নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

অভিধানপ্পদীপিকাটীকা

গন্থারম্ভ

যস্স ঞাণং সদা ঞাণং, নাঞ্ঞেয্যা ঞাণকং ৰিনা;

নিস্সেসগুণযুত্তস্স, তস্স নত্ৰা মহেসিনো.

সত্থন্তরা সমাদায, সারং সব্বধরা তথা;

করিয্যতে’ভিধানপ্প-দীপকস্সত্থৰণ্ণনা.

পণামাদিৰণ্ণনা

[ক] ইধাযং গন্থকারো পঠমমত্তনো পরেসম্পি সম্মা হিতত্থনিপ্ফাদনত্থং পুঞ্ঞসম্পদ’মাচিনোতি ‘‘তথাগতো’’চ্চাদিনা. তত্থ করুণাকরো মহাকরুণায উপ্পত্তিট্ঠানভূতো যো তথাগতো ভগৰা করোপযাতং অত্তনো হত্থগতং সুখপ্পদং সুখস্স পতিট্ঠানভূতং সুখকারণং ৰা সুখদাযকং ৰা পদং নিব্বানং ওসজ্জ চজিত্ৰা কলিসম্ভৰে দুক্খকারণভূতে ভৰে সংসারে কেৰলদুক্করং সুকরেনাসম্মিস্সং অচ্চন্তদুক্করং পঞ্চৰিধপরিচ্চাগাদিকং করং করোন্তো পরত্থং পরেসমত্থংযেৰ অকা কতৰা, তমেদিসং তথাগতং অহং নমামি.

[খ] যঞ্চ ধম্মং জরারুজাদিমুত্তা জরারোগাদীহি ৰিমুত্তা মুনিকুঞ্জরা মুনিসেট্ঠা ভগৰন্তো অপূজযুং পূজিতৰন্তো, তথা উত্তরে উত্তমে সত্তানং ৰা সংসারমহোঘপক্খন্দানং ততো উত্তরণসমত্থে যহিং তরে যস্মিং ধম্মপ্লৰে ঠিতা সম্মাপটিপজ্জনৰসেন আরূল়্হা নরানরা মনুস্সা চ দেৰা চ তিৰট্টম্বুনিধিং কিলেসকম্মৰিপাকৰট্টসঙ্খাতেহি তীহি ৰট্টেহি আকুলিতং সংসারমহম্বুরাসিং তরিংসু তিণ্ণা, অঘপ্পহং কিলেসপ্পহানকরং, সংসারদুক্খপ্পহানকরং ৰা তং ধম্মমপি অহং নমামি.

[গ] মুনিন্দোরসসূনুতং ভগৰতো উরে সম্ভৰধম্মদেসনায অরিযভাৰপ্পত্ততায মুনিন্দস্স ওরসপুত্তভাৰং গতং পত্তং নুতং কিলেসখেপনকং সুপুঞ্ঞখেত্তং পুঞ্ঞত্থিকানং পুঞ্ঞবীজৰিরুহনট্ঠানং সুখেত্তভূতং ভুৰনে লোকে সুতং ৰিস্সুতং, সুতধরং ৰা কিলেসসৰনাভাৰেন অস্সুতং অপাণোপি পাণো করীযিত্থাতি পাণীকতো, পাতিমোক্খসংৰরো, সোৰ সংৰরো এতস্সত্থীতি পাণীকতসংৰরো, তং পাণীকতসংৰরং, ৰরং সীলাদিগুণেহি সদেৰকেহি লোকেহি পত্থনীযং. ‘‘দেৰাপি তস্স পিহযন্তি তাদিনো’’তি [উদা. ২৭] হি ৰুত্তং. সদা সব্বস্মিং কালে গুণোঘেন সীলাদিগুণসমূহেন নিরন্তরন্তরং অৰিচ্ছিন্নমানসং, পরিপুণ্ণচিত্তং ৰা গণম্পি অট্ঠন্নং অরিযপুগ্গলানং সমূহং অপি অহং নমামীতি এৰমেত্থ তিণ্ণম্পি সঙ্খেপতো অত্থযোজনা দট্ঠব্বা.

[ঘ-ঙ] এৰং পুঞ্ঞসম্পদমাচিনিত্ৰা কিমভিমতং সাধনীযমিচ্চাহ ‘‘পকাসিস্সমভিধানপ্পদীপিক’’ন্তি. বুদ্ধাদীনমভিধানানং সরূপৰসেন, লিঙ্গৰসেন চ পরিদীপনতো পকাসনতো ‘‘অভিধানপ্পদীপিক’’ন্তি লদ্ধনামং সত্থং পকাসিস্সং অন্তোভাৰেন নিপ্ফন্নং বহিভাৰেন পকাসিস্সং. অন্তোভাৰস্স হি বহিভাৰমপেক্খিত্ৰা ভাৰিতমুপপন্নং. ননু সন্তেৰ পুব্বাচরিযানং নামলিঙ্গপ্পকাসনান্যমরকোসতিকণ্ডোপ্পলিন্যাদ্যভিধানসত্থানি, পাণিনি ব্যাডিৰররুচিচন্দগোমি রুদ্দৰামনাদিৰিহিতানি চ লিঙ্গসত্থানি, ততো কিমিদমুচ্চতে ইচ্চাহ ‘‘নামলিঙ্গানি বুদ্ধভাসিতস্সারহানি দস্সযন্তো’’তি. এতেন সন্তেস্ৰপি পুব্বাচরিযানং সত্থেসু যস্মা ন তেসু নামলিঙ্গানি বুদ্ধৰচনানুরূপানি হোন্তি, তস্মা তদনুরূপানি নামলিঙ্গানি দস্সযন্তো অভিধানসত্থং পকাসিস্সামীতি এতমত্থং দীপেতি. নম্যতে অভিধীযতে অত্থো অনেনাতি নামং, সদ্দসত্থে নমুধাতুৰসেন. লিঙ্গযতে ‘‘ইত্থিযমতো আপচ্চযো’’ত্যাদিনা ৰিভজ্জতেতি, ইত্থাদযো ৰানেন লিঙ্গীযন্তে ব্যঞ্জীযন্তেতি লিঙ্গং, ইত্থিপুমনপুংসকং. কিমেতস্স অভিধানসত্থস্স করণে পযোজনন্তি পুচ্ছাযং যস্মিং সতি তং সোতারো সোতুমুস্সহন্তি, তং দস্সেতুমাহ ‘‘নামলিঙ্গেস্ৰি’’চ্চাদি. যতো বুদ্ধৰচনে পটুনো ভাৰো পাটৰং, তদেৰ অত্থো পযোজনং, তং ইচ্ছন্তীতি পাটৰত্থিনো, তেসং পাটৰত্থীনং সোতূনং নামলিঙ্গেসু কোসল্লং কুসলতা ছেকভাৰো বুদ্ধৰচনে মহব্বলং অত্থস্স নিচ্ছযকারণং হোতি, অতো তস্মা কারণা বুদ্ধভাসিতস্সারহানি নামলিঙ্গানি দস্সযন্তো অভিধানপ্পদীপিকং সত্থং পকাসিস্সন্তি সম্বন্ধো.

[চ] ইদানি সত্থলহুভাৰত্থমাহ ‘‘ভিয্যো’’চ্চাদি. ভিয্যো বাহুল্লেন রূপন্তরা রূপভেদেন ইত্থিপচ্চযপুম্ভাৰাদিকারিযকতেন থীপুন্নপুংসকং ঞেয্যং, সো চ নামানং নামৰিসেসনস্স, নামপরামসিসব্বনামসদ্দস্স চ ঞেয্যো পকারন্তরাভাৰা. তত্র নামানং রূপভেদো যথা – ছুরিকা সত্য’সিপুত্তি [অভিধান ৩৯২ গাথা]. অসি খগ্গো চ সাযকো [অভিধান ৩৯১ গাথা]. পানীযং সলিলং দকন্তি [অভিধান ৬৬১ গাথা]. নামৰিসেসনস্স যথা – নিসীথো মজ্ঝিমা রত্তীতি [অভিধান ৭০ গাথা]. নামপরামসিসব্বনামসদ্দস্স যথা – আকঙ্খা রুচি ৰুত্তা সা, ত্ৰধিকা লালসা দ্ৰিসূতি [অভিধান ১৬৩ গাথা]. সাহচরিযেন নিযতলিঙ্গেনাৰিপ্পযোগতো থীপুন্নপুংসকং ঞেয্যং. কত্থচীতি যত্র রূপভেদো নত্থি, তং যথা – মরীচি মিগতণ্হিকা [অভিধান ৬৫ গাথা]. রংসিমা ভাকরো ভানু [অভিধান ৬৩ গাথা]. আপো পযো জলং ৰারি [অভিধান ৬৬১ গাথা]. মরীঝাদযো হ্যভিন্নরূপত্তা লিঙ্গন্তরেপি সম্ভাৰিযন্তেহি নিযতলিঙ্গেহি মিগতণ্হিকাভাকরজলাদিসদ্দেহি সাহচরিযেন তংলিঙ্গে নিচ্ছীযন্তে. আহচ্চৰিধানেন ইত্থিপুমনপুংসকানং ৰিসেসেত্ৰা কথনেন থীপুন্নপুংসকং ঞেয্যং. ক্ৰচীতি যত্র ন রূপভেদো লিঙ্গনিণ্ণযস্স নিমিত্তং, ন চ সাহচরিযং লিঙ্গভেদোভিমতো, নেকমেৰ ৰা লিঙ্গমিচ্ছতে, তং যথা – ৰল্লরী মঞ্জরী নারী [অভিধান ৫৫০ গাথা]. ৰিটপো ৰিটভীত্থিযং [অভিধান ৫৪৭ গাথা]. ভীতিত্থী ভযমুত্তাসো [অভিধান ১৬৬ গাথা]. ৰজিরং পুন্নপুংসকেচ্চাদি [অভিধান ২৪ গাথা].

[ছ] ইদানি রূপভেদোতি লিঙ্গনিণ্ণযস্স পটিপত্তিহেতুকো যো ভিন্নলিঙ্গানং দ্ৰন্দো, তক্করণপটিসেধেন অভিন্নলিঙ্গানমেৰ দ্ৰন্দো কতোতি পরিভাসিতুমুপক্কমতে ‘‘অভিন্নলিঙ্গিন’’মিচ্চাদি. অভিন্নলিঙ্গীনংযেৰ নামানং দ্ৰন্দো কতো, ন ভিন্নলিঙ্গীনং, যথা – ৰিমুত্যসঙ্খতধাতু, সুদ্ধিনিব্বুতিযো সিযুন্তি [অভিধান ৯ গাথা]. ন কেৰলং দ্ৰন্দোযেৰ, অথ খো একসেসোপ্যভিন্নলিঙ্গানংযেৰ কতো, যথা – নগ্গো দিগম্বরাৰত্থা. [অভিধান ৭৩৪ গাথা] সব্বধরকতে পন ‘‘জীমূতা মেঘপব্বতা’’ ইচ্চুদাহটং. ননু চ ভিন্নলিঙ্গানম্পি একসেসো কতো, যথা – মাতা পিতা তু পিতরো, পুত্তা তু পুত্তধীতরো [অভিধান ২৪৯ গাথা]. সসুরা সস্সু সসুরা, ভাতুভগিনি ভাতরোতি [অভিধান ২৫০ গাথা]. এত্থ হি মাতা চ পিতা চ পিতরো, পুত্তো চ ধীতা চ পুত্তা, সস্সু চ সসুরো চ সসুরা, ভাতা চ ভগিনী চ ভাতরোতি ভিন্নলিঙ্গানম্পি একসেসো দস্সিতোতি. ঠানন্তরে তেসং ভিন্নলিঙ্গতায দস্সিতত্তা ন দোসো. তাতো তু জনকো পিতা [অভিধান ২৪৩ গাথা]. অম্মা’ম্বা জননী মাতা [অভিধান ২৪৪ গাথা]. অপচ্চং পুত্তোত্রজো সুতো [অভিধান ২৪০ গাথা]. নারিযং দুহিতা ধীতা [অভিধান ২৪১ গাথা]. জাযাপতীনং জননী, সস্সু ৰুত্তাথ তপ্পিতা. সসুরোতি ইচ্চাদিকঞ্হি তেসং [অভিধান ২৪৬ গাথা] ঠানন্তরন্তি. তথা এত্থ কমং ৰিনা ভিন্নলিঙ্গানং গণনপাঠো ৰিয সঙ্করোপি ন কতো. তত্র হি সগ্গদিসাদযো অত্থা যথাক্কমং তংসম্বন্ধা চ সক্কৰিদিসাদযো অত্থা সকসকসম্বন্ধসহিতা যথাভিধানং সরূপপটিপত্যমত্থভিধেয্যা, তথা তপ্পরিযাযসম্বন্ধানি চ যানি নামানি, তানি সব্বানি তদভিধানাৰসরে অভিধেয্যানীতি সুখেনেকত্রেৰ সকলনামপটিপত্তি সরূপপটিপত্তি চ যথা সিযাতিচ্চেতদত্থং কমো অভ্যুপগম্যতে, তথা চ সত্যাৰস্সং সগ্গাদিপরিযাযে দিৰসদ্দাদযো, হরাদ্যৰসরে কুমারাদযো অভিধেয্যা ইতি কমানুরোধেন লিঙ্গসঙ্করো পরিহরিতুমসক্কুণেয্যো, যথাৰুত্তন্তু কমং ৰিনা নেহ সঙ্করো কতো, ইতি পরিযাযেন ইত্থিপ্পকরণাদিক্কমেন যথাসম্ভৰমভিধানতো, তং যথা – ঈতি ত্ৰিত্থী অজঞ্ঞঞ্চ, উপসগ্গো উপদ্দৰোতি [অভিধান ৪০১ গাথা]. অত্র হি যে তিলিঙ্গা, তে তিলিঙ্গাৰসরে এৰ নিবদ্ধা, ন গণনপাঠা ৰিয উচ্চারণৰসেন, এৰং সব্বত্র যথাসম্ভৰং নীযতে. ৰুত্তঞ্চ –

‘‘ভেদাখ্যানায ন দ্ৰন্দো, নেকসেসো ন সঙ্করো;

কতোত্র ভিন্নলিঙ্গান-মৰুত্তানং কমং ৰিনা’’তি [অমর ১.৪].

ইদানি লিঙ্গৰাচকানং ঠানৰসেনত্থেসু গমনং দস্সেতুমাহ ‘‘লিঙ্গৰাচকে’’চ্চাদি. গাথাপাদন্তমজ্ঝট্ঠা গাথানং পাদানঞ্চ অন্তমজ্ঝট্ঠা লিঙ্গৰাচকা অনেকত্থলিঙ্গৰাচকানি ঞাণদস্সনাদীনি লিঙ্গানি পুব্বমত্থং ৰাচকৰসেন যন্তি গচ্ছন্তি. অপরে গাথাপাদানমাদিট্ঠা লিঙ্গৰাচকা পরমত্থং যন্তি গচ্ছন্তি. তং যথা –

ফলে ৰিপস্সনাদিব্ব-চক্খুসব্বঞ্ঞুতাসু চ;

পচ্চৰেক্খণঞাণম্হি, মগ্গে চ ঞাণদস্সনং [অভিধান ৭৯৪ গাথা].

ণাদো সদ্ধাচীৰরাদি-হেত্ৰাধারেসু পচ্চযো;

কীল়াদিব্বৰিহারাদো, ৰিহারো সুগতালযে [অভিধান ৮৫৭ গাথা].

