৫. অরঞ্ঞৰগ্গৰণ্ণনা
৫৩৬. সত্তকং ৰনে. অর গমনে, অঞ্ঞো, অরঞ্ঞং. কেন জলেন অননং পাণমনস্স কাননং, দা অৰখণ্ডনে, দা ছেদনে ৰা. অধিকরণে ণো, ‘‘আকারন্তানমাযো’’তি আযো. দয দানগতিহিং সাদানেসু ৰা, ণো, গহ উপাদানে [গাহূ ৰিলোল়নে (?)], অধিকরণে যু. ৰপ বীজনিক্খেপে, ইনো, অস্সিত্তং. ৰন সম্ভত্তিসদ্দেসু, কত্তরি অ, ৰনং. অটা অৰযৰো সেলা অত্রেতি অটৰি, ই, ঈম্হি অটৰী.
মহাপদুমলতাৰনং মহারঞ্ঞং, নদাদি, অনন্তো চ, অরঞ্ঞানী.
৫৩৭. নগরতো নাতিদূরস্মিং ঠানে সন্তেহি অভিরোপিতো তরুসণ্ডো পূগপনসাদিতরুসমূহো অত্থি, সো ‘‘উপৰন’’ন্তি চোচ্চতে, কিত্তিমৰনমেতং. আরমন্ত্যস্মিন্তি আরামো, ণো. উপগতং, উপরোপিতং ৰা ৰনং উপৰনং.
৫৩৮. সব্বসাধারণং সব্বলোকেহি সাধারণোপভোগং রঞ্ঞং রাজূনং অরঞ্ঞং ‘‘উপৰনং, উয্যান’’মিত্যুচ্চতে, উল্লোকেন্তা যন্তি জনা এতস্মিন্তি উয্যানং, যু. আকীল়োপ্যত্র.
তদেৰ রাজোপৰনমেৰ উপকারিকাসন্নিহিতং, পুরসন্নিহিতং ৰা অন্তেপুরাচিতং পমদৰনাখ্যং. যত্র অন্তেপুরসহিতো এৰ রাজা ৰিহরতি, নাঞ্ঞজনপ্পৰেসো. পমদানং ইত্থীনং ৰনং পমদৰনং, রস্সো.
৫৩৯-৫৪০. সান্তরাল়া পন্তি, যথা – তরুপন্তি, পাসাদপন্তি, নিরন্তরাল়া তু রাজীতি. তত্র পঞ্চকং পন্তিযং. পন ব্যৰহারে, থুতিম্হি চ, পন্তি. ৰী গমনে, থি, ৰীথি. ৰল সংৰরণে, ই, আৰলি. আলিপি, অলধাতুম্হা ই. সি সেৰাযং, ণি, সেণি. পা রক্খণে, ল়ি, পাল়ি, সোগতেপি. দ্ৰে সমা. লিখ লেখনে, অ. রাজ দিত্তিযং, ই.
তিপাদং রুক্খমত্তে. পাদেন মূলেন পিৰতীতি পাদপো, ণো. ৰিটপযোগা ৰিটপী. রুক্খ ৰরণে, অ, রুহ জননে ৰা, খো, হস্স কো. ন গচ্ছতীতি অগো. সল গমনে, ণো, সারৰন্ততায ৰা সারো, সো এৰ সালো, অঞ্ঞত্রোপচারা. মহিযং রুহতীতি, অ. দু গতিযং, মো. তর তরণে, উ. কুতো ভূমিতো জাযতীতি কুজো, অঙ্গারেপি. সাখাযোগতো সাখী.
গমু গমনে, ণো, ‘‘গমিস্সন্তো চ্ছো ৰা সব্বাসূ’’তি চ্ছো. খুদ্দো অৰুড্ঢিপ্পত্তো পাদপো খুদ্দপাদপো. যে রুক্খা পুপ্ফং ৰিনা অপুপ্ফকা ফলন্তি, তে অস্সত্থোদুম্বরপনসাদযো ‘‘ৰনপ্পতী’’তি ৰুচ্চন্তি, ৰনানং পতি ৰনপ্পতি. পুপ্ফতো জাতফলা পন অম্বখজ্জূরাদযো ৰানপ্পতযো. ৰনপ্পতিম্হি ভৰা ৰানপ্পতযো.
৫৪১. যো ফলপাকাৰসানে মরতি, সো কদলীধঞ্ঞাদিকো ওসধি নাম ভৰে, ওসো ধীযতে যস্সং [ওসো গ্লোসো দিত্তিব্বা ধীযতে’ত্র ব্যাখ্যাসুধা ২.৪.৬], সা ওসধি, ই. সাসদ্দো ওসধিসদ্দস্স ইত্থিলিঙ্গত্তদীপকো.
দ্ৰযং উতুপ্পত্তেপি ফলহীনে. ৰন যাচনে, ঝো, ৰঞ্ঝা, ৰধতি ফলন্তি ৰা ৰঞ্ঝা, ৰজাদিনা যো, ঝস্স ঝো, নিগ্গহীতাগমো চ. ন ৰিজ্জতি ফলমেতিস্সাতি অফলা, দ্ৰে তীসু. তিকং ৰত্তমানফলে রুক্খাদো. ফলযোগা, ইনো, ৰন্তু, ঈ চ.
৫৪২. চতুক্কং ৰিকসিতে. ফুল্ল ৰিকসনে, কত্তরি তো, সঞ্জাতত্থে ৰা ইতো, ফল ৰিসরণে ৰা, ৰিসরণং ৰিকাসো, অস্সু. কচ বন্ধনে, ৰিপুব্বো ৰিকসনে, কত্তরি অ. ৰিকচতে ৰিদলতি ৰিসিলিট্ঠদলো ভৰতীতি ৰা ৰিকচো, অ, ৰিসদ্দো ৰিসিলেসজোতকো. কস গমনে, তো. দলানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসিলেসতো সমুদাযো ‘‘ৰিকসিতো’’ত্যুচ্চতে. ফুটোপ্যত্র. ফুট ৰিকসনে.
পাদো রুক্খগ্গে. ‘‘ন না’গ্গং সিখরং সিরো’’তি ৰোপালিতৰচনতো ‘‘সিরসো অগ্গ’’ন্তি ন ছট্ঠীসমাসো. সিরো ৰুত্তো. অজ গমনে, গো, অগ্গং, সেট্ঠে তীসু. সী সযে, খরো, সিখা ৰা চূল়া, সা ৰিয জাযতীতি সিখরো. দ্ৰযং সাখাযং. সাখ ব্যাপনে, অ. ‘‘লতা ৰল্লী সমাখ্যাতা, লতা সাখা চ সাখিন’’ন্তি লতা নানত্থা. লা আদানে, তো, রস্সো.
৫৪৩. ছক্কং পত্তে. দলতি ৰিকসতীতি দলং, অ. লস কন্তিযং, পকারেন লসতীতি পলাসো, ণো. ছদ সংৰরণে, ছাদীযতে যেন ছদনং, যু. পূরযতীতি পণ্ণং, নিপাতনা, পত অধোগমনে ৰা, পতত্যচিরেন পণ্ণং, পত্তঞ্চ, তো, পুমে. সঞ্ঞাযং ণম্হি ছদো.
দ্ৰযং পত্তাদিসঙ্ঘাতৰতি সাখায পব্বে. পল্ল গমনে, অৰো. কিস গমনে, যো, লাগমো মজ্ঝে. দ্ৰযং অঙ্কুরে. নৰো এৰ উব্ভিতো উগ্গতো নৰুব্ভিন্নো. অঙ্ক লক্খণে, উরো.
৫৪৪. পক্কং যাৰ পাদেন নামং. ৰিকাসো মুখপবুদ্ধকলিকাযং মকুল়াদিদ্ৰযং. মুচ মোচনে, উলো, উস্সত্তং, চস্স কো, মকুল়ং, মকুল়ো ৰা. কুট ছেদনে, মলো, অস্সু, কুটুমলো, কুতুমলোপি. পুপ্ফস্স চ ফলস্স চ পকতিভূতে জালপত্তে খারকাদিদ্ৰযং. খুর ৰিনাসে. ণ্ৰু. জল ধঞ্ঞে, সকত্থে কো. জালকং নপুংসকে. দ্ৰযং জালকতো পৰুদ্ধে পুপ্ফে, ফলে চ. কল সঙ্খ্যানে, ণ্ৰু, কুর সদ্দে, ণ্ৰু.
পুপ্ফাদিবন্ধনং পুপ্ফফলানং বন্ধনং ৰণ্টং নাম. বন্ধীযতে যেন ৰণ্টং, ৰজাদি.
৫৪৫. তিকং পুপ্ফে. পসু পাণিগব্ভৰিমোচনে, ণো. খপণকভাসায রুক্খোপি পাণি, ৰুদ্ধাদি, পসৰো. কুস অক্কোসে, উমো, কস গমনে ৰা, কাস দিত্তিযং ৰা, উমো, রস্সো. পুপ্ফ ৰিকসনে, পুপ্ফতীতি, অ. পুপ্ফজো রজো পুপ্ফধূলী পরাগো নাম, রন্জ রঙ্গে, ণো.
