৪. চতুত্থপণ্ণাসকং

(১৬) ১. ইন্দ্রিযৰগ্গো

১. ইন্দ্রিযসুত্তং

১৫১. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি চত্তারি? সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি ইন্দ্রিযানী’’তি. পঠমং.

২. সদ্ধাবলসুত্তং

১৫২. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, বলানি. কতমানি চত্তারি? সদ্ধাবলং, ৰীরিযবলং, সতিবলং, সমাধিবলং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি বলানী’’তি. দুতিযং.

৩. পঞ্ঞাবলসুত্তং

১৫৩. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, বলানি. কতমানি চত্তারি? পঞ্ঞাবলং, ৰীরিযবলং, অনৰজ্জবলং, সঙ্গহবলং [সঙ্গাহবলং (সী. স্যা. কং. পী.)] – ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি বলানী’’তি. ততিযং.

৪. সতিবলসুত্তং

১৫৪. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, বলানি. কতমানি চত্তারি? সতিবলং, সমাধিবলং, অনৰজ্জবলং, সঙ্গহবলং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি বলানী’’তি. চতুত্থং.

৫. পটিসঙ্খানবলসুত্তং

১৫৫. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, বলানি. কতমানি চত্তারি? পটিসঙ্খানবলং, ভাৰনাবলং, অনৰজ্জবলং, সঙ্গহবলং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি বলানী’’তি. পঞ্চমং.

৬. কপ্পসুত্তং

১৫৬. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানি. কতমানি চত্তারি? যদা, ভিক্খৰে, কপ্পো সংৰট্টতি, তং ন সুকরং সঙ্খাতুং – এত্তকানি ৰস্সানীতি ৰা, এত্তকানি ৰস্সসতানীতি ৰা, এত্তকানি ৰস্সসহস্সানীতি ৰা, এত্তকানি ৰস্সসতসহস্সানীতি ৰা.

‘‘যদা, ভিক্খৰে, কপ্পো সংৰট্টো তিট্ঠতি, তং ন সুকরং সঙ্খাতুং – এত্তকানি ৰস্সানীতি ৰা, এত্তকানি ৰস্সসতানীতি ৰা, এত্তকানি ৰস্সসহস্সানীতি ৰা, এত্তকানি ৰস্সসতসহস্সানীতি ৰা.

‘‘যদা, ভিক্খৰে, কপ্পো ৰিৰট্টতি, তং ন সুকরং সঙ্খাতুং – এত্তকানি ৰস্সানীতি ৰা, এত্তকানি ৰস্সসতানীতি ৰা, এত্তকানি ৰস্সসহস্সানীতি ৰা, এত্তকানি ৰস্সসতসহস্সানীতি ৰা.

‘‘যদা, ভিক্খৰে, কপ্পো ৰিৰট্টো তিট্ঠতি, তং ন সুকরং সঙ্খাতুং – এত্তকানি ৰস্সানীতি ৰা, এত্তকানি ৰস্সসতানীতি ৰা, এত্তকানি ৰস্সসহস্সানীতি ৰা, এত্তকানি ৰস্সসতসহস্সানীতি ৰা. ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানী’’তি. ছট্ঠং.

৭. রোগসুত্তং

১৫৭. ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, রোগা. কতমে দ্ৰে? কাযিকো চ রোগো চেতসিকো চ রোগো. দিস্সন্তি, ভিক্খৰে, সত্তা কাযিকেন রোগেন একম্পি ৰস্সং আরোগ্যং পটিজানমানা, দ্ৰেপি ৰস্সানি আরোগ্যং পটিজানমানা, তীণিপি ৰস্সানি আরোগ্যং পটিজানমানা, চত্তারিপি ৰস্সানি আরোগ্যং পটিজানমানা, পঞ্চপি ৰস্সানি আরোগ্যং পটিজানমানা, দসপি ৰস্সানি আরোগ্যং পটিজানমানা, ৰীসতিপি ৰস্সানি আরোগ্যং পটিজানমানা, তিংসম্পি ৰস্সানি আরোগ্যং পটিজানমানা, চত্তারীসম্পি ৰস্সানি আরোগ্যং পটিজানমানা, পঞ্ঞাসম্পি ৰস্সানি আরোগ্যং পটিজানমানা, ৰস্সসতম্পি, ভিয্যোপি আরোগ্যং পটিজানমানা. তে, ভিক্খৰে, সত্তা সুদুল্লভা [দুল্লভা (সী. স্যা. কং. পী.)] লোকস্মিং যে চেতসিকেন রোগেন মুহুত্তম্পি আরোগ্যং পটিজানন্তি, অঞ্ঞত্র খীণাসৰেহি.

‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, পব্বজিতস্স রোগা. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু মহিচ্ছো হোতি ৰিঘাতৰা অসন্তুট্ঠো ইতরীতরচীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেন. সো মহিচ্ছো সমানো ৰিঘাতৰা অসন্তুট্ঠো ইতরীতরচীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেন পাপিকং ইচ্ছং পণিদহতি অনৰঞ্ঞপ্পটিলাভায লাভসক্কারসিলোকপ্পটিলাভায. সো উট্ঠহতি ঘটতি ৰাযমতি অনৰঞ্ঞপ্পটিলাভায লাভসক্কারসিলোকপ্পটিলাভায. সো সঙ্খায কুলানি উপসঙ্কমতি, সঙ্খায নিসীদতি, সঙ্খায ধম্মং ভাসতি, সঙ্খায উচ্চারপস্সাৰং সন্ধারেতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো পব্বজিতস্স রোগা.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন মহিচ্ছা ভৰিস্সাম ৰিঘাতৰন্তো অসন্তুট্ঠা ইতরীতরচীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেন, ন পাপিকং ইচ্ছং পণিদহিস্সাম অনৰঞ্ঞপ্পটিলাভায লাভসক্কারসিলোকপ্পটিলাভায, ন উট্ঠহিস্সাম ন ঘটেস্সাম ন ৰাযমিস্সাম অনৰঞ্ঞপ্পটিলাভায লাভসক্কারসিলোকপ্পটিলাভায, খমা ভৰিস্সাম সীতস্স উণ্হস্স জিঘচ্ছায পিপাসায ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সানং দুরুত্তানং দুরাগতানং ৰচনপথানং, উপ্পন্নানং সারীরিকানং ৰেদনানং দুক্খানং তিব্বানং খরানং কটুকানং অসাতানং অমনাপানং পাণহরানং অধিৰাসকজাতিকা ভৰিস্সামা’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. সত্তমং.

