৬. অরঞ্ঞাদিৰগ্গৰণ্ণনা
৬০৫. নৰ পব্বতস্স নামানি. পব্ব পূরণে, তো. গির নিগ্গিরণে, ওসধাদযো নিগ্গিরতীতি গিরি, ই. সিলানং রাসি সেলো, সিলা পচুরা সন্ত্যস্মিং ৰা সেলো, সেল গতিযং ৰা, অ. অদ্দ গতিম্হি যাচনে চ, ভূৰাদি, ই, অদ্দ হিংসাযং ৰা, চুরাদি. ন গচ্ছতীতি নগো. ন চলতীতি অচলো. সিলানমুচ্চযো উব্বেধো, থূপো ৰা সিলুচ্চযো. সিখরযোগা সিখরী, ঈ, তিলকীভূতো. ভুং ভূমিং ধরতীতি ভূধরো, ভুযা ধরীযতীতি ৰা ভূধরো, বাহুল্যেন অ, ভূধরো. অহারিযো, গোত্তোপি, দেসন্তরং নেতুমসক্যত্তা অহারিযো, গৰং ভূমিং ধারণেন তাযতে গোত্তো.
পঞ্চকং সিলাযং. অম গতিযং, ভো. ৰন, সন সম্ভত্তিযং, পসনতি ব্যাপেতীতি পাসাণো, নিপাতনা, পস বন্ধনে ৰা, যু. অসু খেপনে, মো, অস্মা, রাজাদি, অসু ব্যাপনে ৰা. পল রক্খণে, উপলো, উপ দেহে ৰা, অলপচ্চযো নিপাতো. সিল উচ্চে, অ. সিলা, নারী.
৬০৬. গিজ্ঝকূটাদযো তিকূটন্তা ‘‘ৰঙ্কাদী’’তি এত্থ আদিনা মলযদদ্দুরাদযো চ নগা নগৰিসেসা. গিজ্ঝা সকুণৰিসেসা অস্স কূটে ৰসন্তি, গিজ্ঝসদিসকূটযুত্ততায ৰা গিজ্ঝকূটো. ৰিসেসেন ভাতীতি ৰেভারো, অরো. পুল মহত্তে, ৰিসেসেন পুলতীতি ৰেপুল্লো. ইসযো গিলতীতি ইসিগিলি, ই. আদিচ্চগমনৰিরোধেন ৰিরুদ্ধং ঝাযতীতি ৰিঞ্ঝো. পণ্ডুৰণ্ণতায পণ্ডৰো, পণ্ড গতিযং ৰা, অৰো. কুটিলতায ৰঙ্কো. দ্ৰযং উদযগিরিম্হি. অপরসেলাপেক্খায পুব্বসেলো. উদযন্ত্যস্মা সূরিযাদযোতি উদযো, সূরিযাদীনমুদযযোগতো ৰা উদযো.
তিকং অত্থগিরিম্হি. মন্দযতি সূরিযো যস্মিং মন্দরো. মন্দপ্পভো ৰা অরতি যস্মিং সূরিযোতি মন্দরো, অত্থং অনুপলদ্ধিং গহনক্খত্তানং করোতীত্যত্থো, নামধাতুকারিতন্তা অ. দ্ৰযং হিমৰতি পব্বতে. হিমপ্পচুরতায হিমৰা, হিমং ৰা ৰমতীতি হিমৰা, ক্ৰি, রাজাদিপক্খেপত্তা সিস্সা. হিমযুত্তো অচলো হিমাচলো.
৬০৭. অত্তনি সঞ্জাতগন্ধদব্বানং গন্ধেহি লোকে মদযতি, মোদযতীতি ৰা গন্ধমাদনো, যু. কেলাসো ৰুত্তো. ৰিচিত্তকূটযুত্ততায চিত্তকূটো. সুখং দস্সনং যস্স, যস্মিং ৰা সুদস্সনো, কাল়ৰণ্ণকূটতায কাল়কূটো. তীণি কূটান্যস্স তিকূটো, ছল়েতেপি পব্বতৰিসেসা. অস্স যথাৰুত্তস্স পব্বতস্স পত্থো সমো ভূমিভাগো সানু নাম, অস্স ৰা পব্বতস্স সমায ভূমিযং পত্থো সানু চ ভৰন্তীতি অজ্ঝাহরিতব্বং. পতিট্ঠতে অস্মিন্তি পত্থো, ঠস্স থো. সন সম্ভত্তিযং, ণু, সম্ভজীযতে সেৰীযতেতি সানু, দ্ৰেপ্যনিত্থিযং.
৬০৮. তিকং সিঙ্গস্স নামং. কুট দাহে, কম্মনি ণো, ৰাকারেন কূটম্পি. সিখং রুহতীতি সিখরং. নেরুত্তো. সিখং গচ্ছতীতি সিঙ্গং, ইঙ্গ গমনত্থো, খলোপো. দ্ৰযং পব্বতাদীনং পপতনট্ঠানস্স নামং. পপতন্ত্যস্মা, ণো. পত অধোগমনে, পপাতো. তট সমুস্সযে, তটো.
দ্ৰযং পব্বতনিতম্বে. নিতম্বো জঘনেপি, কট ৰস্সাৰরণেসু, ণ্ৰু. পব্বতে পাসাণাদীসু অম্বুনো জলস্স পসৰো পসৰনং নিজ্ঝরো নাম, নিস্সরণং নিজ্ঝরো, সস্স ঝো, অসরূপদ্ৰিত্তং. ঝরোপি.
৬০৯. দ্ৰযং কিত্তিমে অকিত্তিমে, সজলে নিজ্জলে ৰা কন্দরে. দর ৰিদারণে, অ, ঈ, দরী. কং জলৰাচকমব্যযং, কেন দরীযতে কন্দরো, আ, কন্দরা. তিকং দেৰখাতবিলে. নিলীযন্ত্যস্মিং লেণং, লী সিলেসনে, যু. গতিং হ্ৰযতি কুটিলযতীতি গব্ভরং, নিপাতনা. গব্ভ ধারণে ৰা, অরো. গুহূ সংৰরণে, অ, গুহা.
দ্ৰযং সিলামযপোক্খরণিযং. সোডি গব্ভে, ঈ. সোণ ৰণ্ণগতিসঙ্ঘাতেসু ৰা, ডো, ঈ. দ্ৰযং পব্বতাদীনং গব্ভরদেসে লতাপল্লৰতিণাদীহি পিহিতোদরে গব্ভরে. কুঞ্জ অব্যত্তসদ্দে, করণে, ণো, নিকুঞ্জং নিপুব্বো. দ্ৰযংপ্যনিত্থিযং. নিকুঞ্জৰচনং পকুঞ্জাদিনিৰত্তনত্থং.
