(২০) ৫. মহাৰগ্গো

১. সোতানুগতসুত্তং

১৯১. ‘‘সোতানুগতানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং, ৰচসা পরিচিতানং, মনসানুপেক্খিতানং, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধানং চত্তারো আনিসংসা পাটিকঙ্খা. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ধম্মং পরিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. তস্স তে ধম্মা সোতানুগতা হোন্তি, ৰচসা পরিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা. সো মুট্ঠস্সতি [মুট্ঠস্সতী (সী.)] কালং কুরুমানো অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং উপপজ্জতি. তস্স তত্থ সুখিনো ধম্মপদা প্লৰন্তি [পিলপন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)]. দন্ধো, ভিক্খৰে, সতুপ্পাদো; অথ সো সত্তো খিপ্পংযেৰ ৰিসেসগামী হোতি. সোতানুগতানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং, ৰচসা পরিচিতানং, মনসানুপেক্খিতানং, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধানং অযং পঠমো আনিসংসো পাটিকঙ্খো.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু ধম্মং পরিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. তস্স তে ধম্মা সোতানুগতা হোন্তি, ৰচসা পরিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা. সো মুট্ঠস্সতি কালং কুরুমানো অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং উপপজ্জতি. তস্স তত্থ ন হেৰ খো সুখিনো ধম্মপদা প্লৰন্তি; অপি চ খো ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো দেৰপরিসাযং ধম্মং দেসেতি. তস্স এৰং হোতি – ‘অযং ৰা সো ধম্মৰিনযো, যত্থাহং পুব্বে ব্রহ্মচরিযং অচরি’ন্তি. দন্ধো, ভিক্খৰে, সতুপ্পাদো; অথ সো সত্তো খিপ্পমেৰ ৰিসেসগামী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো কুসলো ভেরিসদ্দস্স. সো অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো ভেরিসদ্দং সুণেয্য. তস্স ন হেৰ খো অস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা – ‘ভেরিসদ্দো নু খো, ন নু খো ভেরিসদ্দো’তি! অথ খো ভেরিসদ্দোত্ৰেৰ নিট্ঠং গচ্ছেয্য. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ধম্মং পরিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. তস্স তে ধম্মা সোতানুগতা হোন্তি, ৰচসা পরিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা. সো মুট্ঠস্সতি কালং কুরুমানো অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং উপপজ্জতি. তস্স তত্থ ন হেৰ খো সুখিনো ধম্মপদা প্লৰন্তি; অপি চ খো ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো দেৰপরিসাযং ধম্মং দেসেতি. তস্স এৰং হোতি – ‘অযং ৰা সো ধম্মৰিনযো, যত্থাহং পুব্বে ব্রহ্মচরিযং অচরি’ন্তি. দন্ধো, ভিক্খৰে, সতুপ্পাদো; অথ সো সত্তো খিপ্পংযেৰ ৰিসেসগামী হোতি. সোতানুগতানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং, ৰচসা পরিচিতানং, মনসানুপেক্খিতানং, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধানং অযং দুতিযো আনিসংসো পাটিকঙ্খো.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু ধম্মং পরিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. তস্স তে ধম্মা সোতানুগতা হোন্তি, ৰচসা পরিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা. সো মুট্ঠস্সতি কালং কুরুমানো অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং উপপজ্জতি. তস্স তত্থ ন হেৰ খো সুখিনো ধম্মপদা প্লৰন্তি, নপি ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো দেৰপরিসাযং ধম্মং দেসেতি; অপি চ খো দেৰপুত্তো দেৰপরিসাযং ধম্মং দেসেতি. তস্স এৰং হোতি – ‘অযং ৰা সো ধম্মৰিনযো, যত্থাহং পুব্বে ব্রহ্মচরিযং অচরি’ন্তি. দন্ধো, ভিক্খৰে, সতুপ্পাদো; অথ সো সত্তো খিপ্পংযেৰ ৰিসেসগামী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো কুসলো সঙ্খসদ্দস্স. সো অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো সঙ্খসদ্দং সুণেয্য. তস্স ন হেৰ খো অস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা – ‘সঙ্খসদ্দো নু খো, ন নু খো সঙ্খসদ্দো’তি! অথ খো সঙ্খসদ্দোত্ৰেৰ নিট্ঠং গচ্ছেয্য. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ধম্মং পরিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. তস্স তে ধম্মা সোতানুগতা হোন্তি, ৰচসা পরিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা. সো মুট্ঠস্সতি কালং কুরুমানো অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং উপপজ্জতি. তস্স তত্থ ন হেৰ খো সুখিনো ধম্মপদা প্লৰন্তি, নপি ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো দেৰপরিসাযং ধম্মং দেসেতি; অপি চ খো দেৰপুত্তো দেৰপরিসাযং ধম্মং দেসেতি. তস্স এৰং হোতি – ‘অযং ৰা সো ধম্মৰিনযো, যত্থাহং পুব্বে ব্রহ্মচরিযং অচরি’ন্তি. দন্ধো, ভিক্খৰে, সতুপ্পাদো; অথ সো সত্তো খিপ্পংযেৰ ৰিসেসগামী হোতি. সোতানুগতানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং, ৰচসা পরিচিতানং, মনসানুপেক্খিতানং, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধানং অযং ততিযো আনিসংসো পাটিকঙ্খো.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু ধম্মং পরিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. তস্স তে ধম্মা সোতানুগতা হোন্তি, ৰচসা পরিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা. সো মুট্ঠস্সতি কালং কুরুমানো অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং উপপজ্জতি. তস্স তত্থ ন হেৰ খো সুখিনো ধম্মপদা প্লৰন্তি, নপি ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো দেৰপরিসাযং ধম্মং দেসেতি, নপি দেৰপুত্তো দেৰপরিসাযং ধম্মং দেসেতি; অপি চ খো ওপপাতিকো ওপপাতিকং সারেতি – ‘সরসি ত্ৰং, মারিস, সরসি ত্ৰং, মারিস, যত্থ মযং পুব্বে ব্রহ্মচরিযং অচরিম্হা’তি. সো এৰমাহ – ‘সরামি, মারিস, সরামি, মারিসা’তি. দন্ধো, ভিক্খৰে, সতুপ্পাদো; অথ সো সত্তো খিপ্পংযেৰ ৰিসেসগামী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দ্ৰে সহাযকা সহপংসুকীল়িকা [সহপংসুকীল়কা (স্যা. কং.)]. তে কদাচি করহচি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমাগচ্ছেয্যুং. অঞ্ঞো পন [সমাগচ্ছেয্যুং, তমেনং (সী. স্যা. কং. পী.)] সহাযকো সহাযকং এৰং ৰদেয্য – ‘ইদম্পি, সম্ম, সরসি, ইদম্পি, সম্ম, সরসী’তি. সো এৰং ৰদেয্য – ‘সরামি, সম্ম, সরামি, সম্মা’তি. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ধম্মং পরিযাপুণাতি – সুত্তং, গেয্যং, ৰেয্যাকরণং, গাথং, উদানং, ইতিৰুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৰেদল্লং. তস্স তে ধম্মা সোতানুগতা হোন্তি, ৰচসা পরিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা. সো মুট্ঠস্সতি কালং কুরুমানো অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং উপপজ্জতি. তস্স তত্থ ন হেৰ খো সুখিনো ধম্মপদা প্লৰন্তি, নপি ভিক্খু ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো দেৰপরিসাযং ধম্মং দেসেতি, নপি দেৰপুত্তো দেৰপরিসাযং ধম্মং দেসেতি; অপি চ খো ওপপাতিকো ওপপাতিকং সারেতি – ‘সরসি ত্ৰং, মারিস, সরসি ত্ৰং, মারিস, যত্থ মযং পুব্বে ব্রহ্মচরিযং অচরিম্হা’তি. সো এৰমাহ – ‘সরামি, মারিস, সরামি, মারিসা’তি. দন্ধো, ভিক্খৰে, সতুপ্পাদো; অথ খো সো সত্তো খিপ্পংযেৰ ৰিসেসগামী হোতি. সোতানুগতানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং, ৰচসা পরিচিতানং, মনসানুপেক্খিতানং, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধানং অযং চতুত্থো আনিসংসো পাটিকঙ্খো. সোতানুগতানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং, ৰচসা পরিচিতানং, মনসানুপেক্খিতানং দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধানং ইমে চত্তারো আনিসংসা পাটিকঙ্খা’’তি. পঠমং.

২. ঠানসুত্তং

১৯২. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, ঠানানি চতূহি ঠানেহি ৰেদিতব্বানি. কতমানি চত্তারি? সংৰাসেন, ভিক্খৰে, সীলং ৰেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেন. সংৰোহারেন, ভিক্খৰে, সোচেয্যং ৰেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেন. আপদাসু, ভিক্খৰে, থামো ৰেদিতব্বো, সো চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেন. সাকচ্ছায, ভিক্খৰে, পঞ্ঞা ৰেদিতব্বা, সা চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনাতি.

[সং. নি. ১.১২২] ‘‘‘সংৰাসেন, ভিক্খৰে, সীলং ৰেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সংৰসমানো এৰং জানাতি – ‘দীঘরত্তং খো অযমাযস্মা খণ্ডকারী ছিদ্দকারী সবলকারী কম্মাসকারী, ন সন্ততকারী ন সন্ততৰুত্তি [সততৰুত্তি (স্যা. কং.)]; সীলেসু দুস্সীলো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা সীলৰা’’’তি.