৮. পরিহানিসুত্তং

১৫৮. তত্র খো আযস্মা সারিপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো ভিক্খৰে’’তি. ‘‘আৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো সারিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা সারিপুত্তো এতদৰোচ –

‘‘যো হি কোচি, আৰুসো, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা চত্তারো ধম্মে অত্তনি সমনুপস্সতি, নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং – ‘পরিহাযামি কুসলেহি ধম্মেহি’. পরিহানমেতং ৰুত্তং ভগৰতা. কতমে চত্তারো? রাগৰেপুল্লত্তং [রাগৰেপুল্লতং (সী. স্যা. কং. পী.)], দোসৰেপুল্লত্তং, মোহৰেপুল্লত্তং, গম্ভীরেসু খো পনস্স ঠানাঠানেসু পঞ্ঞাচক্খু ন কমতি. যো হি কোচি, আৰুসো, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা ইমে চত্তারো ধম্মে অত্তনি সমনুপস্সতি, নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং – ‘পরিহাযামি কুসলেহি ধম্মেহি’. পরিহানমেতং ৰুত্তং ভগৰতা.

‘‘যো হি কোচি, আৰুসো, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা চত্তারো ধম্মে অত্তনি সমনুপস্সতি, নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং – ‘ন পরিহাযামি কুসলেহি ধম্মেহি’. অপরিহানমেতং ৰুত্তং ভগৰতা. কতমে চত্তারো? রাগতনুত্তং [রাগতনুত্তনং (ক.)], দোসতনুত্তং, মোহতনুত্তং, গম্ভীরেসু খো পনস্স ঠানাঠানেসু পঞ্ঞাচক্খু কমতি. যো হি কোচি, আৰুসো, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা ইমে চত্তারো ধম্মে অত্তনি সমনুপস্সতি, নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং – ‘ন পরিহাযামি কুসলেহি ধম্মেহি’. অপরিহানমেতং ৰুত্তং ভগৰতা’’তি. অট্ঠমং.

৯. ভিক্খুনীসুত্তং

১৫৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা আনন্দো কোসম্বিযং ৰিহরতি ঘোসিতারামে. অথ খো অঞ্ঞতরা ভিক্খুনী অঞ্ঞতরং পুরিসং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, অম্ভো পুরিস, যেনয্যো আনন্দো তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন অয্যস্স আনন্দস্স পাদে সিরসা ৰন্দ – ‘ইত্থন্নামা, ভন্তে, ভিক্খুনী আবাধিকিনী দুক্খিতা বাল়্হগিলানা. সা অয্যস্স আনন্দস্স পাদে সিরসা ৰন্দতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেহি – ‘সাধু কির, ভন্তে, অয্যো আনন্দো যেন ভিক্খুনুপস্সযো যেন সা ভিক্খুনী তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. ‘‘এৰং, অয্যে’’তি খো সো পুরিসো তস্সা ভিক্খুনিযা পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো পুরিসো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ –

‘‘ইত্থন্নামা, ভন্তে, ভিক্খুনী আবাধিকিনী দুক্খিতা বাল়্হগিলানা. সা আযস্মতো আনন্দস্স পাদে সিরসা ৰন্দতি, এৰঞ্চ ৰদেতি – ‘সাধু কির, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো যেন ভিক্খুনুপস্সযো যেন সা ভিক্খুনী তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. অধিৰাসেসি খো আযস্মা আনন্দো তুণ্হীভাৰেন.

অথ খো আযস্মা আনন্দো নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন ভিক্খুনুপস্সযো যেন সা ভিক্খুনী তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো সা ভিক্খুনী আযস্মন্তং আনন্দং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰা সসীসং পারুপিত্ৰা মঞ্চকে নিপজ্জি. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন সা ভিক্খুনী তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো আযস্মা আনন্দো তং ভিক্খুনিং এতদৰোচ –

‘‘আহারসম্ভূতো অযং, ভগিনি, কাযো আহারং নিস্সায. আহারো পহাতব্বো. তণ্হাসম্ভূতো অযং, ভগিনি, কাযো তণ্হং নিস্সায. তণ্হা পহাতব্বা. মানসম্ভূতো অযং, ভগিনি, কাযো মানং নিস্সায. মানো পহাতব্বো. মেথুনসম্ভূতো অযং, ভগিনি, কাযো. মেথুনে চ সেতুঘাতো ৰুত্তো ভগৰতা.