মধুরপুপ্ফরসো মকরন্দো নামাতি মতং. মক্খিকা রমন্তি যস্মিং মকরন্দো, ৰজাদি. দ্ৰযং কলিকাভি আকিণ্ণে পরিণাযৰতি. থু অভিত্থৰে, ণ্ৰু, থৰকো. গুধ পরিৰেধনে, ণ্ৰু, ধস্স ছো, গোচ্ছকো.
৫৪৬-৫৪৭. আমে অপক্কে ফলে সলাটু উত্তো, সলাট বাল্যপরিভাসনেসু, উ, ৰিজ্জমানবাল্যতায সলাটু. পক্কন্তু ফলং নিপ্পরিযাযেন ‘‘ফল’’মিত্যুচ্চতে, তেন ‘‘আমস্মিং ফলৰোহারো রূল়্হিযা পৰত্ততী’’তি ঞাতব্বো, ফল নিপ্ফত্তিযং, নিপ্ফত্তি চাত্র সুপক্কত্তং, সুক্খে তু ফলে ৰানো. তত্র সলাটু ৰানা তীসু, যথা সলাটু জম্বূ, সলাটৰো মাসা, সলাটূনি কুম্ভণ্ডানি, ৰানা হরীটকী, ৰানো মুগ্গো, ৰানমম্বং.
চম্পকাদি চম্পকং করৰীরং কদম্বকং অসোকং কণ্ণিকারং চম্পকাদীনং পুপ্ফং ৰিকারো, অৰযৰো চেতি অঞ্ঞত্থে ণো ন ভৰতি, তদন্ততো পুপ্ফস্সুপ্পতিততো, এৰং চম্পকাদীনি কুসুমনামানি নপুংসকে ৰত্তন্তি, অম্বাদি দাল়িমং নারঙ্গং আমলকং কুৰলং বদরন্তি পকত্যন্তরমেৰ ফলে ৰত্ততে, আমলকিযা কুৰলিযা বদরিযা ফলং ৰিকারো, অৰযৰো চেতি অঞ্ঞত্থে তদ্ধিতোপি নোপ্পজ্জতে, তদন্ততো ফলস্সুপ্পতিততো, এৰং অম্বাদীনি ফলনামানি নপুংসকে ৰত্তন্তি. মল্লিকাদযো কুসুমেপি ৰত্তমানা সলিঙ্গা পকতিলিঙ্গাঅভেদোপচারেন পৰত্তিযা, যথা – মল্লিকা জাতি, ৰনমল্লিকা ইচ্চাদি. ৰীহযোপ্যভেদোপচারেন ফলেপি সলিঙ্গা, যথা মাসস্স ফলং মাসো, মুগ্গস্স ফলং মুগ্গো, এৰং যৰো, তিলো, অতসী, কঙ্গু, ধঞ্ঞং.
তিকং জম্বুযা ফলে. তত্র যদা লোকতো ফলে ৰুত্তি, তদা জম্বুসদ্দো পকত্যন্তরমেৰ ফলে ৰত্ততে, যদা ন ফলৰুত্তি, তদা ৰিকারে অৰযৰে ৰানো, জম অদনে, বূ, জম্বূ, পকত্যন্তরাফলে ৰুত্তি. জম্বুযা ফলং জম্বুৰং. জম্বু চ. লোকতো এৰ ফলেপি ৰত্তমানা হরীটক্যাদযো সভাৰতো ইত্থিযং ভৰন্তি [অমর ১৪.১৮-২০]. হরীটকিযা ফলং হরীটকী, এৰং কোসাতকী, সল্লকী, দক্খা, কণ্ডকারিকা, সেফালিকা ইচ্চাদি, পুব্বে ৰিয ৰিকারাৰযৰত্থেসু পচ্চযাভাৰো, অস্সত্থাদিকং ছক্কমেৰ তদ্ধিতন্তং অস্সত্থাদীনং ফলে ৰত্তমানানং নপুংসকং সিযা রূপভেদো, যথা – অস্সত্থস্স ফলং অস্সত্থং, ৰেণুনো ফলং ৰেণৰং, পিলক্খস্স ফলং পিলক্খং, নিগ্রোধস্স ফলং নিগ্রোধং, ইঙ্গুদিযা ফলং ইঙ্গুদং, ব্রহতিযা ফলং ব্রাহতং, ৰিদারী অংসুমতী গম্ভরিযাদযো মূলে, পুপ্ফেপি সলিঙ্গা [অমর ১৪.১৮-২০]. পাটলাসদ্দো পন অভেদৰত্তিচ্ছাযং মূলে পুপ্ফেপি ৰত্তমানো সভাৰতো ইত্থিলিঙ্গো, ভেদৰত্তিচ্ছাযং ৰিকারে অৰযৰে ৰা ণম্হি পাটলং [অমর ১৪.১৮-২০]. দ্ৰযং সাখাপল্লৰাদিসমুদাযলক্খণে আভোগে, ৰিট ৰেধনে, ৰিট অক্কোসে ৰা, অপো, পস্স ভত্তে ৰিটভী, নদাদি.
৫৪৮. মূলমারব্ভ মূলতো পট্ঠায সাখন্তো সাখাৰধি তরুস্স ভাগো খন্ধো নাম, যো ‘‘পকণ্ডো’’তিপি ৰুচ্চতি, খনু অৰদারণে, ধো, খন্ধো, খাদ ভক্খনে ৰা, কো, ‘‘খাদামগমানং খন্ধন্ধগন্ধা’’তি খন্ধাদেসো, কলোপো.
রুক্খচ্ছিদ্দে রুক্খাদীনং ৰিৰরে কোটরো. কুট ছেদনে, অরো, কোটরো, নিক্কুহোপি. দ্ৰে সমা. কাস দিত্তিযং, কাসতে অগ্গিনা দিপ্পতেতি কট্ঠং, তো, তস্স ট্ঠো, রস্সো চ, কস গমনে ৰা, তো, কট্ঠং. দর ৰিদারণে, ণু.
৫৪৯. তিকং মূলে. ৰু সংৰরণে, দো, নিগ্গহীতাগমো, বুধ গমনে ৰা, অ, ধস্স দো. মূল পতিট্ঠাযং, ণো, পাদসদ্দেন তপ্পরিযাযা চরণত্থা সব্বে সঙ্গহিতা, পাদসদিসত্তা পাদো, দ্ৰযং ছিন্নস্স তরুক্খন্ধস্স ভূমিট্ঠভাগে. সঙ্ক সঙ্কাযং, উ, সক সত্তিযং ৰা, নিগ্গহীতাগমো. খনু অৰদারণে, ণু, খাণু. ধুৰোপি, ধুৰতি থিরাযতেতি ধুৰো, ধু গতিথেরিযেসু, অ, উৰাদেসো.
দ্ৰযং ৰিদারিযাদীনং কন্দে. কুযং পথৰিযং রুহতীতি কুরুহাটং, অটো, কন্দ অৰ্হানে, রোদনে চ, ‘‘করহাটো’ম্বুজকন্দে, পুপ্ফরুক্খভীতেসু চে’’তি নানত্থসঙ্গহে. দ্ৰযং হলাদীনং কলীরে. কল সঙ্খ্যানে, ঈরো. মস আমসনে, থকো, মত্থকে সীসে ৰা জাতো মত্থকো.
৫৫০. দ্ৰে সমা. অভিনৰনিগ্গতা আযতা সকুসুমা, কুসুমসুঞ্ঞা চ মঞ্জরী, ৰল্লরী তু তদঞ্ঞাপি, যথা তালৰল্লরী, ৰল, ৰল্ল সংৰরণে, অরো, নদাদি. মুঞ্জযোগতো মঞ্জরী, রো, নদাদি, উস্সত্তঞ্চ, দ্ৰেপি নারী. দ্ৰযং লতাযং. ৰল্ল সংৰরণে, নদাদি. লতা ৰুত্তা, ‘‘লতা পতানিনী ৰল্লী মতকীথা’’তি হলাযুধো.
অক্খন্ধো অপ্পক্খণ্ডো, বহুপত্ততচদণ্ডিকাদি. যো ৰা তনুপকণ্ডো ৰংসনল়াদি, সো ‘‘থম্বো, গুম্বো’’তি চোচ্চতে, থক সংৰরণে, বো, কস্স মো. গুপ রক্খণে, বো, পস্স মো. পতানো সাখাপত্তচযো, তেন যুত্তা গোরক্খা তম্বূলি ধিৰুসজীমূত গল়োঝাদিকা লতা, সা ৰীরু নাম, ৰিৰিধেহি রুহতীতি কত্ৰা, ক্ৰি, ৰীরু, দীঘাদি, গুম্বিনীপি.
