(১৩) ৩. কুসিনারৰগ্গো
১. কুসিনারসুত্তং
১২৪. একং সমযং ভগৰা কুসিনারাযং ৰিহরতি বলিহরণে ৰনসণ্ডে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অঞ্ঞতরং গামং ৰা নিগমং ৰা উপনিস্সায ৰিহরতি. তমেনং গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা স্ৰাতনায ভত্তেন নিমন্তেতি. আকঙ্খমানো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অধিৰাসেতি. সো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন তস্স গহপতিস্স ৰা গহপতিপুত্তস্স ৰা নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমতি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদতি. তমেনং সো গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেতি সম্পৰারেতি.
‘‘তস্স এৰং হোতি – ‘সাধু ৰত ম্যাযং গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেতি সম্পৰারেতী’তি. এৰম্পিস্স হোতি – ‘অহো ৰত মাযং গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা আযতিম্পি এৰরূপেন পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেয্য সম্পৰারেয্যা’তি! সো তং পিণ্ডপাতং গথিতো [গধিতো (স্যা. কং. ক.)] মুচ্ছিতো অজ্ঝোসন্নো [অজ্ঝাপন্নো (সী. ক.) অজ্ঝোপন্নো (টীকা)] অনাদীনৰদস্সাৰী অনিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতি. সো তত্থ কামৰিতক্কম্পি ৰিতক্কেতি, ব্যাপাদৰিতক্কম্পি ৰিতক্কেতি, ৰিহিংসাৰিতক্কম্পি ৰিতক্কেতি. এৰরূপস্সাহং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো দিন্নং ন মহপ্ফলন্তি ৰদামি. তং কিস্স হেতু? পমত্তো হি, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিহরতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, ভিক্খু অঞ্ঞতরং গামং ৰা নিগমং ৰা উপনিস্সায ৰিহরতি. তমেনং গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা স্ৰাতনায ভত্তেন নিমন্তেতি. আকঙ্খমানো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অধিৰাসেতি. সো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন তস্স গহপতিস্স ৰা গহপতিপুত্তস্স ৰা নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমতি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদতি. তমেনং সো গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেতি সম্পৰারেতি.
‘‘তস্স ন এৰং হোতি – ‘সাধু ৰত ম্যাযং গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেতি সম্পৰারেতী’তি. এৰম্পিস্স ন হোতি – ‘অহো ৰত মাযং গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা আযতিম্পি এৰরূপেন পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেয্য সম্পৰারেয্যা’তি! সো তং পিণ্ডপাতং অগথিতো অমুচ্ছিতো অনজ্ঝোসন্নো আদীনৰদস্সাৰী নিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতি. সো তত্থ নেক্খম্মৰিতক্কম্পি ৰিতক্কেতি, অব্যাপাদৰিতক্কম্পি ৰিতক্কেতি, অৰিহিংসাৰিতক্কম্পি ৰিতক্কেতি. এৰরূপস্সাহং, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো দিন্নং মহপ্ফলন্তি ৰদামি. তং কিস্স হেতু? অপ্পমত্তো হি, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিহরতী’’তি. পঠমং.
