.নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

অঙ্গুত্তরনিকাযো

তিকনিপাতপাল়ি

১. পঠমপণ্ণাসকং

১. বালৰগ্গো

১. ভযসুত্তং

১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে [ভদ্দন্তে (ক.)]’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘যানি কানিচি, ভিক্খৰে, ভযানি উপ্পজ্জন্তি সব্বানি তানি বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো. যে কেচি উপদ্দৰা উপ্পজ্জন্তি সব্বে তে বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো. যে কেচি উপসগ্গা উপ্পজ্জন্তি সব্বে তে বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, নল়াগারা ৰা তিণাগারা ৰা [নল়াগারং ৰা তিণাগারং ৰা (সী.)] অগ্গি মুত্তো [অগ্গিমুক্কো (সী.), অগ্গি মুক্কো (স্যা. কং. পী.)] কূটাগারানিপি ডহতি উল্লিত্তাৰলিত্তানি নিৰাতানি ফুসিতগ্গল়ানি পিহিতৰাতপানানি; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, যানি কানিচি ভযানি উপ্পজ্জন্তি সব্বানি তানি বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো. যে কেচি উপদ্দৰা উপ্পজ্জন্তি সব্বে তে বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো. যে কেচি উপসগ্গা উপ্পজ্জন্তি সব্বে তে বালতো উপ্পজ্জন্তি, নো পণ্ডিততো.

‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো. সউপদ্দৰো বালো, অনুপদ্দৰো পণ্ডিতো. সউপসগ্গো বালো, অনুপসগ্গো পণ্ডিতো. নত্থি, ভিক্খৰে, পণ্ডিততো ভযং, নত্থি পণ্ডিততো উপদ্দৰো, নত্থি পণ্ডিততো উপসগ্গো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘যেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো ৰেদিতব্বো তে তযো ধম্মে অভিনিৰজ্জেত্ৰা, যেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৰেদিতব্বো তে তযো ধম্মে সমাদায ৰত্তিস্সামা’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. পঠমং.

২. লক্খণসুত্তং

২. ‘‘কম্মলক্খণো, ভিক্খৰে, বালো, কম্মলক্খণো পণ্ডিতো, অপদানসোভনী [অপদানে সোভতি (স্যা. কং. পী.)] পঞ্ঞাতি [পঞ্ঞত্তি (?)]. তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো ৰেদিতব্বো. কতমেহি তীহি? কাযদুচ্চরিতেন, ৰচীদুচ্চরিতেন, মনোদুচ্চরিতেন. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো ৰেদিতব্বো.

‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৰেদিতব্বো. কতমেহি তীহি? কাযসুচরিতেন, ৰচীসুচরিতেন, মনোসুচরিতেন. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৰেদিতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘যেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো ৰেদিতব্বো তে তযো ধম্মে অভিনিৰজ্জেত্ৰা, যেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৰেদিতব্বো তে তযো ধম্মে সমাদায ৰত্তিস্সামা’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. দুতিযং.

৩. চিন্তীসুত্তং

৩. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, বালস্স বাললক্খণানি বালনিমিত্তানি বালাপদানানি. কতমানি তীণি? ইধ, ভিক্খৰে, বালো দুচ্চিন্তিতচিন্তী চ হোতি দুব্ভাসিতভাসী চ দুক্কটকম্মকারী চ. নো চেদং [নো চেতং (স্যা. কং. ক.)], ভিক্খৰে, বালো দুচ্চিন্তিতচিন্তী চ অভৰিস্স দুব্ভাসিতভাসী চ দুক্কটকম্মকারী চ, কেন নং পণ্ডিতা জানেয্যুং [তেন নং পণ্ডিতা ন জানেয্যুং (ক.), ন নং পণ্ডিতা জানেয্যুং (?)] – ‘বালো অযং ভৰং অসপ্পুরিসো’তি? যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, বালো দুচ্চিন্তিতচিন্তী চ হোতি দুব্ভাসিতভাসী চ দুক্কটকম্মকারী চ তস্মা নং পণ্ডিতা জানন্তি – ‘বালো অযং ভৰং অসপ্পুরিসো’তি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি বালস্স বাললক্খণানি বালনিমিত্তানি বালাপদানানি.

‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানি পণ্ডিতনিমিত্তানি পণ্ডিতাপদানানি. কতমানি তীণি? ইধ, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো সুচিন্তিতচিন্তী চ হোতি সুভাসিতভাসী চ সুকতকম্মকারী চ. নো চেদং, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো সুচিন্তিতচিন্তী চ অভৰিস্স সুভাসিতভাসী চ সুকতকম্মকারী চ, কেন নং পণ্ডিতা জানেয্যুং – ‘পণ্ডিতো অযং ভৰং সপ্পুরিসো’তি? যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো সুচিন্তিতচিন্তী চ হোতি সুভাসিতভাসী চ সুকতকম্মকারী চ তস্মা নং পণ্ডিতা জানন্তি – ‘পণ্ডিতো অযং ভৰং সপ্পুরিসো’তি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানি পণ্ডিতনিমিত্তানি পণ্ডিতাপদানানি. তস্মাতিহ…. ততিযং.

৪. অচ্চযসুত্তং

৪. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো ৰেদিতব্বো. কতমেহি তীহি? অচ্চযং অচ্চযতো ন পস্সতি, অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৰা যথাধম্মং নপ্পটিকরোতি, পরস্স খো পন অচ্চযং দেসেন্তস্স যথাধম্মং নপ্পটিগ্গণ্হাতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো ৰেদিতব্বো.

‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৰেদিতব্বো. কতমেহি তীহি? অচ্চযং অচ্চযতো পস্সতি, অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৰা যথাধম্মং পটিকরোতি, পরস্স খো পন অচ্চযং দেসেন্তস্স যথাধম্মং পটিগ্গণ্হাতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৰেদিতব্বো. তস্মাতিহ…. চতুত্থং.

৫. অযোনিসোসুত্তং

৫. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো ৰেদিতব্বো. কতমেহি তীহি? অযোনিসো পঞ্হং কত্তা হোতি, অযোনিসো পঞ্হং ৰিস্সজ্জেতা হোতি, পরস্স খো পন যোনিসো পঞ্হং ৰিস্সজ্জিতং পরিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহি সিলিট্ঠেহি উপগতেহি নাব্ভনুমোদিতা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো ৰেদিতব্বো.

‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৰেদিতব্বো. কতমেহি তীহি? যোনিসো পঞ্হং কত্তা হোতি, যোনিসো পঞ্হং ৰিস্সজ্জেতা হোতি, পরস্স খো পন যোনিসো পঞ্হং ৰিস্সজ্জিতং পরিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহি সিলিট্ঠেহি উপগতেহি অব্ভনুমোদিতা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৰেদিতব্বো. তস্মাতিহ…. পঞ্চমং.

৬. অকুসলসুত্তং

৬. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো ৰেদিতব্বো. কতমেহি তীহি? অকুসলেন কাযকম্মেন, অকুসলেন ৰচীকম্মেন, অকুসলেন মনোকম্মেন. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো ৰেদিতব্বো.

‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৰেদিতব্বো. কতমেহি তীহি? কুসলেন কাযকম্মেন, কুসলেন ৰচীকম্মেন, কুসলেন মনোকম্মেন. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৰেদিতব্বো. তস্মাতিহ…. ছট্ঠং.

৭. সাৰজ্জসুত্তং

৭. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো ৰেদিতব্বো. কতমেহি তীহি? সাৰজ্জেন কাযকম্মেন, সাৰজ্জেন ৰচীকম্মেন, সাৰজ্জেন মনোকম্মেন…পে… অনৰজ্জেন কাযকম্মেন, অনৰজ্জেন ৰচীকম্মেন, অনৰজ্জেন মনোকম্মেন…পে…. সত্তমং.

৮. সব্যাবজ্ঝসুত্তং

৮. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো ৰেদিতব্বো. কতমেহি তীহি? সব্যাবজ্ঝেন কাযকম্মেন, সব্যাবজ্ঝেন ৰচীকম্মেন, সব্যাবজ্ঝেন মনোকম্মেন…পে… অব্যাবজ্ঝেন কাযকম্মেন, অব্যাবজ্ঝেন ৰচীকম্মেন, অব্যাবজ্ঝেন মনোকম্মেন. ইমেহি, খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৰেদিতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘যেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো ৰেদিতব্বো তে তযো ধম্মে অভিনিৰজ্জেত্ৰা, যেহি তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৰেদিতব্বো তে তযো ধম্মে সমাদায ৰত্তিস্সামা’তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. অট্ঠমং.

