অজযো, সৰ গতিযং, যো. দক্খিণং কল়েৰরং অপসব্যং, সব্যতো অপগতং অপসব্যং.

দ্ৰযং ৰিপরীতে. পটিকূলতি আৰরতীতি পটিকূলং, কূল আৰরণে. অপসব্যং দক্খিণেপি ৰুত্তং.

দুরধিগমন্তো পথং গহনং, যথা – গহনমেতং সত্থং, দুব্বিৰেকমিচ্চত্থো. গচ্ছন্তং হন্তীতি গহনং, গহণম্পি, যদাদি. কল গমনে, ইলো, কলিং লাতীতি ৰা কলিলং.

৭২০-৭২১. দ্ৰযং বহুপ্পকারে. উচ্চঞ্চ তং অৰচঞ্চেতি উচ্চাৰচং, কম্মধারযো. বহৰো ভেদা অস্স.

তিকং জনাদিনিরন্তরগতে. সঙ্ক সঙ্কাযং, তো. কির পক্খেপৰিক্খিপনেসু, তো, ইণ্ণাদেসো. সঙ্ক সঙ্কাযং, উলো, সঙ্কুলং, সংপুব্বো কুল সন্তানে ৰা, রো.

সিলোকো ছেকে. কতো অভ্যাসিতো হত্থো পদত্থো যেন কতহত্থো. কুস সিলেসনে, অলো. পকট্ঠা ৰীণা অস্স. অভিজানাতি অভিঞ্ঞো. সিক্খ ৰিজ্জোপাদানে, তো. পুণ কম্মনি সুভে, রো. পট গমনে, উ. ছিদি দ্ৰিধাকরণে, কত্তরি অ, দস্স কো. চত যাচনে, উরো. দল দিত্তিযং, খো, লস্স কো, দক্খ ৰুড্ঢিযং ৰা, অ, দক্খ ৰুড্ঢিহিংসাগতিসীঘেসু ৰা. পিস হিংসাবলদাননিকেতনেসু, অলো, পেসলো. কতমুখো, কতীপি, কতসদ্দো অভ্যাসিতত্থো, কতং অব্যাসিতং মুখং উপাযো অনেনাতি কতমুখো. কতং অস্সত্থীতি কতী.

সত্তকং বালে. বল পাণনে, বলতীতি বালো, অস্সাসিতপস্সাসিতমত্তেন জীৰতি, ন পঞ্ঞাজীৰিতেনাত্যত্থো. দা কুচ্ছাযং গতিযং ৰা, তু, দ্ৰিত্তং, রস্সাদি. জল ধঞ্ঞে, অ, ল়ত্তং. মূহ ৰেচিত্তে, লো, ৰণ্ণৰিপরিযযো, মূল়্হো. মন্দ জল়ত্তে. বাল্যযোগা বালিসো, ইসো. অঞ্ঞো, যথাজাতোপি, ন জানাতীতি অঞ্ঞো. যাদিসো জাতো ৰিৰেকো যথাজাতো.

৭২২. তিকং ভাগ্যসম্পন্নে. পুঞ্ঞং, সুকতঞ্চ যস্মিং অত্থি পুঞ্ঞৰা, সুকতী, ৰন্তু, ঈ চ. ধনং গহণং লদ্ধোতি ধঞ্ঞো, যো. দ্ৰযং মহাৰীরিযে. মহাধিতি মহাৰীরিযো. দ্ৰযং মহিচ্ছে. মহাসযোপি.

দ্ৰযং বহুলহদযে, পসত্থহদযে চ. হদযং বহুলং, পসত্থঞ্চ যস্স হদযী, হদযালু চ, তব্বহুলে ঈ, আলু চ, সুহদযোপি.

৭২৩. দ্ৰযং হট্ঠচিত্তে. ‘‘হাসমনো ৰিকুব্বানো, পমানো হট্ঠমানসো’’তি [অমর ২১.৭] অমরসীহো. দ্ৰযং দুম্মনে. দুট্ঠং, দুক্খিতং ৰা মনো যস্স. ৰিরূপং মনো যস্স. অন্তমনোপি.