২. ভণ্ডনসুত্তং
১২৫. ‘‘যস্সং, ভিক্খৰে, দিসাযং ভিক্খূ ভণ্ডনজাতা কলহজাতা ৰিৰাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং মুখসত্তীহি ৰিতুদন্তা ৰিহরন্তি, মনসি কাতুম্পি মে এসা, ভিক্খৰে, দিসা ন ফাসু হোতি, পগেৰ গন্তুং! নিট্ঠমেত্থ গচ্ছামি – ‘অদ্ধা তে আযস্মন্তো তযো ধম্মে পজহিংসু, তযো ধম্মে বহুলমকংসু [বহুলীমকংসু (স্যা. কং. পী.)]. কতমে তযো ধম্মে পজহিংসু? নেক্খম্মৰিতক্কং, অব্যাপাদৰিতক্কং, অৰিহিংসাৰিতক্কং – ইমে তযো ধম্মে পজহিংসু. কতমে তযো ধম্মে বহুলমকংসু? কামৰিতক্কং, ব্যাপাদৰিতক্কং, ৰিহিংসাৰিতক্কং – ইমে তযো ধম্মে বহুলমকংসু’. যস্সং, ভিক্খৰে, দিসাযং ভিক্খূ ভণ্ডনজাতা কলহজাতা ৰিৰাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং মুখসত্তীহি ৰিতুদন্তা ৰিহরন্তি, মনসি কাতুম্পি মে এসা, ভিক্খৰে, দিসা ন ফাসু হোতি, পগেৰ গন্তুং! নিট্ঠমেত্থ গচ্ছামি – ‘অদ্ধা তে আযস্মন্তো ইমে তযো ধম্মে পজহিংসু, ইমে তযো ধম্মে বহুলমকংসু’’’.
‘‘যস্সং পন, ভিক্খৰে, দিসাযং ভিক্খূ সমগ্গা সম্মোদমানা অৰিৰদমানা খীরোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৰিহরন্তি, গন্তুম্পি মে এসা, ভিক্খৰে, দিসা ফাসু হোতি, পগেৰ মনসি কাতুং! নিট্ঠমেত্থ গচ্ছামি – ‘অদ্ধা তে আযস্মন্তো তযো ধম্মে পজহিংসু, তযো ধম্মে বহুলমকংসু. কতমে তযো ধম্মে পজহিংসু? কামৰিতক্কং, ব্যাপাদৰিতক্কং, ৰিহিংসাৰিতক্কং – ইমে তযো ধম্মে পজহিংসু. কতমে তযো ধম্মে বহুলমকংসু? নেক্খম্মৰিতক্কং, অব্যাপাদৰিতক্কং, অৰিহিংসাৰিতক্কং – ইমে তযো ধম্মে বহুলমকংসু’. যস্সং, ভিক্খৰে, দিসাযং ভিক্খূ সমগ্গা সম্মোদমানা অৰিৰদমানা খীরোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৰিহরন্তি, গন্তুম্পি মে এসা, ভিক্খৰে, দিসা ফাসু হোতি, পগেৰ মনসি কাতুং! নিট্ঠমেত্থ গচ্ছামি – ‘অদ্ধা তে আযস্মন্তো ইমে তযো ধম্মে পজহিংসু, ইমে তযো ধম্মে বহুলমকংসূ’’’তি. দুতিযং.
৩. গোতমকচেতিযসুত্তং
১২৬. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি গোতমকে চেতিযে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘অভিঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেমি, নো অনভিঞ্ঞায. সনিদানাহং, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেমি, নো অনিদানং. সপ্পাটিহারিযাহং, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেমি, নো অপ্পাটিহারিযং. তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞায ধম্মং দেসযতো নো অনভিঞ্ঞায, সনিদানং ধম্মং দেসযতো নো অনিদানং, সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসযতো নো অপ্পাটিহারিযং, করণীযো ওৰাদো, করণীযা অনুসাসনী. অলঞ্চ পন ৰো, ভিক্খৰে, তুট্ঠিযা, অলং অত্তমনতায, অলং সোমনস্সায – ‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰা, স্ৰাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো’’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. ইমস্মিঞ্চ পন ৰেয্যাকরণস্মিং ভঞ্ঞমানে সহস্সী লোকধাতু অকম্পিত্থাতি. ততিযং.