৫৫১. পজ্জে পাদেন নামং. যত্র দ্ৰযং ‘‘বোধিরুক্খো’’তি সঞ্ঞিতে বুদ্ধস্স ভগৰতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পটিলাভট্ঠানভূতে দুমরাজে, অঞ্ঞত্র তূপচারা. অস্সং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং তিট্ঠতি এত্থাতি অস্সত্থো, ঠস্স থো, দ্ৰিত্তং, মারৰিজযসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পটিলাভাদিকেহি ভগৰন্তং অস্সাসেতীতি ৰা অস্সত্থো, আপুব্বো সাস অনুসিট্ঠিযং, তোসনে চ ৰত্ততি, তো, রস্সো. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং বুজ্ঝতি এত্থাতি বোধি, বুধ অৰগমনে, ই, বোধি, দ্ৰীসু. চলদলো, পিপ্পলো, কুঞ্জরাসনোপি. দ্ৰযং বহুপাদে. অধোভাগং রুন্ধতীতি নিগ্রোধো, উস্সো, গাগমো চ. ৰট ৰেধনে, ৰটতীতি, অ.
দ্ৰযং কবিট্ঠে. কৰিম্হি ৰানরে তিট্ঠতীতি কবিট্ঠো [পাযেন কপযো তিট্ঠন্তি অত্র কপিত্থো (চিন্তামণিটীকা ১৪.২১)] ‘‘ৰানরে পণ্ডিতে কৰী’’তি ৰোপালিতো, তথা কপিত্থো, তো, ঠস্স থো চ. দধিত্থো, অম্বিলফলোপি. দ্ৰযং উদুম্বরে. যঞ্ঞকম্মানমঙ্গো একঙ্গত্তা যঞ্ঞঙ্গো, দুব্বী হিংসাযং, অরো, নিগ্গহীতাগমো, একস্স বস্স লোপো চ. জন্তুফলো হেমদুদ্ধোপি.
৫৫২. দ্ৰযং কোৰিল়ারে.
‘‘সুকপদাচ্ছরো চম্পো,
কোৰিল়ারো তু কঞ্চনো;
পুব্বো সিতো পরো রত্তো,
যুগপত্তা উভোপিতে’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.২২].
হি রতনকোসো, কঞ্জনালকোপ্যত্র. যুগং যমকং পত্তমস্স.
তিপাদং উদ্দালে. ৰাতং উদ্দালতীতি উদ্দালো. সিঙ্গারাদীনং সঞ্ঞাৰসেন রুক্খানং রাজা রাজরুক্খো, ৰাতরোগহননে রাজভূতো রুক্খো ৰা রাজরুক্খো. কতা মালা অস্স পুপ্ফেহীতি কতমালো, সিঙ্গারপ্পকাসো. ইন্দতি পরমিস্সরিযং করোতি ৰাতহননেতি ইন্দীৰরো, ঈৰরো, ইন্দিযা সক্কস্স ভরিযায ইচ্ছিতব্বত্তা ৰা ইন্দীৰরো. চতুরঙ্গুলো, আরেৰতো, সুৰণ্ণকোপি.
৫৫৩. দ্ৰযং জম্ভীরে, যস্স ফলমম্বিলং হোতি. অম্বিলত্তা দন্তস্স সঠো দন্তসঠো. সঠ কেতৰহিংসাসংকিলেসেসু, অ. জমু অদনে, ঈরো, ভন্তো চ, জম্ভ গত্তৰিনামে ৰা, জম্ভো, জম্ভলো, জম্বীরোপি. দ্ৰযং ৰরণে. ৰর ইচ্ছাযং, যু. কল সঙ্খ্যানে, ইরো, নদাদি, রস্সন্তো. ৰরুণো, তিত্তসাকোপি.
দ্ৰযং ফলহরে. ‘‘কো অযং, সুকো’’তি ৰিমতুপ্পত্তিকরপত্তকুসুমতায কিংসুকো. পারি সমুদ্দো, তত্র ভদ্দো পারিভদ্দো, সো এৰ পাল়িভদ্দো, কোৰিল়ারো, তংসণ্ঠানপত্তকুসুমতায পাল়িভদ্দো. দ্ৰযং ৰিদুলে, যো অব্ভসমযে পুপ্ফতি. ৰজ গমনে, উলো. ৰী পজনে, অসো, তোন্তো চ, ৰিপুব্বো অত সাতচ্চগমনে ৰা, অসো. ৰানীরোপি.
৫৫৪. দ্ৰযং পীতনে, যস্স পত্তফলানি অম্বিলানি, পূগফলপ্পমাণঞ্চ ফলং, সল্লকীরুক্খসণ্ঠানো চ, সো রুক্খো. অম্ব সদ্দে, অটো, সকত্থে কো. পী তপ্পনকন্তীসু, তনো, পীতিং ৰা তনোতীতি পীতনো, সকত্থে কো. দ্ৰযং গুল়পুপ্ফে. মন ঞাণে, কো, মধ্ৰাদেসো চ. মধুনামো দুমো মধুদ্দুমো. দ্ৰযং ‘‘লম্বূ’’তি খ্যাতে. গুল়ো ৰিয সাতেন ফলমস্স গুল়ফলো. পীল পতিত্থম্ভে, উ. দ্ৰযং তিক্খগন্ধে. সোভং জনেতীতি সোভঞ্জনো, সোভং ৰিসঞ্জনমেতেন হেতুভূতেনাতি ৰা সোভঞ্জনো. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘সিরীসপুপ্ফস্স রসেন ভাৰিতং,
সহস্সৰারং মরীচং সিতৰ্হযং;
এতেন সমন্তি ৰিসাহি সম্ভৰা,
কতঞ্জনস্নেহনপাদনত্থুতো’’তি.
সি সেৰাযং, ৰিদ্ধৰিনাসনত্থং সেৰীতেতি সিগ্গু, গু, থী. চিত্তহারী, পভঞ্জনো, ৰিদ্ধৰিনাসনোপি.
৫৫৫. দ্ৰযং ৰিসালতচে, যো সরদে পুপ্ফতি পুপ্ফং. সত্তপণ্ণান্যস্স সত্তপণ্ণী পুমে. ছত্তমিৰ পণ্ণমস্স ছত্তপণ্ণো. ৰিসমচ্ছদোপি, সত্তপণ্ণত্তা ৰিসমচ্ছদো. দ্ৰযং রথদ্দুমে. রথং তনোতি যেন তিনিসো, ইসো. অতিপমুচ্চতি দাহপিত্তমনেনেতি অতিমুত্তকো. চিত্তকিপি.
দ্ৰযং ৰাতপোথে, পং ৰাতং লুনাতীতি পলাসো, অসো. ‘‘পত্তে পলাসং সো রুক্খে, পীতহরিতকিং সুকে’’তি হি রুদ্দো. ৰাতপোথোপি, ৰাতস্স পোথো ৰাতপোথো, পুথ হিংসাযং.
দ্ৰযং ‘‘পুতীতি’’ খ্যাতে. হতজন্তুপমোহসঙ্খাতারিফলতায অরিট্ঠো, নিপাতনা হন্তিস্স ট্ঠো, তংরোগারিৰন্তজনেহি ইচ্ছিতব্বফলত্তা ৰা অরিট্ঠো, ইসু ইচ্ছাযং. ফণ গতিযং, ইলো, অস্সে.
৫৫৬. তিকং সিরিফলে. মল ধারণে, ঊরো. বিল ভেদনে, ণুৰো, বেলুৰো. লপচ্চযে বিল্লো. সণ্ডিল্যো, সেলুসোপি. ‘‘মুনিপ্পভেদে মালূরে, সণ্ডিল্যো পাদপন্তরে, নটে বিল্লে চ সেলুসো’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.৩২] রভসো.
দ্ৰযং তুঙ্গে. পুমনামো নাগো রুক্খো পুন্নাগো. ‘‘পুন্নাগে পুরিসো তুঙ্গো, কেসরো দেৰৰল্লভো’’তি [অমর ১৪.২৫] হ্যমরসীহো, দীঘো, ‘‘পুমস্স লিঙ্গাদীসু সমাসেসূ’’তি অকারলোপো চ. অতিসযপুপ্ফকেসরৰন্ততায কেসরো, কিস তনুকরণে ৰা, অরো, পুপ্ফকেসযুত্ততায ৰা কেসরো, রো.
দ্ৰযং লোদ্দমত্তে. সল গমনত্থো, অৰো. রত্তকফপিত্তসোতে লুনাতীতি লোদ্দো, দ্দো. তিরিটো, সাৰরোপি. ‘‘সাৰরো অপরাধে চ, লোদ্দে পাপে চ কথ্যতে’’ [চিন্তামণিটীকা ১৪.৩৩] ত্যজযো. দ্ৰযং ধনুপট্টে ফলিনি. পী পানে, অলো, ঈস্স ইযাদেসো. সন্নকা তাপসা, তেসং দু দুমো সন্নকদ্দু, ‘‘সন্নকদ্দু চাপপটা, ৰরণো তাপসপ্পিযো’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.৩৫] হি কোসন্তরে.