‘‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সংৰসমানো এৰং জানাতি – ‘দীঘরত্তং খো অযমাযস্মা অখণ্ডকারী অচ্ছিদ্দকারী অসবলকারী অকম্মাসকারী সন্ততকারী সন্ততৰুত্তি; সীলেসু সীলৰা অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা দুস্সীলো’তি. ‘সংৰাসেন, ভিক্খৰে, সীলং ৰেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘সংৰোহারেন, ভিক্খৰে, সোচেয্যং ৰেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সংৰোহরমানো এৰং জানাতি – ‘অঞ্ঞথা খো অযমাযস্মা একেন একো ৰোহরতি, অঞ্ঞথা দ্ৰীহি, অঞ্ঞথা তীহি, অঞ্ঞথা সম্বহুলেহি; ৰোক্কমতি অযমাযস্মা পুরিমৰোহারা পচ্ছিমৰোহারং; অপরিসুদ্ধৰোহারো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা পরিসুদ্ধৰোহারো’’’তি.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সংৰোহরমানো এৰং জানাতি – ‘যথেৰ খো অযমাযস্মা একেন একো ৰোহরতি, তথা দ্ৰীহি, তথা তীহি, তথা সম্বহুলেহি. নাযমাযস্মা ৰোক্কমতি পুরিমৰোহারা পচ্ছিমৰোহারং; পরিসুদ্ধৰোহারো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা অপরিসুদ্ধৰোহারো’তি. ‘সংৰোহারেন, ভিক্খৰে, সোচেয্যং ৰেদিতব্বং, তঞ্চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘আপদাসু, ভিক্খৰে, থামো ৰেদিতব্বো, সো চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো, ভোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো, রোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো ন ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘তথাভূতো খো অযং লোকসন্নিৰাসো তথাভূতো অযং অত্তভাৰপটিলাভো যথাভূতে লোকসন্নিৰাসে যথাভূতে অত্তভাৰপটিলাভে অট্ঠ লোকধম্মা লোকং অনুপরিৰত্তন্তি লোকো চ অট্ঠ লোকধম্মে অনুপরিৰত্ততি – লাভো চ, অলাভো চ, যসো চ, অযসো চ, নিন্দা চ, পসংসা চ, সুখঞ্চ, দুক্খঞ্চা’তি. সো ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো ভোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো রোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি, উরত্তাল়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো ভোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো রোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘তথাভূতো খো অযং লোকসন্নিৰাসো তথাভূতো অযং অত্তভাৰপটিলাভো যথাভূতে লোকসন্নিৰাসে যথাভূতে অত্তভাৰপটিলাভে অট্ঠ লোকধম্মা লোকং অনুপরিৰত্তন্তি লোকো চ অট্ঠ লোকধম্মে অনুপরিৰত্ততি – লাভো চ, অলাভো চ, যসো চ, অযসো চ, নিন্দা চ, পসংসা চ, সুখঞ্চ, দুক্খঞ্চা’তি. সো ঞাতিব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো ভোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো রোগব্যসনেন ৰা ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি ন কিলমতি ন পরিদেৰতি, ন উরত্তাল়িং কন্দতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি. ‘আপদাসু, ভিক্খৰে, থামো ৰেদিতব্বো, সো চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘‘সাকচ্ছায, ভিক্খৰে, পঞ্ঞা ৰেদিতব্বা, সা চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? ইধ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সাকচ্ছাযমানো এৰং জানাতি – ‘যথা খো ইমস্স আযস্মতো উম্মগ্গো যথা চ অভিনীহারো যথা চ পঞ্হাসমুদাহারো, দুপ্পঞ্ঞো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা পঞ্ঞৰা. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা ন চেৰ গম্ভীরং অত্থপদং উদাহরতি সন্তং পণীতং অতক্কাৰচরং নিপুণং পণ্ডিতৰেদনীযং. যঞ্চ অযমাযস্মা ধম্মং ভাসতি তস্স চ নপ্পটিবলো সংখিত্তেন ৰা ৰিত্থারেন ৰা অত্থং আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতুং. দুপ্পঞ্ঞো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা পঞ্ঞৰা’’’তি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, চক্খুমা পুরিসো উদকরহদস্স তীরে ঠিতো পস্সেয্য পরিত্তং মচ্ছং উম্মুজ্জমানং. তস্স এৰমস্স – ‘যথা খো ইমস্স মচ্ছস্স উম্মগ্গো যথা চ ঊমিঘাতো যথা চ ৰেগাযিতত্তং, পরিত্তো অযং মচ্ছো, নাযং মচ্ছো মহন্তো’তি. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সাকচ্ছাযমানো এৰং জানাতি – ‘যথা খো ইমস্স আযস্মতো উম্মগ্গো যথা চ অভিনীহারো যথা চ পঞ্হাসমুদাহারো, দুপ্পঞ্ঞো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা পঞ্ঞৰা. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা ন চেৰ গম্ভীরং অত্থপদং উদাহরতি সন্তং পণীতং অতক্কাৰচরং নিপুণং পণ্ডিতৰেদনীযং. যঞ্চ অযমাযস্মা ধম্মং ভাসতি, তস্স চ ন পটিবলো সংখিত্তেন ৰা ৰিত্থারেন ৰা অত্থং আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতুং. দুপ্পঞ্ঞো অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা পঞ্ঞৰা’’’তি.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সাকচ্ছাযমানো এৰং জানাতি – ‘যথা খো ইমস্স আযস্মতো উম্মগ্গো যথা চ অভিনীহারো যথা চ পঞ্হাসমুদাহারো, পঞ্ঞৰা অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা দুপ্পঞ্ঞো. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা গম্ভীরঞ্চেৰ অত্থপদং উদাহরতি সন্তং পণীতং অতক্কাৰচরং নিপুণং পণ্ডিতৰেদনীযং. যঞ্চ অযমাযস্মা ধম্মং ভাসতি, তস্স চ পটিবলো সংখিত্তেন ৰা ৰিত্থারেন ৰা অত্থং আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতুং. পঞ্ঞৰা অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা দুপ্পঞ্ঞো’’’তি.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, চক্খুমা পুরিসো উদকরহদস্স তীরে ঠিতো পস্সেয্য মহন্তং মচ্ছং উম্মুজ্জমানং. তস্স এৰমস্স – ‘যথা খো ইমস্স মচ্ছস্স উম্মগ্গো যথা চ ঊমিঘাতো যথা চ ৰেগাযিতত্তং, মহন্তো অযং মচ্ছো, নাযং মচ্ছো পরিত্তো’তি. এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলেন সদ্ধিং সাকচ্ছাযমানো এৰং জানাতি – ‘যথা খো ইমস্স আযস্মতো উম্মগ্গো যথা চ অভিনীহারো যথা চ পঞ্হাসমুদাহারো, পঞ্ঞৰা অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা দুপ্পঞ্ঞো. তং কিস্স হেতু? তথা হি অযমাযস্মা গম্ভীরঞ্চেৰ অত্থপদং উদাহরতি সন্তং পণীতং অতক্কাৰচরং নিপুণং পণ্ডিতৰেদনীযং. যঞ্চ অযমাযস্মা ধম্মং ভাসতি, তস্স চ পটিবলো সংখিত্তেন ৰা ৰিত্থারেন ৰা অত্থং আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতুং. পঞ্ঞৰা অযমাযস্মা, নাযমাযস্মা দুপ্পঞ্ঞো’তি.

‘‘‘সাকচ্ছায, ভিক্খৰে, পঞ্ঞা ৰেদিতব্বা, সা চ খো দীঘেন অদ্ধুনা, ন ইত্তরং; মনসিকরোতা, নো অমনসিকরোতা; পঞ্ঞৰতা, নো দুপ্পঞ্ঞেনা’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং. ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি ঠানানি ইমেহি চতূহি ঠানেহি ৰেদিতব্বানী’’তি. দুতিযং.

৩. ভদ্দিযসুত্তং

১৯৩. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. অথ খো ভদ্দিযো লিচ্ছৰি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ভদ্দিযো লিচ্ছৰি ভগৰন্তং এতদৰোচ –

‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘মাযাৰী সমণো গোতমো আৰট্টনিং মাযং [আৰট্টনীমাযং (সী.), আৰট্টনিমাযং (স্যা. কং. ক.) ম. নি. ২.৬০ পস্সিতব্বং] জানাতি যায অঞ্ঞতিত্থিযানং সাৰকে আৰট্টেতী’তি. যে তে, ভন্তে, এৰমাহংসু – ‘মাযাৰী সমণো গোতমো আৰট্টনিং মাযং জানাতি যায অঞ্ঞতিত্থিযানং সাৰকে আৰট্টেতী’তি, কচ্চি তে, ভন্তে, ভগৰতো ৰুত্তৰাদিনো, ন চ ভগৰন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তি, ধম্মস্স চ অনুধম্মং ব্যাকরোন্তি, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৰাদানুপাতো গারয্হং ঠানং আগচ্ছতি, অনব্ভক্খাতুকামা হি মযং, ভন্তে, ভগৰন্ত’’ন্তি?

‘‘এথ তুম্হে, ভদ্দিয, মা অনুস্সৰেন, মা পরম্পরায, মা ইতিকিরায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকারপরিৰিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বরূপতায, মা ‘সমণো নো গরূ’তি. যদা তুম্হে, ভদ্দিয, অত্তনাৰ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা অকুসলা, ইমে ধম্মা সাৰজ্জা, ইমে ধম্মা ৰিঞ্ঞুগরহিতা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তী’তি, অথ তুম্হে, ভদ্দিয, পজহেয্যাথ.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভদ্দিয, লোভো পুরিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৰা অহিতায ৰা’’তি? ‘‘অহিতায, ভন্তে’’. ‘‘লুদ্ধো পনাযং, ভদ্দিয, পুরিসপুগ্গলো লোভেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পরদারম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পরম্পি তথত্তায [তদত্থায (ক.) অ. নি. ৩.৬৬] সমাদপেতি যংস হোতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভদ্দিয, দোসো পুরিসস্স…পে… মোহো পুরিসস্স…পে… সারম্ভো পুরিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৰা অহিতায ৰা’’তি? ‘‘অহিতায, ভন্তে’’. ‘‘সারদ্ধো পনাযং, ভদ্দিয, পুরিসপুগ্গলো সারম্ভেন অভিভূতো পরিযাদিন্নচিত্তো পাণম্পি হনতি, অদিন্নম্পি আদিযতি, পরদারম্পি গচ্ছতি, মুসাপি ভণতি, পরম্পি তথত্তায সমাদপেতি যংস হোতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভদ্দিয, ইমে ধম্মা কুসলা ৰা অকুসলা ৰা’’তি? ‘‘অকুসলা, ভন্তে’’. ‘‘সাৰজ্জা ৰা অনৰজ্জা ৰা’’তি? ‘‘সাৰজ্জা, ভন্তে’’. ‘‘ৰিঞ্ঞুগরহিতা ৰা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৰা’’তি? ‘‘ৰিঞ্ঞুগরহিতা, ভন্তে’’. ‘‘সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি, নো ৰা? কথং ৰা এত্থ হোতী’’তি? ‘‘সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি. এৰং নো এত্থ হোতী’’তি.