খগ্গে কুরূরে নেত্তিংসো, পরস্মিঞ্চাত্র তীস্ৰমু [অভিধান ১০৮৯ গাথা];

কুসলে সুকতং সুট্ঠু-কতে চ সুকতো তিসু [অভিধান ৯৩৮ গাথা].

সমযো সমৰাযে চ, সমূহে কারণে খণে;

পটিৰেধে সিযা কালে, পহানে লাভদিট্ঠিসু [অভিধান ৭৭৮ গাথা].

কন্তারো ৰনদুগ্গেসু [অভিধান ১১০৭ গাথা].

এত্থ চ –

যেভুয্যতাব্যামিস্সেসু, ৰিসংযোগে চ কেৰলং;

দল়্হত্থেনতিরেকে চা-নৰসেসম্হি তং তিসু [অভিধান ৭৮৬ গাথা].

সমাধিস্মিং পুমেকগ্গো-নাকুলে ৰাচ্চলিঙ্গিকো [অভিধান ১০৩৫ গাথা].

জল়ে থূলো মহত্যপি [অভিধান ১০৬৬ গাথা] চ্চাদীসু

গাথামজ্ঝট্ঠানং, পাদন্তমজ্ঝট্ঠানঞ্চ লিঙ্গৰাচকানং পুব্বপরত্থেস্ৰপি গমনভাৰতো ‘‘পুব্বং যন্তী’’তি ইদং যেভুয্যৰসেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৰা গাথানং মজ্ঝন্তট্ঠা পুব্বং যন্তি, গাথামজ্ঝট্ঠা, পাদন্তমজ্ঝট্ঠা চ পুব্বাপরঞ্চ যন্তীতি যথালাভযোজনা দট্ঠব্বা.

[জ] ইদানি ৰিসেসৰিধিম্হি সত্থলহুভাৰত্থং পরিভাসতে ‘‘পুমিত্থিয’’মিচ্চাদি. পুমিত্থিযং ‘‘দ্ৰীসূ’’তি পদং ঞেয্যং, যথা – অসনি দ্ৰীসু [অভিধান ২৪ গাথা]. সব্বলিঙ্গে লিঙ্গত্তযে ‘‘তীসূ’’তি পদং ঞেয্যং, যথা – সত্তন্নং পূরণে সেট্ঠে’তিসন্তে সত্তমো তিসু [অভিধান ৯৪২ গাথা]. এত্থ চ নিসিদ্ধলিঙ্গনামং পারিসেসতো ‘‘সেসলিঙ্গ’’ন্তি ঞেয্যং [নিসিদ্ধলিঙ্গ সেসত্থং (অমর ১.৫.)], যথা – ৰস্স সংৰচ্ছরা নিত্থীতি [অভিধান ৮১ গাথা]. অত্র চেকলিঙ্গনিসেধব্যাখ্যানেন লিঙ্গদ্ৰযৰিধানন্তি [একলিঙ্গনিসেধব্যাজেন লিঙ্গদ্ৰযাভিধানমিতি (অমরকোসচিন্তামণিটীকা)].

গন্থলাহৰং ৰিধাযেদানি পটিপত্তিলাহৰত্থমাহ ‘‘অভিধানন্তরারম্ভে’’ইচ্চাদি. অভিধানন্তরস্স অঞ্ঞস্স অভিধানস্স আরম্ভে সতি, তু অন্তো যস্স অভিধানস্স, অথ আদি যস্স অভিধানস্সাতি ইদং অভিধানদ্ৰযঞ্চ ঞেয্যং. ত্ৰন্তমথাদিকং নামাদিপদং পুব্বেন ন সম্বজ্ঝতেতি ভাৰো. তত্র নামপদং যথা – জিনো সক্কো তু সিদ্ধত্থো [অভিধান ৪ গাথা]. কেসৰো চক্কপাণ্যথ [অভিধান ১৬ গাথা]. মহিস্সরো সিৰো সূলী [অভিধান ১৬ গাথা]. লিঙ্গপদং যথা – পুমে তু পণ্হি পাসণি [অভিধান ২৭৭ গাথা]. পুমে তূতু রজো পুপ্ফং [অভিধান ২৩৮ গাথা]. সা তিরোকরণীপ্যথ [অভিধান ২৯৮ গাথা]. পুন্নপুংসকমুল্লোচং [অভিধান ২৯৯ গাথা]. অত্থপদং যথা – উদরে তু তথা পাচা’নলস্মিং গহণীত্থিযং [অভিধান ৯৭৩ গাথা]. পণীতো তীসু মধুরে, উত্তমে ৰিহিতেপ্যথ. অঞ্জসে ৰিসিখাযঞ্চ, পন্তিযং ৰীথি নারিযং [অভিধান ৯৪০ গাথা]. অথসদ্দেন চত্র অনন্তরিযত্থেন সকপরিযাযোপলক্খণতো অথো সদ্দাদীসু চ ন পুব্বেন সম্বজ্ঝতে. পাণকো চাপ্যথো উচ্চালিঙ্গো লোমসপাণকোতি [অভিধান ৬২৩ গাথা].

[ঝ] ইদানি বুদ্ধৰচনানমনুরূপানম্পি পচুরপ্পযোগানমেৰ কেসঞ্চি গহণং অত্তনো সত্থন্তরাপসয্হতাৰসেন অহংকারপুব্বিকাভাৰঞ্চ দস্সেতুমাহ ‘‘ভিয্যো পযোগ’’মিচ্চাদি. সোগতে সুগতস্স ৰচনভূতে আগমে পিটকত্তযে, তঞ্হি আগচ্ছন্তি তিৰিধসম্পত্তিযো এতেনাতি আগমোতি ৰুচ্চতি. তস্মিং ভিয্যো পযোগং বাহুল্লেন পযুজ্জতেতি পযোগো, তং আগম্ম গহেত্ৰা ক্ৰচি অরঞ্ঞৰগ্গাদীসু নিঘণ্টুযুত্তিঞ্চ নিঘণ্টুনামকে সত্থে আগতং বুদ্ধৰচনানুরূপং যুত্তিঞ্চ আনীয আনেত্ৰা নামলিঙ্গং কথীযতি অন্তোভাৰেন নিপ্ফন্নং বহিভাৰেন পকাসীযতে. আৰিভাৰত্তমেৰ হি জঞ্ঞত্তং সন্তকারিযকারিনো. আসীসাযং ৰা অৰস্সম্ভাৰিনোপি ৰচনস্স ৰত্তমানত্থৰত্তিচ্ছায ৰত্তমানত্তং, তথা হি লোকে অৰস্সম্ভাৰিনো সিদ্ধিমভিসন্ধায ভাৰিনমপ্পত্তং ৰত্তমানত্তেন ৰা অতীতত্তেন ৰা ৰত্তুমিচ্ছতি, তং যথা – ‘‘ইদং মমমপাপযে’’তি কোচি কেনচাভিহিতো সন্তো অৰস্সং তং ভৰিস্সতীতি মঞ্ঞমানো পাপিযমানং পত্তং ৰা ৰত্তুমিচ্ছতি, ততোযেৰ ‘‘আসীসাযং ভূতমিৰ চে’’তি [পাণিনি ৩.৩.১৩২] তদতিদেসৰচনং পচ্চাখ্যাযতে.

পণামাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. সগ্গকণ্ডৰণ্ণনা

১. ইদানি যস্মা অভিধেয্যত্থো নাম পঞ্ঞত্তিপরমত্থত্থৰসেন দুৰিধো, তেসু যেভুয্যেন পঞ্ঞত্তত্থতো পরমত্থত্থোৰ সেট্ঠো, তেসুপি ওধিসো কিলেসানং সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিকরত্তা যথাক্কমং অট্ঠ ধম্মা সেট্ঠা, ততোপি নিব্বানমেৰ সেট্ঠং, তেসং সব্বেসম্পি ধম্মানং সম্মাসম্বুদ্ধোৰ সেট্ঠো. ৰুত্তঞ্হি ভগৰতা ‘‘ৰিরাগো সেট্ঠো ধম্মানং, দ্ৰিপদানঞ্চ চক্খুমা’’তি [ধ. প. ২৭৩; নেত্তি. ১২৫]. এত্থ হি ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং ধম্মানং অগ্গমক্খাযতী’’তি [অ. নি. ৪.৩৪; ৫.৩২; ইতিৰু. ৯০] ৰচনতো সব্বেসম্পি সঙ্খতাসঙ্খতধম্মানং ৰিরাগসঙ্খাতো নিব্বানমেৰ সেট্ঠো, চক্খুমা পন সম্মাসম্বুদ্ধো তেসং সব্বেসম্পি ধম্মানং, দেৰমনুস্সাদিভেদানং দ্ৰিপদানঞ্চ পঞ্ঞত্তত্থানং সেট্ঠোতি অযমত্থো ৰুত্তো ভগৰতা, তস্মা সব্বত্থসেট্ঠত্থাভিধাযকাভিধানভূতং বুদ্ধাতিধানমেৰ পঠমং সগ্গকণ্ডস্স আদিম্হি পত্থিযৰসেন [সত্থিযৰসেন (ক.)] দস্সেতুমাহ ‘‘বুদ্ধো’’চ্চাদি. তত্থ জিনসদ্দন্তং সব্ববুদ্ধস্স নামং. সব্বং বুদ্ধৰাতি বুদ্ধো, সকম্মকা কত্তরি তপচ্চযো. ৰিসিট্ঠা বুদ্ধি অস্সত্থীতি বুদ্ধো, পসংসাযং যদাদিনা ণপচ্চযো. দানসীলক্খন্ধাদযো ঠানাট্ঠানঞাণাদযো ৰা দস বলানি যস্সেতি দসবলো. সাসতি ৰিনযতি সত্তেতি সত্থা. সব্বধম্মজাননসীলতায সব্বঞ্ঞূ. দ্ৰিপদানং, দ্ৰিপদেসু ৰা উত্তমো দ্ৰিপদুত্তমো, বুদ্ধৰংসৰণ্ণনাযং [বু. ৰং. অট্ঠ. ৩৭ নিদানকথা] নিদ্ধারণলক্খণায ছট্ঠিযা সমাসস্স পটিসিদ্ধত্তা নেদিসী নিদ্ধারণলক্খণা ছট্ঠী গম্যতে. কস্মা পন সো তত্থ পটিসিদ্ধোতি? সমাসে যেভুয্যেন নিদ্ধারণলক্খণত্তযস্স ৰিকলাভাৰতো. কিঞ্চাপি হি তত্থ ছট্ঠিযাযেৰ পটিসিদ্ধো, সত্তমিযা পন নিদ্ধারণলক্খণায ৰিজ্জমানত্তা তস্সাপি সো পটিসেধনীযোযেৰ. মুনীনং ইন্দো রাজা মুনিন্দো. পুঞ্ঞঞাণভাগ্যাদযো ভগং নাম, তংযোগা ভগৰা. নাথতি সত্তানং হিতং যাচতি, কিলেসে ৰা উপতাপেতি, সত্তেসু ৰা ইস্সরিযং করোতি, তেসং ৰা হিতং আসীসতীতি নাথো. বুদ্ধধম্মসমন্তঞাণদিব্বচক্খুসঙ্খাতেহি পঞ্চহি চক্খূহি সমন্নাগতত্তা চক্খুমা. সব্বদা ব্যামপ্পভায কাযতো নিচ্ছরণৰসেন অঙ্গীরসো. সব্বাকারেন সব্বধম্মানং মুননতো মুনি, ধম্মৰাদেসু ৰা মোনকরণতো মুনি.

২. লোকানং, লোকেসু ৰা নাথো লোকনাথো. অত্তনো অধিকস্স কস্সচিপি উত্তমপুগ্গলস্স অভাৰতো অনধিৰরো, সব্বপরিযন্তগতত্তভাৰত্তা ৰা নত্থি এতস্স ইতো অঞ্ঞো অধিকো পত্থেতব্বো অত্তভাৰোতি অনধিৰরো. মহন্তানং সীলক্খন্ধাদীনং এসনতো গৰেসনতো মহেসি, মহন্তো ৰা ঈসো ৰিভূতি এতস্সাতি মহেসি. হিতং ৰিনযতি অনুসাসতীতি ৰিনাযকো, ৰিসিট্ঠং ৰা নিব্বানং সত্তে নেতীতি ৰিনাযকো. সব্বধম্মদস্সনসীলতায ‘‘সমন্তচক্খূ’তি লদ্ধনামেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সমন্নাগতত্তা সমন্তচক্খু. সোভনং গতং ঞাণমস্স, সংসারা ৰা সুট্ঠু অপুনরাৰত্তিযা গতৰাতি সুগতো, সপরসুখসিদ্ধত্থং ৰা সম্মা গতৰাতি সুগতো. ভূরি বহুকা পঞ্ঞা যস্স, অনন্তত্তা ৰা ভূরিসমা পঞ্ঞা এতস্সাতি ভূরিপঞ্ঞো, অনন্তায মহাপথৰিযা সদিসপঞ্ঞোত্যত্থো. কিলেসাদিপঞ্চৰিধং মারং জিতৰাতি মারজি.

৩. নরানং সীহো সেট্ঠো, পরপ্পৰাদমদ্দনসহনতো ৰা নরো চ সো সীহো চাতি নরসীহো, সহতীতি সীহো, নিরুত্তিনযেন পুব্বৰণ্ণাকারস্সীকারো, সীহসদিসত্তা ৰা নরো চ সো সীহো চাতি নরসীহো. যথা হি সীহো মিগরাজা চতূহি দাঠাহি সব্বসত্তে হিংসতি অভিভৰতি, তথা ভগৰাপি সীলপঞ্ঞাপুঞ্ঞিদ্ধিসঙ্খাতেহি চতূহি ধম্মেহি সব্বং লোকং হিংসতি অভিভৰতীতি ওপম্মসংসন্দনং. সব্বপুরিসানং সেট্ঠত্তা নরৰরো, নরানং ৰা দেৰমনুস্সানং সেট্ঠত্তা নরৰরো, ‘‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো’’তি [সং. নি. ১.২৩] এত্থ ৰিয নরসদ্দেন সব্বে দেৰমনুস্সা সঙ্গহিতা. ধম্মস্স রাজপৰত্তকত্তা ধম্মরাজা, ধম্মতো ৰা সদেৰকস্স লোকস্স রাজা জাতো, নাধম্মতোতি ধম্মরাজা, ধম্মেন রাজতীতি ৰা ধম্মরাজা, ধম্মপালকো ৰা রাজা ধম্মরাজা. মুনীনং সেট্ঠত্তা মহামুনি. দেৰানং অতিদেৰোতি দেৰদেৰো, দেৰানং অধিকো ৰা দেৰো দেৰদেৰো. লোকানং গরু আচরিযো লোকগরু, লোকানং গরুভাজনত্তা ৰা লোকগরু. ধম্মস্স সামি যথাৰুত্তনযেন ধম্মস্সামী. যথা পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বঞ্ঞুভাৰং গতা, তথা অযম্পি গতোতি তথাগতো, তথা ৰা সম্মা গতং ঞাণমস্সাতি তথাগতোত্যাদিনা তথাগতসদ্দস্স অত্থপপঞ্চো তত্থ তত্থ [দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.১২; সং. নি. অট্ঠ. ২.৩.৭৮; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৭০; উদা. অট্ঠ. ১৮; ইতিৰু. অট্ঠ. ৩৮; থেরগা. অট্ঠ. ১.৩; বু. ৰং. অট্ঠ. ২ নিদান কথা; মহানি. অট্ঠ. ১৪; পটি. স. অট্ঠ. ১.১.৩৭; দী. নি. টী. ১.৭; দী. নি. অভি. টী. ১.৭; ম. নি. টী. ১.১২; অ. নি. টী. ১.১.১৭০] ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো.