চতুক্কং বহুপ্পদে. যাচকানং ৰদং ৰচনং জানাতীতি ৰদানিযো, ৰদঞ্ঞূ চ, ইযো, রূ চ, পুব্বত্রঞ্ঞস্স নাদেসো, মজ্ঝদীঘো চ. দানে সোণ্ডো পসুতো. সোণ্ডসদ্দোত্র মজ্জমদেত্যেকে, থূললক্খোপ্যত্র, দানত্থং থূলং লক্খং অস্স.

৭২৪. সিলোকো পাকটমত্তে. খ্যা পকাসনে, তো. পতিপুব্বো ই গমনে, তো. অভিমুখং এতীতি পতীতো. ঞা অৰবোধনে, তো, পঞ্ঞাতো, অভিঞ্ঞাতো চ. পথ খ্যানে. সু গতিবুদ্ধীসু, তো, সুতো, ৰিস্সুতো চ, সু সৰনে ৰা, কম্মে তো. ৰিদ ঞাণে, ৰিদিতো. সিধু সংরাধে, তো, সিধ সংসিদ্ধিযং ৰা. কট গতিযং, দস্সনং কটতীতি পাকটো, উপসগ্গস্স দীঘো.

৭২৫. তিপাদং ইস্সরে. ঈস ইস্সরিযে, ঈসতীতি ইস্সরো, অরো, রস্সাদি, দ্ৰিত্তং. নী নযে, ণ্ৰু, নাযকো. সং ধনং অস্সত্থীতি সামী, দীঘাদি, রস্সন্তে সামিপি. পা রক্খণে,তি, রস্সাদি, পতি. অধিপুব্বে অধিপতি. ঈস ইস্সরিযে, অ, ঈসো. পভৰতীতি পভু, উ, পভূপি. অয গমনে, যো, অয্যো. অধিপাতীতি অধিপো, রো. অধিভৰতীতি অধিভূ, ক্ৰি. নী নযে, রিতু, নেতা.

তিকং বহুধনে. ইভং অরহতীতি ইব্ভো, ৰো, ৰণ্ণৰিপরিযযো. ঝে চিন্তাযং, অ, অজ্ঝাযতি ধনং অড্ঢো, ঝস্স ঢো, অসরূপদ্ৰিত্তং, রস্সাদি চ. ধনা অতিসযে ঈ, ধনী.

৭২৬. দ্ৰযং দক্খিণেয্যে. দানং পটিগ্গণ্হিতুং অরহতীতি দানারহো, দক্খ ৰুদ্ধিযং, সীঘত্থে চ, দক্খন্তি ভোগসম্পদাদীহি যায, সা দক্খিণা, ইণো, তং অরহতীতি দক্খিণেয্যো.

দ্ৰযং স্নেহৰতি. সিনিহ পীতিযং, ধো, হস্স দো, সিনিদ্ধো, ৰচ্ছো সিনেহো যস্সত্থি ৰচ্ছলো, লো.

পমাণিকো পরিক্খকো, পরিক্খতে অৰধারযতে পমাণেহি অত্থন্তি পরিক্খকো, ইক্খ দস্সনঙ্কেসু, ণ্ৰু. কারণং জানাতীতি কারণিকো, ইকো.

দ্ৰযং আসত্তে. সন্জ সঙ্গে, তো. তং তং ৰত্থু পরং পধানং অস্স তপ্পরো.

৭২৭. তিকং কারুণিকে. করুণা সীলং অস্স কারুণিকো. দযা করুণা যস্সত্থি দযালু, আলু. দুক্খিতেসু সুট্ঠু রমতীতি সূরতো, উপসগ্গস্স দীঘতা.

ইট্ঠত্থে অভিমতপ্পযোজনে উয্যুতো পুগ্গলো উস্সুকো নাম, উট্ঠানং সুট্ঠু কাযতীতি উস্সুকো, হসাদ্যনুট্ঠেযং.

যো আলস্যাৰসাদীহি অনুতিট্ঠতি, সো দীঘসুত্তো, দীঘঞ্চ তং সুত্তঞ্চ, তমিৰ চরতীতি দীঘসুত্তং, দীঘসুত্তপরিযন্তিকং কারিযং করোতীতি দীঘসুত্তো. চিরেন ক্রিযানুট্ঠানং অস্স.