‘‘ইতি খো, ভদ্দিয, যং তং তে অৰোচুম্হা – এথ তুম্হে, ভদ্দিয, মা অনুস্সৰেন, মা পরম্পরায, মা ইতিকিরায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকারপরিৰিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বরূপতায, মা ‘সমণো নো গরূ’তি. যদা তুম্হে, ভদ্দিয, অত্তনাৰ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা অকুসলা, ইমে ধম্মা সাৰজ্জা, ইমে ধম্মা ৰিঞ্ঞুগরহিতা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তীতি, অথ তুম্হে, ভদ্দিয, পজহেয্যাথা’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘এথ তুম্হে, ভদ্দিয, মা অনুস্সৰেন, মা পরম্পরায, মা ইতিকিরায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকারপরিৰিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বরূপতায, মা ‘সমণো নো গরূ’তি. যদা তুম্হে, ভদ্দিয, অত্তনাৰ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা কুসলা, ইমে ধম্মা অনৰজ্জা, ইমে ধম্মা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৰত্তন্তী’তি, অথ তুম্হে, ভদ্দিয, উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যাথা’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভদ্দিয, অলোভো পুরিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৰা অহিতায ৰা’’তি? ‘‘হিতায, ভন্তে’’. ‘‘অলুদ্ধো পনাযং, ভদ্দিয, পুরিসপুগ্গলো লোভেন অনভিভূতো অপরিযাদিন্নচিত্তো নেৰ পাণং হনতি, ন অদিন্নং আদিযতি, ন পরদারং গচ্ছতি, ন মুসা ভণতি, পরম্পি তথত্তায ন সমাদপেতি যং’স হোতি দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভদ্দিয, অদোসো পুরিসস্স…পে… অমোহো পুরিসস্স…পে… অসারম্ভো পুরিসস্স অজ্ঝত্তং উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি হিতায ৰা অহিতায ৰা’’তি? ‘‘হিতায, ভন্তে’’. ‘‘অসারদ্ধো পনাযং, ভদ্দিয, পুরিসপুগ্গলো সারম্ভেন অনভিভূতো অপরিযাদিন্নচিত্তো নেৰ পাণং হনতি, ন অদিন্নং আদিযতি, ন পরদারং গচ্ছতি, ন মুসা ভণতি, পরম্পি তথত্তায ন সমাদপেতি যং’স হোতি দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভদ্দিয, ইমে ধম্মা কুসলা ৰা অকুসলা ৰা’’তি? ‘‘কুসলা, ভন্তে’’. ‘‘সাৰজ্জা ৰা অনৰজ্জা ৰা’’তি? ‘‘অনৰজ্জা, ভন্তে’’. ‘‘ৰিঞ্ঞুগরহিতা ৰা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৰা’’তি? ‘‘ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা, ভন্তে’’. ‘‘সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৰত্তন্তি নো ৰা? কথং ৰা এত্থ হোতী’’তি? ‘‘সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না হিতায সুখায সংৰত্তন্তি. এৰং নো এত্থ হোতী’’তি.

‘‘ইতি খো, ভদ্দিয, যং তং তে অৰোচুম্হা – এথ তুম্হে, ভদ্দিয, মা অনুস্সৰেন, মা পরম্পরায, মা ইতিকিরায, মা পিটকসম্পদানেন, মা তক্কহেতু, মা নযহেতু, মা আকারপরিৰিতক্কেন, মা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা, মা ভব্বরূপতায, মা ‘সমণো নো গরূ’তি. যদা তুম্হে, ভদ্দিয, অত্তনাৰ জানেয্যাথ – ‘ইমে ধম্মা কুসলা, ইমে ধম্মা অনৰজ্জা, ইমে ধম্মা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা, ইমে ধম্মা সমত্তা সমাদিন্না হিতায সুখায সংৰত্তন্তীতি, অথ তুম্হে, ভদ্দিয, উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যাথা’তি, ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং.

‘‘যে খো তে, ভদ্দিয, লোকে সন্তো সপ্পুরিসা তে সাৰকং এৰং সমাদপেন্তি – ‘এহি ত্ৰং, অম্ভো পুরিস, লোভং ৰিনেয্য [ৰিনেয্য ৰিনেয্য (সী. স্যা. কং.)] ৰিহরাহি. লোভং ৰিনেয্য ৰিহরন্তো ন লোভজং কম্মং করিস্সসি কাযেন ৰাচায মনসা. দোসং ৰিনেয্য ৰিহরাহি. দোসং ৰিনেয্য ৰিহরন্তো ন দোসজং কম্মং করিস্সসি কাযেন ৰাচায মনসা. মোহং ৰিনেয্য ৰিহরাহি. মোহং ৰিনেয্য ৰিহরন্তো ন মোহজং কম্মং করিস্সসি কাযেন ৰাচায মনসা. সারম্ভং ৰিনেয্য ৰিহরাহি. সারম্ভং ৰিনেয্য ৰিহরন্তো ন সারম্ভজং কম্মং করিস্সসি কাযেন ৰাচায মনসা’’’তি.

এৰং ৰুত্তে ভদ্দিযো লিচ্ছৰি ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… উপাসকং মং, ভন্তে, ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.

‘‘অপি নু তাহং, ভদ্দিয, এৰং অৰচং – ‘এহি মে ত্ৰং, ভদ্দিয, সাৰকো হোহি; অহং সত্থা ভৰিস্সামী’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘এৰংৰাদিং খো মং, ভদ্দিয, এৰমক্খাযিং একে সমণব্রাহ্মণা অসতা তুচ্ছা মুসা অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তি – ‘মাযাৰী সমণো গোতমো আৰট্টনিং মাযং জানাতি যায অঞ্ঞতিত্থিযানং সাৰকে আৰট্টেতী’’’তি. ‘‘ভদ্দিকা, ভন্তে, আৰট্টনী মাযা. কল্যাণী, ভন্তে, আৰট্টনী মাযা. পিযা মে, ভন্তে, ঞাতিসালোহিতা ইমায আৰট্টনিযা আৰট্টেয্যুং, পিযানম্পি মে অস্স ঞাতিসালোহিতানং দীঘরত্তং হিতায সুখায. সব্বে চেপি, ভন্তে, খত্তিযা ইমায আৰট্টনিযা আৰট্টেয্যুং, সব্বেসম্পিস্স খত্তিযানং দীঘরত্তং হিতায সুখায. সব্বে চেপি, ভন্তে, ব্রাহ্মণা… ৰেস্সা … সুদ্দা ইমায আৰট্টনিযা আৰট্টেয্যুং, সব্বেসম্পিস্স সুদ্দানং দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি.

‘‘এৰমেতং, ভদ্দিয, এৰমেতং, ভদ্দিয! সব্বে চেপি, ভদ্দিয, খত্তিযা ইমায আৰট্টনিযা আৰট্টেয্যুং অকুসলধম্মপ্পহানায কুসলধম্মূপসম্পদায, সব্বেসম্পিস্স খত্তিযানং দীঘরত্তং হিতায সুখায. সব্বে চেপি, ভদ্দিয, ব্রাহ্মণা… ৰেস্সা… সুদ্দা আৰট্টেয্যুং অকুসলধম্মপ্পহানায কুসলধম্মূপসম্পদায, সব্বেসম্পিস্স সুদ্দানং দীঘরত্তং হিতায সুখায. সদেৰকো চেপি, ভদ্দিয, লোকো সমারকো সব্রহ্মকো সস্সমণব্রাহ্মণী পজা সদেৰমনুস্সা ইমায আৰট্টনিযা আৰট্টেয্যুং [আৰট্টেয্য (?)] অকুসলধম্মপ্পহানায কুসলধম্মূপসম্পদায, সদেৰকস্সপিস্স লোকস্স সমারকস্স সব্রহ্মকস্স সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায দীঘরত্তং হিতায সুখায. ইমে চেপি, ভদ্দিয, মহাসালা ইমায আৰট্টনিযা আৰট্টেয্যুং অকুসলধম্মপ্পহানায কুসলধম্মূপসম্পদায, ইমেসম্পিস্স মহাসালানং দীঘরত্তং হিতায সুখায ( ) [(সচে চেতেয্যুং) (সী. স্যা. কং. পী.), (আৰট্টেয্যুং) (ক.) অ. নি. ৮.৪৪]. কো পন ৰাদো মনুস্সভূতস্সা’’তি! ততিযং.

৪. সামুগিযসুত্তং

১৯৪. একং সমযং আযস্মা আনন্দো কোলিযেসু ৰিহরতি সামুগং নাম [সাপূগং নাম (সী. স্যা. কং. পী.)] কোলিযানং নিগমো. অথ খো সম্বহুলা সামুগিযা কোলিযপুত্তা যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে সামুগিযে কোলিযপুত্তে আযস্মা আনন্দো এতদৰোচ –

‘‘চত্তারিমানি, ব্যগ্ঘপজ্জা, পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সম্মদক্খাতানি সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা সোকপরিদেৰানং [সোকপরিদ্দৰানং (সী.)] সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায. কতমানি চত্তারি? সীলপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, চিত্তপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, দিট্ঠিপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং, ৰিমুত্তিপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং.

‘‘কতমঞ্চ, ব্যগ্ঘপজ্জা, সীলপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং? ইধ, ব্যগ্ঘপজ্জা, ভিক্খু সীলৰা হোতি…পে… সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. অযং ৰুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, সীলপারিসুদ্ধি. ইতি এৰরূপিং সীলপারিসুদ্ধিং অপরিপূরং ৰা পরিপূরেস্সামি পরিপূরং ৰা তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি, যো তত্থ ছন্দো চ ৰাযামো চ উস্সাহো চ উস্সোল়্হী চ অপ্পটিৰানী চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, ইদং ৰুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, সীলপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং.

‘‘কতমঞ্চ, ব্যগ্ঘপজ্জা, চিত্তপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং? ইধ, ব্যগ্ঘপজ্জা, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযং ৰুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, চিত্তপারিসুদ্ধি. ইতি এৰরূপিং চিত্তপারিসুদ্ধিং অপরিপূরং ৰা পরিপূরেস্সামি পরিপূরং ৰা তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি, যো তত্থ ছন্দো চ ৰাযামো চ উস্সাহো চ উস্সোল়্হী চ অপ্পটিৰানী চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, ইদং ৰুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, চিত্তপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং.

‘‘কতমঞ্চ, ব্যগ্ঘপজ্জা, দিট্ঠিপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং? ইধ, ব্যগ্ঘপজ্জা, ভিক্খু ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. অযং ৰুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, দিট্ঠিপারিসুদ্ধি. ইতি এৰরূপিং দিট্ঠিপারিসুদ্ধিং অপরিপূরং ৰা…পে… তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি, যো তত্থ ছন্দো চ ৰাযামো চ উস্সাহো চ উস্সোল়্হী চ অপ্পটিৰানী চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, ইদং ৰুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, দিট্ঠিপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং.

‘‘কতমঞ্চ, ব্যগ্ঘপজ্জা, ৰিমুত্তিপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং? স খো সো, ব্যগ্ঘপজ্জা, অরিযসাৰকো ইমিনা চ সীলপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গেন সমন্নাগতো ইমিনা চ চিত্তপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গেন সমন্নাগতো ইমিনা চ দিট্ঠিপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গেন সমন্নাগতো রজনীযেসু ধম্মেসু চিত্তং ৰিরাজেতি, ৰিমোচনীযেসু ধম্মেসু চিত্তং ৰিমোচেতি. সো রজনীযেসু ধম্মেসু চিত্তং ৰিরাজেত্ৰা, ৰিমোচনীযেসু ধম্মেসু চিত্তং ৰিমোচেত্ৰা সম্মাৰিমুত্তিং ফুসতি. অযং ৰুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, ৰিমুত্তিপারিসুদ্ধি. ইতি এৰরূপিং ৰিমুত্তিপারিসুদ্ধিং অপরিপূরং ৰা পরিপূরেস্সামি পরিপূরং ৰা তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি, যো তত্থ ছন্দো চ ৰাযামো চ উস্সাহো চ উস্সোল়্হী চ অপ্পটিৰানী চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, ইদং ৰুচ্চতি, ব্যগ্ঘপজ্জা, ৰিমুত্তিপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং.