৪. ভরণ্ডুকালামসুত্তং
১২৭. একং সমযং ভগৰা কোসলেসু চারিকং চরমানো যেন কপিলৰত্থু তদৰসরি. অস্সোসি খো মহানামো সক্কো – ‘‘ভগৰা কির কপিলৰত্থুং অনুপ্পত্তো’’তি. অথ খো মহানামো সক্কো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতং খো মহানামং সক্কং ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘গচ্ছ, মহানাম, কপিলৰত্থুস্মিং, তথারূপং আৰসথং জান যত্থজ্জ মযং একরত্তিং ৰিহরেয্যামা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো মহানামো সক্কো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা কপিলৰত্থুং পৰিসিত্ৰা কেৰলকপ্পং কপিলৰত্থুং অন্ৰাহিণ্ডন্তো [আহিণ্ডন্তো (স্যা. কং.)] নাদ্দস কপিলৰত্থুস্মিং তথারূপং আৰসথং যত্থজ্জ ভগৰা একরত্তিং ৰিহরেয্য.
অথ খো মহানামো সক্কো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘নত্থি, ভন্তে, কপিলৰত্থুস্মিং তথারূপো আৰসথো যত্থজ্জ ভগৰা একরত্তিং ৰিহরেয্য. অযং, ভন্তে, ভরণ্ডু কালামো ভগৰতো পুরাণসব্রহ্মচারী. তস্সজ্জ ভগৰা অস্সমে একরত্তিং ৰিহরতূ’’তি. ‘‘গচ্ছ, মহানাম, সন্থরং পঞ্ঞপেহী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো মহানামো সক্কো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা যেন ভরণ্ডুস্স কালামস্স অস্সমো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা সন্থরং পঞ্ঞাপেত্ৰা উদকং ঠপেত্ৰা পাদানং ধোৰনায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সন্থতো, ভন্তে, সন্থারো, উদকং ঠপিতং পাদানং ধোৰনায. যস্সদানি, ভন্তে, ভগৰা কালং মঞ্ঞতী’’তি.
অথ খো ভগৰা যেন ভরণ্ডুস্স কালামস্স অস্সমো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা পাদে পক্খালেসি. অথ খো মহানামস্স সক্কস্স এতদহোসি – ‘‘অকালো খো অজ্জ ভগৰন্তং পযিরুপাসিতুং. কিলন্তো ভগৰা. স্ৰে দানাহং ভগৰন্তং পযিরুপাসিস্সামী’’তি ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি.
অথ খো মহানামো সক্কো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো মহানামং সক্কং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘তযো খোমে, মহানাম, সত্থারো সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? ইধ, মহানাম, একচ্চো সত্থা কামানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেতি; ন রূপানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেতি, ন ৰেদনানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেতি. ইধ পন, মহানাম, একচ্চো সত্থা কামানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেতি, রূপানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেতি; ন ৰেদনানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেতি. ইধ পন, মহানাম, একচ্চো সত্থা কামানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেতি, রূপানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেতি, ৰেদনানং পরিঞ্ঞং পঞ্ঞাপেতি. ইমে খো, মহানাম, তযো সত্থারো সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. ‘ইমেসং, মহানাম, তিণ্ণং সত্থারানং একা নিট্ঠা উদাহু পুথু নিট্ঠা’’’তি?
এৰং ৰুত্তে ভরণ্ডু কালামো মহানামং সক্কং এতদৰোচ – ‘‘একাতি, মহানাম, ৰদেহী’’তি. এৰং ৰুত্তে ভগৰা মহানামং সক্কং এতদৰোচ – ‘‘নানাতি, মহানাম, ৰদেহী’’তি. দুতিযম্পি খো ভরণ্ডু কালামো মহানামং সক্কং এতদৰোচ – ‘‘একাতি, মহানাম, ৰদেহী’’তি. দুতিযম্পি খো ভগৰা মহানামং সক্কং এতদৰোচ – ‘‘নানাতি, মহানাম, ৰদেহী’’তি. ততিযম্পি খো ভরণ্ডু কালামো মহানামং সক্কং এতদৰোচ – ‘‘একাতি, মহানাম, ৰদেহী’’তি. ততিযম্পি খো ভগৰা মহানামং সক্কং এতদৰোচ – ‘‘নানাতি, মহানাম, ৰদেহী’’তি.