৬১০. সেলস্স পব্বতস্স উদ্ধংভূমি অধিচ্চকা নাম. সেলস্সাধোভাগাসন্নভূমি উপচ্চকা নাম. অত্র তেহি উপাদিসদ্দেহি চ্চকো যদাদিনা [পাণিনি ৫.২.৩৪].
মূলপব্বতস্সন্তে পরিৰারেত্ৰা ঠিতা খুদ্দপব্বতা পাদা নাম. তত্র পাদাদিদ্ৰযং. পজ্জতে গম্যতেতি, ণো. সেলস্স উপন্তো সমীপে পব্বতো উপন্তসেলো.
গেরিকমনোসিলাহরিতালকট্ঠিন্যাদিকোসব্বো এৰ সিলাৰিকারো ‘‘ধাতূ’’ত্যুত্তো, ধর ধারণে, তু, ধাতু.
সেলৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬১১. তিকং সীহে. কেসরো জটা, তংযোগা, ঈ, কেসরী. মিগে হিংসতীতি সীহো, নিপাতনা ৰণ্ণৰিপরিযযো, মিগে হন্তুং সংৰিজ্জমানা ঈহা অস্সাতি ৰা সীহো, সহতীতি ৰা সীহো. পঞ্চস্সো, হরিপি. মুখমিৰ চরণাপ্যস্স করিকুম্ভদারণসমত্থাতি তেহি সহ পঞ্চস্সানি যস্স. হরতি মিগেতি হরি, ই. মহাকুক্কুরপ্পমাণো কুক্কুরাকতি কণ্হলেখাচিত্তসরীরো গোমনুস্সাদিহিংসক্খমো রস্সমুখো তরচ্ছো নাম, সো ‘‘সুনখব্যগ্ঘো’’তি ৰুচ্চতি. তর তরণে, ছো, মিগে অদতীতি মিগাদনো, নন্দাদীহি যু.
দ্ৰযং ব্যগ্ঘে. ৰিনিহন্ত্ৰা আঘাযতীতি ব্যগ্ঘো, ঘা গন্ধোপাদানে, ব্যগ্ঘো দীপিনিপি. পুং পুমানো দালেতীতি পুণ্ডরীকো, দল ৰিদারণে, ণ্ৰু. দস্স ডো, লস্স রো, অস্সী, পুণ্ডরীকো.
‘‘পুণ্ডরীকং সিতম্বোজে,
সিতচ্ছত্রে চ ভেসজ্জে;
কোসকারন্তরে ব্যগ্ঘে,
সো দিসাৰারণগ্গিসূ’’তি. –
নানত্থসঙ্গহে. ৰগ্ঘোপি. দীপিনিৰিসযে সদ্দূলো ঈরিতো, সরতীতি সদ্দূলো, ঊলো, দো চন্তো, সদ্দেন উলতি গচ্ছতীতি ৰা সদ্দূলো. দীপং তচ্চম্মং, তংযোগা দীপী, তস্মিং দীপিনি.
৬১২. পঞ্চকং অচ্ছে. অসু খেপনে, ছো. ইচ থুতিযং, অ, ইক্কো. ভল্লুকোপি, ভল, ভল্ল পরিভাসনহিংসাদানেসু, ণ্ৰু, অস্সু, ঈস গতিহিংসাদানেসু, সো, রস্সাদি. অপচ্চযে ইসো.
দ্ৰযং রোহিতে. লোহিতৰণ্ণতায রোহিসো, লোহিতো চ, পুব্বত্র তস্স সো. তিকং গোকণ্ণে. গৰস্স কণ্ণো ৰিয যস্স কণ্ণোতি গোকণ্ণো. গণযুত্ততায গণী চ সো কণ্টকসদিসসিঙ্গতায কণ্টকো চেতি গণিকণ্টকো, সমুদিতনামম্পি ৰদন্তি. গণি চ কণ্টকো চ গণিকণ্টকাতি দ্ৰে নামানিপি দট্ঠব্বানি, তেনেৰ হি ‘‘গণিকণ্টকা’’তি বহুৰচননিদ্দেসো কতো.
৬১৩-৬১৪. চতুক্কং খগ্গে. সিঙ্গঞ্চ খগ্গাখ্যং, তংযোগা খগ্গো. ‘‘খগ্গো গণ্ডকসিঙ্গাসি-ৰুদ্ধভেদেসু গণ্ডকে’’তি [ব্যাখ্যাসুধা ২.৫.৪] হি নানত্থসঙ্গহে. খগ্গসদিসং ৰিসাণমস্স সণ্ঠানতোতি খগ্গৰিসাণো, ণো. এত্থ খগ্গসদ্দো অসিপরিযাযো. পলাসমদতীতি পলাসাদো. গণ্ড ৰদনেকদেসে, ণ্ৰু, গণ্ডকো.
ব্যগ্ঘাদিকো সব্বোপি মিগভেদো ‘‘ৰাল়মিগো, সাপদো’’তি চোচ্চতে. ব্যগ্ঘস্সাতিসযেন মনুস্সাদীনং হিংসনতো দুট্ঠতা পাকটাতি তপ্পমুখতা ৰুত্তা. ৰল সংৰরণে, ৰলন্ত্যত্তানমস্মাতি ৰাল়ো, ণো, ৰাল়ো চ সো মিগো চেতি ৰাল়মিগো, দুট্ঠমিগোত্যত্থো. ‘‘ব্যগ্ঘো তং খাদতূ’’ত্যাদিনা সপন্তি যেনাতি সাপদো, সপ অক্কোসে, দো, দীঘাদি.
প্লৰঙ্গন্তং মক্কটে. প্লৰো গতিভেদো, তেন গচ্ছতীতি প্লৰঙ্গমো, প্লৰঙ্গো চ. মর পাণচাগে, অটো, কো চন্তো, মক্কটো. নরো ইৰ ৰানরো, ৰাসদ্দো ইৰত্থে, নামানং যুত্তত্থত্তা সমাসো. সাখাযং পসুতো মিগো সাখামিগো. গত্যত্থতায ক্রিযায পযোগা. কপি চলনে, ই, কপি. ৰলী সিথিলং চম্মং মুখে অস্স ৰলীমুখো. কিসো, ৰনোকোপি, কুচ্ছিতেনাকারেন সেতীতি কিসো, উস্সি. ৰনমোকমাসযো অস্স ৰনোকো. সো মক্কটো চে কণ্হতুণ্ডো কাল়মুখো সিযা, তদা ‘‘গোনঙ্গলো’’তি মতো, গুন্নং নঙ্গলসদিসতায গোনঙ্গলো.
৬১৫. পজ্জদ্ধং সিঙ্গালস্স নামং. সর গতিহিংসাচিন্তাসু, অলো. সরতিস্স সিঙ্গো. জমু অদনে, ণ্ৰু, বো চন্তো, অস্সু. কুস অক্কোসে, তু, থু ৰা. ভেরৰযুত্ততায ভেরৰো, ‘‘ভে’’ইতি রৰতীতি ৰা ভেরৰো. সমু উপসমে, ইৰো, সিৰা, নারী, সি সেৰাযং ৰা, ৰো. মিগধুত্তো, ৰঞ্চকোপি, মিগেসু ৰনপসূসু ধুত্তো. ব্রাহ্মণং ৰঞ্চেতীতি ৰঞ্চকো.