৪. সযমেৰ সম্মাসম্বুদ্ধো ভৰতি, অনঞ্ঞবোধিতোতি সযম্ভূ. সম্মা অৰিপরীতেন স’মত্তনাযেৰ সব্বধম্মে বুজ্ঝতি অবুজ্ঝি বুজ্ঝিস্সতীতি সম্মাসম্বুদ্ধো. সেট্ঠপঞ্ঞায সমন্নাগতত্তা ৰরপঞ্ঞো. সত্তে সংসারণ্ণৰতো নিব্বানপারং নেতীতি নাযকো. জিতপঞ্চমারত্তা জিনো. এত্থ চ সমন্তভদ্র, লোকজি, ছল়ভিঞ্ঞ, অদ্ৰযৰাদী, সিরীঘন, অকনিট্ঠগ [অকনিট্ঠক (ক.)], ধম্মচক্ক, রাগাসনি [রাগারি (ক.)], তিসরণ, খসম [খণসম (ক.) খেন আকাসেন সমা তুল্যা গুণা যস্স সো (তিকণ্ডসেসটীকা ১.১.৮)], গুণাকর, মহাসুখ, ৰজির, মেত্তাবল, অসম, জিতারি, মহাবোধি, ধম্মধাতু, সেতকেতু, খজি, তিমুত্তি [খজিরৰিমুত্তি (ক.) খেন আকাসজ্ঝানেন – সুঞ্ঞভাৰনাযাতি ভাৰো – জযতি সংসারভাৰং যো, জি+ ক্ৰিপ সুঞ্ঞৰাদীনং বোদ্ধানং ‘‘সুঞ্ঞং সব্বমেৰ’’ ইত্যাকারভাৰনায সংসারভাৰজযনতো তথাভাৰো (সদ্দকপ্পদ্দুম)], দসভূমিস্সর, পঞ্চঞাণ, বহুক্খম, সম্বুদ্ধ, সব্বদস্সী, মহাবল, সব্ববোধ [সম্বোধধম্ম (ক.)], ধম্মকায, সংগুত্ত, অরহ, দ্ৰাদসক্খ, ৰীতরাগাদীনিপি অনেকানি বুদ্ধস্স নামানি [ইমানি পরিযাযৰচনানি পাযসো অমরকোসতো, তিকণ্ডসেসাভিধানতো চ গহিতানি]. সমন্ততো পুঞ্ঞসম্ভারতো চ ঞাণসম্ভারতো চ ভদ্রো সেট্ঠোতি সমন্তভদ্রোত্যাদীনি চ নিব্বচনানি ৰেদিতব্বানি. ৰুত্তঞ্চ –

‘‘অসঙ্খ্যেয্যানি নামানি, সগুণেন মহেসিনো;

গুণেন নামমুদ্ধেয্যং, অপি নামসহস্সতো’’তি [ধ. স. অট্ঠ. ১৩১৩; উদা. অট্ঠ. ৫৩; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৭৬; নেত্তি. অট্ঠ. ৩৮].

তত্থ উদ্ধেয্যন্তি উদ্ধরিতব্বং. অপি নামসহস্সতোতি অনেকেহি নামসহস্সেহীত্যত্থো. সব্ববুদ্ধনামকথা.

সক্কাদিসত্তকং অম্হাকং বুদ্ধস্স নামং. পঞ্চমারে জেতুং সক্কোতীতি সক্কো, ভগিনীহি সদ্ধিং সংৰাসকরণতো ৰা লোকমরিযাদং ছিন্দিতুং সক্কুণন্তীতি সক্কা, সাকিযরাজূনং পুব্বরাজানো, তেসং ৰংসভূতত্তা ভগৰা ‘‘সক্কো’’তি ৰুচ্চতি. অস্স চ জাতিসমনন্তরং নিধযো রতনানি চ উপ্পন্নানীতি সিদ্ধত্থোতি নামং কতং, সব্বেসং ৰা লোকানং সিদ্ধা অত্থা এতেন হেতুভূতেনাতি সিদ্ধত্থো. সুদ্ধং ওদনং অস্সাতি সুদ্ধোদনো, তস্স অপচ্চং সুদ্ধোদনি. গোতমৰংসস্স কপিলস্স মুনিনো সিস্সতায সক্যা গোতমা, ভগৰা পন গোতমৰংসে উপ্পন্নত্তা গোতমস্স মুনিনো অপচ্চং গোতমো.

৫. সক্যৰংসাৰতিণ্ণো [সক্যৰংসা পিত্থিণ্ণো (ক.)] সক্যমুনি যো বুদ্ধো সো সক্যসীহো, সক্যানং ৰা সেট্ঠত্তা সক্যসীহো. সক্যকুলতো জাতো মুনি সক্যমুনি. সূরিযদেৰপুত্তস্স সোতাপন্নত্তা ভগৰা আদিচ্চবন্ধূতি ৰুচ্চতি, আদিচ্চস্স বন্ধু ঞাতীতি নিব্বচনং কত্ৰা. এত্থপি মাযাদেৰীসুত, মহাসমণ, কলিসাসনাদীনি [কুলিসাসনাদীনি (ক.) কলিম্হি যুগে সাসনং অনুসাসনং যস্স সো, অথৰা কলিম্হি পাপে ৰিৰাদে ৰা সাসনং হিতসাধনং যস্স সো (তিকণ্ডসেসটীকা ১.১.১১)] গোতমপরিযাযানি ৰেদিতব্বানি.

৬. মোক্খাদীনি নিব্বুতিপরিযন্তানি ছচত্তালীস নামানি নিব্বানস্স নামানি. মুচ্চন্তি এত্থ, এতেন ৰা রাগাদীহীতি মোক্খো. নিরুজ্ঝন্তি এত্থ রাগাদযোতি নিরোধো, রুন্ধতি ৰা নিব্বানন্তি রোধো, কিলেসো, সো এত্থ নত্থীতি নিরোধো. ৰানসঙ্খাতায তণ্হায নিক্খন্তত্তা, নিব্বাতি ৰা এতেন রাগগ্গিআদিকোতি নিব্বানং. যথা পকতিদীপো নদীসোতেন ৰুয্হমানানং পতিট্ঠা হোতি, এৰমিদম্পি নিব্বানং সংসারমহোঘেন ৰুয্হমানানং পতিট্ঠাতি দীপো ৰিযাতি দীপো, নিক্কিলেসানং ৰা পদীপসদিসভাৰকরণতো দীপো ৰিযাতি দীপো, ‘‘নিব্বন্তি ধীরা যথযং পদীপো’’তি হি ৰুত্তং, দিপ্পতি ৰা অরিযানং ঞাণচক্খুস্সেৰ পকাসতীতি দীপো. তণ্হানং খযহেতুত্তা তণ্হক্খযো. রাগাদীনং পটিপক্খত্তা, উত্তমট্ঠেন ৰা পরং. তাযতি রক্খতি অপাযাদিতোতি তাণং. নিলীযন্তি এত্থ সংসারভযভীরুকাতি লেণং. নত্থি দীঘরস্সাদিকং রূপং সণ্ঠানমেতস্সাতি অরূপং, অপ্পচ্চযত্তা ৰা অরূপং. রাগাদীনং সন্তকরণত্তা সন্তং. রাগক্খযহেতুভাৰেন অৰিপরীতত্তা, চতুসচ্চপরিযাপন্নত্তা ৰা সচ্চং. নত্থি আলযো তণ্হা এত্থাতি অনালযং.

৭. পচ্চযেহি ন সঙ্করীযতেতি অসঙ্খতং. সিৰং খেমভাৰং করোতীতি সিৰং, সংসারভীরুকেহি সেৰিতব্বত্তা ৰা সিৰং, যদাদিনা ৰপচ্চযো. নত্থি এত্থ মতং মরণং, এতস্মিং ৰা অধিগতে পুগ্গলস্স মতন্তি অমতং. পস্সিতুং সুদুক্করতায সুদুদ্দসং. পরেহি উত্তমেহি অরিযপুগ্গলেহি অযিতব্বং গন্তব্বন্তি পরাযণং, পরতো ৰা অযিতব্বং গন্তব্বন্তি পরাযণং, সংসারসভাৰতো অঞ্ঞসভাৰৰসেন বুজ্ঝিতব্বন্ত্যত্থো, পরেসং ৰা অরিযপুগ্গলানং পতিট্ঠানত্তা পরাযণং. যেন চত্তারো মগ্গা ওধিসো কিলেসে সরন্তি হিংসন্তি তং ধম্মং সরণং, অরিযানং ৰসিতগেহত্তা ৰা সরণং. ঈতি উপদ্দৰো পৰাসো চ তে যত্থ ন সন্তি, তং অনীতিকং, সত্তে সংসারং নেতীতি ‘‘নীতী’’তি লদ্ধনামায তণ্হায অভাৰতো ৰা অনীতিকং. আসৰানং অনারম্মণতায অনাসৰং. নিচ্চট্ঠেন ধুৰং, ধৰতি ৰা মগ্গানমারম্মণভাৰং গচ্ছতীতি ধুৰং, ‘‘ধু গতিথেরিযেসূ’’তি হি কাতন্তধাতু. দট্ঠব্বসভাৰস্স নত্থিতায অনিদস্সনং. পচ্চযেহি অকতত্তা অকতং. সদা ৰিজ্জমানত্তা অপলুজ্জনসভাৰং গচ্ছতি, তেন ৰা ৰিঞ্ঞাযতীতি অপলোকিতং. ‘‘ইতং গতে চ ৰিঞ্ঞাতে’’তি হি নানত্থসঙ্গহে ৰুত্তং. লোকসভাৰেন ৰা ৰিঞ্ঞাযতীতি লোকিতং, তব্ভাৰাপগমনতো অপলোকিতং. সণ্হট্ঠেন নিপুণং, যেন ৰা চত্তারো মগ্গা ওধিসো কিলেসে নিস্সেসতো পুনন্তি সোধেন্তি, তং নিপুণং. ন কদাচিপি যস্স অন্তো ৰিনাসো অত্থি, তং অনন্তং. খরন্তি ৰিনস্সন্তীতি খরা, সঙ্খতা, তে যত্থ ন সন্তি, তং অক্খরং, খরসঙ্খাতানং ৰা সঙ্খতানং পটিপক্খত্তা অক্খরং. এত্থ চ অসঙ্খতন্ত্যাদিকা গাথা রুচিরা নাম.

৮. সব্বদুক্খানং খযকারণত্তা দুক্খক্খযো. ব্যাবাধতীতি ব্যাবাধো, সো এৰ ব্যাবাদো, দুক্খসচ্চং, তস্স ভাৰো ব্যাবজ্জং, দুক্খস্স পীল়নাদ্যত্থো, তং যত্থ নত্থি, তং অব্যাবজ্জং, অব্যাপজ্ঝন্তিপি পাঠো, তত্থ ব্যাপজ্জন্তি ৰিনস্সন্তীতি ব্যাপাদা, সঙ্খতা, তেসং ভাৰো ব্যাপজ্ঝং, সঙ্খতানং ৰিনস্সনভাৰো, তং যত্থ নত্থি, তং অব্যাপজ্ঝন্তি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো, নিরুত্তিনযেন চ দ্যস্স জ্ঝকারো. কিলেসকম্মৰিপাকৰট্টানমভাৰতো ৰিৰট্টং. নিব্ভযট্ঠেন খেমং, খযন্তি ৰা এতেন রাগগ্গিআদযোতি খেমং. সঙ্খারেহি অসম্মিস্সতায, ৰিসংযোগতায চ কেৰলং. অপৰজ্জন্তি সঙ্খারা এতস্মাতি অপৰগ্গো. যস্মা রাগো ৰিগতো, সো ৰিরাগো. পধানভাৰং নীতং পণীতং. নত্থি এতস্মিং অধিগতে অরিযানং চুতং চৰনন্তি অচ্চুতং. অরিযেহি পজ্জিতব্বত্তা গন্তব্বত্তা পদং.

৯. চত্তারো যোগা খযন্তি এতেনাতি যোগক্খেমো. পারেতি সক্কোতি সংসারদুক্খসন্তাপং সমেতুন্তি পারং, ‘‘সংসারদুক্খসন্তাপতত্তস্সা’লং সমেতৰে’’তি হি ৰুত্তং. পগতা সংসারচক্কস্স অরা এতস্মাতি ৰা পারং. কিলেসেহি মুচ্চনতো মুত্তি, নিকাযন্তরিযা পন ‘‘সরীরেন্দ্রিযেহি অত্তনো মুত্তত্তা মুত্তী’’তি ৰদন্তি. কিলেসসমনতো সন্তি. ৰিসুজ্ঝন্তি সত্তা এতায রাগাদিমলেহীতি ৰিসুদ্ধি. সব্বসঙ্খারা ৰিমুচ্চনতো ৰিমুত্তি. অসঙ্খতমেৰ নিস্সত্তনিজ্জীৰট্ঠেন, সন্তিলক্খণধারণতো ৰা ধাতূতি অসঙ্খতধাতু. সুজ্ঝন্তি সত্তা এতায রাগাদিমলেহীতি সুদ্ধি. আৰুণোতি সংসারতো নিক্খন্তুমপ্পদানৰসেনাতি ৰুতি, তণ্হা, ততো নিক্খন্তত্তা নিব্বুতি.

১০. খীণাসৰাদিচতুক্কং অরহন্তে. খীণা আসৰা যস্স সো খীণাসৰো. ততো উত্তরি করণীযাভাৰতো নত্থি সিক্খা এতস্সাতি অসেক্খো. ৰিগতো রাগো যস্মাতি ৰীতরাগো. সংসারচক্কস্স অরে হতৰাতি অরহা, ‘‘অরহ’’ন্তিপি পাঠো.

দেৰলোকাদিপঞ্চকং সগ্গস্স নামং. দেৰানং লোকো ভৰনং দেৰলোকো. দিব্বন্ত্যত্র দিৰো. অজ গতিযং, অনেকত্থত্তা ঠিতিযং, চিরং ঠিযতে অস্মিন্তি অগ্গো, ঠানং, সোভনো অগ্গো সগ্গো, পুঞ্ঞেন ৰা সুট্ঠু অজীযতেতি সগ্গো. তযো দেৰা দিব্বন্ত্যত্রেতি তিদিৰো. পধানতো হি তীহি হরিহরব্রহ্মেহি ব্যপদেসো. তিদসানং দেৰানং আলযো ঠানন্তি তিদসালযো. কেচি পন ‘‘দেৰলোকাদিত্তযং সগ্গসামঞ্ঞস্স নামং, তিদিৰাদিদ্ৰযং তাৰতিংসস্সা’’তি ৰদন্তি, তং অমরকোসাদীসু সামঞ্ঞস্মিংযেৰ দ্ৰিন্নম্পি গহণতো ন সারতো পচ্চেতব্বং. এত্থাপি নাক, সুরলোক, তিপিট্ঠপ [ৰিসন্তি সুকতিনো অস্মিং ইতি পিট্ঠপং পিসোদরাদি তিদসানং পিট্ঠপধিতি দসসদ্দলোপো (চিন্তামণিটীকা)], অৰরোহ, ফলোদয [ফলস্স কম্মফলস্স উদযো দিট্ঠিযোগ্যট্ঠানং (তিকণ্ডটীকা)], মন্দর, সেরিক, সক্কভৰন, খং, নভাদীনি দেৰলোকসামঞ্ঞানি ইধানাগতানিপি গহেতব্বানি.