‘‘‘আহারসম্ভূতো অযং, ভগিনি, কাযো আহারং নিস্সায. আহারো পহাতব্বো’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, ভগিনি, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতি – ‘নেৰ দৰায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৰিভূসনায, যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায ৰিহিংসূপরতিযা ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায. ইতি পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামি, নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামি. যাত্রা চ মে ভৰিস্সতি অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চা’তি. সো অপরেন সমযেন আহারং নিস্সায আহারং পজহতি. ‘আহারসম্ভূতো অযং, ভগিনি, কাযো আহারং নিস্সায. আহারো পহাতব্বো’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘তণ্হাসম্ভূতো অযং, ভগিনি, কাযো তণ্হং নিস্সায. তণ্হা পহাতব্বা’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, ভগিনি, ভিক্খু সুণাতি – ‘ইত্থন্নামো কির ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’তি. তস্স এৰং হোতি – ‘কুদাস্সু নাম অহম্পি আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সামী’তি! সো অপরেন সমযেন তণ্হং নিস্সায তণ্হং পজহতি. ‘তণ্হাসম্ভূতো অযং, ভগিনি, কাযো তণ্হং নিস্সায. তণ্হা পহাতব্বা’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘মানসম্ভূতো অযং, ভগিনি, কাযো মানং নিস্সায. মানো পহাতব্বো’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, ভগিনি, ভিক্খু সুণাতি – ‘ইত্থন্নামো কির ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’তি. তস্স এৰং হোতি – ‘সো হি নাম আযস্মা আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সতি; কিমঙ্গং [কিমঙ্গ (সী. পী.) অ. নি. ৫.১৮০; চূল়ৰ. ৩৩১; সং. নি. ৫.১০২০] পনাহ’ন্তি! সো অপরেন সমযেন মানং নিস্সায মানং পজহতি. ‘মানসম্ভূতো অযং, ভগিনি, কাযো মানং নিস্সায. মানো পহাতব্বো’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘মেথুনসম্ভূতো অযং, ভগিনি, কাযো. মেথুনে চ সেতুঘাতো ৰুত্তো ভগৰতা’’তি.

অথ খো সা ভিক্খুনী মঞ্চকা ৰুট্ঠহিত্ৰা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা আযস্মতো আনন্দস্স পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘অচ্চযো মং, ভন্তে, অচ্চগমা, যথাবালং যথামূল়্হং যথাঅকুসলং, যাহং এৰমকাসিং. তস্সা মে, ভন্তে, অয্যো আনন্দো অচ্চযং অচ্চযতো পটিগ্গণ্হাতু, আযতিং সংৰরাযা’’তি. ‘‘তগ্ঘ তং [তগ্ঘ ত্ৰং (সী. পী. ক.)], ভগিনি, অচ্চযো অচ্চগমা, যথাবালং যথামূল়্হং যথাঅকুসলং, যা ত্ৰং এৰমকাসি. যতো চ খো ত্ৰং, ভগিনি, অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৰা যথাধম্মং পটিকরোসি, তং তে মযং পটিগ্গণ্হাম. ৰুদ্ধি হেসা, ভগিনি, অরিযস্স ৰিনযে যো অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৰা যথাধম্মং পটিকরোতি আযতিং সংৰরং আপজ্জতী’’তি. নৰমং.

১০. সুগতৰিনযসুত্তং

১৬০. ‘‘সুগতো ৰা, ভিক্খৰে, লোকে তিট্ঠমানো সুগতৰিনযো ৰা তদস্স বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, সুগতো? ইধ, ভিক্খৰে, তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা. অযং, ভিক্খৰে, সুগতো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, সুগতৰিনযো? সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. অযং, ভিক্খৰে, সুগতৰিনযো. এৰং সুগতো ৰা, ভিক্খৰে, লোকে তিট্ঠমানো সুগতৰিনযো ৰা তদস্স বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানন্তি.

‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সদ্ধম্মস্স সম্মোসায অন্তরধানায সংৰত্তন্তি. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ দুগ্গহিতং সুত্তন্তং পরিযাপুণন্তি দুন্নিক্খিত্তেহি পদব্যঞ্জনেহি. দুন্নিক্খিত্তস্স, ভিক্খৰে, পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি দুন্নযো হোতি. অযং, ভিক্খৰে, পঠমো ধম্মো সদ্ধম্মস্স সম্মোসায অন্তরধানায সংৰত্ততি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খূ দুব্বচা হোন্তি দোৰচস্সকরণেহি ধম্মেহি সমন্নাগতা অক্খমা অপ্পদক্খিণগ্গাহিনো অনুসাসনিং. অযং, ভিক্খৰে, দুতিযো ধম্মো সদ্ধম্মস্স সম্মোসায অন্তরধানায সংৰত্ততি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যে তে ভিক্খূ বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধরা ৰিনযধরা মাতিকাধরা, তে ন সক্কচ্চং সুত্তন্তং পরং ৰাচেন্তি. তেসং অচ্চযেন ছিন্নমূলকো সুত্তন্তো হোতি অপ্পটিসরণো. অযং, ভিক্খৰে, ততিযো ধম্মো সদ্ধম্মস্স সম্মোসায অন্তরধানায সংৰত্ততি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, থেরা ভিক্খূ বাহুলিকা হোন্তি সাথলিকা, ওক্কমনে পুব্বঙ্গমা, পৰিৰেকে নিক্খিত্তধুরা, ন ৰীরিযং আরভন্তি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযায. তেসং পচ্ছিমা জনতা দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি. সাপি হোতি বাহুলিকা সাথলিকা, ওক্কমনে পুব্বঙ্গমা, পৰিৰেকে নিক্খিত্তধুরা, ন ৰীরিযং আরভতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযায. অযং, ভিক্খৰে, চতুত্থো ধম্মো সদ্ধম্মস্স সম্মোসায অন্তরধানায সংৰত্ততি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ধম্মা সদ্ধম্মস্স সম্মোসায অন্তরধানায সংৰত্তন্তী’’তি.

‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তরধানায সংৰত্তন্তি. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খূ সুগ্গহিতং সুত্তন্তং পরিযাপুণন্তি সুনিক্খিত্তেহি পদব্যঞ্জনেহি. সুনিক্খিত্তস্স, ভিক্খৰে, পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি সুনযো হোতি. অযং, ভিক্খৰে, পঠমো ধম্মো সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তরধানায সংৰত্ততি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খূ সুৰচা হোন্তি সোৰচস্সকরণেহি ধম্মেহি সমন্নাগতা খমা পদক্খিণগ্গাহিনো অনুসাসনিং. অযং, ভিক্খৰে, দুতিযো ধম্মো সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তরধানায সংৰত্ততি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যে তে ভিক্খূ বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধরা ৰিনযধরা মাতিকাধরা, তে সক্কচ্চং সুত্তন্তং পরং ৰাচেন্তি. তেসং অচ্চযেন নচ্ছিন্নমূলকো [অচ্ছিন্নমূলকো (স্যা. কং.) অ. নি. ৫.১৫৬] সুত্তন্তো হোতি সপ্পটিসরণো. অযং, ভিক্খৰে, ততিযো ধম্মো সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তরধানায সংৰত্ততি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, থেরা ভিক্খূ ন বাহুলিকা হোন্তি ন সাথলিকা, ওক্কমনে নিক্খিত্তধুরা, পৰিৰেকে পুব্বঙ্গমা, ৰীরিযং আরভন্তি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযায. তেসং পচ্ছিমা জনতা দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি. সাপি হোতি ন বাহুলিকা ন সাথলিকা, ওক্কমনে নিক্খিত্তধুরা, পৰিৰেকে পুব্বঙ্গমা, ৰীরিযং আরভতি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযায. অযং, ভিক্খৰে, চতুত্থো ধম্মো সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তরধানায সংৰত্ততি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ধম্মা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তরধানায সংৰত্তন্তী’’তি. দসমং.

ইন্দ্রিযৰগ্গো পঠমো.

তস্সুদ্দানং –

ইন্দ্রিযানি সদ্ধা পঞ্ঞা, সতি সঙ্খানপঞ্চমং;

কপ্পো রোগো পরিহানি, ভিক্খুনী সুগতেন চাতি.

(১৭) ২. পটিপদাৰগ্গো

১. সংখিত্তসুত্তং

১৬১. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা – ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো পটিপদা’’তি. পঠমং.

২. ৰিত্থারসুত্তং

১৬২. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পকতিযাপি তিব্বরাগজাতিকো হোতি, অভিক্খণং রাগজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি তিব্বদোসজাতিকো হোতি, অভিক্খণং দোসজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি তিব্বমোহজাতিকো হোতি, অভিক্খণং মোহজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি মুদূনি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং মুদুত্তা দন্ধং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পকতিযাপি তিব্বরাগজাতিকো হোতি, অভিক্খণং রাগজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি তিব্বদোসজাতিকো হোতি, অভিক্খণং দোসজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি তিব্বমোহজাতিকো হোতি, অভিক্খণং মোহজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি অধিমত্তানি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অধিমত্তত্তা খিপ্পং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পকতিযাপি ন তিব্বরাগজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং রাগজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি ন তিব্বদোসজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং দোসজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি ন তিব্বমোহজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং মোহজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি মুদূনি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং মুদুত্তা দন্ধং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পকতিযাপি ন তিব্বরাগজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং রাগজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি ন তিব্বদোসজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং দোসজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. পকতিযাপি ন তিব্বমোহজাতিকো হোতি, নাভিক্খণং মোহজং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদেতি. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি অধিমত্তানি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অধিমত্তত্তা খিপ্পং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো পটিপদা’’তি. দুতিযং.

৩. অসুভসুত্তং

১৬৩. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অসুভানুপস্সী কাযে ৰিহরতি, আহারে পটিকূলসঞ্ঞী [পটিক্কূলসঞ্ঞী (সী. স্যা. কং. পী.)], সব্বলোকে অনভিরতিসঞ্ঞী [অনভিরতসঞ্ঞী (সী. স্যা. কং. পী.)], সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চানুপস্সী; মরণসঞ্ঞা খো পনস্স অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা হোতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি [সেক্খবলানি (স্যা. কং.)] উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং, হিরিবলং, ওত্তপ্পবলং, ৰীরিযবলং, পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি মুদূনি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং মুদুত্তা দন্ধং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অসুভানুপস্সী কাযে ৰিহরতি, আহারে পটিকূলসঞ্ঞী, সব্বলোকে অনভিরতিসঞ্ঞী, সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চানুপস্সী; মরণসঞ্ঞা খো পনস্স অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা হোতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং…পে… পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি অধিমত্তানি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অধিমত্তত্তা খিপ্পং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা? ইধ ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং…পে… পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি মুদূনি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং মুদুত্তা দন্ধং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা? [কথা. ৮১৫ আদযো] ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি…পে… দুতিযং ঝানং…পে… ততিযং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং, হিরিবলং, ওত্তপ্পবলং, ৰীরিযবলং, পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি অধিমত্তানি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অধিমত্তত্তা খিপ্পং আনন্তরিযং পাপুণাতি আসৰানং খযায. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো পটিপদা’’তি. ততিযং.