তিকং বিল়ারে. বিল ভেদনে, অরো, ল়ত্তং. বব্ব গতিযং, উ. মজ সুদ্ধিযং, আরো, নিগ্গহীতাগমো. ওতু, আখুভুজোপি. দ্ৰযং কোকে, অযং কুক্কুরপ্পমাণো কপিলো হরিণো. কুক, ৰক আদানে. ঈহামিগোপি, মিগে ঈহতি কঙ্খতীতি, কম্মনি ণো.
৬১৬. দ্ৰযং মহিংসে. মহিযং সেতীতি মহিংসো, রস্সো, নিগ্গহীতাগমো চ. লল ইচ্ছাযং, উদকং ললতীতি লুলাযো, নিপাতনা, অযো, অস্সু চ. গো ৰিয ৰজতি জাযতীতি গৰজো. গো ৰিয অযতীতি গৰযো, সমা দ্ৰে তুল্যত্থা.
দ্ৰযং সল্লে. সল্ল আসুগতিযং, অ, সল্লো, সকত্থে কো, সল্লকো অত্তনো সরীরজাতেন সল্লেন সুনখং সলতি হিংসতীতি ৰা সল্লো, সল্লকো চ, অযং সূকরসণ্ঠানো, সলাকাপাযো চ. অস্স সল্লস্স লোমম্হি সললং, সলঞ্চ ভৰে. পল, সল, পথ গতিযং, অলো, নদাদিত্তে সললী, থিত্তাভাৰে সললং, অম্হি সলং.
৬১৭. পঞ্চকং মিগে, হরন্ত্যনেন হরিণো, হর হরণে যু. ণত্তমিত্তঞ্চ. মর পাণচাগে, অ, রস্স গো, ইত্তঞ্চ. সেন সুনখেন রঙ্গতি গচ্ছতি পলাযতীতি সারঙ্গো. দীঘাদি, মগো, মিগো চ এতে দ্ৰে মিগমত্তেপি. অজিনস্সোপযুজ্জমানস্স যোনি, তেন ভূতস্সাজিনস্সুপ্পত্তিকারণত্তা ৰা অজিনযোনি. অযম্পি মিগমত্তেপি. কুরঙ্গো, ৰাতাযুপি. কুযং পথৰিযং রঙ্গতীতি কুরঙ্গো. ৰাতমযতীতি ৰাতাযু, উ.
দ্ৰযং সূকরে. সুন্দরং ফলং করোতীতি সূকরো. ৰুত্তঞ্চ দব্বগুণে –
‘‘স্নেহনং ব্রূহনং ৰস্সং, তথা ৰাতসমাপহং;
ৰারাহং পিসিতং বাল্যং, রোচনং সেদনং গরূ’’তি [দব্বগুণসঙ্গহ ২.১১-২].
সুখং করোতীতি ৰা সূকরো. সুন্দরো করো যস্স ৰা সূকরো. ৰরে আহন্তীতি ৰরাহো, ৰরে সতি আহন্তব্বোতি ৰা ৰরাহো, কোলো, থদ্ধলোমো, ভূদারোপি. দ্ৰযং সসে. পেল গতিযং, ণ্ৰু. সস প্লুতগতিযং, অ.
৬১৮. দ্ৰযং এণীমিগে. এণিযা মিগিযা, এণস্স ৰা অপচ্চং এণেয্যো, অযং চম্মাদীসুপি ‘‘এণস্স, এণিযা ৰা চম্মাদিকো এণেয্যো’’তি ৰচনত্থং কত্ৰা. এণিযা ইত্থিযা পুত্তো মিগো এণীমিগো, ই গতিযং, যু, নদাদি, অনদাদিত্তে এণো, এৰমেতেপ্যুপ্পাদিতা. দ্ৰযং পম্পটকে. পট গমনে, ণ্ৰু, উপসগ্গন্তে বিন্দাগমো চ. পব্ব গতিযং, ণ্ৰু, বিন্দাগমো, বলোপো চ.
দ্ৰযং ৰাতমিগে. গমনেন ৰাতসমো মিগো ৰাতমিগো. চলতিস্মা যু, নদাদি. তিকং মূসিকে. মুস থেয্যে, ণ্ৰু, ইত্তঞ্চ. আপুব্বো খনু অৰদারণে, উ, নলোপো. উন্দ পসৰনক্লেদনেসু, ঊরো.
৬১৯. চমরাদযো, সরভাদযো চ মিগন্তরা মিগৰিসেসা. চমরো উত্তরাপথে খ্যাতো, যস্স পুচ্ছং চামরং, চমু অদনে, অরো, চমরো, থিযং চমরী. পসদো চিত্তলোমী, পস বন্ধনে, অদো. কুযং রঙ্গতীতি কুরুঙ্গো, অস্সু, উত্তাভাৰে কুরঙ্গো. সব্বেসম্পি মিগানং মাতুট্ঠানে তিট্ঠতীতি মিগমাতুকা, উপমানে কো. রু সদ্দে, রু. রুণং করোতীতি রঙ্কু, উ, ণস্স লোপো রকারস্স, উস্স চ. অত্তানং নীচং করোতীতি নীকো. সরতিস্মা অভো, সরভো. অট্ঠাপদো উদ্ধংনযনো সীহস্সাপি হন্তা, তস্স চ পাদচতুক্কং উদ্ধং ভৰতীতি.
৬২০. পিযকাদযো তযো, আদিনা কন্দলীচীনসমূরুআদযো চ চম্মযোনযো, তেন ভূতস্স চম্মস্স উপ্পত্তিকারণত্তা, এতে চ চিত্রতনুরুহাদযো কম্বোজাদিম্হি, উত্তরাপথে চ জাযন্তি, তত্রেৰ সনামখ্যাতা. যথা মিগসদ্দো ৰন্যপসুসামঞ্ঞে, ৰিসেসে চ কুরঙ্গাখ্যে ৰত্ততি, যথা চ লোহসদ্দো সুৰণ্ণাদিকে তেজসসামঞ্ঞে, ৰিসেসে চ, তথা চম্মযোনিঅজিনযোনিসদ্দাপি মিগসামঞ্ঞে, মিগৰিসেসে চেতি তথা ৰুত্তা.
পী তপ্পনকন্তীসু, ণ্ৰু, ইযাদেসো. ঊরুম্হি অতিসযচম্মযুত্ততায চমূরু, একস্স মস্স লোপো. কদি অৰ্হানে, অলো, ঈ, কদলী চ সো মিগো চেতি কদলীমিগো.