৭২৮. দ্ৰযং পরাযত্তে, পরস্মিং, পরেন ৰা অধীনো পরাধীনো, অঝন্তা সকত্থে ইনো যদাদিনা. পরতন্তো, পরৰা, অত্তৰাপি [নাথৰা (অমর ২১.২৬], তন্তযতীতি তন্তো, তন্ত কুটুম্বধারণে, অ, পরো তন্তো নিযামকো যস্স. পরো সেট্ঠো নাযকো, অত্তা চ অত্থীতি পরৰা, অত্তৰা চ, ৰন্তু.

আযত্ততামত্তে চতুক্কং. যত পযতনে, আপুব্বো অৰসীভাৰে, তো. অন্তেন সমীপেন সহাতি সন্তকো, সকত্থে কো. পরিগ্গয্হতে ‘‘সক’’ন্তি করীযতেতি পরিগ্গহো. অধিগতো ইনো পভূ যেনাতি অধীনো.

সেন অত্তনা ঈরিতং সীলং অস্সাতি সেরী, তস্মিং সেরিনি চ সচ্ছন্দো ৰত্ততি, সস্স অত্তনো ছন্দো যস্সত্থীতি সচ্ছন্দো, অ. সৰসো, সযংৰসী, নিরৰগ্গহোপি.

৭২৯. গুণদোসে অনিসম্ম অনুপপরিক্খিত্ৰা যো করোতি, সো জম্মো, জম অদনে, মো.

দ্ৰযং অতিতণ্হে. লুভ লোভে, অ, দ্ৰিত্তং, ভস্স পো, লোলুপো, লোলুভোপি.

তিকং লুদ্ধে. গিধ অভিকঙ্খাযং, তো. লুভ গিদ্ধিযং, তো. লোল উম্মাদনে, অ, লোলো. অথ মহাতণ্হাতিতণ্হগিদ্ধানং কো ভেদো? মহাতণ্হো নানারম্মণং ইচ্ছতি, অতিতণ্হো একস্মিম্পি আরম্মণে অনেকৰারং, অধিকঞ্চ তসতি, গিদ্ধো পন উভযথাপীতি অযমেতেসং ৰিসেসো.

যো ক্রিযাসু মন্দো, সো কুণ্ঠো, কুণ্ঠ পটিঘাতে, আলস্যে চ, অ.

৭৩০. পঞ্চকং কামকে. কমু ইচ্ছাযং, চুরাদি, রিতু, কামযিতা, কারিতলোপে কমিতা. যুম্হি কামনো, কমনোপি. ণীপচ্চযে কামী, ণুকপচ্চযে কামুকো, অনুকো, অভিকোপ্যত্র, অনুকামযতে অনুকো, ক্ৰি. অভিকামযতে অভিকো, ক্ৰি. অতিকোপি.

দ্ৰযং মত্তে. সুণ্ডা সুরা, তত্র কুসলো সোণ্ডো, পানাগারং ৰা সুণ্ডা, তত্র ভৰো, ঠিতং ৰা সোণ্ডো. মদ উম্মাদে, তো. উক্কটো, খিৰোপি, মদেন উদ্ধতো উক্কটো, যদাদিনা উতো কটো মত্তত্থে [পাণিনি ৫.২.২৯]. খিৰ মদে, অ.

তিকং ৰচনকারিনি. পৰত্তিনিৰত্তীসু ৰিধাতুং সক্যো ৰিধেয্যো, ইয্যো. আদেসিতং, আদরেন ৰা সুণোতীতি অস্সৰো, রস্সাদি, অ. সুন্দরং ৰচো আচরিযাদীনং এতস্মিং হেতুভূতেতি সুব্বচো. ৰিনযগ্গাহীপি, ৰিনযং ৰিধিপটিসেধৰচনং গহেতুং সীলো ৰিনযগ্গাহী.

৭৩১. তঙ্খণুপ্পত্তিঞাণং পটিভা, তায যুত্তো পগব্ভো, সীঘমেৰ গব্ভতীতি পগব্ভো, গব্ভ ধারণে.

তিকং ভীরুকে. ভী ভযং সীলো যস্স ভীসীলো. ভাযতীতি ভীরু, ভী ভযে, রু. রুকপচ্চযে ভীরুকো, সকত্থে ৰা কো.