৪. পঠমখমসুত্তং

১৬৪. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? অক্খমা পটিপদা, খমা পটিপদা, দমা পটিপদা, সমা পটিপদা. কতমা চ, ভিক্খৰে, অক্খমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো [একচ্চো পুগ্গলো (সী. স্যা. কং.)] অক্কোসন্তং পচ্চক্কোসতি, রোসন্তং পটিরোসতি, ভণ্ডন্তং পটিভণ্ডতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অক্খমা পটিপদা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, খমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো অক্কোসন্তং ন পচ্চক্কোসতি, রোসন্তং ন পটিরোসতি, ভণ্ডন্তং ন পটিভণ্ডতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, খমা পটিপদা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, দমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি; রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং; চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি; রক্খতি মনিন্দ্রিযং; মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দমা পটিপদা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি সমেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতি; উপ্পন্নং ব্যাপাদৰিতক্কং…পে… উপ্পন্নং ৰিহিংসাৰিতক্কং… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি সমেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সমা পটিপদা. ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো পটিপদা’’তি. চতুত্থং.

৫. দুতিযখমসুত্তং

১৬৫. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? অক্খমা পটিপদা, খমা পটিপদা, দমা পটিপদা, সমা পটিপদা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, অক্খমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো অক্খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্স জিঘচ্ছায পিপাসায, ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সানং দুরুত্তানং দুরাগতানং ৰচনপথানং উপ্পন্নানং সারীরিকানং ৰেদনানং দুক্খানং তিব্বানং খরানং কটুকানং অসাতানং অমনাপানং পাণহরানং অনধিৰাসকজাতিকো হোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অক্খমা পটিপদা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, খমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্স জিঘচ্ছায পিপাসায, ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সানং দুরুত্তানং দুরাগতানং ৰচনপথানং উপ্পন্নানং সারীরিকানং ৰেদনানং দুক্খানং তিব্বানং খরানং কটুকানং অসাতানং অমনাপানং পাণহরানং অধিৰাসকজাতিকো হোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, খমা পটিপদা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, দমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি…পে… সোতেন সদ্দং সুত্ৰা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী; যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি; রক্খতি মনিন্দ্রিযং; মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, দমা পটিপদা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সমা পটিপদা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি সমেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতি, উপ্পন্নং ব্যাপাদৰিতক্কং…পে… উপ্পন্নং ৰিহিংসাৰিতক্কং… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে নাধিৰাসেতি পজহতি ৰিনোদেতি সমেতি ব্যন্তীকরোতি অনভাৰং গমেতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সমা পটিপদা. ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো পটিপদা’’তি. পঞ্চমং.

৬. উভযসুত্তং

১৬৬. ‘‘চতস্সো ইমা, ভিক্খৰে, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা.

‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যাযং পটিপদা দুক্খা দন্ধাভিঞ্ঞা, অযং, ভিক্খৰে, পটিপদা উভযেনেৰ হীনা অক্খাযতি. যম্পাযং পটিপদা দুক্খা, ইমিনাপাযং হীনা অক্খাযতি; যম্পাযং পটিপদা দন্ধা, ইমিনাপাযং হীনা অক্খাযতি. অযং, ভিক্খৰে, পটিপদা উভযেনেৰ হীনা অক্খাযতি.

‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যাযং পটিপদা দুক্খা খিপ্পাভিঞ্ঞা, অযং, ভিক্খৰে, পটিপদা দুক্খত্তা হীনা অক্খাযতি.

‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যাযং পটিপদা সুখা দন্ধাভিঞ্ঞা, অযং, ভিক্খৰে, পটিপদা দন্ধত্তা হীনা অক্খাযতি.

‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যাযং পটিপদা সুখা খিপ্পাভিঞ্ঞা, অযং, ভিক্খৰে, পটিপদা উভযেনেৰ পণীতা অক্খাযতি. যম্পাযং পটিপদা সুখা, ইমিনাপাযং পণীতা অক্খাযতি; যম্পাযং পটিপদা খিপ্পা, ইমিনাপাযং পণীতা অক্খাযতি. অযং, ভিক্খৰে, পটিপদা উভযেনেৰ পণীতা অক্খাযতি. ইমা খো, ভিক্খৰে, চতস্সো পটিপদা’’তি. ছট্ঠং.

৭. মহামোগ্গল্লানসুত্তং

১৬৭. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা মহামোগ্গল্লানেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৰোচ –

‘‘চতস্সো ইমা, আৰুসো মোগ্গল্লান, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, আৰুসো, চতস্সো পটিপদা. ইমাসং, আৰুসো, চতুন্নং পটিপদানং [চতস্সন্নং পটিপদানং (সী. স্যা. কং.)] কতমং তে পটিপদং আগম্ম অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি?

‘‘চতস্সো ইমা, আৰুসো সারিপুত্ত, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, আৰুসো, চতস্সো পটিপদা. ইমাসং, আৰুসো, চতুন্নং পটিপদানং যাযং পটিপদা দুক্খা খিপ্পাভিঞ্ঞা, ইমং মে পটিপদং আগম্ম অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি. সত্তমং.

৮. সারিপুত্তসুত্তং

১৬৮. অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা সারিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচ –

‘‘চতস্সো ইমা, আৰুসো সারিপুত্ত, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, আৰুসো, চতস্সো পটিপদা. ইমাসং, আৰুসো, চতুন্নং পটিপদানং কতমং তে পটিপদং আগম্ম অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি?

‘‘চতস্সো ইমা, আৰুসো মোগ্গল্লান, পটিপদা. কতমা চতস্সো? দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইমা খো, আৰুসো, চতস্সো পটিপদা. ইমাসং, আৰুসো, চতুন্নং পটিপদানং যাযং পটিপদা সুখা খিপ্পাভিঞ্ঞা, ইমং মে পটিপদং আগম্ম অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি. অট্ঠমং.