সীহাদযো যথাৰুত্তা, অৰুত্তা চ সব্বে চতুপ্পদা সত্তা ‘‘মিগা, পসৰো’’তি চোচ্চন্তে. পসৰন্তীতি পসৰো, সু অভিসৰে, পস বন্ধনে ৰা, উ.
৬২১. চতুক্কং লূতাযং. লূ ছেদনে, তো, লূতা, সকত্থে ইকো, লূতিকা, দ্ৰে নারিযং. উণ্ণাপাযো তন্তু উণ্ণা, সা নাভিযং অস্স উণ্ণনাভি, রস্সো. মক্কটো ৰিয সাখাযং অত্তনো তন্তুম্হি গচ্ছতীতি মক্কটকো.
দ্ৰযং গোমযজৰিচ্ছিকে. ৰিচ্ছ গমনে, ণ্ৰু, ৰিচ্ছিকো, সতপদিযম্পি, আল়ং ৰিচ্ছিকনঙ্গুলং, তংযোগা আল়ি. দ্ৰযং ঘরগোধাযং. সরতিস্মা ঊ, অৰো চন্তো. ঘরং নিস্সিতা গোধা ঘরগোল়িকা, ধস্স ল়ো, সকত্থে কো.
৬২২. দ্ৰযং গোধাযং. গুধ রোসে, অ, গোধা, নারী. কুণ্ড দাহে, অ, কুণ্ডো. দ্ৰযং রত্তপাযং. কণ্ণস্স জলূকা রত্তপা কণ্ণজলূকা. সতং পদা যস্সা সতপদী, পদসদ্দো পাদত্থো.
দ্ৰযং কলন্দকে. কন্দ অৰ্হানে, রোদনে চ, কন্দতীতি কলন্দকো, লমজ্ঝো, ণ্ৰু. কাল়ৰণ্ণতায কাল়কা, নারিযং. দ্ৰযং নকুলে, নত্থি কুলং এতস্স সপ্পেসু নকুলো, অরিসপ্পোপি. নক্ক নাসনে ৰা, উলো, কলোপো, সপ্পে নাসেতীতি নকুলো. মঙ্গ গত্যত্থো দণ্ডকো ধাতু, উসো.
৬২৩. দ্ৰযং ককণ্টকে. কুচ্ছিতো কণ্টকো অস্স, উস্সত্তং. সরতি ধাৰতীতি সরটো, অটো.
চতুক্কং কীটে. কীট বন্ধনে, অ, কীট গমনে ৰা, দীঘাদি. পুল মহত্থে, অৰো, ল়ত্তং. কুচ্ছিতং অমতি গচ্ছতীতি কিমি, ই, অস্সিত্তং. পকারেন অনতীতি পাণকো, ণ্ৰু, ণত্তং.
দ্ৰযং কণ্টলোমকীটে. উচ্চং ঠানং আলিঙ্গতীতি উচ্চালিঙ্গো. বহুলোমযুত্তো পাণকো লোমসপাণকো.
৬২৪-৬২৫. সাদ্ধপজ্জেন সকুণস্স নামানি. ৰিহে আকাসে গচ্ছতীতি ৰিহঙ্গো, ৰিহঙ্গমো চ, আকাসপরিযাযো চেত্থ ৰিহসদ্দো, ৰেহাসস্স ৰা ৰিহাদেসো. পক্খযুত্ততায পক্খী. খেন, খস্মিং ৰা গচ্ছতীতি খগো. অণ্ডতো জাতো. সক্কোতি উদ্ধং গন্তুন্তি সকুণো, সকুন্তো, সকুণী চ, সক সত্তিযং, উণো, উন্তো, উণী চ. পতন্তো ডেন্তো, পত্তেন ৰা গচ্ছতীতি পতঙ্গো, অপরত্র তলোপো. মাতুকুচ্ছিতো, অণ্ডতো চাতি দ্ৰিক্খত্তুং জাযতীতি দ্ৰিজো. উড্ডনাদীসু ৰক্কং কুটিলং অঙ্গং গীৰাদিকং এতস্স, ৰক্কেন গমনেন অঙ্গতীতি ৰা ৰক্কঙ্গো. পত্তেন যাতি, তং ৰা যানং এতস্স. পততি পতন্তো ৰিয আকাসতো হোতীতি পতন্তো. নীল়ে কুলাৰকে জাযতীতি নীল়জো.
ৰট্টকাদযো, পোক্খরসাতকাদযো চ তব্ভেদা তেসং সকুণানং ৰিসেসা. ৰট্ট ৰট্টনে, ণ্ৰু, ৰট্টকা নারী. মযূরপ্পমাণো তদাকতিচিত্তপক্খো জীৰঞ্জীৰো দক্খিণপথাদীসু জাযতে, ‘‘জীৰজীৰা’’তি সদ্দং করোতীতি জীৰঞ্জীৰো. ‘‘জীৰজীৰো’’তি নিরানুনাসিকাপি. চন্দিকাযুত্তরত্তিপ্পিযো পক্খী চকোরো, চক পরিতক্কনে, উরো, উস্সো, চঙ্কোরোপি. তরতিস্মা ইরো, দ্ৰিত্তমিত্তঞ্চ, তিত্তিরো.
৬২৬. সল গতিযং, ণিকো, ল়ত্তং, সাল়িকা, নারী. কলং রৰতীতি করৰীকো, ঈকো, ললোপো. করৰীকো, যস্স সরো ভগৰতো সরেন উপমীযতে, সো ৰুচ্চতি ‘‘করৰীকো’’তি. জৰেন রৰিনা সদিসো হংসো রৰিহংসো. কুস সদ্দে, থকো, দ্ৰিত্তং, কুসস্স সস্স তো,কুকুত্থকো. করণ্ড ভাজনত্থে, অৰো, করণ্ডৰো, জলচরো পক্খী. বিলু পতিত্থম্ভে, অ, অৰাদেসো, বিলৰো, ‘‘গণ্ডপ্লৰো’’তি খ্যাতো রত্তপক্খো মহাপক্খী পোক্খরসাতকো, পোক্খরস্স সঞ্ঞা যস্স পোক্খরসাতকো, ঞ্ঞস্স তো, দীঘো চ, সমুদিতনামমেৰ ৰা তস্স, তদা সাদ অস্সাদনে, ণ্ৰু, দস্স তো, পোক্খরসাতকো.
৬২৭. সত্তকং পক্খে. পতন্তি অনেনাতি পতত্তং, যদাদিনা তো, দ্ৰিত্তং. উখ গতিযং, যু, উস্সে, অস্সু, পেখুণং, ণত্তং. পত গমনে, তো, পাততো তাযতীতি ৰা পত্তং. পত গমনে, খো, তস্স কো, পক্খো. পতিতুং ইচ্ছতি যেন পিঞ্ছং, নেরুত্তো, পত গমনে ৰা, ছো, তলোপো, বিন্দাগমো, অস্সি. ছাদ্যতে অনেন ছদো. গির নিগ্গিরণে, উ, ইস্সত্তং, গমু গমনে ৰা, উ, মস্স রো.