‘‘ইমানি খো, ব্যগ্ঘপজ্জা, চত্তারি পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি তেন ভগৰতা জানতা পস্সতা অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন সম্মদক্খাতানি সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযাযা’’তি. চতুত্থং.

৫. ৰপ্পসুত্তং

১৯৫. একং সমযং ভগৰা সক্কেসু ৰিহরতি কপিলৰত্থুস্মিং নিগ্রোধারামে. অথ খো ৰপ্পো সক্কো নিগণ্ঠসাৰকো যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো ৰপ্পং সক্কং নিগণ্ঠসাৰকং আযস্মা মহামোগ্গল্লানো এতদৰোচ –

‘‘ইধস্স, ৰপ্প, কাযেন সংৰুতো ৰাচায সংৰুতো মনসা সংৰুতো অৰিজ্জাৰিরাগা ৰিজ্জুপ্পাদা. পস্সসি নো ত্ৰং, ৰপ্প, তং ঠানং যতোনিদানং পুরিসং দুক্খৰেদনিযা আসৰা অস্সৰেয্যুং [অন্ৰাস্সৰেয্যুং (ক.)] অভিসম্পরায’’ন্তি? ‘‘পস্সামহং, ভন্তে, তং ঠানং. ইধস্স, ভন্তে, পুব্বে পাপকম্মং কতং অৰিপক্কৰিপাকং. ততোনিদানং পুরিসং দুক্খৰেদনিযা আসৰা অস্সৰেয্যুং অভিসম্পরায’’ন্তি. অযঞ্চেৰ খো পন আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স ৰপ্পেন সক্কেন নিগণ্ঠসাৰকেন সদ্ধিং অন্তরাকথা ৰিপ্পকতা হোতি.

অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেন উপট্ঠানসালা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৰোচ –

‘‘কায নুত্থ, মোগ্গল্লান, এতরহি কথায সন্নিসিন্না; কা চ পন ৰো অন্তরাকথা ৰিপ্পকতা’’তি? ‘‘ইধাহং, ভন্তে, ৰপ্পং সক্কং নিগণ্ঠসাৰকং এতদৰোচং – ‘ইধস্স, ৰপ্প, কাযেন সংৰুতো ৰাচায সংৰুতো মনসা সংৰুতো অৰিজ্জাৰিরাগা ৰিজ্জুপ্পাদা. পস্সসি নো ত্ৰং, ৰপ্প, তং ঠানং যতোনিদানং পুরিসং দুক্খৰেদনিযা আসৰা অস্সৰেয্যুং অভিসম্পরায’ন্তি? এৰং ৰুত্তে, ভন্তে, ৰপ্পো সক্কো নিগণ্ঠসাৰকো মং এতদৰোচ – ‘পস্সামহং, ভন্তে, তং ঠানং. ইধস্স, ভন্তে, পুব্বে পাপকম্মং কতং অৰিপক্কৰিপাকং. ততোনিদানং পুরিসং দুক্খৰেদনিযা আসৰা অস্সৰেয্যুং অভিসম্পরায’ন্তি. অযং খো নো, ভন্তে, ৰপ্পেন সক্কেন নিগণ্ঠসাৰকেন সদ্ধিং অন্তরাকথা ৰিপ্পকতা; অথ ভগৰা অনুপ্পত্তো’’তি.

অথ খো ভগৰা ৰপ্পং সক্কং নিগণ্ঠসাৰকং এতদৰোচ – ‘‘সচে মে ত্ৰং, ৰপ্প, অনুঞ্ঞেয্যঞ্চেৰ অনুজানেয্যাসি, পটিক্কোসিতব্বঞ্চ পটিক্কোসেয্যাসি, যস্স চ মে ভাসিতস্স অত্থং ন জানেয্যাসি মমেৰেত্থ উত্তরি পটিপুচ্ছেয্যাসি – ‘ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি, সিযা নো এত্থ কথাসল্লাপো’’তি. ‘‘অনুঞ্ঞেয্যঞ্চেৰাহং, ভন্তে, ভগৰতো অনুজানিস্সামি, পটিক্কোসিতব্বঞ্চ পটিক্কোসিস্সামি, যস্স চাহং ভগৰতো ভাসিতস্স অত্থং ন জানিস্সামি ভগৰন্তংযেৰেত্থ উত্তরি পটিপুচ্ছিস্সামি – ‘ইদং ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি? হোতু নো এত্থ কথাসল্লাপো’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰপ্প, যে কাযসমারম্ভপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, কাযসমারম্ভা পটিৰিরতস্স এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি. সো নৰঞ্চ কম্মং ন করোতি, পুরাণঞ্চ কম্মং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তীকরোতি, সন্দিট্ঠিকা নিজ্জরা অকালিকা এহিপস্সিকা ওপনেয্যিকা পচ্চত্তং ৰেদিতব্বা ৰিঞ্ঞূহি [ৰিঞ্ঞূহীতি (সী. পী. ক.) সং. নি. ৪.৩৬৪ পস্সিতব্বং]. পস্সসি নো ত্ৰং, ৰপ্প, তং ঠানং যতোনিদানং পুরিসং দুক্খৰেদনিযা আসৰা অস্সৰেয্যুং অভিসম্পরায’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰপ্প, যে ৰচীসমারম্ভপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, ৰচীসমারম্ভা পটিৰিরতস্স এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি. সো নৰঞ্চ কম্মং ন করোতি, পুরাণঞ্চ কম্মং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তীকরোতি. সন্দিট্ঠিকা নিজ্জরা অকালিকা এহিপস্সিকা ওপনেয্যিকা পচ্চত্তং ৰেদিতব্বা ৰিঞ্ঞূহি. পস্সসি নো ত্ৰং, ৰপ্প, তং ঠানং যতোনিদানং পুরিসং দুক্খৰেদনিযা আসৰা অস্সৰেয্যুং অভিসম্পরায’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰপ্প, যে মনোসমারম্ভপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, মনোসমারম্ভা পটিৰিরতস্স এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি. সো নৰঞ্চ কম্মং ন করোতি, পুরাণঞ্চ কম্মং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তীকরোতি. সন্দিট্ঠিকা নিজ্জরা অকালিকা এহিপস্সিকা ওপনেয্যিকা পচ্চত্তং ৰেদিতব্বা ৰিঞ্ঞূহি. পস্সসি নো ত্ৰং, ৰপ্প, তং ঠানং যতোনিদানং পুরিসং দুক্খৰেদনিযা আসৰা অস্সৰেয্যুং অভিসম্পরায’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰপ্প, যে অৰিজ্জাপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা, অৰিজ্জাৰিরাগা ৰিজ্জুপ্পাদা এৰংস তে আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহা ন হোন্তি. সো নৰঞ্চ কম্মং ন করোতি, পুরাণঞ্চ কম্মং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তীকরোতি. সন্দিট্ঠিকা নিজ্জরা অকালিকা এহিপস্সিকা ওপনেয্যিকা পচ্চত্তং ৰেদিতব্বা ৰিঞ্ঞূহি. পস্সসি নো ত্ৰং, ৰপ্প, তং ঠানং যতোনিদানং পুরিসং দুক্খৰেদনিযা আসৰা অস্সৰেয্যুং অভিসম্পরায’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘এৰং সম্মা ৰিমুত্তচিত্তস্স খো, ৰপ্প, ভিক্খুনো ছ সততৰিহারা অধিগতা হোন্তি. সো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নেৰ সুমনো হোতি ন দুম্মনো; উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা…পে... জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞা নেৰ সুমনো হোতি ন দুম্মনো; উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো. সো কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদিযমানো ‘কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদিযামী’তি পজানাতি; জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদিযমানো ‘জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদিযামী’তি পজানাতি; ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা ইধেৰ সব্বৰেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতী ভৰিস্সন্তী’তি পজানাতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ৰপ্প, থূণং পটিচ্চ ছাযা পঞ্ঞাযতি. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য কুদ্দালপিটকং আদায. সো তং থূণং মূলে ছিন্দেয্য; মূলে ছিন্দিত্ৰা পলিখণেয্য; পলিখণিত্ৰা মূলানি উদ্ধরেয্য, অন্তমসো উসীরনাল়িমত্তানিপি [উসীরনাল়মত্তানিপি (সী.)]. সো তং থূণং খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দেয্য. খণ্ডাখণ্ডিকং ছেত্ৰা ফালেয্য. ফালেত্ৰা সকলিকং সকলিকং করেয্য. সকলিকং সকলিকং কত্ৰা ৰাতাতপে ৰিসোসেয্য. ৰাতাতপে ৰিসোসেত্ৰা অগ্গিনা ডহেয্য. অগ্গিনা ডহেত্ৰা মসিং করেয্য. মসিং করিত্ৰা মহাৰাতে ৰা ওফুণেয্য নদিযা ৰা সীঘসোতায পৰাহেয্য. এৰং হিস্স, ৰপ্প, যা থূণং পটিচ্চ ছাযা সা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা.

‘‘এৰমেৰং খো, ৰপ্প, এৰং সম্মা ৰিমুত্তচিত্তস্স ভিক্খুনো ছ সততৰিহারা অধিগতা হোন্তি. সো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নেৰ সুমনো হোতি ন দুম্মনো; উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা…পে… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায নেৰ সুমনো হোতি ন দুম্মনো; উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানো. সো কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদিযমানো ‘কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদিযামী’তি পজানাতি; জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদিযমানো ‘জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদিযামী’তি পজানাতি; ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা ইধেৰ সব্বৰেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতী ভৰিস্সন্তী’তি পজানাতি’’.

এৰং ৰুত্তে ৰপ্পো সক্কো নিগণ্ঠসাৰকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে, পুরিসো উদযত্থিকো অস্সপণিযং পোসেয্য. সো উদযঞ্চেৰ নাধিগচ্ছেয্য, উত্তরিঞ্চ কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্স. এৰমেৰং খো অহং, ভন্তে, উদযত্থিকো বালে নিগণ্ঠে পযিরুপাসিং. স্ৰাহং উদযঞ্চেৰ নাধিগচ্ছিং, উত্তরিঞ্চ কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অহোসিং. এসাহং, ভন্তে, অজ্জতগ্গে যো মে বালেসু নিগণ্ঠেসু পসাদো তং মহাৰাতে ৰা ওফুণামি নদিযা ৰা সীঘসোতায পৰাহেমি. অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… উপাসকং মং, ভন্তে, ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. পঞ্চমং.

৬. সাল়্হসুত্তং

১৯৬. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. অথ খো সাল়্হো চ লিচ্ছৰি অভযো চ লিচ্ছৰি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো সাল়্হো লিচ্ছৰি ভগৰন্তং এতদৰোচ –

‘‘সন্তি, ভন্তে, একে সমণব্রাহ্মণা দ্ৰযেন ওঘস্স নিত্থরণং পঞ্ঞপেন্তি – সীলৰিসুদ্ধিহেতু চ তপোজিগুচ্ছাহেতু চ. ইধ, ভন্তে, ভগৰা কিমাহা’’তি?