৯. সসঙ্খারসুত্তং

১৬৯. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো দিট্ঠেৰ ধম্মে সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো কাযস্স ভেদা সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো দিট্ঠেৰ ধম্মে অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো কাযস্স ভেদা অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো দিট্ঠেৰ ধম্মে সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অসুভানুপস্সী কাযে ৰিহরতি, আহারে পটিকূলসঞ্ঞী, সব্বলোকে অনভিরতিসঞ্ঞী, সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চানুপস্সী. মরণসঞ্ঞা খো পনস্স অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা হোতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং, হিরিবলং, ওত্তপ্পবলং, ৰীরিযবলং, পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি অধিমত্তানি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অধিমত্তত্তা দিট্ঠেৰ ধম্মে সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো দিট্ঠেৰ ধম্মে সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো কাযস্স ভেদা সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অসুভানুপস্সী কাযে ৰিহরতি, আহারে পটিকূলসঞ্ঞী, সব্বলোকে অনভিরতিসঞ্ঞী, সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চানুপস্সী. মরণসঞ্ঞা খো পনস্স অজ্ঝত্তং সূপট্ঠিতা হোতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং, হিরিবলং, ওত্তপ্পবলং, ৰীরিযবলং, পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি মুদূনি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং, ৰীরিযিন্দ্রিযং, সতিন্দ্রিযং, সমাধিন্দ্রিযং, পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং মুদুত্তা কাযস্স ভেদা সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো কাযস্স ভেদা সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো দিট্ঠেৰ ধম্মে অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং…পে… দুতিযং ঝানং…পে… ততিযং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং…পে… পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি অধিমত্তানি পাতুভৰন্তি – সদ্ধিন্দ্রিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং অধিমত্তত্তা দিট্ঠেৰ ধম্মে অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো দিট্ঠেৰ ধম্মে অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো কাযস্স ভেদা অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং…পে… দুতিযং ঝানং…পে… ততিযং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো ইমানি পঞ্চ সেখবলানি উপনিস্সায ৰিহরতি – সদ্ধাবলং, হিরিবলং, ওত্তপ্পবলং, ৰীরিযবলং, পঞ্ঞাবলং. তস্সিমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি…পে… পঞ্ঞিন্দ্রিযং. সো ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং মুদুত্তা কাযস্স ভেদা অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো কাযস্স ভেদা অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. নৰমং.

১০. যুগনদ্ধসুত্তং

১৭০. এৰং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা আনন্দো কোসম্বিযং ৰিহরতি ঘোসিতারামে. তত্র খো আযস্মা আনন্দো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো ভিক্খৰে’’তি. ‘‘আৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা আনন্দো এতদৰোচ –

‘‘যো হি কোচি, আৰুসো, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা মম সন্তিকে অরহত্তপ্পত্তিং [অরহত্তপ্পত্তং (ক.) পটি. ম. ২.১ পটিসম্ভিদামগ্গেপি] ব্যাকরোতি, সব্বো সো চতূহি মগ্গেহি, এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেন.

‘‘কতমেহি চতূহি? ইধ, আৰুসো, ভিক্খু সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰেতি. তস্স সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰযতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৰতো ভাৰযতো বহুলীকরোতো সংযোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.

‘‘পুন চপরং, আৰুসো, ভিক্খু ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৰেতি. তস্স ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৰযতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৰতো ভাৰযতো বহুলীকরোতো সংযোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.

‘‘পুন চপরং, আৰুসো, ভিক্খু সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰেতি. তস্স সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰযতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৰতো ভাৰযতো বহুলীকরোতো সংযোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.

‘‘পুন চপরং, আৰুসো, ভিক্খুনো ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতং মানসং হোতি. হোতি সো, আৰুসো, সমযো যং তং চিত্তং অজ্ঝত্তমেৰ সন্তিট্ঠতি সন্নিসীদতি একোদি হোতি সমাধিযতি. তস্স মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৰতো ভাৰযতো বহুলীকরোতো সংযোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.

‘‘যো হি কোচি, আৰুসো, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা মম সন্তিকে অরহত্তপ্পত্তিং ব্যাকরোতি, সব্বো সো ইমেহি চতূহি মগ্গেহি, এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেনা’’তি. দসমং.

পটিপদাৰগ্গো দুতিযো.

তস্সুদ্দানং –

সংখিত্তং ৰিত্থারাসুভং, দ্ৰে খমা উভযেন চ;

মোগ্গল্লানো সারিপুত্তো, সসঙ্খারং যুগনদ্ধেন চাতি.

(১৮) ৩. সঞ্চেতনিযৰগ্গো

১. চেতনাসুত্তং

১৭১. [কথা. ৫৩৯] ‘‘কাযে ৰা, ভিক্খৰে, সতি কাযসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং. ৰাচায ৰা, ভিক্খৰে, সতি ৰচীসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং. মনে ৰা, ভিক্খৰে, সতি মনোসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং অৰিজ্জাপচ্চযাৰ.

‘‘সামং ৰা তং, ভিক্খৰে, কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং. পরে ৰাস্স [পরে ৰা তস্স (ক.)] তং, ভিক্খৰে, কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোন্তি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং. সম্পজানো ৰা তং, ভিক্খৰে, কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং. অসম্পজানো ৰা তং, ভিক্খৰে, কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং.

‘‘সামং ৰা তং, ভিক্খৰে, ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; পরে ৰাস্স তং, ভিক্খৰে, ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরোন্তি; যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; সম্পজানো ৰা তং, ভিক্খৰে, ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; অসম্পজানো ৰা তং, ভিক্খৰে, ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং.