পক্খীনং বীজে ‘‘অউ’’ইতি খ্যাতে অণ্ডং, কচ্ছপাদীনং বীজেপি, ‘‘অণ্ডং খগাদিকোসে চা’’তি নানত্থসঙ্গহে. অডি অণ্ডত্থে, ণো, পেসি, কোসোপি, পিস অৰযৰে, ই, পেসি, ‘‘পেসিযং পত্তভেদে চ, কোসো পুমেৰ ইচ্ছিতো’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৫.৩৭] রুদ্দো. দ্ৰযং পক্খিগেহে. নীল ৰণ্ণে, অ, ল়ত্তং, নী নযে ৰা, ইলো. কুচ্ছিতং অণ্ডৰিনাসনাদিকং লুনাতীতি কুলাৰকং, ণ্ৰু.
৬২৮. দ্ৰযং গরুল়ানং মাতরি. ৰিনো পক্খিনো নমন্তি যং ৰিনতা. থীপুমদ্ৰযং ইত্থিপুরিসানং দ্ৰযং মিথুনং নাম, সঙ্খ্যানস্স সঙ্খ্যেয্যনিস্সিততায ইত্থিপুরিসাযেৰ মিথুনং, মিথ সঙ্গমে, উনো.
ছক্কং যুগল়মত্তে. যুজ যোগে, অ, যুগং, অলপচ্চযে যুগল়ং, ল়ত্তং, যুগলম্পি. উভ পূরণে, ণো, দ্ৰন্দাদেসো চ, দ্ৰন্দং, যমু উপরমে, ণ্ৰু, অলো চ, যমকং, যমলঞ্চ, অপচ্চযে যমং.
৬২৯-৬৩১. মণ্ডলন্তং সমূহে. সম্মা, ৰিসেসেন চ ঊহতে পুঞ্জীভূতত্তাতি সমূহো, ণো, সমং সহ অৰযৰেন ঊহতি তিট্ঠতীতি ৰা সমূহো. গণ সঙ্খ্যানে, গণীযতি অৰযৰেন সহাতি গণো. সহ অৰযৰেন গচ্ছতীতি সঙ্ঘাতো, হন গমনে, ণো, সহ অৰযৰেন উদযতীতি সমুদাযো, দাগমো, মজ্ঝে দীঘো. সঞ্চিনোতি অৰযৰন্তি সঞ্চযো, চি চযে. সহ অৰযৰেন দুহযতীতি সন্দোহো, দুহ পপূরণে. নিস্সেসতো ৰহতি অৰযৰন্তি নিৰহো. অৰযৰং কত্ৰা ব্যপিযতি গচ্ছতীতি ওঘো [উচ্যতে ওঘো উচ সমৰাযে ঘউ নিপাতনা চস্স ঘো (চিন্তামণিটীকা ১৫.৩৯)]. ৰিসন্তি অৰযৰা যস্মিন্তি ৰিসরো, অরো. অৰযৰং সমীপে করোতীতি নিকরো. একেকাপেক্খায অপ্পত্থেন কসঙ্খাতা অৰযৰা আযন্তি যস্মিং কাযো, অথ ৰা কুচ্ছিতানং কেসাদীনং আযোতি কাযো, সো ৰিয অৰযৰানং উপ্পত্তিট্ঠানং কাযোতি ইধ সমূহো ৰুত্তো. অন্তত্থেন খংসঙ্খাতং অৰযৰং ধারেতীতি খন্ধো, খাদতি অৰযৰেতি ৰা খন্ধো, অমজ্ঝদীঘে সমুদযো. ঘট ঘটনে. ঘটনং রাসিভৰনং, ঘটেন্তি অস্সং অৰযৰাতি ঘটা. সহ অৰযৰেন এতীতি সমিতি,তি. সহ অৰযৰেন গচ্ছতীতি সংহতি, হন গতিযং,তি, নলোপো. রস অস্সাদনে, ইণ. পুঞ্জ কুচ্ছাযং. সহ অৰযৰেন ব্যাপেত্ৰা অযতীতি সমৰাযো. পূগো তম্বূলেপি. জনেতি অৰযৰেতি জাতং, তো. কং অত্তানং দেতীতি কদো, চক্খাদিকো সরীরাৰযৰো. কদো ৰিয কদো, অৰযৰো, তং ৰকতি আদদাতীতি কদম্বকং. ৰিসেসেন ঊহন্ত্যস্মিং অৰযৰা ব্যূহো. ৰিতনোতি অৰযৰেতি ৰিতানং, ণো. গুপ রক্খণে, বো, পস্স মো, গুম্বো, গুম্বম্পি. কলং অৰযৰভাৰং পাতি রক্খতীতি কলাপো, ‘‘কলা সোল়সমো ভাগো’’তি হি ৰুত্তত্তা কলাসদ্দো ভাগত্থোপ্যত্থীতি ঞাযতি. জল দিত্তিযং. জলতি অৰযৰেনাতি জালং. অৰযৰেন মণ্ডতীতি মণ্ডলং, মণ্ড ৰিভূসাযং, অলো.
৬৩২. সাদ্ধপজ্জেন গণভেদা ৰুচ্চন্তে. তত্র জাত্যাদীহি সমানানং পাণীনং, অপাণীনঞ্চ গণো ৰগ্গো নাম, যথা ‘‘বন্ধুৰগ্গো, কৰগ্গো’’চ্চাদযো, ৰজ্জ ৰজ্জনে, ৰজ্জেতি অসমানজাত্যাদযোতি ৰগ্গো, ণো, জ্জস্স গ্গো. জন্তূনং সমানজাতিযানং, ৰিজাতিযানঞ্চ গণো ‘‘সঙ্ঘো, সত্থো’’তি চোচ্চতে, যথা ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘো, ৰাণিজসত্থো’’চ্চাদযো. সংহঞ্ঞন্তে নিব্বিসেসেন ঞাযন্তে অৰযৰা তস্মিন্তি সঙ্ঘো, রো. সরন্তি ৰত্তন্তি অৰযৰা যস্মিন্তি সত্থো, থো, রস্স তো.
সজাতিকানং সমানজাতিকানং জন্তূনমেৰ গণো কুলং নাম, যথা ‘‘খত্তিযকুলং, গোকুল’’মিচ্চাদযো. কুল সঙ্খ্যানে, বন্ধুম্হি চ, অ, কুলং. সধম্মীনং সমানধম্মানমেৰ জন্তূনং গণো নিকাযো নাম, যথা ‘‘ভিক্খুনিকাযো’’তি. চি চযে, ণো, নিব্বিসেসেন চিনোতি অৰযৰেতি নিকাযো.
