২. ঠানসুত্তং
১৯২. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, ঠানানি চতূহি ঠানেহি ৰেদিতব্বানি. কতমানি চত্তারি? সংৰাসেন, ভিক্খৰে, সীলং ৰেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেন. সংৰোহারেন, ভিক্খৰে, সোচেয্যং ৰেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেন. আপদাসু, ভিক্খৰে, থামো ৰেদিতব্বো, সো চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেন. সাকচ্ছায, ভিক্খৰে, পঞ্ঞা ৰেদিতব্বা, সা চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনাতি.
[সং. নি. ১.১২২] ‘‘‘সংৰাসেন, ভিক্খৰে, সীলং ৰেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সংৰসমানো এৰং জানাতি – ‘দীঘরত্তং খো অযমাযস্মা খণ্ডকারী ছিদ্দকারী সবলকারী কম্মাসকারী, ন সন্ততকারী ন সন্ততৰুত্তি [সততৰুত্তি (স্যা. কং.)]; সীলেসু দুস্সীলো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা সীলৰা’’’তি.
‘‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সংৰসমানো এৰং জানাতি – ‘দীঘরত্তং খো অযমাযস্মা অখণ্ডকারী অচ্ছিদ্দকারী অসবলকারী অকম্মাসকারী সন্ততকারী সন্ততৰুত্তি; সীলেসু সীলৰা অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা দুস্সীলো’তি. ‘সংৰাসেন, ভিক্খৰে, সীলং ৰেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.
‘‘‘সংৰোহারেন, ভিক্খৰে, সোচেয্যং ৰেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সংৰোহরমানো এৰং জানাতি – ‘অঞ্ঞথা খো অযমাযস্মা একেন একো ৰোহরতি, অঞ্ঞথা দ্ৰীহি, অঞ্ঞথা তীহি, অঞ্ঞথা সম্বহুলেহি; ৰোক্কমতি অযমাযস্মা পুরিমৰোহারা পচ্ছিমৰোহারং; অপরিসুদ্ধৰোহারো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা পরিসুদ্ধৰোহারো’’’তি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সংৰোহরমানো এৰং জানাতি – ‘যথেৰ খো অযমাযস্মা একেন একো ৰোহরতি, তথা দ্ৰীহি, তথা তীহি, তথা সম্বহুলেহি. নাযমাযস্মা ৰোক্কমতি পুরিমৰোহারা পচ্ছিমৰোহারং; পরিসুদ্ধৰোহারো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা অপরিসুদ্ধৰোহারো’তি. ‘সংৰোহারেন, ভিক্খৰে, সোচেয্যং ৰেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.
‘‘‘আপদাসু, ভিক্খৰে, থামো ৰেদিতব্বো, সো চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো, ভোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো, রোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো ন ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘তথাভূতো খো অযং লোকসন্নিৰাসো তথাভূতো অযং অত্তভাৰপটিলাভো যথাভূতে লোকসন্নিৰাসে যথাভূতে অত্তভাৰপটিলাভে অট্ঠ লোকধম্মা লোকং অনুপরিৰত্তন্তি লোকো চ অট্ঠ লোকধম্মে অনুপরিৰত্ততি – লাভো চ, অলাভো চ, যসো চ, অযসো চ, নিন্দা চ, পসংসা চ, সুখঞ্চ, দুক্খঞ্চা’তি. সো ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো ভোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো রোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি, উরত্তাল়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো ভোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো রোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘তথাভূতো খো অযং লোকসন্নিৰাসো তথাভূতো অযং অত্তভাৰপটিলাভো যথাভূতে লোকসন্নিৰাসে যথাভূতে অত্তভাৰপটিলাভে অট্ঠ লোকধম্মা লোকং অনুপরিৰত্তন্তি লোকো চ অট্ঠ লোকধম্মে অনুপরিৰত্ততি – লাভো চ, অলাভো চ, যসো চ, অযসো চ, নিন্দা চ, পসংসা চ, সুখঞ্চ, দুক্খঞ্চা’তি. সো ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো ভোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো রোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি ন কিলমতি ন পরিদেৰতি, ন উরত্তাল়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. ‘আপদাসু, ভিক্খৰে, থামো ৰেদিতব্বো, সো চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.