৫৫৭. দ্ৰযং ‘‘ম্হনকূ’’ইতি খ্যাতে. লিকুচো নাম ডহুরুক্খো, তগ্গুণত্তা লিকোচকো, সঞ্ঞাযং কো. অঙ্ক লক্খণে, ওলো, অঙ্কোলো. দ্ৰযং কুম্ভে. রোগহরণে গরুনোপি ৰেজ্জস্স গরু গুগ্গুলু, নিপাতনা. কুস ছেদনে, ণ্ৰু. কুম্ভো, পুরোপি.
‘‘রাসিভেদে গজমুদ্ধংসে,
কুম্ভকণ্ণসুকে ঘটে;
কামুকে ৰারনারিযঞ্চ,
কুম্ভো ক্লীৰন্তু ৰগ্গুলুম্হী’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.৩৪].
রভসো. পুর অগ্গগমনে, ণো, পুরো.
দ্ৰযং অম্বে. অম গতিযং, বো, অম্ব সদ্দে ৰা, অ. চুতি আসেচনে, রক্খণে চ, অ, চু চৰনে ৰা, তো, দীঘাদি. রসালোপি, রসং লাতীতি রসালো, দীঘো. এসো অম্বো সুগন্ধৰা অতিসযগন্ধযুত্তো সমানো ‘‘সহো, সহকারো’’তি চোচ্চতে. সহ সত্তিযং, সুগন্ধং কত্তুং সহতীতি সহো, অ. সহনং সহো, তং করোতীতি সহকারো, হা ৰা পমুদা, তায সহ ৰত্ততীতি সহো, সহং সমুদং করোতীতি সহকারো.
৫৫৮. দ্ৰযং সেতম্বে. পুণ্ড পুণ্ডনে. পুণ্ড খণ্ডনেত্যেকে, ণ্ৰু, অস্সী, অরাগমো চ. সেতৰণ্ণো অম্বো সেতম্বো. দ্ৰযং বহুৰারকে, যস্স ফলানি অতিপিচ্ছিলানি. সি বন্ধনে, লু, সল গমনত্থো ৰা, উ, অস্সে. পিচ্ছিলত্তা বহূনি ৰারীনি যস্মিং বহুৰারকো, সঞ্ঞাযং কো. সীতো, উদ্দালো, কফলোপি.
দ্ৰযং কাস্মরিযং. সিরিমন্তানি পণ্ণানি যস্সা সেপণ্ণী, নদাদি, সিরীসদ্দস্স সে. কস্মীরদেসজত্তা কাস্মরী, কাস দিত্তিযং ৰা, মরো, নদাদি. মধুপণ্ণী, ভদ্দপণ্ণীপি. দ্ৰযং সকণ্টকম্বিলফলরুক্খে. সকণ্টকত্তা কুচ্ছিতং লাতীতি কোলী, নদাদি. ৰদ থেরিযে, অরো, নদাদি. কুৰলী, কক্কন্ধূপি.
৫৫৯. দ্ৰযং তস্সা কোলিযা ফলে. কোলিযা ফলং কোলং. বদরিযা অযং অৰযৰো বদরো. কুৰলং, ফেনিলং, সোৰীরম্পি. ‘‘সোতঞ্জনে তু সোৰীরং, কঞ্জিকে বদরেপি চে’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.৩৬] রভসো. দ্ৰযং অস্সত্থকুলসম্ভূতে রুক্খপাসাণাদীসু সঞ্জাতরুক্খে. পিলং পরং নিস্সযভূতং কসতীতি পিলক্খো, কস ৰিলেখনে, সস্স খত্তাদি নিপাতনা. অখাদনীযফলতায ৰিরূপং ফলমস্সত্থীতি পিপ্ফলী, ঈ, নদাদি, ৰিস্সপি চ.
দ্ৰযং তোযাদিৰাপিনিযং, যস্সা মূলং মহাপঞ্চমূলে পৰিট্ঠং. পট গমনে, অলো, নদাদি, পাটলী, পাটলাপি. কণ্হং পুপ্ফৰণ্টং যস্সা সা কণ্হৰণ্টা, কাস্মরিযম্পি. অলিপ্পিযং, তম্বপুপ্ফিপ্যত্র. দ্ৰযং গন্ধিলে. সাদুফলতায সাদু চ সো কণ্টসহিততায কণ্টো চেতি সাদুকণ্টো. সকণ্টকতায অত্তানং ৰিরূপং করোতীতি ৰিকঙ্কতো, দ্ৰিত্তং, নিগ্গহীতাগমো চ.
৫৬০. চতুক্কং তিন্দুকে. তনু ৰিত্থারে, উকো, দন্তো চ. তিদি হিংসাযং ৰা, উ, সঞ্ঞাযং কো. কাল়ো খন্ধো পকণ্ডো যস্সাতি. তিম অদ্দভাৰে, ঊসো, সকত্থে কো, ৰরন্তো চ. উপচ্চযে তিম্বরু.
দ্ৰযং তম্বফলে. ইরাৰতী নদী, পঠমকালে তস্সা তীরে জাতো এরাৰতো. নারং ৰুচ্চতি নীরং, তং গচ্ছতীতি নারঙ্গো. দ্ৰযং মক্কটতিন্দুকে. কুল সঙ্খ্যানে, ণ্ৰু. কাকেন্দু, কাকলুকোপি.
৫৬১. তিকং কদম্বে. কং ৰাতং দমেতীতি কদম্বো, বো. পিনেতীতি পিযকো, ণ্ৰু, ইযাদেসো. নযতি মুদং নীপো, পো. দ্ৰযং, ৰিদরুক্খে, যস্স নিয্যাসেন পেল়াদযো লিম্পন্তি. ভল, ভল্ল পরিভাসনহিংসাদানেসু, নদাদি, অঞ্ঞত্র তো, কন্তো চ, ভল্লাতকো, তীস্ৰযং. অরুকরো, অগ্গিমুখোপি.
দ্ৰযং ‘‘পাৰুসা’’ইতি খ্যাতে. ঝপ দাহে, ণ্ৰু. পস্স ৰো. পচ পাকে, উলো. দ্ৰযং সিরিমতি, যস্স ফলানি মরীচপ্পমাণানি, অম্বিলানি চ. তিল গমনে, ণ্ৰু. খুর ছেদনে, ণ্ৰু.
৫৬২. দ্ৰযং অম্বিলিকাযং. চি চযনে, চো, চিচ আদানসংৰরণেসু ৰা. তনু ৰিত্থারে, অম্বিলরসং তনোতীতি তিন্তিণী, দ্ৰিত্তমিত্তং, ণত্তঞ্চ, নদাদি. দ্ৰযং অম্বিলঙ্কুরফলে সেতরুক্খে. গদ্রভণ্ডপ্পমাণফলত্তা গদ্দভণ্ডো, রলোপো. কপি চলনে, তনো, দীঘো আগমস্স. কন্দরালো, পিলক্খোপি.
তিকং সালরুক্খে. সল গমনে, ণো, সারৰন্ততায ৰা সালো. অস্সকণ্ণসদিসপণ্ণতায অস্সকণ্ণো. সন্জ সঙ্গে, অ, সজ্জ অদনে ৰা, অ. দ্ৰযং নদীসজ্জে. অজ্জ অজ্জনে, উনো. কক লোল্যে, উধো. ৰীরতরু, ইন্দদুমোপি.
৫৬৩. তিকং মুচলিন্দে. চুল নিমুজ্জনে. মুচল সঙ্গাতে, ইন্দো. নীপো কদম্বেপি. তিকং পীতসালে. পিযকো কদম্বেপি. অস ভক্খনে, যু, পীতপুপ্ফো সালো রুক্খো পীতসালো. বন্ধূকপুপ্ফো, জীৰকোপি.
দ্ৰযং ঝাটলিযং. গাৰো লিহন্তীতি গোলীসো, হস্স সো. ঝট সঙ্ঘাতে, অলো. ঝাটলো, পাটলিপুপ্ফাকারো দীঘফলো রুক্খো. পমোক্খোপি.
৫৬৪. দ্ৰযং রাজাযতনে, খীরৰন্ততায খীরিকা. দেৰরাজস্স নিৰাসনট্ঠানভূতত্তা রাজাযতনং, পিযালেপি. দ্ৰযং কপ্ফলে. কুচ্ছিতেন ফলেন উম্ভতি পূরতীতি কুম্ভো. কুচ্ছিতেন মোদতীতি কুমুদিকা, ণ্ৰু.
দ্ৰযং গুৰাকরুক্খে, যস্স ফলেন তম্বূলনামং জাযতি. পূজ পূজাযং, ণো, জস্স গো. কমু ইচ্ছাযং, হেতুকত্তরি ণ্ৰু. খপুরোপি. দ্ৰযং লোহিতলোদ্দে. পট্টিইত্যাখ্যা যস্স পট্টি. ‘‘পদ্ধী’’তিপি পাঠো. অস্মিং পক্খিত্তে লাখা রত্তা ভৰতীতি লাখাপসাদনো. কমুকোপি.