অথ খো ভরণ্ডু কালামস্স এতদহোসি – ‘‘মহেসক্খস্স ৰতম্হি মহানামস্স সক্কস্স সম্মুখা সমণেন গোতমেন যাৰততিযং অপসাদিতো. যংনূনাহং কপিলৰত্থুম্হা পক্কমেয্য’’ন্তি. অথ খো ভরণ্ডু কালামো কপিলৰত্থুম্হা পক্কামি. যং কপিলৰত্থুম্হা পক্কামি তথা পক্কন্তোৰ অহোসি ন পুন পচ্চাগচ্ছীতি. চতুত্থং.
৫. হত্থকসুত্তং
১২৮. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো হত্থকো দেৰপুত্তো অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণো কেৰলকপ্পং জেতৰনং ওভাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা – ‘‘ভগৰতো পুরতো ঠস্সামী’’তি ওসীদতিমেৰ সংসীদতিমেৰ [ওসীদতি চেৰ সংসীদতি চ (সী. পী.), ওসীদতি সংসীদতি (স্যা. কং.)], ন সক্কোতি সণ্ঠাতুং. সেয্যথাপি নাম সপ্পি ৰা তেলং ৰা ৰালুকায আসিত্তং ওসীদতিমেৰ সংসীদতিমেৰ, ন সণ্ঠাতি; এৰমেৰং হত্থকো দেৰপুত্তো – ‘‘ভগৰতো পুরতো ঠস্সামী’’তি ওসীদতিমেৰ সংসীদতিমেৰ, ন সক্কোতি সণ্ঠাতুং.
অথ খো ভগৰা হত্থকং দেৰপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘ওল়ারিকং, হত্থক, অত্তভাৰং অভিনিম্মিনাহী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি, খো হত্থকো দেৰপুত্তো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা ওল়ারিকং অত্তভাৰং অভিনিম্মিনিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতং খো হত্থকং দেৰপুত্তং ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘যে তে, হত্থক, ধম্মা পুব্বে মনুস্সভূতস্স পৰত্তিনো অহেসুং, অপি নু তে তে ধম্মা এতরহি পৰত্তিনো’’তি? ‘‘যে চ মে, ভন্তে, ধম্মা পুব্বে মনুস্সভূতস্স পৰত্তিনো অহেসুং, তে চ মে ধম্মা এতরহি পৰত্তিনো; যে চ মে, ভন্তে, ধম্মা পুব্বে মনুস্সভূতস্স নপ্পৰত্তিনো অহেসুং, তে চ মে ধম্মা এতরহি পৰত্তিনো. সেয্যথাপি, ভন্তে, ভগৰা এতরহি আকিণ্ণো ৰিহরতি ভিক্খূহি ভিক্খুনীহি উপাসকেহি উপাসিকাহি রাজূহি রাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৰকেহি; এৰমেৰং খো অহং, ভন্তে, আকিণ্ণো ৰিহরামি দেৰপুত্তেহি. দূরতোপি, ভন্তে, দেৰপুত্তা আগচ্ছন্তি হত্থকস্স দেৰপুত্তস্স সন্তিকে ‘ধম্মং সোস্সামা’তি. তিণ্ণাহং, ভন্তে, ধম্মানং অতিত্তো অপ্পটিৰানো কালঙ্কতো. কতমেসং তিণ্ণং? ভগৰতো অহং, ভন্তে, দস্সনস্স অতিত্তো অপ্পটিৰানো কালঙ্কতো; সদ্ধম্মসৰনস্সাহং, ভন্তে, অতিত্তো অপ্পটিৰানো কালঙ্কতো; সঙ্ঘস্সাহং, ভন্তে, উপট্ঠানস্স অতিত্তো অপ্পটিৰানো কালঙ্কতো. ইমেসং খো অহং, ভন্তে, তিণ্ণং ধম্মানং অতিত্তো অপ্পটিৰানো কালঙ্কতো’’তি.