‘‘সীলৰিসুদ্ধিং খো অহং, সাল়্হ, অঞ্ঞতরং সামঞ্ঞঙ্গন্তি ৰদামি. যে তে, সাল়্হ, সমণব্রাহ্মণা তপোজিগুচ্ছাৰাদা তপোজিগুচ্ছাসারা তপোজিগুচ্ছাঅল্লীনা ৰিহরন্তি, অভব্বা তে ওঘস্স নিত্থরণায. যেপি তে, সাল়্হ, সমণব্রাহ্মণা অপরিসুদ্ধকাযসমাচারা অপরিসুদ্ধৰচীসমাচারা অপরিসুদ্ধমনোসমাচারা অপরিসুদ্ধাজীৰা, অভব্বা তে ঞাণদস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায.

‘‘সেয্যথাপি, সাল়্হ, পুরিসো নদিং তরিতুকামো তিণ্হং কুঠারিং [কুধারিং (ক.)] আদায ৰনং পৰিসেয্য. সো তত্থ পস্সেয্য মহতিং সাললট্ঠিং উজুং নৰং অকুক্কুচ্চকজাতং. তমেনং মূলে ছিন্দেয্য; মূলে ছেত্ৰা অগ্গে ছিন্দেয্য; অগ্গে ছেত্ৰা সাখাপলাসং সুৰিসোধিতং ৰিসোধেয্য; সাখাপলাসং সুৰিসোধিতং ৰিসোধেত্ৰা কুঠারীহি তচ্ছেয্য; কুঠারীহি তচ্ছেত্ৰা ৰাসীহি তচ্ছেয্য; ৰাসীহি তচ্ছেত্ৰা লেখণিযা লিখেয্য; লেখণিযা লিখিত্ৰা পাসাণগুল়েন ধোৰেয্য [ধোপেয্য (সী. স্যা. কং. পী.)]; পাসাণগুল়েন ধোৰেত্ৰা নদিং পতারেয্য.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সাল়্হ, ভব্বো নু খো সো পুরিসো নদিং তরিতু’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অসু হি, ভন্তে, সাললট্ঠি বহিদ্ধা সুপরিকম্মকতা অন্তো অৰিসুদ্ধা. তস্সেতং পাটিকঙ্খং – সাললট্ঠি সংসীদিস্সতি, পুরিসো অনযব্যসনং আপজ্জিস্সতী’’তি.

‘‘এৰমেৰং খো, সাল়্হ, যে তে সমণব্রাহ্মণা তপোজিগুচ্ছাৰাদা তপোজিগুচ্ছাসারা তপোজিগুচ্ছাঅল্লীনা ৰিহরন্তি, অভব্বা তে ওঘস্স নিত্থরণায. যেপি তে, সাল়্হ, সমণব্রাহ্মণা অপরিসুদ্ধকাযসমাচারা অপরিসুদ্ধৰচীসমাচারা অপরিসুদ্ধমনোসমাচারা অপরিসুদ্ধাজীৰা, অভব্বা তে ঞাণদস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায.

‘‘যে চ খো তে, সাল়্হ, সমণব্রাহ্মণা ন তপোজিগুচ্ছাৰাদা ন তপোজিগুচ্ছাসারা ন তপোজিগুচ্ছাঅল্লীনা ৰিহরন্তি, ভব্বা তে ওঘস্স নিত্থরণায. যেপি তে, সাল়্হ, সমণব্রাহ্মণা পরিসুদ্ধকাযসমাচারা পরিসুদ্ধৰচীসমাচারা পরিসুদ্ধমনোসমাচারা পরিসুদ্ধাজীৰা, ভব্বা তে ঞাণদস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায.

‘‘সেয্যথাপি, সাল়্হ, পুরিসো নদিং তরিতুকামো তিণ্হং কুঠারিং আদায ৰনং পৰিসেয্য. সো তত্থ পস্সেয্য মহতিং সাললট্ঠিং উজুং নৰং অকুক্কুচ্চকজাতং. তমেনং মূলে ছিন্দেয্য; মূলে ছিন্দিত্ৰা অগ্গে ছিন্দেয্য; অগ্গে ছিন্দিত্ৰা সাখাপলাসং সুৰিসোধিতং ৰিসোধেয্য; সাখাপলাসং সুৰিসোধিতং ৰিসোধেত্ৰা কুঠারীহি তচ্ছেয্য; কুঠারীহি তচ্ছেত্ৰা ৰাসীহি তচ্ছেয্য; ৰাসীহি তচ্ছেত্ৰা নিখাদনং আদায অন্তো সুৰিসোধিতং ৰিসোধেয্য; অন্তো সুৰিসোধিতং ৰিসোধেত্ৰা লেখণিযা লিখেয্য; লেখণিযা লিখিত্ৰা পাসাণগুল়েন ধোৰেয্য; পাসাণগুল়েন ধোৰেত্ৰা নাৰং করেয্য; নাৰং কত্ৰা ফিযারিত্তং [পিযারিত্তং (সী. পী.)] বন্ধেয্য; ফিযারিত্তং বন্ধিত্ৰা নদিং পতারেয্য.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সাল়্হ, ভব্বো নু খো সো পুরিসো নদিং তরিতু’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অসু হি, ভন্তে, সাললট্ঠি বহিদ্ধা সুপরিকম্মকতা, অন্তো সুৰিসুদ্ধা নাৰাকতা [সুৰিসুদ্ধকতা (ক.)] ফিযারিত্তবদ্ধা. তস্সেতং পাটিকঙ্খং – ‘নাৰা ন সংসীদিস্সতি, পুরিসো সোত্থিনা পারং গমিস্সতী’’’তি.

‘‘এৰমেৰং খো, সাল়্হ, যে তে সমণব্রাহ্মণা ন তপোজিগুচ্ছাৰাদা ন তপোজিগুচ্ছাসারা ন তপোজিগুচ্ছাঅল্লীনা ৰিহরন্তি, ভব্বা তে ওঘস্স নিত্থরণায. যেপি তে, সাল়্হ, সমণব্রাহ্মণা পরিসুদ্ধকাযসমাচারা পরিসুদ্ধৰচীসমাচারা পরিসুদ্ধমনোসমাচারা পরিসুদ্ধাজীৰা, ভব্বা তে ঞাণদস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. সেয্যথাপি, সাল়্হ, যোধাজীৰো বহূনি চেপি কণ্ডচিত্রকানি জানাতি; অথ খো সো তীহি ঠানেহি রাজারহো হোতি রাজভোগ্গো, রঞ্ঞো অঙ্গন্তেৰ সঙ্খং গচ্ছতি. কতমেহি তীহি? দূরেপাতী চ, অক্খণৰেধী চ, মহতো চ কাযস্স পদালেতা.

‘‘সেয্যথাপি, সাল়্হ, যোধাজীৰো দূরেপাতী; এৰমেৰং খো, সাল়্হ, অরিযসাৰকো সম্মাসমাধি হোতি. সম্মাসমাধি, সাল়্হ, অরিযসাৰকো যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা সব্বং রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. যা কাচি ৰেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খারা… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি.

‘‘সেয্যথাপি, সাল়্হ, যোধাজীৰো অক্খণৰেধী; এৰমেৰং খো, সাল়্হ, অরিযসাৰকো সম্মাদিট্ঠি হোতি. সম্মাদিট্ঠি, সাল়্হ, অরিযসাৰকো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি.

‘‘সেয্যথাপি, সাল়্হ, যোধাজীৰো মহতো কাযস্স পদালেতা; এৰমেৰং খো, সাল়্হ, অরিযসাৰকো সম্মাৰিমুত্তি হোতি. সম্মাৰিমুত্তি, সাল়্হ, অরিযসাৰকো মহন্তং অৰিজ্জাক্খন্ধং পদালেতী’’তি. ছট্ঠং.

৭. মল্লিকাদেৰীসুত্তং

১৯৭. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো মল্লিকা দেৰী যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্না খো মল্লিকা দেৰী ভগৰন্তং এতদৰোচ –

‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো দুব্বণ্ণা চ হোতি দুরূপা সুপাপিকা [স্যা. পী. পোত্থকেসু ‘‘দুব্বণো চ হোতি দুরূপো সুপাপকো’’তি এৰমাদিনা পুল্লিঙ্গিকৰসেন দিস্সতি] দস্সনায; দলিদ্দা চ হোতি অপ্পস্সকা অপ্পভোগা অপ্পেসক্খা চ?

‘‘কো পন, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো দুব্বণ্ণা চ হোতি দুরূপা সুপাপিকা দস্সনায; অড্ঢা চ হোতি মহদ্ধনা মহাভোগা মহেসক্খা চ?

‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো অভিরূপা চ হোতি দস্সনীযা পাসাদিকা পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতা; দলিদ্দা চ হোতি অপ্পস্সকা অপ্পভোগা অপ্পেসক্খা চ?

‘‘কো পন, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো অভিরূপা চ হোতি দস্সনীযা পাসাদিকা পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতা, অড্ঢা চ হোতি মহদ্ধনা মহাভোগা মহেসক্খা চা’’তি?

‘‘ইধ, মল্লিকে, একচ্চো মাতুগামো কোধনা হোতি উপাযাসবহুলা. অপ্পম্পি ৰুত্তা সমানা অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি. সা [সো (স্যা.)] ন দাতা হোতি সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা অন্নং পানং ৰত্থং যানং মালাগন্ধৰিলেপনং সেয্যাৰসথপদীপেয্যং. ইস্সামনিকা [ইস্সামনকো (স্যা.)] খো পন হোতি; পরলাভসক্কারগরুকারমাননৰন্দনপূজনাসু ইস্সতি উপদুস্সতি ইস্সং বন্ধতি. সা চে ততো চুতা ইত্থত্তং আগচ্ছতি, সা [সো (স্যা.)] যত্থ যত্থ পচ্চাজাযতি দুব্বণ্ণা চ হোতি দুরূপা সুপাপিকা দস্সনায; দলিদ্দা চ হোতি অপ্পস্সকা অপ্পভোগা অপ্পেসক্খা চ.

‘‘ইধ পন, মল্লিকে, একচ্চো মাতুগামো কোধনা হোতি উপাযাসবহুলা. অপ্পম্পি ৰুত্তা সমানা অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি. সা দাতা হোতি সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা অন্নং পানং ৰত্থং যানং মালাগন্ধৰিলেপনং সেয্যাৰসথপদীপেয্যং. অনিস্সামনিকা খো পন হোতি; পরলাভসক্কারগরুকারমাননৰন্দনপূজনাসু ন ইস্সতি ন উপদুস্সতি ন ইস্সং বন্ধতি. সা চে ততো চুতা ইত্থত্তং আগচ্ছতি, সা যত্থ যত্থ পচ্চাজাযতি দুব্বণ্ণা চ হোতি দুরূপা সুপাপিকা দস্সনায; অড্ঢা চ হোতি মহদ্ধনা মহাভোগা মহেসক্খা চ.