দ্ৰযং অসূরে. ন ৰীরো সূরো অৰীরো. কুচ্ছিততরত্তা কাতরো, কুস্স কাদেসো.

দ্ৰযং হিংসাসীলে, হননসীলো হিংসাসীলো, ঘাতুকো, উকো, হনস্স ঘাতো. সরারু, হিংসোপি.

৭৩২. তিকং কোধযুত্তে. কুধ কোপে, কুজ্ঝনসীলো কোধনো, যু. দুস দোসে, দোসনো, পটিঘো, যু. কুপ কোপে, কুপতীতি কোপী, ণী. অমরিসনোপি, নত্থি মরিসনং খমা অস্স অমরিসনো, মরিস অসহনে.

দ্ৰযং অধিককোধযুত্তে. চণ্ডতেতি চণ্ডো, অ, চণ্ড কোপে. অতিরেকং কুজ্ঝতীতি অচ্চন্তকোধনো. অচ্চন্তকোপনোপি, তদা কুপতো যু.

পঞ্চকং খন্তিযুত্তে. সহ খমনে, যু. খমু সহনে, যু. তুম্হি খন্তা, সত্থাদি. তিতিক্খা যস্সত্থীতি তিতিক্খৰা. মন্তুম্হি খন্তিমা, সৰিভত্তিস্স ন্তুস্স আ.

৭৩৩. দ্ৰযং সদ্ধাযুত্তে. হি পদপূরণে. সদ্ধা যস্সত্থীতি সদ্ধালু. সদ্ধা রতনত্তযাদীসু পসাদো, তণ্হা, আদরো চ. দ্ৰযং ধজযুত্তে. চিহনে চ পটাকাযং, ধজো সোফে চ সোণ্ডিকে, সোফো পুল্লিঙ্গং.

দ্ৰযং নিদ্দাসীলে. নিদ্দা এৰ সীলং যস্স সো নিদ্দাসীলো. দ্ৰযং পভাযুত্তে. ভা দিত্তিম্হি, সরপচ্চযো, রস্সাদি, দ্ৰিত্তঞ্চ, ভস্সরো, ভাসা রতি যস্সাতি ৰা ভস্সরো, রস্সাদি এৰ. সস্স দ্ৰিত্তাভাৰে ভাসুরো, অস্সু, ভাস দিত্তিযং ৰা, উরো, অথ ৰা দ্ৰযং বহুকথাযুত্তে, ভাসাসু সব্বাসু বহূসু কথাসু রমতীতি ভস্সরো, ক্ৰি, ভাসতীতি ৰা ভস্সরো, অরো, রস্সাদি, দ্ৰিত্তঞ্চ, ভাসাসু রমতীতি ৰা ভাসরো, ক্ৰি, মজ্ঝরস্সো, ভাসতীতি ৰা ভাসরো, অরো, ইমস্মিং পক্খে অস্সুত্তাভাৰো.

৭৩৪. তিকং নগ্গে. ন গচ্ছতীতি নগ্গো, দ্ৰিত্তং, লগ্গ সঙ্গে ৰা, নত্তং, নজি লজি বিলে ৰা, ণো, জস্স গো, দ্ৰিত্তং. দিসা এৰ অম্বরং ৰত্থং এতস্স, ন পকতিৰত্থন্তি দিগম্বরো. সস্স গো. নত্থি ৰত্থং এতস্স, অথ ৰা দিগম্বরা ৰত্থা, অঞ্ঞতিত্থিকো অৰত্থো চাতি এতে দ্ৰে নগ্গো নাম, নগ্গা নামাতি ৰা, ‘‘তে ইত্থিখ্যা পো, সত্ত পকরণানি অভিধম্মো নামা’’ত্যাদীসু ৰিয সঞ্ঞাসঞ্ঞীসদ্দানং ৰচনভেদস্সাপি সম্ভৰতো. নগ্গো চ নগ্গো চ নগ্গা, পুরিমস্মিং পক্খে পন সামঞ্ঞতায একৰচননিদ্দেসো.

দ্ৰযং ভক্খকে. ঘস অদনে, মরো, ঘস্মরো. ভক্খ অদনে, ণ্ৰু.