১১-১২. তিদসাদিচতুদ্দসকং দেৰতাসামঞ্ঞস্স নামং. জাতীসু [জাতিজাতীসু (ক.)] ৰুত্তাসু ব্যত্তিপি ৰুচ্চতীতি ব্যত্তীনং বহুত্তা বহুৰচননিদ্দেসো. জাতিসত্তাৰিনাসসঙ্খাতা তিস্সো দসা পরিমাণা এতেসন্তি তিদসা. এতে হি মনুস্সাদযো ৰিয বুদ্ধিৰিপরিণামখযেহি ন যুজ্জন্তি, পঞ্চৰীসতিৰস্সুদ্দেসিযা এৰ উপ্পজ্জন্তি সন্তি ৰিনস্সন্তি চ. মরণং মরো, সো যেসং নত্থি, তে অমরা. দিব্বন্তি পঞ্চকামগুণাদীহি কীল়ন্তীতি দেৰা. ৰিবুজ্ঝন্তি ন সুপন্তীতি ৰিবুধা, অতীতানাগতজাতিং ৰিবুজ্ঝন্তীতি ৰা ৰিবুধা. সুধাভোজনভুঞ্জনসীলতায সুধাসিনো. সমুদ্দুট্ঠা [অমতমথনোট্ঠা (চিন্তামণিটীকা)] সুরা অত্থি যেসং, তে সুরা, সুরন্তি ৰা কীল়ন্তীতি সুরা, সুখেন রমন্তীতি ৰা সুরা. দীঘাযুকাপি সমানা যথাপরিচ্ছেদং সম্পত্তকালে মরন্তি সীলেনাতি মরূ. দিৰো দেৰলোকো ওকো আসযো যেসং তে দিৰোকা. সুধাহারস্স পাতব্বস্সপি সম্ভৰতো অমতং পিৰন্তীতি অমতপা, অমতোসধং ৰা পিৰন্তীতি অমতপা. সগ্গে ৰসনসীলত্তা সগ্গৰাসিনো. সদা পঞ্চৰীসতিৰস্সুদ্দেসিযত্তা নিরাকতা জরা এতেসন্তি নিজ্জরা. ন নিমিসন্তীতি অনিমিসা, ভমুকা নিচ্চলং করোন্তীত্যত্থো. দিৰে ৰসন্তীতি দিব্বা. দেৰা এৰ দেৰতা, সকত্থে দেৰসদ্দতো তাপচ্চযো, দেৰতা এৰ দেৰতানি, সকত্থে নিপচ্চযো. ‘‘অপুমে’’তি এত্থ পঠমসকত্থিকৰসেন ইত্থিলিঙ্গত্তং, দুতিযসকত্থিকৰসেন নপুংসকলিঙ্গত্তং ৰেদিতব্বং, দুতিযসকত্থিকৰসেনেৰ ৰা দ্ৰিলিঙ্গত্তং, তত্থ ইত্থিলিঙ্গপক্খে যদাদিনা নিকারাদেসো. অমরকোসে পন ‘‘দেৰতানি পুমে ৰা’’তি [অমর ১.৯] ৰুত্তং. তস্সত্থো – দেৰতানিসদ্দো ৰিকপ্পেন পুল্লিঙ্গে, নিচ্চং নপুংসকেতি. টীকাযঞ্চ ‘‘সকত্থিকা পকতিতো লিঙ্গৰচনানি অতিৰত্তন্তীতি পুন্নপুংসকত্ত’’ন্তি [দেৰো এৰ দেৰতা, সকত্থে তা, সকত্থিকা অপি পচ্চযা পকতিতো লিঙ্গৰচনাদ্যতিৰত্তন্তে, অপীতি ইত্থিত্তং দেৰতা এৰ দেৰতং পঞ্ঞাদিত্তা অণ (চিন্তামণিটীকা)] ৰুত্তং. তত্থ সকত্থিকাতি দুতিযসকত্থিকং ৰুত্তং, পকতিতোতি পঠমসকত্থিকং. তেন ৰুত্তং ‘‘পুন্নপুংসকত্ত’’ন্তি, ইতরথা তাপচ্চযন্তস্স নিচ্চং ইত্থিলিঙ্গতায ইত্থিলিঙ্গত্তমেৰ ৰদেয্য. সুপব্বা, সুমনা, তিদিৰেসা, আদিতেয্যা, দিৰিসদা, লেখা, অদিতিনন্দনা, আদিচ্চা, রিভৰো [ৰিভৰা (ক.), রিকারো দেৰমাতা সিযা ইতি তিকণ্ডে, ততো ভৰন্তীতি (চিন্তামণিটীকা)] অসোপ্পা, অমচ্চা [মরণং মতি ইতি তি, মতিযং ভৰা মচ্চা… ন মচ্চা অমচ্চা (চিন্তামণিটীকা)], অমতাসনা, অগ্গিমুখা, হৰিভোজনা, গিরব্বাণা, দানৰারযো, বিন্দারকা, পূজিযা, চিরাযুকা, সগ্গিনো, নভোসদাইচ্চাদীনিপি দেৰতানং সামঞ্ঞনামানেৰ.

১৩. সিদ্ধাদযো ইমে দেৰযোনিযো দেৰপ্পভৰা দেৰৰংসা এতেসমুপ্পত্তিযং দেৰানমেৰ আদিকারণত্তা. অণিমাদিগুণোপেতত্তা সিজ্ঝন্তি এতস্স যথিচ্ছিতা অত্থাতি সিদ্ধো. যস্স ভাসায ব্রূহতি কথা, সো ভূতো, পিসাচপ্পভেদো অধোমুখাদি. ৰচনত্থো পন ভৰন্তি ব্রূহন্তি কথা এতস্মাতি ভূতোতি. গন্ধং অব্বতি পরিভুঞ্জতীতি গন্ধব্বো, দেৰগাযনা ‘‘হাহা হূহূ’’ পভুতযো [অমর ১.৫৫]. নিধযো গুয্হতীতি গুয্হকো, সঞ্ঞাযং কো, মণিভদ্রাদিকো কুৰেরানুচরো. যক্খ পূজাযং, যক্খীযতে পূজীযতেতি যক্খো, কুৰেরাদিকো. রক্খন্তি অত্তানং এতস্মাতি রক্খসো, ৰিভীসণাদি. কুম্ভপ্পমাণণ্ডতায কুম্ভণ্ডো. পিসিতং মংসং অসতি ভক্খতীতি পিসাচো, সকুনি সকুন্তিআদিকো কুৰেরানুচরো, যদাদিনা পিসিতস্স পিভাৰো, অসস্স চ সাচাদেসভাৰো [পাণিনি ৬.৩.১০৯; মোগ্গল্লানপঞ্চিকা ১.৪৭]. আদিসদ্দেন ৰিজ্জাধর, অপসর, কিন্নরে চ সঙ্গণ্হাতি. ৰিজ্জং গুল়িকাঞ্জনমন্তাদিকং ধরতীতি ৰিজ্জাধরো. অপসারযন্তি খলযন্তীতি অপসরা, উব্বস্যাদিকা সুরৰেসিযো [অমর ১.৫৫], অপসরসদ্দস্স জাতিযং সযং বহুত্তং, ব্যত্তিযন্তু তদৰযৰং ৰা সযং, তথা চ বহুত্তংৰ. ৰনাদিসদ্দো কদাচি জাতিযং পযুজ্জতে, কদাচি ব্যত্তিযং. তত্র যদা জাতিযং, তদা ব্যত্তিগতং সঙ্খ্যমাদায পৰত্ততি. যদা ব্যত্তিযং পযুজ্জতে, তদা তংব্যত্তাৰযৰানং পাণিপাদাদীনং বহুত্তসঙ্খ্যমাদায পৰত্ততি. ৰনসদ্দো তু জাতিগতেকসঙ্খ্যাৰিসিট্ঠদব্বাভিধানতো ধৰাদিব্যত্তিগতজাত্যাভিধানতো ৰা একৰচনন্তি অপসরসদ্দো ৰামনাদিমতেন ইত্থিযং বহুৰচনে চ, তদঞ্ঞেসং পন মতেন পুমিত্থিযং ৰচনদ্ৰযে চ দট্ঠব্বো. অস্সমুখনরসরীরত্তা কুচ্ছিতো নরো, কিঞ্চি ৰা নরো, নরসদিসত্তা ৰা কিন্নরো. এতা দেৰযোনিযো. গণদেৰতা পন –

‘‘আদিচ্চা ৰিসু ৰসৰো, তুসিতা’ভস্সরা’নিলা;

মহারাজিকা সাধ্যা চ, রুদ্দা চ গণদেৰতা’’তি [অমর ১.১০].

অমরকোসে কথিতা.

তত্রাদিচ্চা দ্ৰাদসকা, ৰিসুদেৰা দস ঠিতা;

ৰসৰো অট্ঠসঙ্খ্যাতা, ছত্তিংস তুসিতা মতা.

আভস্সরা চতুসট্ঠি, ৰাতা পণ্ণাসেকূনকা;

মহারাজিকনামাযো, দ্ৰিসতং ৰীসতাধিকা.

সাধ্যা দ্ৰাদস ৰিখ্যাতা, রুদ্দা চেকাদস ঠিতা;

সমযন্তরতো এতা, ৰিঞ্ঞেয্যা গণদেৰতা.

১৪. পুব্বদেৰাদিচতুক্কং অসুরে. পুব্বং দেৰা পুব্বদেৰা, দুতিযাসমাসো, পুব্বে ৰা দেৰা পুব্বদেৰা, পুব্বে হ্যেতে দেৰপুরে ঠিতা, অনন্তরং সক্কাদীহি ততো চালিতা. সুরানং রিপূ সত্তৰো সুররিপূ. সুরানং পটিপক্খভাৰতো অসুরা, দেৰা ৰিয ন সুরন্তি ন কীল়ন্তীতি ৰা অসুরা, সমুদ্দুট্ঠা ৰা সুরা দেৰেহি অভ্যুপগতা, নাসুরেহীতি নত্থি সুরা এতেসন্তি অসুরাতি নিকাযন্তরিযা. দনুনামায মাতুযা অপচ্চং দানৰা. দনু নাম তেরসসু রক্খসদুহিতীসু একিস্সা দুহিতু নামং. এতে পুব্বদেৰাদযো সদা পুমে পুল্লিঙ্গে ৰত্তন্তি. দেচ্চা, দেতেয্যা, দনুজা, ইন্দারী, সুরদিসা, সুক্কসিস্সা, দিতিসুতা, পুব্বজাইচ্চাদীনিপি অসুরস্স সামঞ্ঞনামানি.

তব্বিসেসা অসুরপ্পভেদা. সুরেহি সদ্ধিং সঙ্গামত্থং অত্তনো বলকাযানং পহারং আযুধং দদাতীতি পহারদো, সো এৰ পহারাদো. সং পসত্থো ৰরো জামাতা যস্স সো সম্বরো, তস্স হি সক্কো জামাতা [সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২৫৬], পুঞ্ঞাহরীসু ৰা ইন্দ্রিযানি সংৰুণোতীতি সম্বরো. বলমেতস্সত্থীতি বলী, অতিসযবলকাযত্তা ৰা বলী, সো এৰ বলি, ‘‘বলিআদযো’’তি ইমিনা সমাসেপি সন্ধি নত্থীতি দীপেতি. আদিনা মচ্ছসকুণাদিকেপি কুঞ্চাদিকেপি অসুরভেদে সঙ্গণ্হাতি.

১৫. পিতামহাদ্যট্ঠকং ব্রহ্মনি. পিতূনং পজাপতীনং লোকপিতূনম্পি পিতা পিতামহো, আমহপচ্চযো [মোগ্গল্লান ৪.৩৮]. সব্বলোকানং পিতুট্ঠানিযত্তা পিতা, সব্বলোকং ৰা পাতি রক্খতীতি পিতা, রিতুপচ্চযো. মহন্তসরীরতায ব্রহ্মা, ব্রহ ৰুড্ঢিযং মপচ্চযো. লোকানং ঈসো ইন্দো লোকেসো. কমলসম্ভৰত্তা কমলং, পদ্মং. তং আসনমুপ্পত্তিট্ঠানমস্স কমলাসনো. হিরঞ্ঞং সুৰণ্ণমযং অণ্ডং হিরঞ্ঞং, তস্স গব্ভো ভূণো [গুণো (ক.)] হিরঞ্ঞগব্ভো. ঝানাদিগুণেহি সুরানং জেট্ঠত্তা সুরজেট্ঠো. পজানং সত্তানং পতি সামিভূতো পজাপতি, পজং পালেতীতি ৰা পজাপতি. অত্তভূ, পরমেট্ঠি, সযম্ভূ, চতুরাননো, ধাতা, কমলযোনি, দুহিণো, ৰিরিঞ্চি, সজিতা, ৰেধা, ৰিধাতা, ৰিধি, হংসরথো, ৰিরিঞ্চো, পপিতামহো ইচ্চাদযোপি ব্রহ্মনামানি.

১৬-১৭. ৰাসুদেৰাদিপঞ্চকং কণ্হে. ৰসুদেৰস্স অপচ্চং ৰাসুদেৰো. মচ্চানং জীৰিতং হরতি সীলেনাতি হরি. কণ্হগুণযোগতো কণ্হো. কেসিং নাম অসুরং হতৰাতি কেসৰো, ঈকারস্স অকারো, হনস্স চ ৰো. ৰুত্তঞ্চ –

‘‘যস্মা তযা হতো কেসী,

তস্মা মে সাসনং সুণ;

কেসৰো নাম নামেন,

সেয্যো লোকে ভৰিস্সসী’’তি [চিন্তামণিটীকাযম্পি].

চক্কং পাণিম্হি অস্স চক্কপাণি. ৰিসণু [পিণ্হু (ক.)], নারাযনো, ৰেকুণ্ঠো, দামোদরো, মাধৰো, সম্ভূ, দেচ্চারি, পুণ্ডরীকক্খো, গোৰিন্দো, গরুল়দ্ধজো, পীতম্বরো, অচ্চুতো, মঙ্গলো, সিঙ্গী, জনাদ্দনো, উপেন্দো, ইন্দাৰরজো, চতুভুজো, পদ্মনাভো, মধুরিপু, তিৰিক্কমো, দেৰকীনন্দনো, সোরী, সিরীপতি, পুরিসোত্তমো, ৰনমালী, বলিধংসী, কংসারাতি, অধোক্খজো, সব্বম্ভরো, কেটভজি [কেটভং জিতৰা (চিন্তামণিটীকা)], ৰিধু, সসবিন্দু, সিরীকরো, সিরীৰরাহো, অজিতো, পরপুরিসো, সিরীগব্ভো, ছবিন্দু, অনন্তো, নরকজি, কেসরো, জাতিকীলো, নরসীহো, পুরাণপুরিসো, নলিনেসযো, ৰাসু, নরাযনো, পুনব্বসু, সব্বরূপো, ধরণীধরো, ৰামনো, একসিঙ্গো, সোমগব্ভো, আদিদেৰো, আদিৰরাহো, সুৰণ্ণবিন্দু, সদাযোগী, সনাতনো, রাহুমুদ্ধভিদো, কাল়নেমি, পণ্ডৰো, ৰড্ঢমানো, সতানন্দো, পজানাথো, সুযামুনোইচ্চাদীনি ৰিসণুনামানি. অস্স পন পিতু নামানি ৰসুদেৰো, আনকদুন্দুভি [অমর ১.২৩] ইচ্চাদীনি. রথৰাহো পনস্স দারুকো নাম [তিকণ্ডসেস ১.১.৩৪]. মন্তী পন পৰনব্যাধি নাম [মন্তী পৰনব্যামি উদ্ধৰো (তিতণ্ডসেস ১.১.৩৫) পৰনব্যাধি… উদ্ধৰো ইতি দ্ৰে পিণ্হুস্স মন্তিনো (কট্টীকা)].