‘‘ইধ পন, মল্লিকে, একচ্চো মাতুগামো অক্কোধনা হোতি অনুপাযাসবহুলা. বহুম্পি ৰুত্তা সমানা নাভিসজ্জতি ন কুপ্পতি ন ব্যাপজ্জতি ন পতিত্থীযতি, ন কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি. সা ন দাতা হোতি সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা অন্নং পানং ৰত্থং যানং মালাগন্ধৰিলেপনং সেয্যাৰসথপদীপেয্যং. ইস্সামনিকা খো পন হোতি; পরলাভসক্কারগরুকারমাননৰন্দনপূজনাসু ইস্সতি উপদুস্সতি ইস্সং বন্ধতি. সা চে ততো চুতা ইত্থত্তং আগচ্ছতি, সা যত্থ যত্থ পচ্চাজাযতি অভিরূপা চ হোতি দস্সনীযা পাসাদিকা পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতা; দলিদ্দা চ হোতি অপ্পস্সকা অপ্পভোগা অপ্পেসক্খা চ.

‘‘ইধ পন, মল্লিকে, একচ্চো মাতুগামো অক্কোধনা হোতি অনুপাযাসবহুলা. বহুম্পি ৰুত্তা সমানা নাভিসজ্জতি ন কুপ্পতি ন ব্যাপজ্জতি ন পতিত্থীযতি, ন কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি. সা দাতা হোতি সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা অন্নং পানং ৰত্থং যানং মালাগন্ধৰিলেপনং সেয্যাৰসথপদীপেয্যং. অনিস্সামনিকা খো পন হোতি; পরলাভসক্কারগরুকারমাননৰন্দনপূজনাসু ন ইস্সতি ন উপদুস্সতি ন ইস্সং বন্ধতি. সা চে ততো চুতা ইত্থত্তং আগচ্ছতি, সা যত্থ যত্থ পচ্চাজাযতি অভিরূপা চ হোতি দস্সনীযা পাসাদিকা পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতা; অড্ঢা চ হোতি মহদ্ধনা মহাভোগা মহেসক্খা চ.

‘‘অযং খো, মল্লিকে, হেতু অযং পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো দুব্বণ্ণা চ হোতি দুরূপা সুপাপিকা দস্সনায; দলিদ্দা চ হোতি অপ্পস্সকা অপ্পভোগা অপ্পেসক্খা চ. অযং পন, মল্লিকে, হেতু অযং পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো দুব্বণ্ণা চ হোতি দুরূপা সুপাপিকা দস্সনায; অড্ঢা চ হোতি মহদ্ধনা মহাভোগা মহেসক্খা চ. অযং খো, মল্লিকে, হেতু অযং পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো অভিরূপা চ হোতি দস্সনীযা পাসাদিকা পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতা; দলিদ্দা চ হোতি অপ্পস্সকা অপ্পভোগা অপ্পেসক্খা চ. অযং পন, মল্লিকে, হেতু অযং পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চো মাতুগামো অভিরূপা চ হোতি দস্সনীযা পাসাদিকা পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতা; অড্ঢা চ হোতি মহদ্ধনা মহাভোগা মহেসক্খা চা’’তি.

এৰং ৰুত্তে মল্লিকা দেৰী ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘যা নূনাহং [সা নূনাহং (স্যা.), যং নূনাহং (ক.)] ভন্তে, অঞ্ঞং জাতিং [অঞ্ঞায জাতিযা (স্যা.)] কোধনা অহোসিং উপাযাসবহুলা, অপ্পম্পি ৰুত্তা সমানা অভিসজ্জিং কুপ্পিং ব্যাপজ্জিং পতিত্থীযিং কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাত্ৰাকাসিং, সাহং, ভন্তে, এতরহি দুব্বণ্ণা দুরূপা সুপাপিকা দস্সনায.

‘‘যা নূনাহং, ভন্তে, অঞ্ঞং জাতিং দাতা অহোসিং সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা অন্নং পানং ৰত্থং যানং মালাগন্ধৰিলেপনং সেয্যাৰসথপদীপেয্যং, সাহং, ভন্তে, এতরহি অড্ঢা [অড্ঢা চ (সী. পী. ক.)] মহদ্ধনা মহাভোগা.

‘‘যা নূনাহং, ভন্তে, অঞ্ঞং জাতিং অনিস্সামনিকা অহোসিং, পরলাভসক্কারগরুকারমাননৰন্দনপূজনাসু ন ইস্সিং ন উপদুস্সিং ন ইস্সং বন্ধিং, সাহং, ভন্তে, এতরহি মহেসক্খা. সন্তি খো পন, ভন্তে, ইমস্মিং রাজকুলে খত্তিযকঞ্ঞাপি ব্রাহ্মণকঞ্ঞাপি গহপতিকঞ্ঞাপি, তাসাহং ইস্সরাধিপচ্চং কারেমি. এসাহং, ভন্তে, অজ্জতগ্গে অক্কোধনা ভৰিস্সামি অনুপাযাসবহুলা, বহুম্পি ৰুত্তা সমানা নাভিসজ্জিস্সামি ন কুপ্পিস্সামি ন ব্যাপজ্জিস্সামি ন পতিত্থীযিস্সামি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ ন পাতুকরিস্সামি; দস্সামি সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা অন্নং পানং ৰত্থং যানং মালাগন্ধৰিলেপনং সেয্যাৰসথপদীপেয্যং. অনিস্সামনিকা ভৰিস্সামি, পরলাভসক্কারগরুকারমাননৰন্দনপূজনাসু ন ইস্সিস্সামি ন উপদুস্সিস্সামি ন ইস্সং বন্ধিস্সামি. অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… উপাসিকং মং, ভন্তে, ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. সত্তমং.

৮. অত্তন্তপসুত্তং

১৯৮. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো [পু. প. ১৭৪; ম. নি. ২.৭; দী. নি. ৩.৩১৪; অ. নি. ৩.১৫৭-১৬৩] পুগ্গলো অত্তন্তপো হোতি অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো পরন্তপো হোতি পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো অত্তন্তপো চ হোতি অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো, পরন্তপো চ পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো নেৰত্তন্তপো হোতি নাত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পরন্তপো ন পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. সো নেৰ অত্তন্তপো ন পরন্তপো দিট্ঠেৰ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৰেদী ব্রহ্মভূতেন অত্তনা ৰিহরতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অত্তন্তপো হোতি অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো অচেলকো হোতি মুত্তাচারো হত্থাপলেখনো নএহিভদ্দন্তিকো নতিট্ঠভদ্দন্তিকো নাভিহটং ন উদ্দিস্সকতং ন নিমন্তনং সাদিযতি. সো ন কুম্ভিমুখা পটিগ্গণ্হাতি, ন কল়োপিমুখা পটিগ্গণ্হাতি, ন এল়কমন্তরং ন দণ্ডমন্তরং ন মুসলমন্তরং ন দ্ৰিন্নং ভুঞ্জমানানং ন গব্ভিনিযা ন পাযমানায ন পুরিসন্তরগতায ন সঙ্কিত্তীসু ন যত্থ সা উপট্ঠিতো হোতি ন যত্থ মক্খিকা সণ্ডসণ্ডচারিনী ন মচ্ছং ন মংসং ন সুরং ন মেরযং ন থুসোদকং পিৰতি. সো একাগারিকো ৰা হোতি একালোপিকো দ্ৰাগারিকো ৰা হোতি দ্ৰালোপিকো…পে… সত্তাগারিকো ৰা হোতি সত্তালোপিকো; একিস্সাপি দত্তিযা যাপেতি দ্ৰীহিপি দত্তীহি যাপেতি…পে… সত্তহিপি দত্তীহি যাপেতি; একাহিকম্পি আহারং আহারেতি দ্ৰাহিকম্পি আহারং আহারেতি…পে… সত্তাহিকম্পি আহারং আহারেতি. ইতি এৰরূপং অড্ঢমাসিকম্পি পরিযাযভত্তভোজনানুযোগমনুযুত্তো ৰিহরতি.

‘‘সো সাকভক্খোপি হোতি সামাকভক্খোপি হোতি নীৰারভক্খোপি হোতি দদ্দুলভক্খোপি হোতি হটভক্খোপি হোতি কণভক্খোপি হোতি আচামভক্খোপি হোতি পিঞ্ঞাকভক্খোপি হোতি তিণভক্খোপি হোতি গোমযভক্খোপি হোতি; ৰনমূলফলাহারোপি যাপেতি পৰত্তফলভোজী.

‘‘সো সাণানিপি ধারেতি মসাণানিপি ধারেতি ছৰদুস্সানিপি ধারেতি পংসুকূলানিপি ধারেতি তিরীটানিপি ধারেতি অজিনম্পি ধারেতি অজিনক্খিপম্পি ধারেতি কুসচীরম্পি ধারেতি ৰাকচীরম্পি ধারেতি ফলকচীরম্পি ধারেতি কেসকম্বলম্পি ধারেতি ৰাল়কম্বলম্পি ধারেতি উলূকপক্খম্পি ধারেতি; কেসমস্সুলোচকোপি হোতি কেসমস্সুলোচনানুযোগমনুযুত্তো; উব্ভট্ঠকোপি হোতি আসনপ্পটিক্খিত্তো; উক্কুটিকোপি হোতি উক্কুটিকপ্পধানমনুযুত্তো; কণ্টকাপস্সযিকোপি হোতি কণ্টকাপস্সযে সেয্যং কপ্পেতি; সাযততিযকম্পি উদকোরোহনানুযোগমনুযুত্তো ৰিহরতি. ইতি এৰরূপং অনেকৰিহিতং কাযস্স আতাপনপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ৰিহরতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অত্তন্তপো হোতি অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পরন্তপো হোতি পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ওরব্ভিকো হোতি সূকরিকো সাকুণিকো মাগৰিকো লুদ্দো মচ্ছঘাতকো চোরো চোরঘাতকো গোঘাতকো বন্ধনাগারিকো, যে ৰা পনঞ্ঞেপি কেচি কুরূরকম্মন্তা. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পরন্তপো হোতি পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ হোতি অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো পরন্তপো চ পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো রাজা ৰা হোতি খত্তিযো মুদ্ধাৰসিত্তো, ব্রাহ্মণো ৰা হোতি মহাসালো. সো পুরত্থিমেন নগরস্স নৰং সন্থাগারং কারাপেত্ৰা কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা খরাজিনং নিৰাসেত্ৰা সপ্পিতেলেন কাযং অব্ভঞ্জিত্ৰা মগৰিসাণেন পিট্ঠিং কণ্ডুৰমানো নৰং সন্থাগারং পৰিসতি, সদ্ধিং মহেসিযা ব্রাহ্মণেন চ পুরোহিতেন. সো তত্থ অনন্তরহিতায ভূমিযা হরিতুপলিত্তায সেয্যং কপ্পেতি. একিস্সায গাৰিযা সরূপৰচ্ছায যং একস্মিং থনে খীরং হোতি তেন রাজা যাপেতি; যং দুতিযস্মিং থনে খীরং হোতি তেন মহেসী যাপেতি; যং ততিযস্মিং থনে খীরং হোতি তেন ব্রাহ্মণো পুরোহিতো যাপেতি; যং চতুত্থস্মিং থনে খীরং হোতি তেন অগ্গিং জুহতি [জুহন্তি (সী. পী.)]; অৰসেসেন ৰচ্ছকো যাপেতি. সো এৰমাহ – ‘এত্তকা উসভা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা ৰচ্ছতরা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা ৰচ্ছতরিযো হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা অজা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, এত্তকা উরব্ভা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায, (এত্তকা অস্সা হঞ্ঞন্তু যঞ্ঞত্থায,) [( ) নত্থি সী. স্যা. কং. পী. পোত্থকেসু] এত্তকা রুক্খা ছিজ্জন্তু যূপত্থায, এত্তকা দব্ভা লূযন্তু বরিহিসত্থাযা’তি [পরিকম্মত্থাযাতি (ক.)]. যেপিস্স তে হোন্তি দাসাতি ৰা পেস্সাতি ৰা কম্মকরাতি ৰা তেপি দণ্ডতজ্জিতা ভযতজ্জিতা অস্সুমুখা রুদমানা পরিকম্মানি করোন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অত্তন্তপো চ হোতি অত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো পরন্তপো চ পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নেৰত্তন্তপো হোতি নাত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পরন্তপো ন পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো? সো অনত্তন্তপো অপরন্তপো দিট্ঠেৰ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৰেদী ব্রহ্মভূতেন অত্তনা ৰিহরতি. ইধ, ভিক্খৰে, তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা. সো ইমং লোকং সদেৰকং সমারকং সব্রহ্মকং সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. তং ধম্মং সুণাতি গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা অঞ্ঞতরস্মিং ৰা কুলে পচ্চাজাতো. সো তং ধম্মং সুত্ৰা তথাগতে সদ্ধং পটিলভতি. সো তেন সদ্ধাপটিলাভেন সমন্নাগতো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘সম্বাধো ঘরাৰাসো রজাপথো, অব্ভোকাসো পব্বজ্জা; নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং; যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো অপরেন সমযেন অপ্পং ৰা ভোগক্খন্ধং পহায, মহন্তং ৰা ভোগক্খন্ধং পহায, অপ্পং ৰা ঞাতিপরিৰট্টং পহায, মহন্তং ৰা ঞাতিপরিৰট্টং পহায, কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি.