ৰত্তুং সোতুঞ্চ অকুসলো, ৰচনে সৰনে চ অকুসলো এল়মূগো নাম, এল়ো বধিরো, মূগো অৰচনো, কম্মধারযো, সঠেপি এল়মূগো.

৭৩৫. মুখরাদযো তযো অপ্পিযৰাদিনি. ৰাঝাৰাঝেসু মুখং অস্সত্থি, নিন্দাযং রো. নিন্দিতং মুখং যস্স দুম্মুখো. অবদ্ধং অনগ্গল়ং মুখং যস্স অবদ্ধমুখো.

বহু চ গারয্হঞ্চ ৰচো যস্স সো ৰাচালো নাম. কুচ্ছিতা ৰাচা অস্স সন্তীতি ৰাচালো, নিন্দাযং লো.

দ্ৰযং সুৰচনে. ৰদতীতি ৰত্তা, পসংসাযং তু. ৰদতীতি ৰদো. সো পদপূরণে.

৭৩৬. তিকং অত্তনিযে. নেতব্বোতি নিযো, নিযো এৰ নিজো, নী নযে, ণ্যো, যস্স জো, সমীপে জাযতীতি ৰা নিজো. সস্স অত্তনো অযং সকো, ইদমত্থে কো, সো এৰ ৰা সকো, সস্সাযং সকো, ণো. অত্তনি জাতো অত্তনিযো, অনিযো.

তিকং অচ্ছরিযে. ৰিপুব্বো মহ পূজাযং, ভূৰাদি, ণ্যো, মন্তলোপো, ৰিম্হযো. আপুব্বো চর গতিভক্খনেসু, অ, চরস্স চ্ছরিযো, রস্সাদি চ, অচ্ছরিযো. ন ভৰিত্থাতি অব্ভুতো, অসরূপদ্ৰিত্তং, রস্সো চ, অভূতোপি [সদ্দনীতিপদমালাযং ৩৪০.১ পিট্ঠেসু পস্সিতব্বং].

সোকাদীহি ইতিকত্তব্বতাপটিপত্তিসুঞ্ঞো ৰিহত্থো, ব্যাকুলো চ. ৰিক্খিত্তো হত্থো যস্স ৰিহত্থো. কুল সঙ্খ্যানে ৰিআপুব্বো.

কতসন্নাহো ৰধুদ্যতো হন্তুমুদ্যতো উয্যুতো আততাযী নাম. ‘‘ৰধুয্যুত্তো’’তিপি পাঠো. আপুব্বো তা পালনে, ণী, দ্ৰিত্তং, আকারন্তানমাযো, আততাযী.

৭৩৭. সীসচ্ছেজ্জম্হি সীসচ্ছেদারহে ৰজ্ঝো. হন্তব্বোতি ৰজ্ঝো, হন হিংসাযং, ণ্যো, হনস্স ৰধো, ঝস্স ঝো. অসরূপদ্ৰিত্তং, ৰজ্ঝো.

তিকং ৰক্কাসযে. নিকন্ততীতি নিকতো, কন্ত ছেদনে, অ, নলোপো. সঠ কেতৰে, অ. নত্থি উজুতা যস্স অনুজু.

তিকং ভেদকারকে. সূচ পেসুঞ্ঞে, ণ্ৰু. পিসি সঞ্চুণ্ণনে, পিসি অৰযৰে ৰা, পিসতীতি পিসুণো, যদাদিনা উনো, ণত্তং. কণ্ণে জপতীতি, অলুত্তসমাসো, অরুচিতব্বরোচকেপি কণ্ণেজপো.

দ্ৰযং পহরণসীলে. ধুব্বী হিংসাযং, তো, ভুজাদি. ৰঞ্চযতে ৰিপ্পলপতেতি ৰঞ্চকো, ৰঞ্চ গমনে.