মহিস্সরাদিছক্কং হরে. মহন্তো ইস্সরো ৰিভূতি এতস্সাতি মহিস্সরো. গুণাৰত্থারহিতো সম্পতি পরমানন্দরূপত্তা নিব্বিকারো সমতি ভৰতীতি সিৰো, নিরুত্তিনযেন অকারস্স ইত্তং, মস্স ৰো চ. এৰং সব্বত্থ যদাদিনা ৰা নিরুত্তিনযেন ৰা সদ্দসিদ্ধি ৰেদিতব্বাতি. সূলপাণিত্তা সূলী. ইট্ঠে পভৰতীতি ইস্সরো, ইস্সতি অভিভৰতীতি ৰা ইস্সরো. পসূনং পমথানং পতি পসুপতি. ‘‘পসু মিগাদো ছগলে, পমথেপি পসু পুমে’’তি রুদ্দো [রভসো (ক.)]. ( ) [(গুণে) (ক.)] ৰিসিট্ঠতমোগুণত্তা সব্বং হরতীতি হরো. ৰুত্তোতি ক্রিযাপদং. সম্ভু, ঈসো, সব্বো, ঈসানো, সঙ্করো, চন্দসেখরো, ভূতেসো, খণ্ডপরসু, গিরীসো, মচ্চুঞ্জযো, পিনাকী, পমথাধিপো, উগ্গো, কপদ্দি, সিরীকণ্ঠো, কাল়কণ্ঠো, কপালভরো, ৰামদেৰো, মহাদেৰো, ৰিরূপক্খো, তিলোচনো, সব্বঞ্ঞূ, নীললোহিতো, মারহরো, ভগ্গো, ত্যম্বকো, তিপুরন্তকো, গঙ্গাধরো, অন্ধকরিপু, ব্যোমকেসো, ভৰো, ভীমো, রুদ্দো, উমাপতি, ভগালী, কপিসঞ্জনো, হীরো, পঞ্চাননো, খকুন্তলো, গোপালকো, পিঙ্গক্খো [ৰিভঙ্গো (ক.)], কূটকরো, চন্দাপীল়ো, মহানটো, সমীরো, হো, নন্দিৰড্ঢনো, গুল়াকেসো [মিগূহো (ক.)], মিহিরাণো, মেঘৰাহনো, সুপ্পতাপো [সুপ্পসাদো (ক.)], উ, থাণু [উপাণ্ডো (ক.)], সিপিৰিট্ঠো, কীলো, ধম্মৰাহনোইচ্চাদীনিপি হরনামানি.

কুমারাদিত্তযং হরস্স পুত্তে. কুমার কীল়াযং, কুমারেতি কীল়তীতি কুমারো, সোল়সৰস্সিকো, অযঞ্চ সোল়সৰস্সিকো. ‘‘বালো চ সোল়স ভৰে’’তি হি ৰুত্তং. খণ্ডতি দানৰবলন্তি খন্দো, ণ্ডস্স ন্দো. সত্তিংপহরণৰিসেসং ধরতীতি সত্তিধরো, পভাৰুস্সাহমন্তসঙ্খাতং ৰা সত্তিত্তযং ধরতীতি সত্তিধরো. অমরকোসে পন –

‘‘কত্তিকেয্যো মহাসেনো,

সরজাতো ছল়াননো;

পব্বতীনন্দনো খন্দো,

সেনানী অগ্গিভূ গুহো.

বাহুলেয্যো তারকজি,

ৰিসাখো সিখিৰাহনো;

ছমাতুরো সত্তিধরো,

কুমারো কোঞ্চদারণো’’তি [অমর ১.৪১-২] ৰুত্তং.

১৮-২১. সক্কাদীনি ৰীসতি সক্কস্স নামানি. অসুরে জেতুং সক্কুণাতীতি সক্কো. পুরে, পুরং ৰা দদাতীতি পুরিন্দদো. দেৰানং রাজা দেৰরাজা. ৰজিরং পাণিম্হি অস্স ৰজিরপাণি. সুজায অসুরকঞ্ঞায পতি সুজম্পতি. বহূনং দেৰমনুস্সানং চিন্তিতত্থস্স দস্সনসমত্থতায সহস্সক্খো. মহতং দেৰানং ইন্দো রাজা মহিন্দো, দেৰেহি মহিতব্বো ৰা ইন্দো রাজা মহিন্দো, মহন্তো চ সো ইন্দো চাতি ৰা মহিন্দো. ৰজিরং আৰুধং যস্স ৰজিরাৰুধো, ‘‘ৰজিরাযুধো’’তিপি পাঠো. ৰসূনি রতনানি সন্ত্যস্সেতি ৰাসৰো. দসসতানি নযনানি যস্স সো দসসতনযনো. দ্ৰিন্নং দেৰলোকানং অধিপতিভূতত্তা তিদিৰাধিভূ. সুরানং নাথো সুরনাথো. ৰজিরং হত্থে যস্স সো ৰজিরহত্থো. ভূতানং সত্তানং পতি ভূতপতি. মহিতব্বত্তা মঘৰা. মহ পূজাযং, হস্স ঘৰো. কোসসঙ্খাতানি ধনানি সন্তি যস্স, সো কোসিযো, ‘‘কোসিযগোত্ততায কোসিযো’’তি চ ৰদন্তি. ইন্দতি পরমিস্সরিযেন যুজ্জতেতি ইন্দো. ৰত্রং নাম অসুরং অভিভৰতীতি ৰত্রভূ. পাকো নামৰত্রাসুরস্স ভাতা, তস্স সাসনতো নিগ্গহতো পাকসাসনো. ৰিডং ব্যাপকং ওজো এতস্স ৰিডোজো. সুনাসীরো, পুরন্দরো, লেখাসভো [লেখনং দেৰানং উসতো উত্তমো (চিন্তামণিটীকা)], দিৰপতি, সুরপতি, বলারাতি, সচীপতি, জম্ভভেদী, হরিহযো, নমুচিসূদনো, সংকন্দনো, মেঘৰাহনো, আখণ্ডলো [আখণ্ডযতি পরবলং উসাদিত্তা কলচ (চিন্তামণিটীকা)], কোসিকো, সুরগামণী, নাকনাথো, হরী ইচ্চাদীনিপি সক্কস্স নামানি.

অস্স সক্কস্স ভরিযা সুজাতা নাম. সুখেন জাতা, সুন্দরা ৰা জাতি যস্সা সা সুজাতা. পুলোমজা, সচী, ইন্দানী ইচ্চাদীনিপি সক্কভরিযায নামানি.

অস্স সক্কস্স পুরং মসক্কসারাদযো তযো ভৰে. মো চ সক্কো চ মসক্কা, তে সরন্তি গচ্ছন্তি এত্থ কীল়াৰসেনাতি মসক্কসারা, মহিস্সরাদীনং পরিসানং, সক্কস্স চ কীল়ানুভৰনট্ঠানন্ত্যত্থোতি চিন্তামণিথুতিটীকাযং ৰুত্তং. সঙ্গহটীকাযং পন ‘‘মসক্কন্তি ৰা ৰসোকন্তি ৰা অসুরপুরস্স নামং, ইদং পন তেসং উত্তমত্তা মসক্কসারো, ৰসোকসারোতি চ ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. অমরা এতিস্সং সন্তি অমরৰতী, সা এৰ অমরাৰতী, রস্সস্স দীঘতা [পাণিনী ৬.৩.১১৯].

অস্স সক্কস্স পাসাদো ৰেজযন্তো নাম. ৰেজযন্তী পটাকা পসত্থা, ভূতা ৰা অস্স অত্থীতি ৰেজযন্তো.

অস্স সক্কস্স সভা সুধম্মা মতা. সোভনো ধম্মো অস্সাতি সুধম্মা, দেৰমণ্ডপো.

২২. তস্স সক্কস্স রথো ৰেজযন্তো নাম. ৰেজযন্তীনামায পটাকায যোগতো ৰেজযন্তো. তস্স সক্কস্স সারথি সূতো মাতলিনাম. মতলস্স [মাতলায (ক.)] অপচ্চং মাতলি, তস্স সক্কস্স গজো এরাৰণো নাম, ইরাৰণো সমুদ্দো, তত্রজাতো এরাৰণো [ইরাৰতি সমুদ্দে জাতো (এরাৰতো), সেসে অণ… পিসোদরাদিত্তা ণত্তে এরাৰণো (চিন্তামণিটীকা)]. তস্স সক্কস্স সিলাসনং পণ্ডুকম্বলো নাম. পণ্ডুৰণ্ণকম্বলসদিসত্তা পণ্ডুকম্বলো. সিলা পাসাণো এৰ আসনং সিলাসনং.

২৩. তস্স সক্কস্স পুত্তা সুৰীর, জযন্তইচ্চাদযো. অতিসযেন সূরত্তা সুৰীরো. অসুরে জযতীতি জযন্তো. তস্স সক্কস্স পোক্খরণী নন্দা নাম ভৰে. নন্দীযতীতি নন্দা. পোক্খরং ৰুচ্চতি পদুমং, সলিলঞ্চ, তেহি সত্তানং মনং অত্তানং নযতীতি পোক্খরণী, পোক্খরেন ৰা সুন্দরেন অণ্ণেন জলেন সহিতত্তা পোক্খরণ্ণী, সা এৰ পোক্খরণী. তস্স সক্কস্স ৰনানি উয্যানানি নন্দনাদীনি চত্তারি. নন্দযতীতি নন্দনং. নানাদিব্বরুক্খেহি মিস্সকত্তা মিস্সকং. নানালতাহি ৰল্লীহি চিত্তত্তা চিত্তলতা, নানাৰিরাগৰণ্ণৰিচিত্তায ৰা লতায সমন্নাগতত্তা চিত্তলতা, দেৰতানং ৰা চিত্তাসা এত্থ অত্থীতি চিত্তা, আসাৰতী নাম লতা, সা যস্স অত্থি, তং চিত্তলতা. দেৰতানং ৰা চিত্তং লন্তি গণ্হন্তীতি চিত্তলা, দিব্বরুক্খা, তেসং সমূহো চিত্তলতা, ইত্থিলিঙ্গেন তস্স ৰনস্স নামং, যথা ‘‘খুদ্দসিক্খা’’তি. ফারুসকানি যত্থ সন্তি, তং ফারুসকং.

২৪. অসন্যাদিত্তযং তস্স সক্কস্স আযুধং. অস্সতে ভুজ্জতে লোকধাতুকমনেনাযুধেনাতি অসনি, অযং অসনিসদ্দো দ্ৰীসু পুমিত্থিলিঙ্গেসু ৰত্ততি. কুলিম্হি সক্কস্স হত্থে সেতি তিট্ঠতীতি কুলিসং, কুলি হত্থো ভুজাদলোতি হি তিকণ্ডসেসো [তিকণ্ডসেস ২.৬.২৬]. কুযং ৰা পথৰিযং লিসতি তনু ভৰতীতি কুলিসং. ৰজ গতিযং, ৰজতেৰ ন পটিহঞ্ঞতে যস্স গমনং কেনচীতি ৰজিরং, ইরপচ্চযো. ৰজিরসহচরণতো কুলিসসদ্দোপি পুন্নপুংসকে. ভিদুরং, পৰি, সতকোটি, সুরু, সম্বো, দম্ভোলিইচ্চাদীনিপি ৰজিরস্স নামানি. তত্র ভিদুরং পুন্নপুংসকে, পৰিআদযো পুমে.

রম্ভা চ অলম্বুসা চ ইচ্চাদিকা দেৰিত্থিযো অচ্ছরাযো নামাতি ৰুত্তা. অচ্ছরাৰিসেসা হি এতা. অচ্ছো নিম্মলৰণ্ণো এতাসমত্থীতি অচ্ছরাযো. ‘‘অপসরা’’তিপি এতাসমেৰ সামঞ্ঞসঞ্ঞা. দেৰপুত্তানং রতিং ভাৰেন্তি ৰড্ঢেন্তীতি রম্ভা, রং কামগ্গিং ভন্তি দীপযন্তি জালেন্তীতি ৰা রম্ভা, নিগ্গহীতাগমো. কামরতিৰসেন দেৰপুত্তে অত্তনি ৰসাপেতুং অলং সমত্থাতি অলম্বুসা, অস্সুকারো. দেৰানং দেৰপুত্তানং, দেৰীভূতা ৰা ইত্থিযো দেৰিত্থিযো.

‘‘পঞ্চসিখো, হাহা, হূহূ’’ইচ্চাদযো গন্ধব্বা নাম. পঞ্চ সিখা চূল়া যস্স সো পঞ্চসিখো. ‘‘হা’’তি অনন্দিতং ধনিং [নিন্দিভদ্ধনিং (চিন্তামণিটীকা)] জহতীতি হাহা. ‘‘হূ’’তি গীতৰিসেসসদ্দং হূযতেতি হূহূ. গন্ধং অব্বন্তি ভুঞ্জন্তীতি গন্ধব্বা, গাযনং ৰা ধম্মো এতেসং গন্ধব্বা, ম্মস্স ব্বো.

২৫. ৰিমানাদিদ্ৰযং ৰিমানে. দেৰানমাকাসে গমনং যেন তং ৰিমানং, ৰিগতং [ৰিনা (ক.)] মানং উপমানমস্স ৰিমানং. ৰিহে আকাসে গচ্ছতীতি ব্যম্হং, হকারতো পুব্বে অমপচ্চযো. এত্থ চ ৰিমানব্যম্হসদ্দা দ্ৰেপি অনিত্থিযং পুন্নপুংসকে ৰত্তন্তি.

পীযুসাদিত্তযং অমতে. পীযতেতি পীযুসং, ‘‘অমতপা’’তি হি ৰুত্তং, উসপচ্চযো [উণাদি ৪.৭৬ ণ্ৰাদি ২১৫ সুত্তেসু পন ‘‘পীযূস’’মিতি দিস্সতি]. ‘‘পেযুসো’’তিপি নামমস্স. ন মতং মরণমনেন অমতং. সুখেন ধযন্তি পিৰন্তি তং ইতি সুধা. এত্থ চ অমতসদ্দো যঞ্ঞসেসপীযুসসলিলঘতাদীসু নপুংসকে, ধন্ৰন্তরিদেৰাদীসু পুল্লিঙ্গে, গল়োঝাভযামলক্যাদীসু ইত্থিলিঙ্গেতি তীসু ৰত্ততি [অমতং যঞ্ঞসেসে চ, পীযূসে সলিলে ঘতে অযাচিতে চ মোক্খে চ, না ধন্ৰন্তরিদেৰসু অমতা মাগধীপথ্যা গুল়ুচ্যামলকীসু চ (মেদিনীকোস ১৬ ৭৭-৮)], তংসহচরণতো পীযুসসদ্দোপি তীসু লিঙ্গেসু. সুধাসদ্দো পন অমতনুহীলেপাদীসুপি নিচ্চমিত্থিলিঙ্গোৰ [সুধা লেপো’মতং নুহী (অমর ২৩.১০১)].