৫৬৫. দ্ৰযং ইঙ্গুদিযং, অযঞ্চ কণ্টকী বাহুল্যেন মজ্ঝিমদেসে জাযতে. ইঙ্গ গমনত্থো, ইদো, ইস্সু, নদাদি. তাপসো পযুজ্জমানফলকতায তাপসতরু. দ্ৰযং ‘‘ভুজপত্তো’’ইতিখ্যাতে সুন্দরতচে রুক্খে, যস্স তচে মন্তক্খরানি লিখন্তি. ভুজো পাণি, তংসদিসপত্ততায ভুজপত্তো. মন্তলেখকেহি আভুজিততচৰন্ততায আভুজী. ভূজো, চম্মী, মুদুত্তচোপি.
দ্ৰযং সিম্বলিযং. পিচ্ছাযোগা পিচ্ছিলা, ইলো. সম্ব মণ্ডলে, অলি, অস্সি. ‘‘পিচ্ছিলা পূরণী মোচা, থিরাযু সিম্বলী দ্ৰিসূ’’তি [অমর ১৪.৪৬] অমরকোসো. দ্ৰযং পিচ্ছিলাকারে কণ্টকসহিতে রুক্খে. রুচ দিত্তিযং, হেতুকত্তরি যু, কুট কোটিল্যে, কত্তরি ণো, কোটো অসিম্বলি সমানোপি সিম্বলিসদিসাকারদস্সনতো কোটসিম্বলি, পুমে. কসম্বলোপি.
৫৬৬. দ্ৰযং ‘‘কণ্টকরঞ্জ’’ইতি খ্যাতে কণ্টকিনি করঞ্জগুম্বে, যং লোকে ‘‘কলিনো’’তি ৰুচ্চতি. কর হিংসাযং, করতো রিরিযা. পূ পৰনে, ইকো, তোন্তো চ. পূতিকরজো, কলিমারকোপি, কলিনো. দ্ৰযং দালিমপুপ্ফাকারে পীতনাসকরুক্খে. রুহ জননে, ণী. লোহিতপুপ্ফতায রোহিতকো.
দ্ৰযং এরণ্ডে. এরডি হিংসাযং. ৰাতং এরণ্ডতীতি এরণ্ডো, ণো. মণ্ড ভূসনে, ঈসংপসন্নতেলতায ৰা আমণ্ডো, আমং ৰা ৰাতং, তং দাযতীতি আমণ্ডো. দা অৰখণ্ডনে, দাস্স ডো. চিত্তকো, চঞ্চুপি.
‘‘অগ্গিসঞ্ঞেপি চিত্তকো, পুমে এরণ্ডকে চঞ্চু.
পক্খিতুণ্ডে থিযং মতো’’.
দ্ৰযং সিৰারুক্খে. সত্তুযুত্তফলতায সত্তুফলা. গণ্ডং সমেতীতি সমী, অ, নদাদি, পারিভদ্দকেপি. গরুদারু, পূতিকট্ঠম্পি.
৫৬৭. দ্ৰযং করঞ্জে. নত্তং রত্তা মালা যস্স. কং রঞ্জযতীতি করঞ্জো, ণো. চিল্লৰিল্লো, করজোপি. দ্ৰযং খদিরে. খদ হিংসাযং, থেরিযে চ. খদন্তি দন্তা যেনাতি খদিরো, ইরো. দন্তা ধাৰন্তি যেন নিরোগত্তাতি দন্তধাৰনো, যু, ধাৰ গতিসুদ্ধিযং. গাযত্তী, বালতনযোপি. ‘‘গাযত্তী খদিরে ইত্থী, ছন্দসিপি ছল়ক্খরে’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.৪৯ ব্যাখ্যাসুধা ২.৪.৫০] রভসো. বালো সুখুমো পত্তসঞ্ঞিতো তনযো যস্স বালতনযো. দ্ৰযং পীতসারে খদিরে. খদিরাদিকন্তু পীতসারে. সেতৰণ্ণতায সোমো কপ্পূরসদিসো ৰক্কো ৰক্কলমেতস্স সোমৰক্কো. ‘‘সোমো কুৰেরে পিতুদেৰতাযং, ৰসুপ্পভেদে ৰসুধাকরে চ. দিব্বোসধী সোমলতা সমীরণে, কপ্পূরনীরেসু চ ৰানরে চা’’তি নানত্থসঙ্গহো. ঈসং খুদ্দকং দলমেতস্স কদরো, লস্স রো. দ্ৰযং পিণ্ডীতকে. সল গমনে, লো. মদ উম্মাদে, যু. ‘‘পিণ্ডীতকো মরৰকো, সসনো করহাটকো’’ত্যমরকোসে [অমর ১৪.৫২].
৫৬৮. তিকং ইন্দসালে. সালানং রুক্খানং ইন্দো রাজা ইন্দসালো, দাসাদীসু সিরিৰড্ঢকাদিসদ্দো ৰিয অধিৰচনমত্তমিদং. ইন্দস্স সক্কস্স সালোতিপি ইন্দসালো. সল্লতো ণ্ৰু, নদাদি, সল্লকী. খর ছেদনৰিনাসনেসু, ণ্ৰু.
দ্ৰযং দেৰদারুম্হি. দেৰানং দারু. ভদ্দত্তা ভদ্দদারু. সক্কপাদপো, পারিভদ্দকো, পীতদারু, দারু, পূতিকট্ঠম্পি. দ্ৰযং হেমপুপ্ফকে. পঠমকালে চম্পানগরে জাতো চম্পেয্যো, ণেয্যো. কপচ্চযে চম্পকো.
৫৬৯. দ্ৰযং পনসে. পন ব্যৰহারে, থুতিম্হি চ, অসো. কণ্টকযুত্তং ফলমস্স কণ্টকিফলো. দ্ৰযং সিৰাযং. ন ৰিজ্জতে রোগভযং, রোগব্যথো চোপযুজ্জমানাযমস্সন্তি অভযা. রোগভযং হরতি অপনেতীতি হরীতকী, তো, সকত্থে কো, নদাদি. হরিত্তকীপি. অব্যথা, পুতনা, অমতা, হেমৰতী, চেতকী, সিৰাপি.
দ্ৰযং করিসফলে. রোগং অসতি ভক্খতীতি অক্খো, খো, সস্স কো. রোগং ৰিভূতং করোতীতি ৰিভীতকো, ৰিভীটকোপি. ভূতাৰাসো, কলিদ্দুমোপি, কলিস্স আসযভূতো দুমো কলিদ্দুমো. দ্ৰযং পুস্সফলে. নত্থি মতমেতিস্সং হেতুভূতাযং অমতা. মল ধারণে, ণ্ৰু, নদাদি, আমলকী. ৰযট্ঠাপি. ৰযো তিট্ঠতি থিরীভৰত্যেতাযাতি ৰযট্ঠা.
৫৭০. দ্ৰযং ডহুরুক্খে. লবুনামকে পব্বতে জাযতীতি লবুজো. খুদ্দকত্তা লীনং অপাকটং কুচসঙ্খাতং ফলমেতস্স লিকুচো, নিপাতনা. দ্ৰযং পীতপুপ্ফে. অগন্ধপুপ্ফতায অত্তানং কণিট্ঠং করোতীতি কণিকারো, ট্ঠলোপো, পদুমপ্পমাণপুপ্ফদুমতায দুমুপ্পলো.
তিকং হিঙ্গুনিয্যাসে. নী নযে, বো, মোন্তো চ. তিত্তরসত্তা অরিভাৰে তিট্ঠতীতি অরিট্ঠো. পুচিং কুট্ঠং মদ্দতীতি পুচিমন্দো, ইত্তং, বিন্দাগমো. ধম্মসেনো, মালকোপি. মলতে রোগং মালকো, ণ্ৰু. দ্ৰযং রত্তপুপ্ফে. করোতিস্মা ণ্ৰু. দল ৰিদারণে, মো, ইকারাগমো. দাল়িমোপি.
৫৭১. দ্ৰযং পীতদ্দুমে. সরতি কালন্তরং সরলো, অলো. পূতিযেৰ কট্ঠং পূতিকট্ঠং, পূতিমুত্তন্তি যথা. দ্ৰযং পিচ্ছিলাযং. কপি চলনে, ইলো. সাস অনুসিট্ঠিযং, সিস ইচ্ছাযং ৰা, অপো, নিগ্গহীতাগমো, সিংসপা. অগুরুপি.
তিকং ফলিনিযং. সা তনুকরণে, মো. পিযভাৰং গচ্ছতীতি পিযঙ্গু, উ. কমনীযভাৰং গচ্ছতীতি কঙ্গু, উ, নিপাতনা. মহিলাৰ্হযা, লতা, গুন্দা, গন্ধফলী, কারম্ভাপি. দ্ৰযং সিরীসে. সরতি রোগং হিংসতীতি সিরীসো. ঈসো, অস্সি. ভণ্ড পরিভাসনে, ইলো. কপীতনোপি. অম্বাটকে, গদ্দভণ্ডে চ কপীতনো.