‘‘নাহং ভগৰতো দস্সনস্স, তিত্তিমজ্ঝগা [তিত্তি তিত্তিসম্ভৰং (ক.)] কুদাচনং;
সঙ্ঘস্স উপট্ঠানস্স, সদ্ধম্মসৰনস্স চ.
‘‘অধিসীলং সিক্খমানো, সদ্ধম্মসৰনে রতো;
তিণ্ণং ধম্মানং অতিত্তো, হত্থকো অৰিহং গতো’’তি. পঞ্চমং;
৬. কটুৰিযসুত্তং
১২৯. একং সমযং ভগৰা বারাণসিযং ৰিহরতি ইসিপতনে মিগদাযে. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায বারাণসিং পিণ্ডায পাৰিসি. অদ্দসা খো ভগৰা গোযোগপিলক্খস্মিং [গোযোগমিলক্খস্মিং (স্যা. কং. ক.)] পিণ্ডায চরমানো [চরমানং (ক.)] অঞ্ঞতরং ভিক্খুং রিত্তস্সাদং বাহিরস্সাদং মুট্ঠস্সতিং অসম্পজানং অসমাহিতং ৰিব্ভন্তচিত্তং পাকতিন্দ্রিযং. দিস্ৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচ –
‘‘মা খো ত্ৰং, ভিক্খু, অত্তানং কটুৰিযমকাসি. তং ৰত ভিক্খু কটুৰিযকতং অত্তানং আমগন্ধেন [আমগন্ধে (সী. স্যা. কং. পী.)] অৰস্সুতং মক্খিকা নানুপতিস্সন্তি নান্ৰাস্সৰিস্সন্তীতি [নানুবন্ধিস্সন্তি (ক.)], নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি. অথ খো সো ভিক্খু ভগৰতা ইমিনা ওৰাদেন ওৰদিতো সংৰেগমাপাদি. অথ খো ভগৰা বারাণসিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো ভিক্খূ আমন্তেসি –
‘‘ইধাহং, ভিক্খৰে, পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায বারাণসিং পিণ্ডায পাৰিসিং. অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৰে, গোযোগপিলক্খস্মিং পিণ্ডায চরমানো অঞ্ঞতরং ভিক্খুং রিত্তস্সাদং বাহিরস্সাদং মুট্ঠস্সতিং অসম্পজানং অসমাহিতং ৰিব্ভন্তচিত্তং পাকতিন্দ্রিযং. দিস্ৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচং –
‘‘‘মা খো ত্ৰং, ভিক্খু, অত্তানং কটুৰিযমকাসি. তং ৰত ভিক্খু কটুৰিযকতং অত্তানং আমগন্ধেন অৰস্সুতং মক্খিকা নানুপতিস্সন্তি নান্ৰাস্সৰিস্সন্তীতি, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’তি. অথ খো, ভিক্খৰে, সো ভিক্খু মযা ইমিনা ওৰাদেন ওৰদিতো সংৰেগমাপাদী’’তি. এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কিং নু খো, ভন্তে, কটুৰিযং? কো আমগন্ধো? কা মক্খিকা’’তি?
‘‘অভিজ্ঝা খো, ভিক্খু, কটুৰিযং; ব্যাপাদো আমগন্ধো; পাপকা অকুসলা ৰিতক্কা মক্খিকা. তং ৰত, ভিক্খু, কটুৰিযকতং অত্তানং আমগন্ধেন অৰস্সুতং মক্খিকা নানুপতিস্সন্তি নান্ৰাস্সৰিস্সন্তীতি, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি.
‘‘অগুত্তং চক্খুসোতস্মিং, ইন্দ্রিযেসু অসংৰুতং;
মক্খিকানুপতিস্সন্তি, সঙ্কপ্পা রাগনিস্সিতা.
‘‘কটুৰিযকতো ভিক্খু, আমগন্ধে অৰস্সুতো;
আরকা হোতি নিব্বানা, ৰিঘাতস্সেৰ ভাগৰা.