‘‘সো এৰং পব্বজিতো সমানো ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতি নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো লজ্জী দযাপন্নো, সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৰিহরতি. অদিন্নাদানং পহায অদিন্নাদানা পটিৰিরতো হোতি দিন্নাদাযী দিন্নপাটিকঙ্খী, অথেনেন সুচিভূতেন অত্তনা ৰিহরতি. অব্রহ্মচরিযং পহায ব্রহ্মচারী হোতি আরাচারী ৰিরতো অসদ্ধম্মা গামধম্মা. মুসাৰাদং পহায মুসাৰাদা পটিৰিরতো হোতি সচ্চৰাদী সচ্চসন্ধো থেতো পচ্চযিকো অৰিসংৰাদকো লোকস্স. পিসুণং ৰাচং পহায পিসুণায ৰাচায পটিৰিরতো হোতি, ন ইতো সুত্ৰা অমুত্র অক্খাতা ইমেসং ভেদায, ন অমুত্র ৰা সুত্ৰা ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায; ইতি ভিন্নানং ৰা সন্ধাতা, সহিতানং ৰা অনুপ্পদাতা, সমগ্গারামো সমগ্গরতো সমগ্গনন্দী সমগ্গকরণিং ৰাচং ভাসিতা হোতি. ফরুসং ৰাচং পহায ফরুসায ৰাচায পটিৰিরতো হোতি; যা সা ৰাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোরী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা তথারূপিং ৰাচং ভাসিতা হোতি. সম্ফপ্পলাপং পহায সম্ফপ্পলাপা পটিৰিরতো হোতি কালৰাদী ভূতৰাদী অত্তৰাদী ধম্মৰাদী ৰিনযৰাদী; নিধানৰতিং ৰাচং ভাসিতা হোতি কালেন সাপদেসং পরিযন্তৰতিং অত্থসংহিতং.

‘‘সো বীজগামভূতগামসমারম্ভা পটিৰিরতো হোতি. একভত্তিকো হোতি রত্তূপরতো ৰিরতো ৰিকালভোজনা. নচ্চগীতৰাদিতৰিসূকদস্সনা পটিৰিরতো হোতি. মালাগন্ধৰিলেপনধারণমণ্ডনৰিভূসনট্ঠানা পটিৰিরতো হোতি. উচ্চাসযনমহাসযনা পটিৰিরতো হোতি. জাতরূপরজতপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. আমকমংসপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. ইত্থিকুমারিকপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. দাসিদাসপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. অজেল়কপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. কুক্কুটসূকরপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. হত্থিগৰাস্সৰল়ৰপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. খেত্তৰত্থুপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. দূতেয্যপহিণগমনানুযোগা পটিৰিরতো হোতি. কযৰিক্কযা পটিৰিরতো হোতি. তুলাকূটকংসকূটমানকূটা পটিৰিরতো হোতি. উক্কোটনৰঞ্চননিকতিসাচিযোগা পটিৰিরতো হোতি. ছেদনৰধবন্ধনৰিপরামোসআলোপসহসাকারা পটিৰিরতো হোতি.

‘‘সো সন্তুট্ঠো হোতি কাযপরিহারিকেন চীৰরেন কুচ্ছিপরিহারিকেন পিণ্ডপাতেন. সো যেন যেনেৰ পক্কমতি সমাদাযেৰ পক্কমতি. সেয্যথাপি নাম পক্খী সকুণো যেন যেনেৰ ডেতি, সপত্তভারোৰ ডেতি; এৰমেৰং ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি কাযপরিহারিকেন চীৰরেন কুচ্ছিপরিহারিকেন পিণ্ডপাতেন. সো যেন যেনেৰ পক্কমতি, সমাদাযেৰ পক্কমতি. সো ইমিনা অরিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো অজ্ঝত্তং অনৰজ্জসুখং পটিসংৰেদেতি.

‘‘সো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি; রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং; চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি; রক্খতি মনিন্দ্রিযং; মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সো ইমিনা অরিযেন ইন্দ্রিযসংৰরেন সমন্নাগতো অজ্ঝত্তং অব্যাসেকসুখং পটিসংৰেদেতি.

‘‘সো অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতি, আলোকিতে ৰিলোকিতে সম্পজানকারী হোতি, সমিঞ্জিতে পসারিতে সম্পজানকারী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণে সম্পজানকারী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকারী হোতি, উচ্চারপস্সাৰকম্মে সম্পজানকারী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগরিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী হোতি.

‘‘সো ইমিনা চ অরিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো, (ইমায চ অরিযায সন্তুট্ঠিযা সমন্নাগতো,) [( ) নত্থি সী. স্যা. পোত্থকেসু. ম. নি. ১.২৯৬; ম. নি. ২.১৩ পস্সিতব্বং] ইমিনা চ অরিযেন ইন্দ্রিযসংৰরেন সমন্নাগতো, ইমিনা চ অরিযেন সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো [সমন্নাগতো. সো (ক.)] ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজতি অরঞ্ঞং রুক্খমূলং পব্বতং কন্দরং গিরিগুহং সুসানং ৰনপ্পত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জং. সো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো অভিজ্ঝং লোকে পহায ৰিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৰিহরতি, অভিজ্ঝায চিত্তং পরিসোধেতি. ব্যাপাদপদোসং পহায অব্যাপন্নচিত্তো ৰিহরতি সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী, ব্যাপাদপদোসা চিত্তং পরিসোধেতি. থিনমিদ্ধং পহায ৰিগতথিনমিদ্ধো ৰিহরতি আলোকসঞ্ঞী সতো সম্পজানো, থিনমিদ্ধা চিত্তং পরিসোধেতি. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহায অনুদ্ধতো ৰিহরতি অজ্ঝত্তং ৰূপসন্তচিত্তো, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চা চিত্তং পরিসোধেতি. ৰিচিকিচ্ছং পহায তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো ৰিহরতি অকথংকথী কুসলেসু ধম্মেসু, ৰিচিকিচ্ছায চিত্তং পরিসোধেতি. সো ইমে পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি.

‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণায…পে… সত্তানং চুতূপপাতঞাণায…পে… (সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে) আসৰানং খযঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. ‘ইমে আসৰা’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৰসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৰনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৰনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি.

‘‘তস্স এৰং জানতো এৰং পস্সতো কামাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, ভৰাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, অৰিজ্জাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চতি; ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নেৰত্তন্তপো হোতি নাত্তপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ন পরন্তপো ন পরপরিতাপনানুযোগমনুযুত্তো. সো ন অত্তন্তপো ন পরন্তপো দিট্ঠেৰ ধম্মে নিচ্ছাতো নিব্বুতো সীতীভূতো সুখপ্পটিসংৰেদী ব্রহ্মভূতেন অত্তনা ৰিহরতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. অট্ঠমং.

৯. তণ্হাসুত্তং

১৯৯. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘তণ্হং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি জালিনিং সরিতং ৰিসটং ৰিসত্তিকং, যায অযং লোকো উদ্ধস্তো পরিযোনদ্ধো তন্তাকুলকজাতো গুলাগুণ্ঠিকজাতো [কুলাগুণ্ঠিকজাতো (সী. স্যা. কং. পী.) অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯] মুঞ্জপব্বজভূতো অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং সংসারং নাতিৰত্ততি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘কতমা চ সা, ভিক্খৰে, তণ্হা জালিনী সরিতা ৰিসটা ৰিসত্তিকা, যায অযং লোকো উদ্ধস্তো পরিযোনদ্ধো তন্তাকুলকজাতো গুলাগুণ্ঠিকজাতো মুঞ্জপব্বজভূতো অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং সংসারং নাতিৰত্ততি? অট্ঠারস খো পনিমানি, ভিক্খৰে, তণ্হাৰিচরিতানি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায, অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি বাহিরস্স উপাদায.

‘‘কতমানি অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায? অস্মীতি, ভিক্খৰে, সতি ইত্থস্মীতি হোতি, এৰংস্মীতি [এৰমস্মি (সী.), এৰস্মি (স্যা. কং. পী.) ৰিভ. ৯৭৩ পস্সিতব্বং] হোতি, অঞ্ঞথাস্মীতি হোতি, অসস্মীতি হোতি, সতস্মীতি হোতি, সন্তি হোতি, ইত্থং সন্তি হোতি, এৰং সন্তি হোতি, অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, অপিহং [অপিহ (সী. পী.), অপি (স্যা. কং.)] সন্তি হোতি, অপিহং [অপি (সী. স্যা. কং. পী.)] ইত্থং সন্তি হোতি, অপিহং [অপি (সী. স্যা. কং. পী.)] এৰং সন্তি হোতি, অপিহং [অপি (সী. স্যা. কং. পী.)] অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, ভৰিস্সন্তি হোতি, ইত্থং ভৰিস্সন্তি হোতি, এৰং ভৰিস্সন্তি হোতি, অঞ্ঞথা ভৰিস্সন্তি হোতি. ইমানি অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায.