সজাতিযতিরচ্ছানানংযেৰ গণো ‘‘যূথো’’ত্যুচ্চতে, সো চানিত্থী, যথা ‘‘হত্থিযূথো, মিগযূথ’’মিচ্চাদযো, যু মিস্সনে, থো, দীঘাদি, যূথো, ‘‘গণো পসূনং সমজো, সমাজোঞ্ঞেস’মুচ্চতে’’তি [অমর ১৫.৪২ গাথাযং পস্সিতব্বং] ইধানাগতৰচনম্পি ঞাতব্বং.
৬৩৩. চতুক্কং গরুল়ে. কনকরুচিরত্তা সোভনো পণ্ণো পক্খো যস্স সুপণ্ণো. ৰিনভায নাম মাতুযা অপচ্চং ৰেনতেয্যো, ণেয্যো. গরং ৰিসধরং হন্তীতি গরুল়ো, ণো, রন্তস্সু, হস্স চ ল়ত্তং, ৰণ্ণৰিকারো, গরুডো. পক্খিসীহো, উল়ূতীসো, ৰজিরতুণ্ডো, সুধাহরো, সুৰণ্ণপক্খো, ভুজগাসনোপি [তিকণ্ডসেস ১.১.৪২].
পিকন্তং কোকিলে. পরেন ৰিজাতিযেন কাকেন পোসিতোতি পরপুট্ঠো, পুস পোসনে, তো. পরেন ভতো পুট্ঠো পরভতো, ভর ধারণপোসনেসু, তো. কুণ সদ্দোপকরণেসু, অলো. কুক, ৰক আদানে, ইলো, কোকিলো. অপিহিতো কাযতীতি পিকো, অপি অন্তরধানে, ৰণ্ণনাসো, অপিস্সাকারলোপো.
৬৩৪. অট্ঠকং মোরে. মুর সংৰরণে, ণো. ময গতিযং, ঊরো, মহিযং রৰতীতি ৰা মযূরো, ধাতুস্স অত্থাতিসযেন যোগোতি নেরুত্তো. ৰরহং সিখণ্ডো, তংযোগা ৰরহী. নীলা গীৰা কণ্ঠো যস্স, ভুজঙ্গভুজোপি.
দ্ৰযং মযূরমত্থকসিখাযং. সিখা অগ্গিজালাযঞ্চ, পুব্বে ৰুত্তা.
৬৩৫-৬৩৬. চতুক্কং মযূরকলাপে. সিখণ্ডিনো অযং সিখণ্ডো, ৰরহ পাধান্যে, পরিভাসনহিংসাদানেসু চ, করণে অ. কো মযূরো লসতি যেন কলাপো, ণো, সস্স পো. পী তপ্পনকন্তীসু, ছো, নিগ্গহীতাগমো, রস্সো চ. দ্ৰযং মোরস্স পিঞ্ছট্ঠে অক্খিসণ্ঠানে. চদি হিলাদনে, দিত্তিযঞ্চ, ণ্ৰু. মেচকো কণ্হৰণ্ণেপি ৰুত্তো.
অল়্যন্তং ভমরে, ছ পদানি অস্স. মধুং ৰতযতি ভুঞ্জতে মধুব্বতো, ৰত ভোজনে. ভম অনৰট্ঠানে, পুপ্ফমত্থকে ভমতীতি ভমরো, অরো. অর গমনে, ই, ল়ত্তং.
চতুক্কং গেহৰনকপোতেসু. পারেন সবলেন আপততীতি পারাপতো, পারৰতোপি. কপ অচ্ছাদনে, কম্প চলনে ৰা. ওতো, পরপক্খে মলোপো. কুক আদানে, অটো, উস্সত্তমস্সুত্তঞ্চ. পকারেন রৰতীতি পারেৰটো, রু সদ্দে, অটো, উপসগ্গস্স দীঘো, অস্সে, পারেৰটো, পরেৰটোপি.
‘‘পারাৰতো চ ছেজ্জো চ,
কপোতো রত্তলোচনো;
পারাপতো কলরৰো,
পত্তী সেনো সসাদনো’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৫.১৪]. –
রভসো.
৬৩৭. দ্ৰযং গিজ্ঝে. গিধ অভিকঙ্খাযং, যো, ঝস্স ঝো, অসরূপদ্ৰিত্তং, ঝপচ্চযেন ৰা সিদ্ধং, তথা ধস্স জো. গিধতিস্মা অ, নিগ্গহীতাগমো, ইস্সত্তং, গন্ধো. তিকং সেনসামঞ্ঞে. কুক্কুটাদীনং কুলং লুনাতি ছিন্দতীতি কুললো, কুল সন্তানে ৰা, অলো. সে গমনে, নো. সত্তানং হিংসনতো ব্যগ্ঘো ৰিয ব্যগ্ঘি, সত্তে নাসেতীতি নাসো. ব্যগ্ঘি এৰ নাসোতি সমুদিতনামং.
সকুণগ্ঘাদযো তযো তব্ভেদা তস্স সেনস্স ৰিসেসা. সকুণং হন্তীতি সকুণগ্ঘি, সিন?. অট গমনে, ণো. আটো. দব্বিসদিসং তুণ্ডং যস্স দ্ৰিজস্স সো দব্বিমুখদ্ৰিজো. ‘‘দব্বিমুখদ্ৰিজো আটো নামা’’তিপ্যেকো অত্থো, তদা দ্ৰেযেৰ সেনভেদা.
৬৩৮. চতুক্কং উলূকে. ‘‘উহু’’ন্তি সদ্দং করোতীতি উহুঙ্কারো. ‘‘উদ্ধং কণ্ণা যস্স উদ্ধংকণ্ণো’’তি সম্পত্তে নিরুত্তিনযেন উলূকো [উলভিনেত্তেথি দহত্যুলূকো, উদ্ধোলোকনা ইতি নিরুত্তম (অমরকোসুগ্ঘাটনটীকা ১৫.১৫)], উচতি সমৰেতি কোটরন্তি ৰা নিপাতনা. কুস অক্কোসে, যস্স অমনাপতায সদ্দেন লোকা কোসন্তি, সো কোসিযো, কোসিতব্বোতি কত্ৰা, কোটরে ৰসতীতি ৰা কোসিযো, নেরুত্তো, ৰাযসানং কাকানং অরি সত্তু, সক্কহ্ৰযো, দিৰান্ধো ৰক্কনাসিকো, হরিনেত্তো, দিৰাভীতো, কাকভীরূ, রত্তিচারীপি.
ৰাযসন্তং কাকে. ‘‘কা’’ইতি সদ্দং কাযতীতি কাকো. রিট্ঠং মরণলক্খণং, তদস্স নত্থি অরিট্ঠো. ধঙ্ক ঘোরৰাসিতে, অ. বলিনা পুট্ঠো ভতো. ৰয গমনে, ৰযো এৰ ৰাযসো, সকত্থে সো, সকিংপজো, অত্তঘোসো, পরভরো, বলিভুজো, গুল়্হমেথুনোপি. সকিং একৰারংপজা পসূতি যস্স. ‘‘কাক’’ইচ্চত্তানং ঘোসযতি. ৰিজাতিযং কোকিলং ভরতি.