৯. খতসুত্তং

৯. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো অব্যত্তো অসপ্পুরিসো খতং উপহতং অত্তানং পরিহরতি, সাৰজ্জো চ হোতি সানুৰজ্জো চ ৰিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৰতি. কতমেহি তীহি? কাযদুচ্চরিতেন, ৰচীদুচ্চরিতেন, মনোদুচ্চরিতেন. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো বালো অব্যত্তো অসপ্পুরিসো খতং উপহতং অত্তানং পরিহরতি, সাৰজ্জো চ হোতি সানুৰজ্জো চ ৰিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৰতি.

‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৰিযত্তো সপ্পুরিসো অক্খতং অনুপহতং অত্তানং পরিহরতি, অনৰজ্জো চ হোতি অননুৰজ্জো চ ৰিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ পুঞ্ঞং পসৰতি. কতমেহি তীহি? কাযসুচরিতেন, ৰচীসুচরিতেন, মনোসুচরিতেন. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো ৰিযত্তো সপ্পুরিসো অক্খতং অনুপহতং অত্তানং পরিহরতি, অনৰজ্জো চ হোতি অননুৰজ্জো চ ৰিঞ্ঞূনং, বহুঞ্চ পুঞ্ঞং পসৰতী’’তি. নৰমং.

১০. মলসুত্তং

১০. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো তযো মলে অপ্পহায যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং নিরযে. কতমেহি তীহি? দুস্সীলো চ হোতি, দুস্সীল্যমলঞ্চস্স অপ্পহীনং হোতি; ইস্সুকী চ হোতি, ইস্সামলঞ্চস্স অপ্পহীনং হোতি; মচ্ছরী চ হোতি, মচ্ছেরমলঞ্চস্স অপ্পহীনং হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ইমে তযো মলে অপ্পহায যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং নিরযে.

‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো তযো মলে পহায যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং সগ্গে. কতমেহি তীহি? সীলৰা চ হোতি, দুস্সীল্যমলঞ্চস্স পহীনং হোতি; অনিস্সুকী চ হোতি, ইস্সামলঞ্চস্স পহীনং হোতি; অমচ্ছরী চ হোতি, মচ্ছেরমলঞ্চস্স পহীনং হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ইমে তযো মলে পহায যথাভতং নিক্খিত্তো এৰং সগ্গে’’তি. দসমং.

বালৰগ্গো পঠমো.

তস্সুদ্দানং –

ভযং লক্খণচিন্তী চ, অচ্চযঞ্চ অযোনিসো;

অকুসলঞ্চ সাৰজ্জং, সব্যাবজ্ঝখতং মলন্তি.

২. রথকারৰগ্গো

১. ঞাতসুত্তং

১১. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ঞাতো ভিক্খু বহুজনঅহিতায পটিপন্নো হোতি বহুজনদুক্খায, বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানং. কতমেহি তীহি? অননুলোমিকে কাযকম্মে সমাদপেতি, অননুলোমিকে ৰচীকম্মে সমাদপেতি, অননুলোমিকেসু ধম্মেসু সমাদপেতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ঞাতো ভিক্খু বহুজনঅহিতায পটিপন্নো হোতি বহুজনদুক্খায, বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানং.

‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ঞাতো ভিক্খু বহুজনহিতায পটিপন্নো হোতি বহুজনসুখায, বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং. কতমেহি তীহি? অনুলোমিকে কাযকম্মে সমাদপেতি, অনুলোমিকে ৰচীকম্মে সমাদপেতি, অনুলোমিকেসু ধম্মেসু সমাদপেতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ঞাতো ভিক্খু বহুজনহিতায পটিপন্নো হোতি বহুজনসুখায, বহুনো জনস্স অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সান’’ন্তি. পঠমং.