৭৩৮. অরিযাসামঞ্ঞেন চ বালপুরিসস্স লক্খণমাহ. হি পদপূরণে. যো পুরিসো যো জনো, জনপরিযাযো চেত্থ পুরিসসদ্দো ‘‘দ্ৰে মহাপুরিসা অভিনিক্খন্তা’’ত্যাদীসু ৰিয, অনিসম্ম অনুপপরিক্খিত্ৰা ৰধবন্ধনাদিকিচ্চং করোতি, সো খলু একন্ততো ‘‘চপলো’’তি ৰিঞ্ঞেয্যো, কস্মা? অৰিনিচ্ছিতকারিত্তা সম্মা অৰিনিচ্ছিতস্স কারিযস্স করণসীলত্তা. চপ কক্করণে, চপ সন্তানে ৰা, অলো, চপলো.

৭৩৯. চতুক্কং কদরিযে. কুচ্ছিতং দদাতীতি খুদ্দো, দো, কস্স খো, অদানসীলতায সম্পরাযেসু খুদ্দং বুভুক্খিস্সামীতি ৰা খুদ্দো, খুদ বুভুক্খাযং, দো অনাগতত্থে. পরানুপভোগেন অত্থসঞ্চযসীলত্তা কুচ্ছিতো অরিযো অত্থপতি কদরিযো, অদাযকত্তা কুচ্ছিতং ঠানং অরতীতি ৰা কদরিযো, ইযো. দানাদীসু নমনাভাৰেন থদ্ধেন মচ্ছেরযুত্তচিত্তেন সহিততায থদ্ধমচ্ছরী, ঈ. কুচ্ছিতো পণো যস্স কপণো, কিপচানো, মিতপ্পচোপি. কুচ্ছিতং পচানোতি দুতিযাসমাসো. মিতং পচতীতি মিতপ্পচো, ণো.

অদ্ধং দলিদ্দে. নত্থি কিঞ্চনং অপ্পমত্তকম্পি ধনং যস্স অকিঞ্চনো. দলিদ্দ দুগ্গতিযং, অ, দল ৰিদারণে ৰা, ইদো, দ্ৰিত্তং. দীন দুগ্গতভাৰে, দীনো, দি খযে ৰা, ঈনো. নত্থি ধনং অস্স. নিন্দিতং গমনং অস্স দুগ্গতো.

৭৪০. যং কম্মং ‘‘ইদমহং উপ্পাদেস্সামী’’তি অসম্ভাৰিতং অচিন্তিতমেৰ হুত্ৰা সম্পত্তং, তং ‘‘কাকতালীয’’ন্ত্যুচ্চতে. তালস্স ইদং ফলং তালং, কাকো চ তালঞ্চ কাকতালানি, তেহি সদিসং কম্মং কাকতালিযং, কাকস্স, তালফলস্স উড্ডনপতনসদিসং কম্মন্ত্যত্থো.

চতুক্কং যাচকে. যাচনং করোতীতি যাচনকো, যাচতীতি ৰা, যাচ যাচনে, যু. সকত্থে কো. অত্থ যাচনাযং, অত্থনং অত্থো, সো অস্সত্থীতি অত্থী. ণ্ৰু, যাচকো. ‘‘মাদিসস্স ধনং দত্ৰা রাজা সগ্গং গমিস্সতী’’ত্যাদিনা দানফলং ৰণ্ণেত্ৰা ৰকতি যাচতীতি ৰনিব্বকো, ৰণ্ণস্স ৰনি, ৰক আদানে, আদানমেত্থ যাচনমেৰ.

৭৪১. কিঞ্চিদূনকন্তং পতিপাদেন নামং. পক্খিসপ্পমচ্ছাদযো অণ্ডতো জাতত্তা অণ্ডজা. নরাদযো পন গব্ভাসযসঙ্খাতজলাবুতো, তত্র ৰা জাতত্তা জলাবুজা. কিমি চ ডংসা চ আদিনা মকসমঙ্গুরাদযো চ সেদজা, সেদকারণত্তা উস্মা সেদো, ততো জাতা সেদজা. দেৰো চ আদিনা ব্রহ্মনেরযিকাদযো চ ওপপাতিকা, উপগন্ত্ৰা পততীতি উপপাতী, ণী, সোল়সৰস্সুদ্দেসিকাদিকো অত্তভাৰো, সো যেসমত্থি, তে ওপপাতিকা.