‘‘‘সাকচ্ছায, ভিক্খৰে, পঞ্ঞা ৰেদিতব্বা, সা চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সাকচ্ছাযমানো এৰং জানাতি – ‘যথা খো ইমস্স আযস্মতো উম্মগ্গো যথা চ অভিনীহারো যথা চ পঞ্হাসমুদাহারো, দুপ্পঞ্ঞো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা পঞ্ঞৰা. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা ন চেৰ গম্ভীরং অত্থপদং উদাহরতি সন্তং পণীতং অতক্কাৰচরং নিপুণং পণ্ডিতৰেদনীযং. যঞ্চ অযমাযস্মা ধম্মং ভাসতি তস্স চ নপ্পটিবলো সংখিত্তেন ৰা ৰিত্থারেন ৰা অত্থং আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতুং. দুপ্পঞ্ঞো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা পঞ্ঞৰা’’’তি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, চক্খুমা পুরিসো উদকরহদস্স তীরে ঠিতো পস্সেয্য পরিত্তং মচ্ছং উম্মুজ্জমানং. তস্স এৰমস্স – ‘যথা খো ইমস্স মচ্ছস্স উম্মগ্গো যথা চ ঊমিঘাতো যথা চ ৰেগাযিতত্তং, পরিত্তো অযং মচ্ছো, নাযং মচ্ছো মহন্তো’তি. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সাকচ্ছাযমানো এৰং জানাতি – ‘যথা খো ইমস্স আযস্মতো উম্মগ্গো যথা চ অভিনীহারো যথা চ পঞ্হাসমুদাহারো, দুপ্পঞ্ঞো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা পঞ্ঞৰা. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা ন চেৰ গম্ভীরং অত্থপদং উদাহরতি সন্তং পণীতং অতক্কাৰচরং নিপুণং পণ্ডিতৰেদনীযং. যঞ্চ অযমাযস্মা ধম্মং ভাসতি, তস্স চ ন পটিবলো সংখিত্তেন ৰা ৰিত্থারেন ৰা অত্থং আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতুং. দুপ্পঞ্ঞো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা পঞ্ঞৰা’’’তি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সাকচ্ছাযমানো এৰং জানাতি – ‘যথা খো ইমস্স আযস্মতো উম্মগ্গো যথা চ অভিনীহারো যথা চ পঞ্হাসমুদাহারো, পঞ্ঞৰা অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা দুপ্পঞ্ঞো. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা গম্ভীরঞ্চেৰ অত্থপদং উদাহরতি সন্তং পণীতং অতক্কাৰচরং নিপুণং পণ্ডিতৰেদনীযং. যঞ্চ অযমাযস্মা ধম্মং ভাসতি, তস্স চ পটিবলো সংখিত্তেন ৰা ৰিত্থারেন ৰা অত্থং আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতুং. পঞ্ঞৰা অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা দুপ্পঞ্ঞো’’’তি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, চক্খুমা পুরিসো উদকরহদস্স তীরে ঠিতো পস্সেয্য মহন্তং মচ্ছং উম্মুজ্জমানং. তস্স এৰমস্স – ‘যথা খো ইমস্স মচ্ছস্স উম্মগ্গো যথা চ ঊমিঘাতো যথা চ ৰেগাযিতত্তং, মহন্তো অযং মচ্ছো, নাযং মচ্ছো পরিত্তো’তি. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সাকচ্ছাযমানো এৰং জানাতি – ‘যথা খো ইমস্স আযস্মতো উম্মগ্গো যথা চ অভিনীহারো যথা চ পঞ্হাসমুদাহারো, পঞ্ঞৰা অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা দুপ্পঞ্ঞো. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা গম্ভীরঞ্চেৰ অত্থপদং উদাহরতি সন্তং পণীতং অতক্কাৰচরং নিপুণং পণ্ডিতৰেদনীযং. যঞ্চ অযমাযস্মা ধম্মং ভাসতি, তস্স চ পটিবলো সংখিত্তেন ৰা ৰিত্থারেন ৰা অত্থং আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতুং. পঞ্ঞৰা অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা দুপ্পঞ্ঞো’তি.
‘‘‘সাকচ্ছায, ভিক্খৰে, পঞ্ঞা ৰেদিতব্বা, সা চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি ঠানানি ইমেহি চতূহি ঠানেহি ৰেদিতব্বানী’’তি. দুতিযং.