২. সারণীযসুত্তং

১২. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স যাৰজীৰং সারণীযানি [সরণীযানি (সী. স্যা. কং. পী.)] ভৰন্তি. কতমানি তীণি? যস্মিং, ভিক্খৰে, পদেসে রাজা খত্তিযো মুদ্ধাৰসিত্তো জাতো হোতি. ইদং, ভিক্খৰে, পঠমং রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স যাৰজীৰং সারণীযং হোতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যস্মিং পদেসে রাজা খত্তিযো মুদ্ধাৰসিত্তো হোতি. ইদং, ভিক্খৰে, দুতিযং রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স যাৰজীৰং সারণীযং হোতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যস্মিং পদেসে রাজা খত্তিযো মুদ্ধাৰসিত্তো সঙ্গামং অভিৰিজিনিত্ৰা ৰিজিতসঙ্গামো তমেৰ সঙ্গামসীসং অজ্ঝাৰসতি. ইদং, ভিক্খৰে, ততিযং রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স যাৰজীৰং সারণীযং হোতি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স যাৰজীৰং সারণীযানি ভৰন্তি.

‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, তীণিমানি ভিক্খুস্স যাৰজীৰং সারণীযানি ভৰন্তি. কতমানি তীণি? যস্মিং, ভিক্খৰে, পদেসে ভিক্খু কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো হোতি. ইদং, ভিক্খৰে, পঠমং ভিক্খুস্স যাৰজীৰং সারণীযং হোতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যস্মিং পদেসে ভিক্খু ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. ইদং, ভিক্খৰে, দুতিযং ভিক্খুস্স যাৰজীৰং সারণীযং হোতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যস্মিং পদেসে ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইদং, ভিক্খৰে, ততিযং ভিক্খুস্স যাৰজীৰং সারণীযং হোতি. ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি ভিক্খুস্স যাৰজীৰং সারণীযানি ভৰন্তী’’তি. দুতিযং.

৩. আসংসসুত্তং

১৩. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? নিরাসো, আসংসো, ৰিগতাসো. কতমো চ, ভিক্খৰে পুগ্গলো নিরাসো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো নীচে কুলে পচ্চাজাতো হোতি, চণ্ডালকুলে ৰা ৰেনকুলে [ৰেণকুলে (স্যা. কং. পী.)] ৰা নেসাদকুলে ৰা রথকারকুলে ৰা পুক্কুসকুলে ৰা দলিদ্দে অপ্পন্নপানভোজনে কসিরৰুত্তিকে, যত্থ কসিরেন ঘাসচ্ছাদো লব্ভতি. সো চ হোতি দুব্বণ্ণো দুদ্দসিকো ওকোটিমকো বৰ্হাবাধো [বহ্ৰাবাধো (স্যা. কং. পী. ক.)] কাণো ৰা কুণী ৰা খঞ্জো ৰা পক্খহতো ৰা, ন লাভী অন্নস্স পানস্স ৰত্থস্স যানস্স মালাগন্ধৰিলেপনস্স সেয্যাৰসথপদীপেয্যস্স. সো সুণাতি – ‘ইত্থন্নামো কির খত্তিযো খত্তিযেহি খত্তিযাভিসেকেন অভিসিত্তো’তি. তস্স ন এৰং হোতি – ‘কুদাস্সু নাম মম্পি খত্তিযা খত্তিযাভিসেকেন অভিসিঞ্চিস্সন্তী’তি! অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নিরাসো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আসংসো? ইধ, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স জেট্ঠো পুত্তো হোতি আভিসেকো অনভিসিত্তো অচলপ্পত্তো [মচলপ্পত্তো (সী. পী.)]. সো সুণাতি – ‘ইত্থন্নামো কির খত্তিযো খত্তিযেহি খত্তিযাভিসেকেন অভিসিত্তো’তি. তস্স এৰং হোতি – ‘কুদাস্সু নাম মম্পি খত্তিযা খত্তিযাভিসেকেন অভিসিঞ্চিস্সন্তী’তি! অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আসংসো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ৰিগতাসো? ইধ, ভিক্খৰে, রাজা হোতি খত্তিযো মুদ্ধাৰসিত্তো. সো সুণাতি – ‘ইত্থন্নামো কির খত্তিযো খত্তিযেহি খত্তিযাভিসেকেন অভিসিত্তো’তি. তস্স ন এৰং হোতি – ‘কুদাস্সু নাম মম্পি খত্তিযা খত্তিযাভিসেকেন অভিসিঞ্চিস্সন্তী’তি! তং কিস্স হেতু? যা হিস্স, ভিক্খৰে, পুব্বে অনভিসিত্তস্স অভিসেকাসা সা [সাস্স (সী. স্যা. কং. পী.)] পটিপ্পস্সদ্ধা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ৰিগতাসো. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং.

‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা ভিক্খূসু. কতমে তযো? নিরাসো, আসংসো, ৰিগতাসো. কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নিরাসো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো দুস্সীলো হোতি পাপধম্মো অসুচি সঙ্কস্সরসমাচারো পটিচ্ছন্নকম্মন্তো অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞো অব্রহ্মচারী ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞো অন্তোপূতি অৰস্সুতো কসম্বুজাতো. সো সুণাতি – ‘ইত্থন্নামো কির ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’তি. তস্স ন এৰং হোতি – ‘কুদাস্সু নাম অহম্পি আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সামী’তি! অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো নিরাসো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আসংসো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সীলৰা হোতি কল্যাণধম্মো. সো সুণাতি আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’তি. তস্স এৰং হোতি – ‘কুদাস্সু নাম অহম্পি আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সামী’তি! অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো আসংসো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ৰিগতাসো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরহং হোতি খীণাসৰো. সো সুণাতি – ‘ইত্থন্নামো কির ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’তি. তস্স ন এৰং হোতি – ‘কুদাস্সু নাম অহম্পি আসৰানং খযা…পে… সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সামী’তি! তং কিস্স হেতু? যা হিস্স, ভিক্খৰে, পুব্বে অৰিমুত্তস্স ৰিমুত্তাসা সা পটিপ্পস্সদ্ধা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ৰিগতাসো. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা ভিক্খূসূ’’তি. ততিযং.

৪. চক্কৰত্তিসুত্তং

১৪. ‘‘যোপি সো, ভিক্খৰে, রাজা চক্কৰত্তী ধম্মিকো ধম্মরাজা সোপি ন অরাজকং চক্কং ৰত্তেতী’’তি. এৰং ৰুত্তে অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কো পন, ভন্তে, রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স ধম্মিকস্স ধম্মরঞ্ঞো রাজা’’তি [চক্কন্তি (ক.)]? ‘‘ধম্মো, ভিক্খূ’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘ইধ, ভিক্খু, রাজা চক্কৰত্তী ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মংযেৰ নিস্সায [গরুকরোন্তো (সী. স্যা. কং. পী.)] ধম্মং সক্করোন্তো ধম্মং গরুং করোন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহতি অন্তোজনস্মিং’’.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খু, রাজা চক্কৰত্তী ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মংযেৰ নিস্সায ধম্মং সক্করোন্তো ধম্মং গরুং করোন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহতি খত্তিযেসু, অনুযন্তেসু [অনুযুত্তেসু (সী. স্যা. কং. পী.)], বলকাযস্মিং, ব্রাহ্মণগহপতিকেসু, নেগমজানপদেসু, সমণব্রাহ্মণেসু, মিগপক্খীসু. স খো সো ভিক্খু রাজা চক্কৰত্তী ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মংযেৰ নিস্সায ধম্মং সক্করোন্তো ধম্মং গরুং করোন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহিত্ৰা অন্তোজনস্মিং, ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহিত্ৰা খত্তিযেসু, অনুযন্তেসু, বলকাযস্মিং, ব্রাহ্মণগহপতিকেসু, নেগমজানপদেসু, সমণব্রাহ্মণেসু, মিগপক্খীসু, ধম্মেনেৰ চক্কং ৰত্তেতি. তং হোতি চক্কং অপ্পটিৰত্তিযং কেনচি মনুস্সভূতেন পচ্চত্থিকেন পাণিনা.

‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খু [ভিক্খৰে (ক.)], তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মংযেৰ নিস্সায ধম্মং সক্করোন্তো ধম্মং গরুং করোন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহতি কাযকম্মস্মিং – ‘এৰরূপং কাযকম্মং সেৰিতব্বং, এৰরূপং কাযকম্মং ন সেৰিতব্ব’’’ন্তি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খু, তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মংযেৰ নিস্সায ধম্মং সক্করোন্তো ধম্মং গরুং করোন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহতি ৰচীকম্মস্মিং – ‘এৰরূপং ৰচীকম্মং সেৰিতব্বং, এৰরূপং ৰচীকম্মং ন সেৰিতব্ব’ন্তি…পে… মনোকম্মস্মিং – ‘এৰরূপং মনোকম্মং সেৰিতব্বং, এৰরূপং মনোকম্মং ন সেৰিতব্ব’’’ন্তি.

‘‘স খো সো, ভিক্খু, তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ধম্মিকো ধম্মরাজা ধম্মংযেৰ নিস্সায ধম্মং সক্করোন্তো ধম্মং গরুং করোন্তো ধম্মং অপচাযমানো ধম্মদ্ধজো ধম্মকেতু ধম্মাধিপতেয্যো ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহিত্ৰা কাযকম্মস্মিং, ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহিত্ৰা ৰচীকম্মস্মিং, ধম্মিকং রক্খাৰরণগুত্তিং সংৰিদহিত্ৰা মনোকম্মস্মিং, ধম্মেনেৰ অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তেতি. তং হোতি চক্কং অপ্পটিৰত্তিযং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মি’’ন্তি. চতুত্থং.

৫. সচেতনসুত্তং

১৫. একং সমযং ভগৰা বারাণসিযং ৰিহরতি ইসিপতনে মিগদাযে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, রাজা অহোসি সচেতনো [পচেতনো (সী. স্যা. কং. পী.)] নাম. অথ খো, ভিক্খৰে, রাজা সচেতনো রথকারং আমন্তেসি – ‘ইতো মে, সম্ম রথকার, ছন্নং মাসানং অচ্চযেন সঙ্গামো ভৰিস্সতি. সক্খিস্সসি [সক্খসি (স্যা. কং. পী.)] মে, সম্ম রথকার, নৰং চক্কযুগং কাতু’ন্তি? ‘সক্কোমি দেৰা’তি খো, ভিক্খৰে, রথকারো রঞ্ঞো সচেতনস্স পচ্চস্সোসি. অথ খো, ভিক্খৰে, রথকারো ছহি মাসেহি ছারত্তূনেহি একং চক্কং নিট্ঠাপেসি. অথ খো, ভিক্খৰে, রাজা সচেতনো রথকারং আমন্তেসি – ‘ইতো মে, সম্ম রথকার, ছন্নং দিৰসানং অচ্চযেন সঙ্গামো ভৰিস্সতি, নিট্ঠিতং নৰং চক্কযুগ’ন্তি? ‘ইমেহি খো, দেৰ, ছহি মাসেহি ছারত্তূনেহি একং চক্কং নিট্ঠিত’ন্তি. ‘সক্খিস্সসি পন মে, সম্ম রথকার, ইমেহি ছহি দিৰসেহি দুতিযং চক্কং নিট্ঠাপেতু’ন্তি? ‘সক্কোমি দেৰা’তি খো, ভিক্খৰে, রথকারো ছহি দিৰসেহি দুতিযং চক্কং নিট্ঠাপেত্ৰা নৰং চক্কযুগং আদায যেন রাজা সচেতনো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা রাজানং সচেতনং এতদৰোচ – ‘ইদং তে, দেৰ, নৰং চক্কযুগং নিট্ঠিত’ন্তি. ‘যঞ্চ তে ইদং, সম্ম রথকার, চক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং ছারত্তূনেহি যঞ্চ তে ইদং চক্কং ছহি দিৰসেহি নিট্ঠিতং, ইমেসং কিং নানাকরণং? নেসাহং কিঞ্চি নানাকরণং পস্সামী’তি. ‘অত্থেসং, দেৰ, নানাকরণং. পস্সতু দেৰো নানাকরণ’’’ন্তি.

‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, রথকারো যং তং চক্কং ছহি দিৰসেহি নিট্ঠিতং তং পৰত্তেসি. তং পৰত্তিতং সমানং যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি তাৰতিকং গন্ত্ৰা চিঙ্গুলাযিত্ৰা ভূমিযং পপতি. যং পন তং চক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং ছারত্তূনেহি তং পৰত্তেসি. তং পৰত্তিতং সমানং যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি তাৰতিকং গন্ত্ৰা অক্খাহতং মঞ্ঞে অট্ঠাসি.