৬৩৯. কাকো ৰিয উলতি গচ্ছতীতি কাকোল়ো, ল়ত্তং. দোণকাকো, দদ্ধকাকোপি. দ্ৰযং ‘‘বী-ল্ौং’’ইতি খ্যাতে সকুণে. লূ ছেদনে, ণো, ৰস্স পো, লাপো, লাৰোপি. লেড্ডু ৰিয অকতীতি লটুকিকা [লেড্ডুকিকা (ক.)], ণ্ৰু.
তিকং হত্থিলিঙ্গসকুণে. ৰারণসদিসত্তা ৰারণো. হত্থিনো লিঙ্গং ঞাপকং সোণ্ডং যস্মিং ৰিজ্জতীতি হত্থিলিঙ্গো. হত্থিসোণ্ডং যস্মিং ৰিজ্জতি, সো হত্থিসোণ্ডো চ ৰিহঙ্গমো চেতি হত্থিসোণ্ডৰিহঙ্গমো.
৬৪০. দ্ৰযং উক্কুসে. উচ্চং কোসতীতি উক্কুসো, কুস সদ্দে, অ. কুর সদ্দে, অরো, থিযং কুররী. কোলট্ঠিপক্খিম্হি ‘‘উভুত’’ইতি খ্যাতে পক্খিম্হি কুক্কুহো. কোলট্ঠিঅজ্ঝোহারকো পক্খী কোলট্ঠিপক্খী. ‘‘কুক্কু’’ইতি সদ্দাযতীতি কুক্কুহো, হো, কুক অৰ্হানে ৰা, উহো.
তিকং সুৰে. সু সৰনে. মনুস্সসদ্দম্পি সুণাতীতি সুৰো, অ, উৰাদেসো. ‘‘কী’’ইতি সদ্দং করোতীতি কীরো. করোতি মনুস্সসদ্দন্তি ৰা কীরো. অ, অস্সী. সুক গতিযং, সুন্দরং, সুট্ঠু ৰা মনুস্সসদ্দং কাযতীতি সুকো. দ্ৰযং কুক্কুটমত্তে. তম্বা চূল়া যস্স. কুক্কুটতীতি কুক্কুটো, কুক, ৰক আদানে ৰা, অটো.
৬৪১. দ্ৰযং নিজ্জিৰ্হে. নত্থি জিৰ্হা যস্স নিজ্জিৰ্হো. দ্ৰযং কোঞ্চাসকুণে. ইত্থিলিঙ্গেন মিথুনানং নামানি. কোঞ্চ কোটিল্যপ্পীভাৰেসু, অ, কোঞ্চা. কন্ত ছেদনে, যু, নদাদি, অস্সু. কুণ্ডনীপি, কুণ্ড দাহে.
দ্ৰযং চক্কৰাকে. চক্কেন চক্কসদ্দেন উচ্চতে চক্কৰাকো, ণো. ৰচ ৰিযত্তিযং ৰাচাযং, চক্কমিচ্চাৰ্হা যস্স, রথঙ্গাৰ্হযনামকোপি, রথঙ্গং চক্কং, তস্স অৰ্হযো রথঙ্গাৰ্হযো, সো নামং অস্স রথঙ্গাৰ্হযনামকো, তেন রথঙ্গনামো রথচরণসমানো অৰ্হযো চোচ্চতে.
লক্খিতলক্খণা চাত্র, লক্খণোপচরিতৰুত্তিযা, গোণমুখ্যায ৰা ৰুত্তিযা লক্খিতেন অত্থেন যত্র অত্থন্তরং লক্খ্যতে, সা লক্খিতলক্খণা. যথা ‘‘রথাৰযৰাযুধো’’ ইচ্চত্র রথাৰযৰসদ্দেন চক্কং লক্খ্যতে, ন তদাকতি তন্নামো চাযুধৰিসেসো. ‘‘পন্তিরথো’’ইচ্চত্র পন্তিসদ্দেন দসক্খরং ছন্দো লক্খ্যতে, ন দসসদ্দো, তেহি তু আযুধরথসদ্দসন্নিৰেসো ‘‘চক্কাৰযৰাযুধো, দসরথো’’ ইতি দেৰৰিসেসো, রাজৰিসেসো চ লক্খ্যতে, তথাত্রাপি ‘‘রথঙ্গ’’ন্ত্যনেন রথেকদেসো লক্খীযতে, ‘‘অৰ্হাযতে’’ইচ্চনেন চ পরিভাসনং, ন তেনাপি ৰাকসদ্দো. তেহি চ অঞ্ঞমঞ্ঞসন্নিৰেসো চক্কৰাকোতি পক্খিৰিসেসো লক্খীযতেতি গুণতো সুক্কাদীহি এৰংগতা গোণী ৰুত্তি.
দ্ৰযং চাতকে. অযং মেঘজলপাযী, সর হিংসাযং, সরণং সারো, তং গচ্ছতীতি সারঙ্গো. ‘‘চাতকে হরিণে পুমে, সারঙ্গো সবলে তিসূ’’তি [চিন্তামণিটীকা ২৩.২৩] রভসো. চত যাচনে, ণ্ৰু, থোককোপি, থোকং কং জলং ঈহনীযট্ঠেন অস্সত্থি থোককো.
৬৪২. দ্ৰযং পক্খিবিল়ালে. তুল উম্মানে, ইযো. পক্খযুত্তো বিল়ালো, ‘‘সূ’’.
দ্ৰযং রুক্খকীটখাদকে. সতং পত্তানি অস্স. সরতি কীটেতি সারসো, সো, ‘‘খাৰ সা’’.
দ্ৰযং কাকেহি সদ্ধিং নীল়ং কত্ৰা ৰসনকে সুক্কসকুণে. ৰক আদানে, অ. সেতৰণ্ণতায সুক্কো চ সো কাকেহি সদ্ধিং নিৰাসনতো, কাকসণ্ঠানত্তা ৰা কাকো চেতি সুক্ককাকো.
দ্ৰযং ৰিসকণ্ঠিকাযং. বল পাণনে, ণ্ৰু, দীঘো, আকো ৰা. ৰিসসদিসো কাল়ৰণ্ণো কণ্ঠো যস্সা সা ৰিসকণ্ঠিকা, এতিস্সা পুমো নাম ন ৰিজ্জতি. ৰুত্তঞ্চ অপদানে –
‘‘যথা বলাকযোনিম্হি, ন ৰিজ্জতি পুমো সদা;
মেঘেসু গজ্জমানেসু, গব্ভং গণ্হন্তি তা তদা’’তি [অপ. থের. ১.১.৫১১].