৭৪২. জণ্ণুমত্তে জণ্ণুপ্পমাণযুত্তে উদকাদিম্হি জণ্ণুতগ্ঘো, জণ্ণুপ্পমাণো জণ্ণুতগ্ঘো, পমাণত্থে তগ্ঘো, জণ্ণুপ্পমাণো জণ্ণুমত্তো, পমাণত্থে মত্তো [মোগ্গল্লানে ৪.৪৭ সুত্তে পস্সিতব্বং], তস্মিং.

কিঞ্চিদূনকে অপ্পমত্তকযুত্তে কপ্পো [পাণিনি ৫.৪.৬৭], ঊনস্স অপ্পকতায কপ্পীযতি একাদিৰসেন পরিচ্ছিজ্জতীতি কপ্পো, কপ্প পরিচ্ছেদনে.

চতুক্কং পরিযাপন্নে. অন্তো গচ্ছতীতি অন্তগ্গতং, ‘‘লোপঞ্চ তত্রাকারো’’তি ওলোপে অআগমো, দ্ৰিত্তং. অন্তোগতম্পি. পরিচ্ছিন্দিত্ৰা আপন্নং গহিতং পরিযাপন্নং. গাধ পতিট্ঠাযং, অন্তো ওগাধতীতি অন্তোগধং, রস্সো, ওগাধতীতি ওগধং.

৭৪৩. দ্ৰযং সাধিতে. রাধ সাধ সিদ্ধিযং, কম্মনি তো.

দ্ৰযং কুথিতে. পচ পাকে, অতীতে কত্তরি তো, তস্স ক্কো, চলোপো. কুথ নিপ্পক্কে, তো.

আপদং ব্যসনং পত্তো আপন্নো নাম, অতিপীল়নং আপজ্জতীতি আপন্নো, ‘‘আ তুকোধমুদাট্টীসূ’’তি হি একক্খরকোসো [একক্খরকোস ১৪ গাথা] . পদ গমনে, ‘‘আপন্নো চ ৰিপত্তিম্হি, পত্তে চ ৰাচ্চলিঙ্গিকো’’তি নানত্থসঙ্গহো.

দ্ৰযং পরেসমৰসগতে. নত্থি ৰসো আযত্তো পরেসং এতস্মিং সেরীভূতেতি ৰিৰসো, অৰসো চ.

৭৪৪. ছক্কং খিত্তে. নুদ পেরণে, নুদ খেপে ৰা, তো, তস্স ইন্নো. অনিন্নাদেসে ভুজাদি, নুত্তো. নুতোপি. অসু খেপনে, তো, ভুজাদি, অত্তো. খিপ পেরণে, তো.

ঈর গতিযং, কম্পনে চ, ইতো, ঈরিতো. আপুব্বো ৰিধ পেরণে, তো, আৰিদ্ধো.

চতুক্কং কম্পিতে. কম্প চলনে, ধূ ৰিধুননে, কম্পনে চ. ধূতো, আধূতো, চল কম্পনে, চলিতো. ৰেল্লিতো, পেখিতোপি. ৰেল্ল চলনত্থো. পেখ গত্যত্থো, পেখিতো.

দ্ৰযং নিসিতে. নিসি নিসানে. তিজ নিসানে, নিসানং তিক্খকরণং, উভযত্রাপি কম্মনি তো.

৭৪৫-৭৪৬. তিকং পত্তব্বে. পত গমনে, তব্বো. গমু গতিযং, ণ্যো, ম্যস্স ম্মো ৰা, গম্মং, গম্যং, দ্যস্স জ্জো, আপজ্জং.

দ্ৰযং পরিণতে. পচিনো অনেকত্থত্তা ইহ পরিণতত্থো. নমু নমনে, ভূৰাদি, কত্তরি তো, সমা দ্ৰে তুল্যত্থা.

পঞ্চকং ৰেঠিতে. ৰেঠ ৰেঠনে. ৰলমিৰ ৰলযং, কুণ্ডলাকারং ৰলযং কতং ৰলযিতং, নামধাতু, কারিতন্তা তো. রুধ আৰরণে, রুদ্ধং. সংপুব্বো ৰু সংৰরণে, সংৰুতং. সমন্ততো ৰুতং আৰুতং, ৰু সংৰরণে, সব্বত্র কম্মনি তো.