‘‘সামং ৰা তং, ভিক্খৰে, মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; পরে ৰাস্স তং, ভিক্খৰে, মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরোন্তি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; সম্পজানো ৰা তং, ভিক্খৰে, মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; অসম্পজানো ৰা তং, ভিক্খৰে, মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং.

‘‘ইমেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অৰিজ্জা অনুপতিতা, অৰিজ্জাযত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সো কাযো ন হোতি যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং, সা ৰাচা ন হোতি যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং, সো মনো ন হোতি যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং, খেত্তং তং [ৰত্থুং তং (সব্বত্থ)] ন হোতি…পে… ৰত্থুং তং ন হোতি…পে… আযতনং তং ন হোতি…পে… অধিকরণং তং ন হোতি যংপচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খ’’ন্তি.

‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, অত্তভাৰপটিলাভা. কতমে চত্তারো? অত্থি, ভিক্খৰে, অত্তভাৰপটিলাভো, যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে অত্তসঞ্চেতনা কমতি, নো পরসঞ্চেতনা. অত্থি, ভিক্খৰে, অত্তভাৰপটিলাভো, যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে পরসঞ্চেতনা কমতি, নো অত্তসঞ্চেতনা. অত্থি, ভিক্খৰে, অত্তভাৰপটিলাভো, যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে অত্তসঞ্চেতনা চ কমতি পরসঞ্চেতনা চ. অত্থি, ভিক্খৰে, অত্তভাৰপটিলাভো, যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে নেৰত্তসঞ্চেতনা কমতি, নো পরসঞ্চেতনা. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো অত্তভাৰপটিলাভা’’তি.

এৰং ৰুত্তে আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইমস্স খো অহং, ভন্তে, ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৰং ৰিত্থারেন অত্থং আজানামি – ‘তত্র, ভন্তে, যাযং অত্তভাৰপটিলাভো যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে অত্তসঞ্চেতনা কমতি নো পরসঞ্চেতনা, অত্তসঞ্চেতনাহেতু তেসং সত্তানং তম্হা কাযা চুতি হোতি. তত্র, ভন্তে, যাযং অত্তভাৰপটিলাভো যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে পরসঞ্চেতনা কমতি নো অত্তসঞ্চেতনা, পরসঞ্চেতনাহেতু তেসং সত্তানং তম্হা কাযা চুতি হোতি. তত্র, ভন্তে, যাযং অত্তভাৰপটিলাভো যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে অত্তসঞ্চেতনা চ কমতি পরসঞ্চেতনা চ, অত্তসঞ্চেতনা চ পরসঞ্চেতনা চ হেতু তেসং সত্তানং তম্হা কাযা চুতি হোতি. তত্র, ভন্তে, যাযং অত্তভাৰপটিলাভো যস্মিং অত্তভাৰপটিলাভে নেৰ অত্তসঞ্চেতনা কমতি নো পরসঞ্চেতনা, কতমে তেন দেৰা দট্ঠব্বা’’’তি? ‘‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগা, সারিপুত্ত, দেৰা তেন দট্ঠব্বা’’তি.

‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা তম্হা কাযা চুতা আগামিনো হোন্তি আগন্তারো ইত্থত্তং? কো পন, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা তম্হা কাযা চুতা অনাগামিনো হোন্তি অনাগন্তারো ইত্থত্ত’’ন্তি? ‘‘ইধ, সারিপুত্ত, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ওরম্ভাগিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি হোন্তি, সো দিট্ঠেৰ ধম্মে নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো তদস্সাদেতি, তং নিকামেতি, তেন চ ৰিত্তিং আপজ্জতি; তত্থ ঠিতো তদধিমুত্তো তব্বহুলৰিহারী অপরিহীনো কালং কুরুমানো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জতি. সো ততো চুতো আগামী হোতি আগন্তা ইত্থত্তং.

‘‘ইধ পন, সারিপুত্ত, একচ্চস্স পুগ্গলস্স ওরম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি হোন্তি, সো দিট্ঠেৰ ধম্মে নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সো তদস্সাদেতি, তং নিকামেতি, তেন চ ৰিত্তিং আপজ্জতি; তত্থ ঠিতো তদধিমুত্তো তব্বহুলৰিহারী অপরিহীনো কালং কুরুমানো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জতি. সো ততো চুতো অনাগামী হোতি অনাগন্তা ইত্থত্তং.

‘‘অযং খো, সারিপুত্ত, হেতু অযং পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা তম্হা কাযা চুতা আগামিনো হোন্তি আগন্তারো ইত্থত্তং. অযং পন, সারিপুত্ত, হেতু অযং পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা তম্হা কাযা চুতা অনাগামিনো হোন্তি অনাগন্তারো ইত্থত্ত’’ন্তি. পঠমং.

২. ৰিভত্তিসুত্তং

১৭২. তত্র খো আযস্মা সারিপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো ভিক্খৰে’’তি. ‘‘আৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো সারিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা সারিপুত্তো এতদৰোচ –

‘‘অদ্ধমাসূপসম্পন্নেন মে, আৰুসো, অত্থপটিসম্ভিদা সচ্ছিকতা ওধিসো ব্যঞ্জনসো. তমহং অনেকপরিযাযেন আচিক্খামি দেসেমি পঞ্ঞাপেমি পট্ঠপেমি ৰিৰরামি ৰিভজামি উত্তানীকরোমি. যস্স খো পনস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা, সো মং পঞ্হেন. অহং ৰেয্যাকরণেন সম্মুখীভূতো নো সত্থা যো নো ধম্মানং সুকুসলো.