৬৪৩. দ্ৰযং কঙ্কে. লোহসদিসো পিট্ঠি যস্স লোহপিট্ঠো. কঙ্ক লোল্যে, অ, কঙ্কো.
দ্ৰযং পত্তকণ্ঠে. খঞ্জো ৰিয চরতীতি খঞ্জরীটো, ঈটো. পস্সন্তানং খং সুখং জনেতীতি খঞ্জনো. খঞ্জ গতিৰেকল্যে ৰা, যু.
দ্ৰযং গামচাটকে, চাটকমত্তে ৰা. কলহং রৰতীতি কলৰিঙ্কো, যদাদি. কং সুখং লুনাতীতি ৰা কলৰিঙ্কো, ইকো, নিগ্গহীতাগমো চ. চট ভেদে, ণ্ৰু, চাটকো.
দ্ৰযং ৰেল়ুরিযচ্ছৰিলোমে চিত্রপক্খে ‘‘সুৰণ্ণচূল়ে’’তি খ্যাতে. দিভ সন্থম্ভে, দ্ৰিত্তং, বিন্দাগমো চ. ‘‘কি’’ইতি সদ্দং করোতীতি কিকী, ণী, চাসো, দিৰিপি [চাসো কিকীদিৰি (অমর ১৫.১৬)].
৬৪৪. দ্ৰযং মেঘসামে ‘‘টী-ট্ौ’’ইতি খ্যাতে. কদম্বযোগা কাদম্বো. কাল়ৰণ্ণো হংসো কাল়হংসো, কালহংসোপি.
দ্ৰযং ‘‘ঙহে-ডো’’ইতি খ্যাতে সকুণে. সকুন্তো ৰুত্তো, ‘‘সকুন্তো পক্খিভেদস্মিং, ভাসপক্খীখগেসু চে’’তি নানত্থসঙ্গহে. সুন্দরাকারেন পক্খেন যুত্তো সকুণো ভাসপক্খী, ‘‘ভাসন্তো সুন্দরাকারে, ভাসন্তো ভাসপক্খিনী’’তি হি নানত্থসঙ্গহে.
দ্ৰযং ‘‘ন্ৰা-মী-স্ৰে’’ইতি খ্যাতে নীলপক্খিনি. ধূম্যং ধূমং অটতি সহতীতি ধূম্যাটো, ণো. কাল়ৰণ্ণতায কুচ্ছিতং লিঙ্গং যস্স. ভিঙ্গোপি.
দ্ৰযং জলকুক্কুটে. দা লৰনে,তি, দাতি ঊহতি উস্সহতীতি দাত্যূহো, খণ্ডিতদ্ধনিইচ্চত্থো. কালে সস্সমুতুম্হি কণ্ঠো কণ্ডদ্ধনি যস্স কাল়কণ্ঠকো, সমাসন্তে কো.
৬৪৫. খুদ্দাদি মধুচ্ছিট্ঠকরাদিকো কম্মভূতো ‘‘মক্খিকাভেদো’’ত্যুচ্চতে, মক্খি সঙ্ঘাতে, ণ্ৰু, মক্খিকা, তাসং ভেদো মক্খিকাভেদো. পিঙ্গলমক্খিকাযং ‘‘ম্হণ’’ইতি খ্যাতাযং দ্ৰযং. ডংস ডংসনে, ডংসো. দংসোপি, ডংস খাদনে ৰা, পিঙ্গলমক্খিকাতিৰণ্ণনামং.
মক্খিকায অণ্ডং আসাটিকা নাম, সট অৰযৰে, ণ্ৰু. দ্ৰযং ‘‘ন্হং’’ইতি খ্যাতে. পটং গচ্ছতীতি পটঙ্গো, পতঙ্গোপি, সরতি হিংসতীতি সলভো, অভো, লত্তং, সল গমনে ৰা.
৬৪৬. দ্ৰযং ‘‘ছেং’’ইতি খ্যাতে, মক পাণে, অসো, মকসো. দ্ৰযং নিদাঘে নুহাদীসু ৰরণকমক্খিকাযং. ‘‘চীরী’’তি সদ্দাযতীতি চীরী, চিরি হিংসাযং ৰা, নদাদি, দীঘাদি. ঝল্ল সদ্দে, ণ্ৰু, ঝল্লিকা.
দ্ৰযং তালপত্তাদ্যন্তরেসু নিলীনাযং চম্মপত্তাযং. জতু ৰিয জতুকা, উপমানে কো, ‘‘রামঠে জতুকং চম্ম-পত্তজতুকরেসু থী’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৯.৪০] হি রভসো. অজিনং চম্মং পত্তং যস্সা অজিনপত্তা. দ্ৰযং হংসসামঞ্ঞে. হন্তি অদ্ধানং হংসো. সেতো ছদো পত্তং যস্স. যথাকথঞ্চি ব্যুপ্পত্তীতি ৰুত্তত্তা অসেতচ্ছদেপি, চক্কঙ্গো, মানসোকোপি, চক্কস্স চক্কৰাকস্সেৰ অঙ্গানি যস্স. মানসং সরো ওকো যস্স.
৬৪৭. যে রত্তেহি লোহিতেহি পাদতুণ্ডেহি চরণচঞ্চূহি ৰিসিট্ঠা সিতা চ সরীরে, তে রাজহংসা নাম, হংসানং রাজানো রাজহংসা.
মলীনেহি পাদতুণ্ডেহি ৰিসিট্ঠা যে তে মল্লিকাখ্যা, মল, মল্ল ধারণে, ই, সঞ্ঞাযং কো, ‘‘মল্লিকো হংসভেদে চ, তিণসূলে চ মল্লিকে’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৫.২৪] রুদ্দো. আখ্যাসদ্দেন বহুব্বীহি. অসিতেহি কণ্হেহি পাদতুণ্ডেহি ৰিসিট্ঠা যে, তে ধতরট্ঠা, ধতরট্ঠানং অপচ্চানি ধতরট্ঠাতি, ণো.
৬৪৮. তিকং তিরচ্ছানে. তিরিযং অঞ্চযতীতি তিরচ্ছো, তিরিযস্স তিরো, অঞ্চতিস্স চ্ছো. যুম্হি তিরচ্ছানো, তিরচ্ছানোযেৰ তিরচ্ছানগতং, তব্ভাৰং ৰা গতং পত্তং, তেসু ৰা গতং অন্তোগধন্তি তিরচ্ছানগতং, সিযাতি পকত্যানপেক্খক্রিযাপদং, ভৰত্যত্থো ৰা হি করোত্যত্থো ৰা কদাচি পকত্যানপেক্খো ভৰতি, ন পন ৰিকত্যানপেক্খো. তথা কদাচি উভযাপেক্খোপি ভৰতি, ন পনুভযানপেক্খোতি সব্বত্রেৰং. সীহাদিৰগ্গো.
অরঞ্ঞাদিৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.