‘‘কতমানি অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি বাহিরস্স উপাদায? ইমিনাস্মীতি, ভিক্খৰে, সতি ইমিনা ইত্থস্মীতি হোতি, ইমিনা এৰংস্মীতি হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথাস্মীতি হোতি, ইমিনা অসস্মীতি হোতি, ইমিনা সতস্মীতি হোতি, ইমিনা সন্তি হোতি, ইমিনা ইত্থং সন্তি হোতি, ইমিনা এৰং সন্তি হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং ইত্থং সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং এৰং সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, ইমিনা ভৰিস্সন্তি হোতি, ইমিনা ইত্থং ভৰিস্সন্তি হোতি, ইমিনা এৰং ভৰিস্সন্তি হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথা ভৰিস্সন্তি হোতি. ইমানি অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি বাহিরস্স উপাদায.

‘‘ইতি অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায, অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি বাহিরস্স উপাদায. ইমানি ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি. ইতি এৰরূপানি অতীতানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি, অনাগতানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি, পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি. এৰং অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতং হোন্তি.

‘‘অযং খো সা, ভিক্খৰে, তণ্হা জালিনী সরিতা ৰিসটা ৰিসত্তিকা, যায অযং লোকো উদ্ধস্তো পরিযোনদ্ধো তন্তাকুলকজাতো গুলাগুণ্ঠিকজাতো মুঞ্জপব্বজভূতো অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং সংসারং নাতিৰত্ততী’’তি. নৰমং.

১০. পেমসুত্তং

২০০. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, (পেমানি) [( ) নত্থি সী. স্যা. কং. পী. পোত্থকেসু] জাযন্তি. কতমানি চত্তারি? পেমা পেমং জাযতি, পেমা দোসো জাযতি, দোসা পেমং জাযতি, দোসা দোসো জাযতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পেমা পেমং জাযতি? ইধ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলস্স ইট্ঠো হোতি কন্তো মনাপো. তং পরে ইট্ঠেন কন্তেন মনাপেন সমুদাচরন্তি. তস্স এৰং হোতি – ‘যো খো ম্যাযং পুগ্গলো ইট্ঠো কন্তো মনাপো, তং পরে ইট্ঠেন কন্তেন মনাপেন সমুদাচরন্তী’তি. সো তেসু পেমং জনেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পেমা পেমং জাযতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পেমা দোসো জাযতি? ইধ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলস্স ইট্ঠো হোতি কন্তো মনাপো. তং পরে অনিট্ঠেন অকন্তেন অমনাপেন সমুদাচরন্তি. তস্স এৰং হোতি – ‘যো খো ম্যাযং পুগ্গলো ইট্ঠো কন্তো মনাপো, তং পরে অনিট্ঠেন অকন্তেন অমনাপেন সমুদাচরন্তী’তি. সো তেসু দোসং জনেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পেমা দোসো জাযতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, দোসা পেমং জাযতি? ইধ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলস্স অনিট্ঠো হোতি অকন্তো অমনাপো. তং পরে অনিট্ঠেন অকন্তেন অমনাপেন সমুদাচরন্তি. তস্স এৰং হোতি – ‘যো খো ম্যাযং পুগ্গলো অনিট্ঠো অকন্তো অমনাপো, তং পরে অনিট্ঠেন অকন্তেন অমনাপেন সমুদাচরন্তী’তি. সো তেসু পেমং জনেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, দোসা পেমং জাযতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, দোসা দোসো জাযতি? ইধ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো পুগ্গলস্স অনিট্ঠো হোতি অকন্তো অমনাপো. তং পরে ইট্ঠেন কন্তেন মনাপেন সমুদাচরন্তি. তস্স এৰং হোতি – ‘যো খো ম্যাযং পুগ্গলো অনিট্ঠো অকন্তো অমনাপো, তং পরে ইট্ঠেন কন্তেন মনাপেন সমুদাচরন্তী’তি. সো তেসু দোসং জনেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, দোসা দোসো জাযতি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, চত্তারি পেমানি জাযন্তি.

‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, যম্পিস্স পেমা পেমং জাযতি তম্পিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি, যোপিস্স পেমা দোসো জাযতি সোপিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি, যম্পিস্স দোসা পেমং জাযতি তম্পিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি, যোপিস্স দোসা দোসো জাযতি সোপিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি.

‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে ভিক্খু ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং…পে… ততিযং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, যম্পিস্স পেমা পেমং জাযতি তম্পিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি, যোপিস্স পেমা দোসো জাযতি সোপিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি, যম্পিস্স দোসা পেমং জাযতি তম্পিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি, যোপিস্স দোসা দোসো জাযতি সোপিস্স তস্মিং সমযে ন হোতি.

‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, যম্পিস্স পেমা পেমং জাযতি তম্পিস্স পহীনং হোতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৰত্থুকতং অনভাৰংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং, যোপিস্স পেমা দোসো জাযতি সোপিস্স পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো, যম্পিস্স দোসা পেমং জাযতি তম্পিস্স পহীনং হোতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৰত্থুকতং অনভাৰংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং, যোপিস্স দোসা দোসো জাযতি সোপিস্স পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু নেৰ উস্সেনেতি ন পটিসেনেতি [ন পটিস্সেনেতি (সী. পী.)] ন ধূপাযতি ন পজ্জলতি ন সম্পজ্ঝাযতি [ন অপজ্ঝাযতি (সী.), ন পজ্ঝাযতি (স্যা. কং. পী.)].

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু উস্সেনেতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং; ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা ৰেদনং, ৰেদনায ৰা অত্তানং; সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি, সঞ্ঞাৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা সঞ্ঞং, সঞ্ঞায ৰা অত্তানং; সঙ্খারে অত্ততো সমনুপস্সতি, সঙ্খারৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা সঙ্খারে, সঙ্খারেসু ৰা অত্তানং; ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু উস্সেনেতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন উস্সেনেতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, ন অত্তনি ৰা রূপং, ন রূপস্মিং ৰা অত্তানং; ন ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং, ন অত্তনি ৰা ৰেদনং, ন ৰেদনায ৰা অত্তানং; ন সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন সঞ্ঞাৰন্তং ৰা অত্তানং, ন অত্তনি ৰা সঞ্ঞং, ন সঞ্ঞায ৰা অত্তানং; ন সঙ্খারে অত্ততো সমনুপস্সতি, ন সঙ্খারৰন্তং ৰা অত্তানং, ন অত্তনি ৰা সঙ্খারে, ন সঙ্খারেসু ৰা অত্তানং; ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং, ন অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন উস্সেনেতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসেনেতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অক্কোসন্তং পচ্চক্কোসতি, রোসন্তং পটিরোসতি, ভণ্ডন্তং পটিভণ্ডতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসেনেতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন পটিসেনেতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অক্কোসন্তং ন পচ্চক্কোসতি, রোসন্তং ন পটিরোসতি, ভণ্ডন্তং ন পটিভণ্ডতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন পটিসেনেতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ধূপাযতি? অস্মীতি, ভিক্খৰে, সতি ইত্থস্মীতি হোতি, এৰংস্মীতি হোতি, অঞ্ঞথাস্মীতি হোতি, অসস্মীতি হোতি, সতস্মীতি হোতি, সন্তি হোতি, ইত্থং সন্তি হোতি, এৰং সন্তি হোতি, অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, অপিহং সন্তি হোতি, অপিহং ইত্থং সন্তি হোতি, অপিহং এৰং সন্তি হোতি, অপিহং অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, ভৰিস্সন্তি হোতি, ইত্থং ভৰিস্সন্তি হোতি, এৰং ভৰিস্সন্তি হোতি, অঞ্ঞথা ভৰিস্সন্তি হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ধূপাযতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন ধূপাযতি? অস্মীতি, ভিক্খৰে, অসতি ইত্থস্মীতি ন হোতি, এৰংস্মীতি ন হোতি, অঞ্ঞথাস্মীতি ন হোতি, অসস্মীতি ন হোতি, সতস্মীতি ন হোতি, সন্তি ন হোতি, ইত্থং সন্তি ন হোতি, এৰং সন্তি ন হোতি, অঞ্ঞথা সন্তি ন হোতি, অপিহং সন্তি ন হোতি, অপিহং ইত্থং সন্তি ন হোতি, অপিহং এৰং সন্তি ন হোতি, অপিহং অঞ্ঞথা সন্তি ন হোতি, ভৰিস্সন্তি ন হোতি, ইত্থং ভৰিস্সন্তি ন হোতি, এৰং ভৰিস্সন্তি ন হোতি, অঞ্ঞথা ভৰিস্সন্তি ন হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন ধূপাযতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পজ্জলতি? ইমিনা অস্মীতি, ভিক্খৰে, সতি ইমিনা ইত্থস্মীতি হোতি, ইমিনা এৰংস্মীতি হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথাস্মীতি হোতি, ইমিনা অসস্মীতি হোতি, ইমিনা সতস্মীতি হোতি, ইমিনা সন্তি হোতি, ইমিনা ইত্থং সন্তি হোতি, ইমিনা এৰং সন্তি হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং ইত্থং সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং এৰং সন্তি হোতি, ইমিনা অপিহং অঞ্ঞথা সন্তি হোতি, ইমিনা ভৰিস্সন্তি হোতি, ইমিনা ইত্থং ভৰিস্সন্তি হোতি, ইমিনা এৰং ভৰিস্সন্তি হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথা ভৰিস্সন্তি হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু পজ্জলতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন পজ্জলতি? ইমিনা অস্মীতি, ভিক্খৰে, অসতি ইমিনা ইত্থস্মীতি ন হোতি, ইমিনা এৰংস্মীতি ন হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথাস্মীতি ন হোতি, ইমিনা অসস্মীতি ন হোতি, ইমিনা সতস্মীতি ন হোতি, ইমিনা সন্তি ন হোতি, ইমিনা ইত্থং সন্তি ন হোতি, ইমিনা এৰং সন্তি ন হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথা সন্তি ন হোতি, ইমিনা অপিহং সন্তি ন হোতি, ইমিনা অপিহং ইত্থং সন্তি ন হোতি, ইমিনা অপিহং এৰং সন্তি ন হোতি, ইমিনা অপিহং অঞ্ঞথা সন্তি ন হোতি, ইমিনা ভৰিস্সন্তি ন হোতি, ইমিনা ইত্থং ভৰিস্সন্তি ন হোতি, ইমিনা এৰং ভৰিস্সন্তি ন হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথা ভৰিস্সন্তি ন হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন পজ্জলতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্পজ্ঝাযতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অস্মিমানো পহীনো ন হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্পজ্ঝাযতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন সম্পজ্ঝাযতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অস্মিমানো পহীনো হোতি উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন সম্পজ্ঝাযতী’’তি. দসমং.

মহাৰগ্গো পঞ্চমো.