সিনেরুআদিপঞ্চকং পব্বতরাজে. সিনা সোচেয্যে, সিনাতি সোচেতি দেৰেতি সিনেরু, এরুপচ্চযো. মী হিংসাযং, মিনাতি হিংসতি সব্বে পব্বতে অত্তনো উচ্চতরট্ঠেনাতি মেরু, রুপচ্চযো. তিদিৰানং দ্ৰিন্নং দেৰলোকানং আধারো পতিট্ঠাতি তিদিৰাধারো. দেৰে নযতীতি নেরু. সুমেরূতি উপসগ্গেন নামং ৰড্ঢিতং. হেমদ্দি, রতনসানু, সুরালযাদীনিপি পব্বতরাজস্স নামানি.

২৬. যুগন্ধরাদীনি সিনেরুস্স পরিৰারভূতানং সত্তন্নং পরিভণ্ডপব্বতানং নামানি. চন্দসূরিযসঙ্খাতং যুগং ধারেতি তদুব্বেধমগ্গচারিত্তাতি যুগন্ধরো. ঈসং মহিস্সরং ধারেতি তস্স নিৰাসট্ঠানত্তাতি ঈসধরো. করৰীরা অস্সমারকা বহৰো এত্থ সন্তীতি করৰীরো, কে ৰা মযূরা রৰন্তি এত্থাতি করৰীরো, ‘‘করৰীকো’’তিপি পাঠো, ইধাপি পচ্ছিমোযেৰত্থো, করৰীকসকুণা ৰা বহৰো এত্থ সন্তীতি করৰীকো. সুদস্সনা ওসধিৰিসেসা বহুকা এত্থ সন্তীতি সুদস্সনো, সুখেন পস্সিতব্বত্তা ৰা সুদস্সনো, সুন্দরং ৰা দস্সনং এত্থাতি সুদস্সনো. পঞ্চন্নং পব্বতচক্কানং নেমিসদিসং কত্ৰা অত্তানং ধারেতীতি নেমিন্ধরো, নেমিভাৰেন ৰা ধারেতব্বো উপলক্খেতব্বোতি নেমিন্ধরো, নেমিংৰা রথদ্দুমং ধারেতি যেভুয্যেনাতি নেমিন্ধরো. ৰিনতা নাম সুপণ্ণমাতা, তস্সা নিৰাসট্ঠানত্তা ৰিনতকোতি চিন্তামণিটীকা. ৰিত্থিণ্ণা ৰা নতা নদিযো এত্থাতি ৰিনতকো. অস্সকণ্ণা সজ্জদুমা বহৰো এত্থ সন্তীতি অস্সকণ্ণো, অস্সকণ্ণসদিসকূটত্তা ৰা অস্সকণ্ণো. কুলাচলাতি এতে সিনেরুআদযো অট্ঠ পব্বতা অচলসঙ্খাতানং পব্বতানং কুলানি যোনিযো পভৰা, এতে চ সিনেরুআদযো অনুপুব্বসমুগ্গতা, সব্ববাহিরো চেত্থ অস্সকণ্ণো. নিমিজাতকে পন –

‘‘সুদস্সনো করৰীকো, ঈসধরো যুগন্ধরো;

নেমিন্ধরো ৰিনতকো, অস্সকণ্ণো গিরি ব্রহা’’তি [জা. ২.২২.৫৬৮].

ৰত্ৰা সিনেরুং পরিক্খিপিত্ৰা অস্সকণ্ণো নাম পব্বতো পতিট্ঠিতো, তং পরিক্খিপিত্ৰা ৰিনতকো নাম পব্বতোতি এৰমঞ্ঞোযেৰানুক্কমো কথিতো. কিঞ্চাপি কথিতো, নামভেদমত্তকতোযেৰ পনেত্থ ভেদো, নাত্থভেদকতোতি দট্ঠব্বং.

২৭. আকাসৰাহীগঙ্গাযং মেরুসিঙ্গোব্ভৰাযং মন্দাকিন্যাদিনামত্তযং. মন্দং অকিতুং সীলমস্সাতি মন্দাকিনী. আকাসে সন্দমানা গঙ্গা আকাসগঙ্গা. সুরানং দেৰানং নদী সুরনদী. সুরদীঘিকাতিপি এতিস্সা নামং.

২৮. কোৰিল়ারাদিত্তযং ‘‘ফলহরো’’তিখ্যাতে পারিচ্ছত্তকে. কুং পথৰিং ৰিদারযতি মূলেনাতি কোৰিল়ারো,দস্স ল়ো. পরি সমন্ততো ছত্তং ৰিয তিট্ঠতীতি পারিচ্ছত্তকো. পারিনো সমুদ্দস্স জাতো অপচ্চং পারিজাতকো, সকত্থে কো. পারিভদ্দো, নিম্বতরু, মন্দারোইচ্চাদীনিপি পারিচ্ছত্তকস্স নামানি.

কপ্পরুক্খো চ সন্তানো চ আদিনা মন্দারো পারিজাতকো চ হরিচন্দনঞ্চ এতে পঞ্চ দেৰদ্দুমা [অমর ১.৫৩] দেৰতরৰো দেৰভূমীস্ৰেৰ সম্ভৰতো. কপ্পো সঙ্কপ্পিতো অত্থো, তস্স রুক্খো জঞ্ঞজনকভাৰেন সম্বন্ধো, কপ্পং ৰা ঠিতো রুক্খো কপ্পরুক্খো. তননং তানো, ভাৰে ণো. গন্ধস্স সম্মা তানো অস্সেতি সন্তানো, সিরীসরুক্খো. মন্দন্তে মোদন্তে দেৰা অনেনাতি মন্দারো, আরপচ্চযো. হরিমিন্দং চদযতি সুখযতীতি হরিচন্দনং. এতে পঞ্চ দেৰতরৰো অমরকোসনযেন ৰুত্তা, সোগতনযেন পন সত্ত দেৰতরৰো. ৰুত্তঞ্চ –

‘‘পাটলী সিম্বলী জম্বূ, দেৰানং পারিছত্তকো;

কদম্বো কপ্পরুক্খো চ, সিরীসেন ভৰতি সত্তম’’ন্তি [ধ. স. অট্ঠ. ৫৮৪; সারত্থ. টী. ১.১ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা].

তত্থ পাটলীতি চিত্রপাটলী, সা অসুরলোকে তিট্ঠতি. তথা সিম্বলী গরুল়েসু, জম্বূ জম্বুদীপে, পারিচ্ছত্তকো তাৰতিংসে, কদম্বো অপরগোযানে. কপ্পরুক্খো উত্তরকুরূসু, সিরীসো পুব্বৰিদেহেতি. এতে সত্ত দেৰানমেৰ পতিট্ঠানভূমীসু সম্ভৰতো দেৰতরৰোত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি.

সগ্গৰণ্ণনা সমত্তা.

২৯. পুব্বপচ্ছিমউত্তরা দিসা যথাক্কমং পাচী পতীচী উদীচী নাম ভৰন্তি. পঠমং পাতো অন্চতি রৰি যস্সং সা পাচী, নকারলোপো. পচ্ছা দিৰাৰসানে অন্চতি রৰি যস্সং সা পতীচী. উদ্ধং অন্চতি রৰি যস্সং সা উদীচী, যস্সং ৰা সীতৰিযোগং দত্ৰা অন্চতি সা উদীচী, ৰিযোগত্থৰাচকো হেত্থ উকারো, দসদ্দো দানত্থো. অথ ৰা পন্চতি পুব্বভাৰমাপজ্জতেতি পাচী. পতিন্চতি পচ্ছাভাৰমাপজ্জতেতি পতীচী. উদঞ্চতি সীতৰিযোগদানত্তমাপজ্জতেতি উদীচী. এত্থ চ উদীচীসহচরণতো পতীচী ইত্থিযং, পতীচীসহচরণতো পাচী ইত্থিযং ৰত্ততীতি দট্ঠব্বং. এৰং তংতংসহচরণভাৰেন তস্স তস্স তংতংলিঙ্গত্তমুপনেয্যুং. পুব্বপচ্ছিমউত্তরাতি সব্বনামস্স ৰুত্তমত্তে পুম্ভাৰো.

দক্খিণাদিদ্ৰযং দক্খিণদিসাযং. মজ্ঝে অপাযং অঞ্চতি যস্সং রৰি, সা অপাচী. মজ্ঝত্থোযং অপসদ্দো, যথা ‘‘অপদিস’’ন্তি, ‘‘অৰাচী’’তিপি পাঠো, অৰপুব্বো অঞ্চ অধোমুখীভাৰে. অৰঞ্চতি অধোমুখী ভৰতি যস্সং রৰি, সা অৰাচী. উণ্হাদিকে ৰা তব্বিযোগে করোন্তো যস্সং রৰি অঞ্চতি, সা অৰাচী. ৰিদিসাদিদ্ৰযং দিসামজ্ঝে. দিসাহি ৰিনিগ্গতা ৰিদিসা. দিসানমনুরূপা, অনুৰত্তকা ৰা দিসা অনুদিসা. অপদিসন্তিপি ৰিদিসায নামং [নপুংসকাব্যযং ত্ৰ’পদিসং (অমর ৩.৬)].

৩০. এরাৰতাদযো অট্ঠ গজা পুব্বাদীনং দিসানং রক্খণতো দিসাগজা নাম, পুণ্ডরীকং নাম সিতম্বোজং, তংসদিসৰণ্ণতায পুণ্ডরীকো. রস্সসরীরতায ৰামনো. কুযং পথৰিযং মোদতে কুমুদো. অঞ্জনৰণ্ণতায অঞ্জনো. পুপ্ফা পকাসমানা দন্তা অস্স পুপ্ফদন্তো. সব্বভূমিযং চরতীতি সব্বভুম্মো, সব্বভুম্মো ৰা চক্কৰত্তী তস্সানুরূপত্তা সব্বভুম্মো. সোভনদন্তাৰযৰত্তা সুপ্পতীকো [সোভনা পতীকা অৰযৰা’স্স সুপ্পতীকো (ক.)]. ‘‘সুপ্পতীকো সোভনঙ্গে, ভৰে ঈসানদিসাগজে’’তি হি নানত্থসঙ্গহে ৰুত্তং. এরাৰতাদীনং দিসানং সম্বন্ধকথনং পাচীৰারণাদিনামসূচনত্থং, এসং করেণুযো পন –

অব্ভমু কপিলা চেৰ, পিঙ্গলা নুপমা মতা;

তম্বকণ্ণী সুভদন্তী, অঙ্গনা অঞ্জনাৰতী [অমর ৩.৫].

৩১. ধতরট্ঠাদিদ্ৰযং পুব্বদিসাধিপতিদেৰে. ধারিতং রট্ঠমনেনাতি ধতরট্ঠো, রস্স তো. পঞ্চসিখাদীনং গন্ধব্বানং অধিপো নাযকো গন্ধব্বাধিপো. কুম্ভণ্ডসাম্যাদিদ্ৰযং দক্খিণদিসাধিপতিদেৰে. কুম্ভণ্ডানং সামি নাযকো কুম্ভণ্ডসামি. ৰিরুহন্তি ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিমাপজ্জন্তি এতস্মিং কুম্ভণ্ডাতি ৰিরূল়্হকো. ৰিরূল়্হং ৰুড্ঢিপ্পত্তং ৰা কং সুখমেতস্সাতি ৰিরূল়্হকো. ৰিরূপক্খাদিদ্ৰযং পচ্ছিমদিসাধিপতিদেৰে. ৰিরূপানি অক্খীনি যস্স ৰিরূপক্খো, ৰিৰিধসণ্ঠানানি অক্খীনি যস্স ৰা ৰিরূপক্খো. নাগানং অধিপতি নাগাধিপতি.

৩২. যক্খাধিপাদিচতুক্কং কুৰেরে. আল়ৰকাদিযক্খানং অধিপো যক্খাধিপো. ৰিস্সৰণস্স অপচ্চং ৰেস্সৰণো. তিচরণাট্ঠদাঠাভযানকমত্থিতায কুচ্ছিতং ৰেরো সরীরমস্স কুৰেরো. খুদ্দেনাস্স নরযুত্তা সিৰিকারথেতি নরো ৰাহনমস্স নরৰাহনো. ত্যম্বকসখো, যক্খরাজো, গুয্হকেসরো, মনুস্সধম্মা, ধনদো, রাজরাজো, ধনাধিপো, কিন্নরেসো, যক্খো, একপিঙ্গলো, সিরিদো, পুঞ্ঞজনেস্সরোইচ্চাদীনিপি কুৰেরস্স নামানি.

অস্স কুৰেরস্স পুরী ‘‘অল়কা, অল়কমন্দা’’তি চ ৰুচ্চতি. অলং ৰিভূসনে, অলং ৰিভূসনং করোতীতি অলকা, সা এৰ অল়কা. অল়কা এৰ মোদকরণতো অল়কমন্দা, উকারস্স অকারো, নাগমো চ. কেলাসোতিপি তস্স নামং, কেলি পযোজনং অস্স কেলো, আসতে অস্মিন্তি আসো, কেলো চ সো আসো চেতি কেলাসো, কণ্হসপ্পাদি ৰিয নিচ্চং কম্মধারযো. অস্স কুৰেরস্স পহরণং আযুধং গদা, গং ৰুচ্চতি ৰজিরং, তং ৰিয দুক্খং দদাতীতি গদা. ইমে চত্তারো যথাৰুত্তা ধতরট্ঠাদযো দেৰা কমতো পুব্বাদীনং চতুদ্দিসানং অধিপা অধিপতযো নাম. অমরকোসে পন –

‘‘ইন্দো অগ্গি পিতুপতি, নেরিতো ৰরুণো’নিলো;

কুৰেরো ঈসো পতযো, পুব্বাদীনং ইমে কমা.

রৰি সুক্কো মহীসূনু, তমো চ ভানুজো ৰিধু;

বুধো সুরগুরু চেতি, দিসাধিপা তথা গহা’’তি [অমর ৩.৩-৪].

অঞ্ঞেযেৰ দিসাধিপতযো কথিতা, ইন্দরৰিমাদীনঞ্চ দিসাধিপচ্চকথনং পাঝাদীনং ইন্দদিসারৰিদিসাদিনামসূচনফলং.

৩৩-৩৪. জাতৰেদাদ্যট্ঠারসকং অগ্গিম্হি. জাতে উপ্পন্নে ৰিন্দতি ঘাতযতীতি জাতৰেদো. অন্ধকারে জাতং ৰিজ্জমানং ৰিন্দতি লভতি, ৰিদতি জানাতি এতেনাতি ৰা জাতৰেদো, জননং জাতং ৰেদো পাকটো যস্স ৰা সো জাতৰেদো. সিখা ৰুচ্চতি জালা, তায যোগতো সিখী. জোততি দিপ্পতীতি জোতি. পুনাতীতি পাৰকো, ণ্ৰু. দহতীতি দহনো. অনন্তি পালেন্ত্যনেনেতি অনলো, অলপচ্চযো. ৰেদে হুতং ৰহতি পাপযতি, সযং ৰা লভতেতি হুতাৰহো. অচ্চি ৰুচ্চতি জালা, তায যোগতো অচ্চিমা. ধূমো কেতু ধজো যস্সাতি ধূমকেতু. অজতি জলমানো কুটিলং গচ্ছতীতি অগ্গি, ই. গো রংসি এতস্সত্থীতি গিনি, অস্সত্থ্যত্থে ইনি, অগ্গিনীতিপি পাঠো, সো অগ্গিসদিসো. ভানু পভা যস্সত্থি, সো ভানুমা. তেজেতি সেসভূতোপাদারূপানীতি তেজো. ধূমো সিখা চূল়া যস্স ধূমসিখো. ৰাযু সখা অস্স ৰাযুসখো. দহিত্ৰা [দহতো (ক.)] গচ্ছতো কণ্হা ৰত্তনী মগ্গো যস্স কণ্হৰত্তনী. ৰিস্সানরস্স ইসিনো অপচ্চং ৰেস্সানরো. হুতং হৰিং অসতি ভুঞ্জতীতি হুতাসো. ধনঞ্জযো, জলনো, আসযাসো, রোহিতস্সো, সত্তাচ্চি, সুক্কো, চিত্রভানু, ৰিভাৰসু, সুচিইচ্চাদীনিপি অগ্গিস্স নামানি.