‘‘গামে ৰা যদি ৰারঞ্ঞে, অলদ্ধা সমথমত্তনো [সমমত্তনো (সী. স্যা. কং.), সম্মমত্তনো (পী.)];
পরেতি [চরেতি (স্যা. ক.)] বালো দুম্মেধো, মক্খিকাহি পুরক্খতো.
‘‘যে চ সীলেন সম্পন্না, পঞ্ঞাযূপসমেরতা;
উপসন্তা সুখং সেন্তি, নাসযিত্ৰান মক্খিকা’’তি. ছট্ঠং;
৭. পঠমঅনুরুদ্ধসুত্তং
১৩০. অথ খো আযস্মা অনুরুদ্ধো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা অনুরুদ্ধো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইধাহং, ভন্তে, দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন যেভুয্যেন পস্সামি মাতুগামং কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জমানং. কতিহি নু খো, ভন্তে, ধম্মেহি সমন্নাগতো মাতুগামো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতী’’তি?
‘‘তীহি খো, অনুরুদ্ধ, ধম্মেহি সমন্নাগতো মাতুগামো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি. কতমেহি তীহি? ইধ, অনুরুদ্ধ, মাতুগামো পুব্বণ্হসমযং মচ্ছেরমলপরিযুট্ঠিতেন চেতসা অগারং অজ্ঝাৰসতি, মজ্ঝন্হিকসমযং ইস্সাপরিযুট্ঠিতেন চেতসা অগারং অজ্ঝাৰসতি, সাযন্হসমযং কামরাগপরিযুট্ঠিতেন চেতসা অগারং অজ্ঝাৰসতি. ইমেহি খো, অনুরুদ্ধ, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো মাতুগামো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতী’’তি. সত্তমং.
৮. দুতিযঅনুরুদ্ধসুত্তং
১৩১. অথ খো আযস্মা অনুরুদ্ধো যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা সারিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা অনুরুদ্ধো আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘ইধাহং, আৰুসো সারিপুত্ত, দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সহস্সং লোকং ওলোকেমি. আরদ্ধং খো পন মে ৰীরিযং অসল্লীনং, উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা [অপম্মুট্ঠা (সী.), অপমুট্ঠা (স্যা. কং.)], পস্সদ্ধো কাযো অসারদ্ধো, সমাহিতং চিত্তং একগ্গং. অথ চ পন মে নানুপাদায [ন অনুপাদায (সী. স্যা. কং. পী.)] আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতী’’তি.
‘‘যং খো তে, আৰুসো অনুরুদ্ধ, এৰং হোতি – ‘অহং দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সহস্সং লোকং ৰোলোকেমী’তি, ইদং তে মানস্মিং. যম্পি তে, আৰুসো অনুরুদ্ধ, এৰং হোতি – ‘আরদ্ধং খো পন মে ৰীরিযং অসল্লীনং, উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা, পস্সদ্ধো কাযো অসারদ্ধো, সমাহিতং চিত্তং একগ্গ’ন্তি, ইদং তে উদ্ধচ্চস্মিং. যম্পি তে, আৰুসো অনুরুদ্ধ, এৰং হোতি – ‘অথ চ পন মে নানুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতী’তি, ইদং তে কুক্কুচ্চস্মিং. সাধু ৰতাযস্মা অনুরুদ্ধো ইমে তযো ধম্মে পহায, ইমে তযো ধম্মে অমনসিকরিত্ৰা অমতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহরতূ’’তি.
অথ খো আযস্মা অনুরুদ্ধো অপরেন সমযেন ইমে তযো ধম্মে পহায, ইমে তযো ধম্মে অমনসিকরিত্ৰা অমতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহরি [উপসংহাসি (স্যা. কং. পী.), উপসংহরতি (ক.)]. অথ খো আযস্মা অনুরুদ্ধো একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরো চ পনাযস্মা অনুরুদ্ধো অরহতং অহোসীতি. অট্ঠমং.