৫৭২. দ্ৰযং মণ্ডূকপণ্ণে. সুণ গতিযং, ণ্ৰু, দীঘং ফলৰণ্টং যস্স. নটো কুটন্নটাপি. দ্ৰযং বকুলে. ৰক আদানে, উলো. কেসরযুত্তপুপ্ফতায কেসরো.
দ্ৰযং মলপুপ্ফস্মিং. কাকানং উদুম্বরো কাকোদুম্বরো, সো এৰ কাকোদুম্বরিকা, সকত্থে ইকো. ফল নিপ্ফত্তিযং, গু, লস্স গো. দ্ৰযং নাগরুক্খে. ন গচ্ছতীতি নাগো, দীঘাদি. নাগানং মালা, সা সঞ্জাতা যত্র নাগমালিকা.
৫৭৩. দ্ৰযং অসোকে. নত্থি সোকো যেন. ৰজ গমনে, উলো. দ্ৰযং জযাযং. তংতংরোগজযাদিকং করোতীতি তক্কারী, ণী. ৰিসেসেন জযতীতি ৰেজযন্তিকা, অন্তো, নদাদি, সকত্থে কো. ‘‘জযা জযন্তী তক্কারী, নাদেযী ৰেজযন্তিকা’’ত্যমরকোসো [অমর ১৪.৬৫].
দ্ৰযং সমুদ্দসমীপদেসজে সামদলে তমালনামে তরুম্হি. তাপিযং জাযতীতি তাপিঞ্ছো, অঞ্ঞত্থে ছো, বিন্দাগমো, ‘‘তাপী তু সরিতান্তরে’’তি হি নানত্থসঙ্গহো. তমু কঙ্খাযং, অলো. দ্ৰযং কুটজে. রোগং ছিন্দতীতি কুটজো, জো. গিরিম্হি জাতা মল্লিকা গিরিমল্লিকা, সক্কপরিযাযোপ্যত্র.
৫৭৪. তস্স কুটজস্স ফলে ইন্দযৰো. ইন্দস্স সক্কস্স যৰো ধঞ্ঞৰিসেসো ইন্দযৰো. কলিঙ্গং, কদ্দযৰম্পি.
‘‘পূতিকরঞ্জ ধূম্যাটে, দেসভেদে পুমা ভৰে;
কুটজস্স ফলে ক্লীৰং, কলিঙ্গং থী তু নারিয’’ন্তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.৬৭]. –
রভসো. অমরমালাযন্তু ‘‘কলিঙ্গে’ন্দযৰো পুমা’’তি ইত্থিকণ্ডে পাঠো. তস্সত্থো কলিঙ্গা ইত্থী, ইন্দযৰো পুমা. দ্ৰযং কণিকারিকাযং. অগ্গি অনেন মন্থ্যতে অগ্গিমন্থো, ণো. তং কট্ঠেহি ঘংসিযমানে অগ্গি উট্ঠহতি. কণ গতিযং, ণ্ৰু. জযাপ্যত্র. ‘‘ৰিজযে সো জযা দুগ্গা, জযন্তী গণিকারিকে’’তি জযা নানাত্থা.
দ্ৰযং নিগ্গুণ্ডিযং. নত্থি গুণ্ডং গব্ভবন্ধনমেতাযাতি নিগ্গুণ্ডী. সি বন্ধনে, দু, সিন্দুং গব্ভবন্ধনং ৰারেতীতি সিন্দুৰারো. ইন্দানীপ্যত্র. ইন্দানীকরণে থীনং, সিন্দুৰারেন্দনারিসু. দ্ৰযং মল্লিকাযং. তিণানি সূলন্তি যস্মিন্তি তিণসূলং, সূল রুজাযং. যত্র তং জাযতি, তত্র তিণানি রোগীনি ভৰন্তীত্যত্থো. ‘‘তিণসূলং মল্লিকাযং, পণ্ডকং কেতকীফলে’’. মল্লতে ধারীযতে সব্বেহীতি মল্লিকা, মল্ল ধারণে, ই, সকত্থে কো. ভূপদী, সীতভীরু চ.
৫৭৫. দ্ৰযং কণ্হপুপ্ফসেফালিকাযং. সিফা জটা যস্সত্থি সেফালিকা, ইকো, লমজ্ঝো. নীলপুপ্ফতায নীলিকা. সুৰহা, নিগ্গুণ্ডীপি. ‘‘সিন্দুৰারেপি নিগ্গুণ্ডী, নীলসেফালিকায চে’’তি রুদ্দো. দ্ৰযং ৰনমল্লিকাযং. ফুট ৰিকসনে, আ ভুসো ফুটতীতি অপ্ফোটা, রস্সাদি.
চতুক্কং রত্তপুপ্ফে. বন্ধ বন্ধনে, উ, সকত্থে কো. জযত্থং সুমনং জযসুমনং. ভণ্ডতিস্মা ইকো, ভণ্ডিকো. জীৰতীতি জীৰকো, জীৰ পাণধারণে, ণ্ৰু. জীৰকসদ্দস্স পীতসালাদীস্ৰপি পৰত্তনতো বন্ধু এৰ জীৰকো বন্ধুজীৰকোতি বন্ধুসদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং, সমুদিতেন ৰা নামমিদমেকস্স. ‘‘বন্ধু বন্ধুকপুপ্ফে চ, বন্ধুভাতরি বন্ধৰে’’তি ৰচনতো,
‘‘জীৰকো পীতসালে চ, খেপনে ৰুদ্ধিজীৰিনি;
সেৰিনি পাণকে ফাতি-কুণ্ডিকে পাদপন্তরে’’তি. –
ৰচনতো চ ‘‘বন্ধুজীৰকো’’তি এত্থ দ্ৰে নামানিপি দট্ঠব্বানি.
৫৭৬. পঞ্চকং সুমনাযং. সুন্দরং মনো যস্সং. সুগন্ধত্তা জাতিসুমনাতি সমুদিতনামং. মল ধারণে, তো, নদাদি. জন জননে,তি. ৰস্সকালসঞ্জাতপুপ্ফতায ৰস্সিকী. ইকো, নদাদি.
দ্ৰযং ‘‘চম্পেয্য’’ইতি খ্যাতে. যুথ হিংসাযং, ই, সকত্থে কো, দীঘাদি. মগধে ভৰা মাগধী. গণিকা, অম্বট্ঠাপি. দ্ৰযং ‘‘দেৰালি’’ইতি খ্যাতাযং. সুন্দরং দলমেতিস্সা সত্তলা, দস্স তো, সত্ত দলানি যস্সা ৰা সত্তলা. নৰা নূতনা মল্লিকা নৰমল্লিকা. নৰমালিকাপি.
৫৭৭. দ্ৰযং পুণ্ডকে ‘‘লংস্ৰণ’’ইতি খ্যাতে. ৰসন্তে পুপ্ফতি ৰাসন্তী. অতিমুদং তনোতীতি অতিমুত্তো, নিপাতনা. মাধৰী, লতাপি. মধুম্হি চিত্তে, ৰেসাখে ৰা পুপ্ফতীতি মাধৰী.
‘‘লতা জোতিমতীপক্ক-সাখাৰল্লীপিযঙ্গুসু;
লতা কত্থূরিকাযঞ্চ, সা দুব্বামাধৰীসু চা’’তি.
লতা অনেকত্থা. দ্ৰযং করৰীরে. কুচ্ছিতং রৰন্তি অস্সা যেন করৰীরো, ঈরো. অস্সে মারেতীতি অস্সমারকো. পটিহাসোপি.
দ্ৰযং মাতুলুঙ্গে. মত্তো লুজ্জতি যেন মাতুলুঙ্গো, লুজ ৰিনাসে. পরিপুণ্ণবীজতায বীজপূরো. রুচকোপি, রুচ দিত্তিযং, ণ্ৰু. দ্ৰযং ধুত্তুরে. উগ্গং মজ্জতি যেন উম্মত্তো, মদ উম্মাদে. মারেতীতি মাতুলো, উলো, রস্স তো. ‘‘উম্মত্তো কিতৰো ধুত্তো, ধত্তূরো কনকাৰ্হযো, মাতুলো মদনো’’ত্যমরকোসো [অমর ১৪.৭৭].
৫৭৮. দ্ৰযং কণ্হপাকফলে. করং হত্থং মদ্দতি কণ্টকেন করমন্দো. করমদ্দোপি. সুট্ঠু সিনোতীতি সুসেনো, সি বন্ধনে, যু. দ্ৰযং কুন্দে. কুণ সঙ্কোচনে, দো, নত্তং, কুণ সদ্দোপকরণেসু ৰা. মাঘে ভৰং মাঘ্যং, যো, তস্মিং কালে হি পুপ্ফাদিসমিদ্ধি ভৰতীতি তব্ভৰত্তেন ব্যপদেসো.