সিখাদিত্তযং অগ্গিজালাযং. সিনোতি নিসানী ভৰতীতি সিখা, ‘‘সি নিসানে’’তি কাতন্ত ধাতু, খপচ্চযো. জলতীতি জালা. অচ্চতে পুজ্জতে অনেনেতি অচ্চি. সিখা জালা ভিয্যো রূপন্তরা ইত্থিযং, অচ্চি পন অপুমে.

৩৫. দ্ৰযং অগ্গিকণে [তীসু ফুলিঙ্গো’গ্গিকণো (অমর ১.৬০) ফুলিঙ্গানীতি অগ্গিকণানি (ম. নি. টী. ৩.৬৫)]. ৰিৰিধাসু দিসাসু ফুল্লং গচ্ছতীতি ৰিপ্ফুলিঙ্গং. তথা ফুলিঙ্গং. সব্বধরকতে পন ‘‘ফুলিং গচ্ছতীতি ফুলিঙ্গো’’তি ৰুত্তং. তিকং ছারিকাযং. মলীনকংসৰত্থাদীনং তং দিত্তিং সেতি পৰত্তেতীতি ভস্মং, মপচ্চযো, ভসতি ৰা অধো পততি ৰত্থাদীনং মলমেতেনাতি ভস্মং. কংসাদীনং সুক্কভাৰত্থং ইচ্ছিতব্বত্তা ইট্ঠি অভিলাসো সোভনং এতস্সা অত্থীতি সেট্ঠি, ‘‘সপক্খকো সলোমকো’’ত্যাদীসু ৰিয সসদ্দস্স ৰিজ্জমানত্থত্তা. মলস্স সরণং করোতীতি সারিকা, সা এৰ ছারিকা, যথা ‘‘সল়াযতন’’ন্ত্যাদীসু.

৩৬. দ্ৰযং উণ্হছারিকাযং. উণ্হত্তা কুক্কুং কুচ্ছিতং লাতীতি কুক্কুলো, ‘‘কুক্কু ৰিদত্থিযং হত্থে, পকোট্ঠে কুচ্ছিতেপি চে’’তি হি নানত্থসঙ্গহে ৰুত্তং. কুক্কুং ৰা হত্থং লুনাতি ছিন্দতি দহতীতি কুক্কুলো, সো এৰ কুক্কুল়ো. উণ্হমেৰ ভস্মং উণ্হভস্মং, তস্মিং. তিকং দিত্তকট্ঠাদিন্ধনে. অঙ্গতি হানিং গচ্ছতীতি অঙ্গারো, আরপচ্চযো, পুন্নপুংসকোযং. ‘‘অলাতে’নিত্থি কুজে’ঙ্গারো’’তি হি তিকণ্ডসেসে [তিকণ্ডসেস ৩.৩২৯] ৰুত্তং. হানিমেৰ লাতি, ন ঠিতিং ৰিসেসঞ্চাতি অলাতং. উদ্ধং ধূমং মুঞ্চতীতি উম্মুতং, তদেৰ উম্মুকং. পঞ্চকং কট্ঠাদিন্ধনে. সন্তমগ্গিং এধযতি ৰড্ঢযতীতি সমিধা. এধযতীতি ইধুমং, উমো. এধযতীতি ইধো. উপাদিযতে অগ্গিনেতি উপাদানং. এধযতীতি ইন্ধনং.

৩৭. পঞ্চকং আলোকে. ওভাসতি দিপ্পতীতি ওভাসো. পকাসতি দিপ্পতীতি পকাসো. আলোচযতি পস্সতি এতেনাতি আলোকো, আলোকেতি ৰা এতেনাতি আলোকো, ‘‘লোক, লোচ দস্সনে’’তি ধাতুদ্ৰযপাঠতো. উজ্জোততীতি উজ্জোতো, অন্ধকারং ৰিদ্ধংসেন্তো জোততীতি ৰা উজ্জোতো. আ সমন্ততো তপতি দিপ্পতীতি আতপো. সমাতি এতে পঞ্চ তুল্যত্থাতি ভাৰো.

দসকং ৰাতে. আহারো ৰিয পাণভূতোপি কদাচি সত্তে মারেতীতি মারুতো, সোৰ মালুতো. পুনাতি সঙ্কারাদিকন্তি পৰনো. ৰাযতি গচ্ছতীতি ৰাযু, ৰাযতি ৰা পুপ্ফাদীনং গন্ধো যেন সো ৰাযু. তথা ৰাতো. অনন্তি পাণন্ত্যনেনেতি অনিলো, ইলো. সন্তং নিচ্চলং ঈরযতি কম্পেতীতি সমীরণো, সমীরিতুং কম্পিতুং সীলমস্সাতি ৰা সমীরণো. গন্ধং ৰহতীতি গন্ধৰাহো, ণো. ৰাযো ৰাযুসদিসো, উভযত্রাপি যাগমো. সমন্ততো ঈরতি খিপতি রুক্খাদযোতি সমীরো. সদা সব্বদা গতি যস্স সদাগতি. সসনো, গন্ধৰহো, আসুগো, মরুতো, জগতিপাণো, পৰমানো, পভঞ্জনো ইচ্চাদীনিপি ৰাতনামানি.

৩৮. ইমে ছ ৰক্খমানা ৰাযুভেদা ৰাযুৰিসেসা, উদ্ধং গচ্ছতীতি উদ্ধঙ্গমো, উচ্চারপস্সাৰাদীনং নীহরণৰসেন অধোভাগং গচ্ছতীতি অধোগমো. কুচ্ছিম্হি উদরে তিট্ঠতীতি কুচ্ছিট্ঠো. কোট্ঠে অন্তে সেতি তিট্ঠতীতি কোট্ঠাসযো. পুনপ্পুনং সসন্তি যেন অস্সাসো, বহিনিক্খন্তৰাতো. পস্সাসোতি অন্তোপৰিসনকৰাতোপি ‘‘অস্সাসো’’তি এতেন সঙ্গয্হতে সহচারিতত্তা. সব্বঙ্গেসু অনুসরতি সীলেন সেদলোহিতাদিসম্পাদনতোতি অঙ্গানুসারী. অমরকোসে পনাযং ৰাতো ঠানব্যাপারভেদেন পঞ্চধা কথিতো [পাণো’পানো সমানোচোদানব্যানা চ ৰাযৰো সরীরট্ঠা ইমে (অমর ১.৬৭)], টীকাযঞ্চস্স –

‘‘হদযে পাণো গুদে’পানো, সমানো নাভিমজ্ঝট্ঠো;

উদানো কণ্ঠদেসে তু, ব্যানো সব্বঙ্গসন্ধিসু [হদযে পাণো গুদে’পানো, সমানো নাভিসণ্ঠিতো; উদানো কণ্ঠদেসট্ঠো, ব্যানো সব্বসরীরগো ইতি ঠাননিণ্ণযো (চিন্তামণিটীকা)].

তত্রপাণোঅন্নপ্পৰেসাদিকরো. অপানো মুত্তকরীসসুক্কৰিসট্ঠিকরো. সমানো মজ্ঝে অন্নপচনাদিকরো. উদানো ভাসিতগীতাদিকরো. ব্যানো সেদরত্তসৰনুম্মেসনিমেসগত্যাদিকরো [খেদচেট্ঠাউম্মেসনিম্মেসগত্যাদিকরো (ক.)]. পকট্ঠেন অনন্ত্যনেন ভত্তাদিপ্পৰেসনতোতি পাণো. মুত্তাদিকং অপনেত্ৰা অনন্ত্যনেনাতি অপানো. সম্মা অনন্তি অনেন ভুত্তপরিপাচনতোতি সমানো. উদ্ধমনন্ত্যনেন ভাসিতাদো সামত্থিযজননতোতি উদানো. ৰিসেসেন অনন্ত্যনেন সেদরত্তসেম্হাদি [খেদচেট্ঠাদি (চিন্তামণিটীকা)] সম্পাদনতোতি ব্যানো’’তি [তংব্যাপারা চ যথা – অন্নপ্পৰেসনং মুত্তা-দ্যুস্সগ্গো’ন্নৰিপাচনং ভাসণাদি নিমেসাদি, তংব্যাপারা কমা ইমে (চিন্তামণিটীকা)] ৰুত্তং.

৩৯. দ্ৰযং অন্তোপৰিসনকৰাতে. আনং ৰুচ্চতি বহিনিক্খমনৰাতো, ততো অপগতং অপানং. অস্সাসতো অপগতো পস্সাসো. দ্ৰযং বহিনিক্খমনৰাতে. আদিম্হি পৰত্তো সাসো অস্সাসো. অনন্তি পাণন্ত্যনেনেতি আনং, আদিম্হি পৰত্তং আনং আনং, একস্সাকারস্স লোপো.

৪০. ৰেগখিপ্পাদযো ৰাতধম্মত্তেন নিচ্চপ্পৰত্তিকা ইতি তপ্পক্কমে [তপ্পক্কমেন তক্কমেন (ক.)] উচ্চন্তে. তত্র রযন্তং ৰেগে. সব্বত্র করণসাধনং. ইচ্ছিতট্ঠানং ৰজন্তি পাপুণন্তি এতেনাতি ৰেগো.

‘‘ক্রিযাৰাচিত্তমাখ্যাতুং, একেকত্থো নিদস্সিতো;

পযোগতোনুগন্তব্বা, অনেকত্থা হি ধাতৰো’’তি [চন্দ্রধাতুপাঠে].

ৰুত্তত্তা ৰজধাতু পাপুণনেপি পৰত্ততি, এৰং সব্বত্র, অকারস্স এ. জৰন্তি এতেনাতি জৰো, রযন্তি গচ্ছন্তি এতেনাতি রযো.

খিপ্পাদিনৰকং সীঘে. অথ জৰসীঘানং কো ভেদো? সৰেগগতিৰচনা জৰাদযো, সীঘাদযো তু ধম্মৰচনা, তথা চ ‘‘সীঘং পচতি [পস্সতি (ক.)], সীঘং গচ্ছতী’’তি পযোগো, ন তু ‘‘জৰং পচতি, জৰংগচ্ছতী’’তি পন পযোগো. ‘‘ৰেগেন গচ্ছতি, জৰেন গচ্ছতী’’ত্যাদীসু কথং? তত্র ভেদস্স ৰত্তুমিচ্ছিতত্তা ন দোসো. খিপ্পতি পেরতীতি খিপ্পং, খিপ পেরণে. সযতীতি সীঘং, সী সযে, ঘপচ্চযো. ব্যুপ্পত্তি হি যথা কথঞ্চিপি ভৰতি, সঞ্ঞা তু লোকতোৰাৰগন্তব্বা, সব্বত্রেৰং. তরতীতি তুরিতং. লঙ্ঘতীতি লহু, লঙ্ঘ গতিসোসনেসু, ঘস্স হো, নিগ্গহীতলোপো, উপচ্চযো চ, লহুপরিযাযো লঘুসদ্দোপ্যত্থি. অসতি খেপতীতি আসু, উ. তরতীতি তুণ্ণং, রস্স ণো. অরতি গচ্ছতীতি অরং. ন ৰিলম্বীযতি ন ওহীযতীতি অৰিলম্বিতং, লবি অৰসংসনে. তুৰট্টতি সযতীতি তুৰট্টং, তুরিতভাৰেন ৰত্ততীতি ৰা তুৰট্টং, রিতলোপো.

৪১. অরিযাসামঞ্ঞস্স পুব্বড্ঢং সন্ততে. এত্থ চ অট্ঠসু গণেসু ছট্ঠো সব্বলহুকো, ততোপরে ছগ্গণা স, ভ, স, ভ, ভ, ভা, অট্ঠমো গো. সমন্ততো তনোতীতি সততং. নাসভাৰেন ন ইচ্চং ন গন্তব্বং নিচ্চং, নাসং ৰা ন গচ্ছতীতি নিচ্চং. ‘‘নাগো’’ত্যাদীসু ৰিযাতি এত্থাপি ন দোসো, তস্স চো. ন ৰিরমতীতি অৰিরতং. ন আরমতীতি অনারতং. সমন্ততো, পুনপ্পুনং ৰা তনোতীতি সন্ততং. ন অৰরমতীতি অনৰরতং. সদা ধৰতি গচ্ছতীতি ধুৰং. ‘‘ধু গতিথেরিযেসূ’’তি কাতন্তধাতু.

ৰিপুলাড্ঢং অতিসযে. এত্থ হি অযুগপাদে দ্ৰাদসমত্তা, যুগে অট্ঠারসমত্তা, সব্বাসু অরিযাসু পঠমে পাদে দ্ৰাদসমত্তা, দুতিযে অট্ঠারস, ততিযে দ্ৰাদস, চতুত্থে পঞ্চদস. যদা পন পঠমততিযেসু পরিহাযন্তি, তদা যুগে অধিকা হোন্তি, ইদং ৰিপুলালক্খণং. অথ সততাতিসযানং কো ভেদো? সততং সন্ততি অৰিচ্ছেদোক্রিযন্তরেহি অব্যৰধানং, অতিসযো তু পোনোপুঞ্ঞং, পকট্ঠো চ. তেসু পোনোপুঞ্ঞং ক্রিযাব্যাৰুত্তি, পকট্ঠো তু ক্রিযাৰযৰানং উক্কংসতা. ভাসতি সব্বেসন্তি ভুসং, আস্স উ. ভস্সতি অধো পততীতি ৰা ভুসং. ভস অধোপতনে, অস্স উ. অতিসযনং অতিসযো, অতিক্কমিত্ৰা ৰাসযনং পৰত্তনং অতিসযো. দহতি সব্বন্তি দল়্হং, হতো পুব্বে ল়ো, দলতি ৰিদারযতীতি ৰা দল়্হং, হপচ্চযো, দহন্তো লাতীতি ৰা দল়্হং, ৰণ্ণৰিপরিযযো, অভিসযো চ দল়্হঞ্চ অতিসযদল়্হা. তরতি অতিক্কমতীতি তিব্বং, রস্স ৰো, অস্স ই. এতি গচ্ছতীতি একো, সো এৰ একন্তং, একং তরতি অতিক্কমতীতি ৰা একন্তং. মত্ততো অতিক্কন্তং অতিমত্তং. বহুং লাতীতি বাল়্হং, উলোপো, ৰণ্ণৰিপরিযযো চ হসদ্দো. অতিৰেলং, অচ্চত্থং, নিব্ভরং, নিতন্তং, গাল়্হংইচ্চাদীনিপি অতিসযে.