৯. পটিচ্ছন্নসুত্তং
১৩২. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, পটিচ্ছন্নানি আৰহন্তি [ৰহন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)], নো ৰিৰটানি. কতমানি তীণি? মাতুগামো, ভিক্খৰে, পটিচ্ছন্নো আৰহতি, নো ৰিৰটো; ব্রাহ্মণানং, ভিক্খৰে, মন্তা পটিচ্ছন্না আৰহন্তি, নো ৰিৰটা; মিচ্ছাদিট্ঠি, ভিক্খৰে, পটিচ্ছন্না আৰহতি, নো ৰিৰটা. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি পটিচ্ছন্নানি আৰহন্তি, নো ৰিৰটানি.
‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, ৰিৰটানি ৰিরোচন্তি, নো পটিচ্ছন্নানি. কতমানি তীণি? চন্দমণ্ডলং, ভিক্খৰে, ৰিৰটং ৰিরোচতি, নো পটিচ্ছন্নং; সূরিযমণ্ডলং, ভিক্খৰে, ৰিৰটং ৰিরোচতি, নো পটিচ্ছন্নং; তথাগতপ্পৰেদিতো ধম্মৰিনযো, ভিক্খৰে, ৰিৰটো ৰিরোচতি, নো পটিচ্ছন্নো. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি ৰিৰটানি ৰিরোচন্তি, নো পটিচ্ছন্নানী’’তি. নৰমং.
১০. লেখসুত্তং
১৩৩. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? পাসাণলেখূপমো পুগ্গলো, পথৰিলেখূপমো পুগ্গলো, উদকলেখূপমো পুগ্গলো. কতমো চ, ভিক্খৰে, পাসাণলেখূপমো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো অভিণ্হং কুজ্ঝতি. সো চ খ্ৰস্স কোধো দীঘরত্তং অনুসেতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পাসাণে লেখা ন খিপ্পং লুজ্জতি ৰাতেন ৰা উদকেন ৰা, চিরট্ঠিতিকা হোতি; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো অভিণ্হং কুজ্ঝতি. সো চ খ্ৰস্স কোধো দীঘরত্তং অনুসেতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পাসাণলেখূপমো পুগ্গলো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পথৰিলেখূপমো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো অভিণ্হং কুজ্ঝতি. সো চ খ্ৰস্স কোধো ন দীঘরত্তং অনুসেতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পথৰিযা লেখা খিপ্পং লুজ্জতি ৰাতেন ৰা উদকেন ৰা, ন চিরট্ঠিতিকা হোতি; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো অভিণ্হং কুজ্ঝতি. সো চ খ্ৰস্স কোধো ন দীঘরত্তং অনুসেতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পথৰিলেখূপমো পুগ্গলো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, উদকলেখূপমো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো আগাল়্হেনপি ৰুচ্চমানো ফরুসেনপি ৰুচ্চমানো অমনাপেনপি ৰুচ্চমানো সন্ধিযতিমেৰ [… যেৰ (স্যা. কং.) … চেৰ (পী.)] সংসন্দতিমেৰ [… যেৰ (স্যা. কং.) … চেৰ (পী.)] সম্মোদতিমেৰ [… যেৰ (স্যা. কং.) … চেৰ (পী.)]. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, উদকে লেখা খিপ্পংযেৰ পটিৰিগচ্ছতি, ন চিরট্ঠিতিকা হোতি; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো আগাল়্হেনপি ৰুচ্চমানো ফরুসেনপি ৰুচ্চমানো অমনাপেনপি ৰুচ্চমানো সন্ধিযতিমেৰ সংসন্দতিমেৰ সম্মোদতিমেৰ. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, উদকলেখূপমো পুগ্গলো. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি [পু. প. ১১৫]. দসমং.
কুসিনারৰগ্গো তেরসমো.