দ্ৰযং দেৰতাসে. দেৰতা আসন্তি যং দেৰতাসো. জীমূতকালে সঞ্জাতত্তা জীমূতো, ম্হনলা. দ্ৰযং সনামপসিদ্ধে পুপ্ফৰিটপে. পুপ্ফমাসুং ন মিলাতমস্স ভৰতীতি অমিলাতো. মহন্তম্পি কালং সহতীতি মহাসহা.
৫৭৯. চতুক্কং ঝিণ্ডিসামঞ্ঞে. সিরী ৰত্ততি যেন সেরেয্যকো, ণেয্যকো. দাসনামকত্তা দাসী. কির ৰিক্কিরণে, আতো, দ্ৰিত্তং. কুর সদ্দে, ডো, সকত্থে কো.
দ্ৰযং কণ্টেন, পত্রেন চ সিতে পণ্ণাসে. অজ গমনে, উকো. সিতো সুক্কো পণ্ণাসো সিতপণ্ণাসো. দ্ৰযং অপ্পপত্তে পণ্ণাসে. ঈর কম্পনে, যু. ফণিং জযতি ফণিজ্জকো, যস্স কো.
৫৮০. দ্ৰযং জপাকুসুমে. জপতি যায জপা, জু জৰনে ৰা, পো, উস্সত্তং. মরুদেসজে কণ্টকিনি করভপ্পিযে তরুৰিসেসে করীরাদিদ্ৰযং. করোতিস্মা ঈরো. কচ বন্ধনে, দ্ৰিত্তং, ককচো, গন্থিলোপি.
দ্ৰযং রুক্খোপরিজাতে ৰিজাতিযে পল্লৰে. রুক্খে জাযমানা তং অদ্দতি হিংসতীতি রুক্খাদনী, অদ্দ হিংসাযং, যু, নদাদি, দলোপো. ৰন্দ অভিৰাদনথুতীসু, অ, ইত্থিযং, সকত্থে কো, অস্স দীঘো. রুক্খরুহা, জীৰন্তিকাপি. দ্ৰযং চিত্তকে. চিতি হিংসাযং, গন্ধে চ, ণ্ৰু. অগ্গিসঞ্ঞিতোতি অগ্গিপরিযাযনামকো. পাঠীপি, পুমে’যং.
৫৮১. দ্ৰযং গণরূপে. অক্কো সূরিযো, তপ্পরিযাযনামকত্তা অক্কো. ৰিকরোতীতি ৰিকিরণো, যু. অস্সি. অক্কৰ্হো, ৰসুকো, অপ্ফোটো, মন্দারো, অক্কপণ্ণোপি. ‘‘পুমে অক্কৰ্হো অপ্ফোটো, ৰনমাল্যপরাজিতে’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.৮০] রুদ্দো. মন্দারো দেৰদুমম্হি পারিভদ্দকেপি. তস্মিং অক্কে যো সেতপুপ্ফকো, তস্মিং অল়ক্কো. সেতপুপ্ফতায অলংভূতো অক্কো অল়ক্কো, অল ভূসনে, ল়ত্তং. পতাপসোপি. দ্ৰযং ছিন্নরুহাযং. তিত্তরসত্তা পূতিভূতা লতা পূতিলতা, পূ পৰনে ৰা,তি. রোগমলং পুনাতীতি পূতি, সা এৰ লতা পূতিলতা. গুল় রক্খণে, চো, নদাদি. গর সেচনে ৰা. অমতা, মধুপণ্ণীপি. মধু ইৰ পণ্ণমস্সা মধুপণ্ণী. দ্ৰযং ধনুসেনিযং, যা পত্তেহি ৰচাসদিসী, তত্তচো তন্তধনুগুণোপযুত্তো. মুব্বাৰিকারতাযেৰ ধনুজিযা ‘‘মুব্বী’’ত্যুচ্চতে, মুব্ব বন্ধনে, অ, মুব্বা. মধুরসত্তা মধুরসা. দেৰী, মোরটাপি. মুর পৰেধনে, অটো, মোরটা.
৫৮২. দ্ৰযং মক্কটিযং. কপীনং ৰানরানং কচ্ছুং জনেতীতি কপিকচ্ছু. কপিকচ্চুপি. দুক্খসম্ফস্সতায দুফস্সো. অত্তগুত্তা, জডা, অব্যণ্ডা, কণ্ডূরা, পাৰুসাযিনী, সূকসিম্বিপি. ‘‘অযং ফস্সেন কণ্ডুং জনযতী’’তি যা লোকেহি পরিহরীযতে, ততো অযং অত্তনা গুত্তা রক্খিতা অত্তগুত্তা. পাৰুসাযং উতুযং এতি জাযতে, ণো, ইনী. সূকসহিতা সিম্বি অস্সা সূকসিম্বি, রস্সন্তো. দ্ৰযং মণ্ডূকপণ্ণিযং. মজ সুদ্ধিযং, ঠো. কাস দিত্তিযং, করণে অ, রস্সো. সমঙ্গা, যোজনৰল্লীপি. সমঙ্গতীতি সমঙ্গা, অ. যোজনং ৰল্লী যস্সা যোজনৰল্লী.
দ্ৰযং ৰনতিত্তিকাযং. অম্ব সদ্দে, ঠো, অৰ রক্খণে ৰা, নিগ্গহীতাগমো. পা রক্খণে, ঠো. সেতা, পাপচেলীপি. সেতরসেন যুজ্জতেতি, অ. দ্ৰযং কটুকরোহিণিযং. কট ৰস্সাৰরণগতীসু. উ, কটু, নারী. কটুকরসা হুত্ৰা রুহতীতি কটুকরোহিণী, রুহ জননে, যু, নদাদি. ‘‘কটুকরোহিণী’’তি সমুদিতেন নামমিদং. কটুরোহিণীপি.
৫৮৩. দ্ৰযং খরমঞ্জরিযং ‘‘চচসিম’’ইতি খ্যাতাযং. অপমজ্জন্তি ৰত্থাদিক’মনেনেতি অপামগ্গো, দীঘো উপসগ্গস্স. সিখরমস্সাতি সেখরিকো. ধামগ্গৰো, ৰিমুখপুপ্ফীপি. ‘‘ঘোসকে খরমঞ্জরিযং, ধামগ্গৰো পুমে মতো’’. ৰিমুখং পুপ্ফমস্সা. দ্ৰযং কণাযং. পিত্তং ফলতি কুপ্পতি যায পিপ্ফলী, নদাদি. মগধে ভৰা মাগধী, মগধানং অযং ৰা মাগধী, তত্র পঠমুপ্পন্নত্তা, বাহুল্যেন ৰা তত্র জাযমানত্তা তংসমঞ্ঞায ব্যপদিস্সতে. ৰেদেহী, কণা, কোলাপি. ৰেদেহানমযং ৰেদেহী. কণা নানত্থা, ৰুত্তঞ্চ ‘‘কণা পিপ্ফলি’জাজী চে’’তি.
দ্ৰযং তিকণ্টকে. গৰং কণ্টকো গোকণ্টকো, পথৰিযং ৰা লগ্গো কণ্টকো গোকণ্টকো. সিঙ্ঘ ঘাযনে, আটো. পলঙ্কসা, সাদুকণ্টোপি. যুত্তরাস্নাযং পলাসে চ পলঙ্কসা থিযং. সাদুকণ্টো ৰিকঙ্কতেপি. দ্ৰযং হত্থিপিপ্ফলিযং. কোলাকারা, তংনামিকা ৰা ৰল্লী কোলৰল্লি, রস্সো. ইভানং হত্থীনং পিপ্ফলী ইভপিপ্ফলী. কপিৰল্লী, ৰসিরোপি. ৰসিরো নানত্থো. ৰসিরো অপামগ্গো সামুদ্দলৰণং হত্থিপিপ্ফলি চেতি. পুমে’যং.
৫৮৪. দ্ৰযং ছগন্থাযং, যা ‘‘উগ্গগন্ধা’’তিপ্যুচ্চতে. গুন্নং লোমসম্পাতনট্ঠানে জাতা গোলোমী, ৰচ ৰিযত্তিযং ৰাচাযং, করণে অ, সতপব্বিকাপি. ৰচা সুক্কলোহিতমূলভেদেন দুৰিধা, তত্রসুক্কা ‘‘হেমৰতী’’ত্যুচ্চতে অমরকোসে [অমর ১৪.১০২-৩]. দ্ৰযং অপ্ফোটাযং. কণ্ণসণ্ঠানপুপ্ফতায কণ্ণী. গিরিম্হি জাতা কণ্ণী গিরিকণ্ণী. রোগাদিজিতত্তা অপরাজিতা.