দ্ৰযং পরিখাদিনা পরিক্খিত্তে. পরি সমন্ততো করীযতেতি পরিক্খিত্তং, পরিক্খতম্পি. ৰু সংৰরণে, নিৰুতং.

তিকং ৰিত্থতে. সর গতিযং, তো, তস্স টো, রলোপো, ৰিসটং. তনু ৰিত্থারে, তো, তস্স তো, নলোপো, ৰিত্থতং, ততং.

দ্ৰযং লেপনীযে. লিপ লেপনে, দিহ উপলেপনে, উভযত্রাপি কম্মনি তো.

দ্ৰযং গুল়্হে. গুহ সংৰরণে, ল়ো, গুল়্হো. গুপ গোপনে, গুত্তো.

দ্ৰযং পোসনীযে. পুস পোসনে, তো, সতানং ট্ঠো, ট্ঠাভাৰে পোসিতো.

৭৪৭. দ্ৰযং সলজ্জে. লজ্জ পীল়ে, পীল়ো লজ্জাৰ. হীল় নিন্দালজ্জাসু, হীল়িতো.

দ্ৰযং সদ্দে. সন ধন সদ্দে, সনিতং, ধনিতং.

পঞ্চকং বন্ধনীযে. সন্দনং বন্ধনং, তংযোগা ৰন্তু. সন্দানৰন্তং কতং সন্দানিতং, নামধাতুম্হা তো, ৰন্তুলোপো. সন্দানং সজ্জা, তমস্সাতি ৰা, ইতো. সি বন্ধনে, তো. বন্ধ বন্ধনে, বদ্ধো. কীল বন্ধনে. যমু উপরমে, সংপুব্বো বন্ধনে, সব্বত্র কম্মনি তো. মূতং, উদ্দিতং, সদ্দিতম্পি. মূ বন্ধনে. দা অৰখণ্ডনে. উ সংপুব্বো বন্ধনে. ৰুত্তঞ্চ ‘‘উদ্দানন্তু চ বন্ধন’’ন্তি.

৭৪৮. তিকং সিদ্ধে. সিধ সংসিদ্ধিম্হি. পদ গমনে, নিপুব্বো সিদ্ধিযং. ৰত্ত ৰত্তনে, ৰত্তনংপ্যত্র সিজ্ঝনং নিপুব্বত্তা.

তিকং ৰিদারিতে. দর ভিদ ৰিদারণে, ইন্নাদেসো. ভিন্নং. অনিন্নাদেসে তু ভেদিতং.

দ্ৰযং তিণাদীহি ছাদনীযে. ছদ সংৰরণে, তো, তস্স সধাত্ৰন্তস্স অন্নাদেসো.

তিকং ছিন্দিতে. ৰিধ ৰেধনে. ছিদ্দ কণ্ণভেদে, চুরাদি. ৰিধ ৰেধনে, সব্বত্র কম্মে তো, অপরদ্ৰযে চ সঞ্জাতত্থে ইতো.

৭৪৯. তিকং আনীতে. হর হরণে, ভর ধারণপোসনেসু, আপুব্বো নী নযে.

দ্ৰযং দমযুত্তে. দমু দমনে, কত্তরি তো. পক্কমাদীহি ন্তো. অন্তাদেসে দমিতো. কম্মসাধনোপ্যযং.

দ্ৰযং সন্তে. সমু উপসমে, কত্তরিতো. অন্তাদেসে সমিতো, কম্মসাধনোপ্যযং.

দ্ৰযং পুণ্ণে. পূর পূরণে, তরাদীহি ইণ্ণো, দ্ৰীসুপি কত্তুকম্মসাধনানি লব্ভন্তি.

৭৫০. তিপাদং পূজিতে. চায পূজানিসামনেসু. মহ পূজাযং, পূজ পূজনে, অরহ পূজাযং, অরহিতো. অচ্চ পূজাযং. মান পূজাযং. চি চযে, অপপুব্বো পূজনে. নমস্সিতোপি, নমস্সধাতু পূজাযং.

দ্ৰযং তচ্ছিতে দারুআদিম্হি. তচ্ছ তনুকরণে, তনুকরীযতেতি তনূকতো, দীঘো.

৭৫১. দ্ৰযং অগ্গিআদীহি তত্তে. তপ ধূপ সন্তাপে.