‘‘অদ্ধমাসূপসম্পন্নেন মে, আৰুসো, ধম্মপটিসম্ভিদা সচ্ছিকতা ওধিসো ব্যঞ্জনসো. তমহং অনেকপরিযাযেন আচিক্খামি দেসেমি পঞ্ঞাপেমি পট্ঠপেমি ৰিৰরামি ৰিভজামি উত্তানীকরোমি. যস্স খো পনস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা, সো মং পঞ্হেন. অহং ৰেয্যাকরণেন সম্মুখীভূতো নো সত্থা যো নো ধম্মানং সুকুসলো.

‘‘অদ্ধমাসূপসম্পন্নেন মে, আৰুসো, নিরুত্তিপটিসম্ভিদা সচ্ছিকতা ওধিসো ব্যঞ্জনসো. তমহং অনেকপরিযাযেন আচিক্খামি দেসেমি পঞ্ঞাপেমি পট্ঠপেমি ৰিৰরামি ৰিভজামি উত্তানীকরোমি. যস্স খো পনস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা, সো মং পঞ্হেন. অহং ৰেয্যাকরণেন সম্মুখীভূতো নো সত্থা যো নো ধম্মানং সুকুসলো.

‘‘অদ্ধমাসূপসম্পন্নেন মে, আৰুসো, পটিভানপটিসম্ভিদা সচ্ছিকতা ওধিসো ব্যঞ্জনসো. তমহং অনেকপরিযাযেন আচিক্খামি দেসেমি পঞ্ঞাপেমি পট্ঠপেমি ৰিৰরামি ৰিভজামি উত্তানীকরোমি. যস্স খো পনস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা, সো মং পঞ্হেন. অহং ৰেয্যাকরণেন সম্মুখীভূতো নো সত্থা যো নো ধম্মানং সুকুসলো’’তি. দুতিযং.

৩. মহাকোট্ঠিকসুত্তং

১৭৩. অথ খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা সারিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচ –

‘‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা অত্থঞ্ঞং কিঞ্চী’’তি?

‘‘মা হেৰং, আৰুসো’’.

‘‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা নত্থঞ্ঞং কিঞ্চী’’তি?

‘‘মা হেৰং, আৰুসো’’.

‘‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা অত্থি চ নত্থি চ অঞ্ঞং কিঞ্চী’’তি?

‘‘মা হেৰং, আৰুসো’’.

‘‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা নেৰত্থি নো নত্থঞ্ঞং কিঞ্চী’’তি?

‘‘মা হেৰং, আৰুসো’’.

‘‘‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা অত্থঞ্ঞং কিঞ্চী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৰং, আৰুসো’তি ৰদেসি. ‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা নত্থঞ্ঞং কিঞ্চী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘মা হেৰং, আৰুসো’তি ৰদেসি. ‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা অত্থি চ নত্থি চ অঞ্ঞং কিঞ্চী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘মা হেৰং, আৰুসো’তি ৰদেসি. ‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা নেৰত্থি নো নত্থঞ্ঞং কিঞ্চী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘মা হেৰং, আৰুসো’তি ৰদেসি. যথা কথং পন, আৰুসো, ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো দট্ঠব্বো’’তি?

‘‘‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা অত্থঞ্ঞং কিঞ্চী’তি, ইতি ৰদং অপ্পপঞ্চং পপঞ্চেতি. ‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা নত্থঞ্ঞং কিঞ্চী’তি, ইতি ৰদং অপ্পপঞ্চং পপঞ্চেতি. ‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা অত্থি চ নত্থি চ অঞ্ঞং কিঞ্চী’তি, ইতি ৰদং অপ্পপঞ্চং পপঞ্চেতি. ‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা নেৰত্থি নো নত্থঞ্ঞং কিঞ্চী’তি, ইতি ৰদং অপ্পপঞ্চং পপঞ্চেতি. যাৰতা, আৰুসো, ছন্নং ফস্সাযতনানং গতি তাৰতা পপঞ্চস্স গতি; যাৰতা পপঞ্চস্স গতি তাৰতা ছন্নং ফস্সাযতনানং গতি. ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা পপঞ্চনিরোধো পপঞ্চৰূপসমো’’তি. ততিযং.

৪. আনন্দসুত্তং

১৭৪. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেনাযস্মা মহাকোট্ঠিকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা মহাকোট্ঠিকেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো আযস্মন্তং মহাকোট্ঠিকং এতদৰোচ –

‘‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা অত্থঞ্ঞং কিঞ্চী’’তি?

‘‘মা হেৰং, আৰুসো’’.

‘‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা নত্থঞ্ঞং কিঞ্চী’’তি?

‘‘মা হেৰং, আৰুসো’’.

‘‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা অত্থি চ নত্থি চ অঞ্ঞং কিঞ্চী’’তি?

‘‘মা হেৰং, আৰুসো’’.

‘‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা নেৰত্থি নো নত্থঞ্ঞং কিঞ্চী’’তি?

‘‘মা হেৰং, আৰুসো’’.

‘‘‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা অত্থঞ্ঞং কিঞ্চী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘মা হেৰং, আৰুসো’তি ৰদেসি. ‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা নত্থঞ্ঞং কিঞ্চী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘মা হেৰং, আৰুসো’তি ৰদেসি. ‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা অত্থি চ নত্থি চ অঞ্ঞং কিঞ্চী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘মা হেৰং, আৰুসো’তি ৰদেসি. ‘ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা নেৰত্থি নো নত্থঞ্ঞং কিঞ্চী’তি, ইতি পুট্ঠো সমানো – ‘মা হেৰং, আৰুসো’তি ৰদেসি. যথা কথং পনাৰুসো, ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো দট্ঠব্বো’’তি?