দ্ৰযং কলসিযং. সীহপুচ্ছাকারকুসুমমঞ্জরিতায সীহপুচ্ছি. পঞ্হি অপ্পতনু ৰুচ্চতে. পঞ্হি পণ্ণং যস্সা পঞ্হিপণ্ণী. পুথুপণ্ণী, গুহাপি, পুথু অসিলিট্ঠং পণ্ণমস্সা পুথুপণ্ণী. গহ্ৰরে সীহপুচ্ছঞ্চ, থিযং ছমাতুকে গুহো [চিন্তামণিটীকা ১৪.৯৩]. দ্ৰযং সালপণ্ণিযং. সালপণ্ণসদিসৰিটতায সালপণ্ণী. সালং সোভনযুত্তং পণ্ণমস্সা ৰা সালপণ্ণী. থু গতিথেরিযেসু, ইরো, থিরো.
৫৮৫. দ্ৰযং কণ্টকারিকাযং. নিদ্দহতি কণ্টকমুট্ঠেতি নিদিদ্ধিকা, ণ্ৰু. ভযকরণৰসেন ব্যগ্ঘসদিসতায ব্যগ্ঘী, ব্রহতী, খুদ্দাপি. দ্ৰযং নীলিরুক্খে. নীল ৰণ্ণে. নীলৰণ্ণতায নীলী, নদাদি, ইনী, নীলিনী, কাল়া, তুত্থাপি.
কাল়া কণ্হতিৰুতাযং, নীলী যোজনৰল্লিসু;
পণ্ডে রসঞ্জনে তুত্থা, সুখুমেলায নীলিযং [চিন্তামণিটীকা ১৪.৯৪-৫].
দ্ৰযং গুঞ্জাযং. জঞ্জ যুদ্ধে, উকো, অস্সি, গুজ সদ্দে, অ, বিন্দাগমো. নামন্তরানি চস্স –
দুমে সা রত্তিকা রত্ত-দলা চূল়ামণী চ সা;
কাকচিঞ্চী তুলাবীজং, কণ্হলা চ সিখণ্ডিনী.
দ্ৰয’মহেরুযং. অযমহেরুইচ্চেৰ খ্যাতকণ্টকৰতী ভৰতি. সতং মূলানি যস্স সতমূলী. সতং রোগে আৰরতীতি সতাৰরী, ৰর আৰরণিচ্ছাসু, অথ ৰা ‘‘সতা’’তি চ ‘‘আৰরী’’তি চ দ্ৰে নামানি তস্সা. ‘‘সতমূলী বহুসুতা-ভীরু ইন্দীৰরী ৰরী’’তি [অমর ১৪.১০০] হি ৰুত্তং.
৫৮৬. দ্ৰযং অতিৰিসাযং. মহাৰীরিযং ওসধং মহোসধং. ‘‘লসুণে তিৰিসাযঞ্চ, সুণ্ঠিযম্পি মহোসধ’’ন্তি রুদ্দো. অতীৰ ৰিসতি ভেসজ্জপযোগেসূতি অতিৰিসা, ৰিসা, অরুণা, সিঙ্গীপি.
‘‘অরুণো কিঞ্চিরত্তক্কে, সঞ্ঝারাগে অনূরুকে;
নিসদ্দে কপিলে কুট্ঠে, দব্বেৰ ৰাচ্চলিঙ্গিকো’’.
‘‘অরুণাতিৰিসাসামা, মঞ্জট্ঠাতিৰুতাসু চ;
উসীরেতিৰিসাযঞ্চ, সিঙ্গিমগ্গুরৰল্লভা’’তি.
দ্ৰযং সোমরাজিযং. ৰক আদানে, অচো, সোমসমতায কারিতা ৰল্লিকা সোমৰল্লিকা, সকত্থে কো, কণ্হফলা, পূতিফলাপি.
দ্ৰযং দারুহলিদ্দারুক্খে. দর ৰিদারণে, বো, রস্স বো, দাব্বী, দীঘাদি, নদাদি. হলিদ্দৰণ্ণদারুতায দারুহলিদ্দা, হলিদ্দাপি. দ্ৰযং বিল়ঙ্গে. অঙ্গ, রঙ্গ, লঙ্গ, গত্যত্থা দণ্ডকা ধাতূ, অ, ল়ত্তং, বিল়ঙ্গং. চিত্রানি তণ্ডুলানি যস্সা, তণ্ডুলো, কিমিসত্তুপি.
৫৮৭. দ্ৰযং সমন্তদুদ্ধাযং, নুহ উগ্গিরণে, নদাদি, মহন্তং নামমস্স. সীহুণ্ডো, ৰজিরদুমো, গুল়াপি. দ্ৰযং দক্খাযং. মুদুগুণযোগা মুদ্দিকা, মধুরসো সাদু, তেন ৰুত্তং ৰেজ্জগন্থে ‘‘সাদু লৰণতিত্তম্বিলকটুকসাযকা’’ইতি, তংযোগা মধুরসা. গোত্থনী, দক্খাপি. তিকং যট্ঠিমধুকাযং. মধুরসতায মধুকং, উপমানে কো. দণ্ডাকারত্তা যট্ঠি চ সা মধুরসত্তা মধুকা চেতি যট্ঠিমধুকা. মধুরসভাৰে তিট্ঠতীতি মধুলট্ঠিকা, রস্স লো, সকত্থে কো চ. ‘‘মধুযট্ঠিকা’’তিপি পাঠো, ৰুত্তঞ্চ ‘‘মধুকং ক্লীতকং যট্ঠি-মধুকং মধুযট্ঠিকা’’তি [অমর ১৪.১০৯].
৫৮৮. দ্ৰযং ৰাতিঙ্গণে. ৰাতহরত্তেন গণীযতেতি ৰাতিঙ্গণো, ভণ্ড পরিভাসনে, ণ্ৰু, নদাদি. টকারকরণে ভণ্টাকীপি, ব্রহতিযম্পি অযং.
‘‘ৰাতিঙ্গণো তু ৰাত্তাকু,
ৰাত্তাকো সাকৰেল়ু চ;
ভণ্ডাকী রাজকুম্ভণ্ডো,
ৰাত্তাকী দুপ্পহাসিনী’’তি [চিন্তামণিটীকা ১৪.১১৪].
রভসো. দ্ৰযং ব্রহতিযং. ৰাত্তং নিরামযং করোতীতি ৰাত্তাকী, ৰাতিঙ্গণেপি. ব্রহ ৰুত্তিযং, তো, নদাদি.
দ্ৰযং গোরক্খতণ্ডুলে, ৰুত্তঞ্চ তন্তন্তরে ‘‘গঙ্গেরুকী নাগবলা, তথা গোরক্খতণ্ডুলা’’তি. নাগস্স বলমিৰ বলমেতিস্সা রোগহরণত্তা নাগবলা, ঝস হিংসত্থো, অ. দ্ৰযং অগ্গিসিখাযং. নঙ্গলসদিসমূলতায লাঙ্গলী, নস্স লো, দীঘো চ. ‘‘নঙ্গলী’’তিপি পাঠো, সরদকালে সঞ্জাতত্তা সারদী.
৫৮৯. তিকং কদলিযং. রমন্তি যস্সং রম্ভা, ভো. কদ মারণে, অলো, নদাদি. মুচ মোচনে, ণো. দ্ৰযং কপ্পাসিযং, যস্সা ফলং কপ্পাসং করোতি লোকানমুপকারন্তি কপ্পাসী, করোতিস্মা পাসো, নদাদি. ৰদ থেরিযে, অরো, সমুদ্দন্তাপি.
সমুদ্দন্তা তু কপ্পাসী, সিক্কাদুরালভাসু চ;
কপ্পাসী ৰনসম্ভৰা চে, ভারদ্ৰাজীতি ৰুচ্চতি.
দ্ৰযং পণ্ণলতাযং. নাগলোকে জাতা লতা নাগলতা. তম্বৰণ্ণং লাতীতি তম্বূলী, অস্সূ, নদাদি. তম্বূলস্স অযং ৰা তম্বূলী. তম্বূলৰল্লী, নাগৰল্লীপি, তম্বূলং নাম ফলপত্তচুণ্ণাদিযোগসমূহানং নামং, তদত্থা ৰল্লী তম্বূলৰল্লী, নাগলোকস্স ৰল্লী. দ্ৰযং ধাতকিযং, অযং তম্বপুপ্ফী, মজ্জোপযুত্তা. পুপ্ফা সুগন্ধিকা ধাতকিচ্চেৰ খ্যাতা. অগ্গিজালসমানপুপ্ফতায অগ্গিজালা. অতিসযং ঠিতিং করোতীতি ধাতকী, নদাদি.
৫৯০. দ্ৰযং সুক্কতিৰুতাযং. তিস্সো ৰুতা তচরাজিযো যস্সা তিৰুতা. তিস্সো পুটা তচরাজিযো যস্সা তিপুটা. সরলা, তিভণ্ডী, রোচনীপি [দেৰনীপি (ক.)]. দ্ৰযং কণ্হতিৰুতাযং. সা তনুকরণে, ৰিরেচনকরণেন কাযং, রোগঞ্চ সাযতীতি সামা.
‘‘সামা তু মেচকে ৰুদ্ধ-দারকে হরিতে নদি;