দব্বং সত্ৰং, তংৰিপরীতে ধম্মমত্তে ৰত্তমানা বাল়্হপরিযন্তা খিপ্পাদযো অতিসযং ৰিনা পণ্ডকে নপুংসকে ৰত্তন্তি. খিপ্পং ভৰতি [‘‘খিপ্প ভৰভী’’তি পদদ্ৰযং অধিকং ৰিয দিস্সতি], অতিসযো পুল্লিঙ্গো, অস্স গুণস্সাতিসযো, অস্স দব্বস্সাতিসযো ইতি. ‘‘খিপ্পং ভুঞ্জতি, সততং জুহোতি, সততং রমণীযো’’ইচ্চত্র তু ক্রিযাৰিসেসনত্তাযেৰ পণ্ডকত্তং. তেসু খিপ্পাদীসু যে দব্বগা দব্বাভিধাযিনো, তে তীসু লিঙ্গেসু. ‘‘দব্বধম্মো লিঙ্গ’’ন্তি দস্সনন্তরং. যথা খিপ্পা জরা, খিপ্পো মচ্চু, খিপ্পং গমনং. সন্ততা তণ্হা, সন্ততং দুক্খং, সন্ততো আকাসো. অতিমত্তা ক্রিযা, অতিমত্তো নরো, অতিমত্তং পদং ইচ্চাদি.

৪২-৪৩. দ্ৰাদসকং মারে. হরনযনগ্গিদড্ঢত্তা [তিনযনগ্গিদড্ঢত্তা (ক.)] নত্থি ৰিগ্গহো সরীরমেতস্স অৰিগ্গহো. কামযতি রতিচ্ছং উপ্পাদযতীতি কামো, কারিতন্তা অপচ্চযো. সিঙ্গাররূপেন পাণীনং মনসি ভৰতীতি মনোভূ. পঞ্চকামগুণেসু মদযতীতি মদনো. লোকানং অন্তং ৰিনাসং করোতীতি অন্তকো. ৰসে ৰত্তেতি সীলেনাতি ৰসৰত্তী. পাপং ইচ্ছতি করোতি, তেন যুত্তোতি ৰা পাপিমা. পরতো জাযতীতি পজা, অচ্ছন্দিকা, তাসং পতি পজাপতি. যে কুসলধম্মেসু পমত্তা, তেসমেৰ বন্ধু পমত্তবন্ধু. কণ্হধম্মযুত্ততায কণ্হো. কুসলধম্মে মারেতীতি মারো. অকুসলধম্মে ন মুঞ্চতীতি নমুচি. মীনকেতনো, কন্দপ্পো, দপ্পকো, অনঙ্গো, পঞ্চসরো, সম্বরারি, মনসিজো, কুসুমেসু, অনঞ্ঞজো, পুপ্ফধন্ৰা, রতিপতি, মকরদ্ধজোইচ্চাদীনিপি ৰিণ্হুসুতস্স কামস্স নামানি.

তণ্হা অরতী রগা চেতি এতা তিস্সো তস্স মারস্স ধীতরো. যো তং পস্সতি, তং তসিতং করোতীতি তণ্হা, সলোপো, ণ্হা চ. পরেসং কুসলধম্মেসু অরতিং করোতীতি অরতী. রজ্জন্তি এত্থাতি রগা. তস্স মারস্স হত্থী গিরিমেখলো নাম. সরীরমহন্তভাৰেন গিরিসদিসত্তা গিরি ৰিযাতি গিরি. মারেন মমাযনৰসেন ‘‘অযং মে হত্থী মেখলো নাম হোতূ’’তি কতনামত্তা মেখলা ৰিযাতি মেখলোতি সমুদিতনামদ্ৰযেন একমেৰ হত্থিং ৰদতি, যথা ‘‘ৰজিরাসনি, সীতুণ্হ’’ন্তি.

৪৪. তিকং যমে. পজাসংযমনতো যমা, মচ্চুপ্পভুতযো অস্স কিঙ্কারা, তেসু রাজতেতি যমরাজা. তেধাতুকেসুপি আণাপৰত্তকত্তা মহন্তো ৰিসযো এতস্স ৰিসযী, ণী, সো এৰ ৰেসাযী. যত্থ লক্খণেন ন সিজ্ঝতি, তত্থ সব্বত্র ‘‘যদাদিনা ৰা নিরুত্তিনযেন ৰা সদ্দসিদ্ধি ৰেদিতব্বা’’তি হি পুব্বে ৰুত্তং, দুক্খজনকত্তা ৰা ৰিসদিসট্ঠানং গচ্ছন্তীতি ৰেসা, নেরযিকা, তেসং অধিপতিভাৰেন অযতি পৰত্ততীতি ৰেসাযী, ঈ. যমানং রাজা যমো. ধম্মরাজো, কতন্তো, সমৰত্তী, কালো, দণ্ডধরো, অন্তকোইচ্চাদীনিপি যমস্স নামানি. অস্স যমস্স আৰুধং নযনমেৰ. তেন কির কোধচিত্তেন ওলোকিতমত্তেন সত্তানং সরীরানি আতপে খিত্তঘতপিণ্ডানি ৰিয ৰিলীযন্তীতি.

দ্ৰযং অসুরভেদে. এতেসঞ্হি সতিপি দেৰভাৰে হেট্ঠা নিৰাসিতভাৰসামঞ্ঞতো এত্থ ৰচনং, মারস্স পন সত্তানমনত্থকারকতাসামঞ্ঞেন যমেন সদ্ধিং ৰচনং তক্করত্তা. যুদ্ধাদীসু ৰেপিতং কম্পিতং চিত্তমেতস্স ৰেপচিত্তি [সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২৫৬]. পুণ্ণং লোমং যস্স সো পুলোমো, পুলামহতী উমা কিত্তি, কন্তি ৰা যস্সাতি পুলোমো. ‘‘উমাতসীহেমৰতি-হলিদ্দাকিত্তিকন্তিসূ’’তি হি নানত্থসঙ্গহে ৰুত্তং. অযং পন সক্কস্স ভরিযায সুজাতায পিতা. দ্ৰযং কিন্নরে. অস্সমুখনরসরীরতায কুচ্ছিতো পুরিসো, কিঞ্চি ৰা পুরিসো, পুরিসসদিসোতি ৰা কিম্পুরিসো. এৰং কিন্নরো. তুরঙ্গৰদন, অস্সমুখাদীনিপি কিন্নরস্স নামানি.

৪৫-৪৬. অদ্ধপজ্জেন আকাসস্স নামানি. তেসং তেসং ৰত্থূনং অন্তরং নানত্তং ইক্খতে লোকো এত্থ, অনেনাতি ৰা অন্তলিক্খং, রস্স লো. ইক্খনং ৰা দস্সনং ইক্খা, তস্স অন্তরং কারণং অন্তলিক্খং. খনতি ব্যৰধানন্তি খং, ক্ৰি. সব্বগহগামণিনো আদিচ্চস্স পথো মগ্গো আদিচ্চপথো. ন ভৰতীতি অব্ভং. গচ্ছন্ত্যনেন দেৰাতি গগনং, যু, মস্স গো. অম্বতে সদ্দাযতে অত্রাতি অম্বরং, রো. হয গতিম্হি, ৰিসেসেন হযতি গচ্ছতি সব্বত্রাতি ৰেহাসো, যস্স সো, ৰিগতো ৰা হাসো চিত্তস্স এত্থারম্মণালাভতোতি ৰেহাসো. অনিলস্স ৰাতস্স পথো অনিলপথো. ভুসং কাসন্তে দিপ্পন্তে পদত্থা এতেনাতি আকাসো, ন কস্সতি ন ৰিলেখীযতীতি ৰা আকাসো. ন ভৰতি এত্থ কিঞ্চিপি ৰত্থূতি নভং, নত্থি ভূমি এত্থাতি ৰা নভং, ন ভাযন্তি পক্খিনো অনেন, এত্থাতি ৰা নভং. ৰিনো পক্খিনো হযন্তি গচ্ছন্তি এত্থাতি ৰেহাযসং, অসো. তারা ৰুচ্চন্তি নক্খত্তাদযো, তেসং পথো তারাপথো. সুরানং দেৰানং পথো সুরপথো. ন হঞ্ঞতেতি অঘং, হনস্স ঘো. অনন্তং, ৰিসণুপদংইচ্চাদীনিপি আকাসস্স নামানি.

৪৭-৪৮. মেঘাদ্যেকাদসকং মেঘে. মেহতি ঘরতি সেচতীতি মেঘো. ৰারিং ৰহতীতি ৰলাহকো, ৰারিসদ্দস্স ৰো, ৰস্স লো [পাণিনি ৬.৩.১০৯; মোগ্গল্লানপঞ্চিকা ১.৪৭; নীতি-সুত্ত ১৩৪০, ১৩৪৩]. দিব্বন্তি ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং গচ্ছন্তি লোকা অনেনাতি দেৰো. পজানং লোকানং অন্নং ভোজনং ভৰতি এতেনাতি পজ্জুন্নো, অকারস্সুকারো. অম্বুং উদকং ধারেতীতি অম্বুধরো. লোকানং সন্তাপং হন্তীতি ঘনো, হস্স ঘো. জলধারং ধারেতীতি ধারাধরো. জীৰনং জলং মূতং বন্ধমনেনেতি জীমূতো, ৰনসদ্দলোপো, লোকানং ৰা জীৰিতং মুনাতি বন্ধতীতি জীমূতো, ৰিতলোপো, জীৰিতস্স জী আদেসো ৰা [পাণিনি ৬.৩.১০৯; মোগ্গল্লানপঞ্চিকা ১.৪৭; নীতি-সুত্ত ১৩৪০, ১৩৪৩]. এৰং অঞ্ঞত্র. ৰারিং ৰহতীতি ৰারিৰাহো. অম্বুং দদাতীতি অম্বুদো. আপং ভরতীতি অব্ভং, ক্ৰি, পস্স বো.

তিকং ৰুট্ঠিযং. ৰস্সতি সিঞ্চতীতি ৰস্সং, ৰস্স সেচনে. এৰং ৰস্সনৰুট্ঠিযো.

পঞ্চকং ৰিজ্জুযং. সততং ঈরতি কম্পতীতি সতেরো, তলোপো, সো এৰ সতেরিতা. খণমত্তম্পি ন তিট্ঠতীতি অক্খণা. কুটিলং অচিরট্ঠাযিতত্তা ৰিরূপং হুত্ৰা জৰতীতি ৰিজ্জু. ৰিজ্জোততীতি ৰিজ্জুতা. অচিরং পভা যস্স অচিরপ্পভা.

৪৯. চতুক্কং মেঘনাদে. মেঘানং নাদো মেঘনাদো. ধনীযতে ধনিতং[থনিতং (সী.)], ধন সদ্দে. গজ্জনং গজ্জিতং, গজ্জ সদ্দে. রসীযতে রসিতং. আদিনা হরাদাদি [সব্বত্র নপুংসকেভাৰে তো, আদিনা স্ৰনিতধনিতাদযো (চিন্তামণিটীকা), আদিনা ধনিতহরাদরাসাদযো (ব্যাখ্যাসুধাটীকা)]. দ্ৰযং সক্কধনুম্হি. ইন্দস্স আৰুধং ধনু চ ইন্দাৰুধং, ইন্দধনু চ. ৰাতেন খিত্তমম্বু ৰাতক্খিত্তম্বু, বিন্দু. সীতং করোতীতি সীকরো, সিঞ্চতীতি ৰা সীকরো, চস্স কো, অরো চ, ৰাতৰসেন ৰা ততো ততো সরতীতি সীকরো, অস্স ঈ, মজ্ঝে কাগমো চ.

৫০. তিকং জলধারাযং. ৰেগতো জলধারানং সং ভুসং পতনং আসারো, পুনপ্পুনং সরতীতি আসারো. ৰেগং ধারেতীতি ধারা. অধো পততীতি সম্পাতো, সংসদ্দো অধোভাগে [ৰেগতো জলধারানং সম্ভূয পতনং ধারাসম্পাতো, সর গতিযং ঘউ ইতি আসারো (চিন্তামণিটীকা)]. দ্ৰযং ৰস্সোপলে. করেন হত্থেন গয্হুপগত্তা করকা, জলং পিণ্ডং করোতীতি ৰা করকা, ‘‘ৰস্সোপলে তু করকা, করকোপি চ দিস্সতে’’তি রুদ্দো, করসদ্দোত্র. ‘‘করো ৰস্সোপলে পাণি-সোণ্ডাপচ্চাযরংসিসূ’’তি নানত্থসঙ্গহে ৰুত্তং. ঘনতো, ঘনকালে ৰা সঞ্জাতং উপলং সিলা ঘনোপলং. দুট্ঠু দিনং দুদ্দিনং, অযং দুদ্দিনসদ্দো মেঘচ্ছন্নাহে ৰত্ততি, অসোভনত্থোপ্যত্থি দুদ্দিনসদ্দো, অগুণৰচনতাযং ৰাচ্চলিঙ্গো.

৫১-৫২. ছক্কং তিরোধানে. ধর আৰরণে, অপাদিপুব্বো. অপিধরতি আৰুণোতীতি পিধানং, অলোপো. অপধরতীতি অপধারণং. তিরো ধরতি পিদহতীতি তিরোধানং. অন্তরং ধরতীতি অন্তরধানং, নিগ্গহীতলোপো. অপিধরতীতি অপিধানং. এত্থ চ অপাদিউপসগ্গা ধাতুনো আৰরণত্থজোতকা. ছাদযতীতি ছাদনং. ব্যৰধা, অন্তরধিইচ্চাদযোপি তিরোধানে.

সাদ্ধপজ্জেন চন্দস্স নামানি. ইন্দতি নক্খত্তানং পরমিস্সরিযং করোতীতি ইন্দু. চন্দতি হিলাদযতি সুখযতি পজন্তি চন্দো. নক্খত্তানং রাজা নক্খত্তরাজা. উমা কন্তি, তায সহ ৰিজ্জতীতি সোমো, সুখং অভিস্সৰতীতি ৰা সোমো, মপচ্চযো. নিসং রত্তিং করোতি, তত্থ ৰা করো রংসি এতস্স নিসাকরো. অন্ধকারং উসেন্তি দহন্তি ৰিনাসেন্তীতি ওসা, রংসযো, তে এত্থ ধিযন্তি পতিট্ঠহন্তীতি ওসধি, তারাৰিসেসো, তস্স ঈসো পতি ওসধীসো. হিমো সীতলো রংসি যস্স হিমরংসি. সসো অঙ্কো লক্খণং যস্স সসঙ্কো. চন্দং কপ্পূরং মাতি সদিসং নযতীতি চন্দিমা. ইকারাদেসো. সসলক্খণমেত্থ অত্থি সসী. সসতি ৰা হিংসতি উণ্হগুণন্তি সসী, ঈপচ্চযো তদুপলক্খিতে তদুপচারং. সীতা রংসযো যস্সত্থীতি সীতরংসি. নিসায রত্তিযা নাথো তদালঙ্কারভাৰতোতি নিসানাথো. উল়ূনং তারানং রাজা উল়ুরাজা. মাতি অত্তানং কপ্পূরেন সদিসং করোতীতি মা, মাসদ্দোযং পুমে, তংসহচরণতো উল়ুরাজাদযোপি. হিমংসু, কুমুদবন্ধু, ৰিধু, সুধংসু, সুব্ভংসু, নিসাপতি, মিগঙ্কো, কলানিধি, দ্ৰিজরাজো, সসধরো, নক্খত্তেসোইচ্চাদীনিপি চন্দস্স নামানি.