‘‘‘কো নু খো, সম্ম রথকার, হেতু কো পচ্চযো যমিদং [যদিদং (ক.)] চক্কং ছহি দিৰসেহি নিট্ঠিতং তং পৰত্তিতং সমানং যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি তাৰতিকং গন্ত্ৰা চিঙ্গুলাযিত্ৰা ভূমিযং পপতি? কো পন, সম্ম রথকার, হেতু কো পচ্চযো যমিদং চক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং ছারত্তূনেহি তং পৰত্তিতং সমানং যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি তাৰতিকং গন্ত্ৰা অক্খাহতং মঞ্ঞে অট্ঠাসী’তি? ‘যমিদং, দেৰ, চক্কং ছহি দিৰসেহি নিট্ঠিতং তস্স নেমিপি সৰঙ্কা সদোসা সকসাৰা, অরাপি সৰঙ্কা সদোসা সকসাৰা, নাভিপি সৰঙ্কা সদোসা সকসাৰা. তং নেমিযাপি সৰঙ্কত্তা সদোসত্তা সকসাৰত্তা, অরানম্পি সৰঙ্কত্তা সদোসত্তা সকসাৰত্তা, নাভিযাপি সৰঙ্কত্তা সদোসত্তা সকসাৰত্তা পৰত্তিতং সমানং যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি তাৰতিকং গন্ত্ৰা চিঙ্গুলাযিত্ৰা ভূমিযং পপতি. যং পন তং, দেৰ, চক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং ছারত্তূনেহি তস্স নেমিপি অৰঙ্কা অদোসা অকসাৰা, অরাপি অৰঙ্কা অদোসা অকসাৰা, নাভিপি অৰঙ্কা অদোসা অকসাৰা. তং নেমিযাপি অৰঙ্কত্তা অদোসত্তা অকসাৰত্তা, অরানম্পি অৰঙ্কত্তা অদোসত্তা অকসাৰত্তা, নাভিযাপি অৰঙ্কত্তা অদোসত্তা অকসাৰত্তা পৰত্তিতং সমানং যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি তাৰতিকং গন্ত্ৰা অক্খাহতং মঞ্ঞে অট্ঠাসী’’’তি.

‘‘সিযা খো পন, ভিক্খৰে, তুম্হাকং এৰমস্স – ‘অঞ্ঞো নূন তেন সমযেন সো রথকারো অহোসী’তি! ন খো পনেতং, ভিক্খৰে, এৰং দট্ঠব্বং. অহং তেন সমযেন সো রথকারো অহোসিং. তদাহং, ভিক্খৰে, কুসলো দারুৰঙ্কানং দারুদোসানং দারুকসাৰানং. এতরহি খো পনাহং, ভিক্খৰে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো কুসলো কাযৰঙ্কানং কাযদোসানং কাযকসাৰানং, কুসলো ৰচীৰঙ্কানং ৰচীদোসানং ৰচীকসাৰানং, কুসলো মনোৰঙ্কানং মনোদোসানং মনোকসাৰানং. যস্স কস্সচি, ভিক্খৰে, ভিক্খুস্স ৰা ভিক্খুনিযা ৰা কাযৰঙ্কো অপ্পহীনো কাযদোসো কাযকসাৰো, ৰচীৰঙ্কো অপ্পহীনো ৰচীদোসো ৰচীকসাৰো, মনোৰঙ্কো অপ্পহীনো মনোদোসো মনোকসাৰো, এৰং পপতিতা তে, ভিক্খৰে, ইমস্মা ধম্মৰিনযা, সেয্যথাপি তং চক্কং ছহি দিৰসেহি নিট্ঠিতং.

‘‘যস্স কস্সচি, ভিক্খৰে, ভিক্খুস্স ৰা ভিক্খুনিযা ৰা কাযৰঙ্কো পহীনো কাযদোসো কাযকসাৰো, ৰচীৰঙ্কো পহীনো ৰচীদোসো ৰচীকসাৰো, মনোৰঙ্কো পহীনো মনোদোসো মনোকসাৰো, এৰং পতিট্ঠিতা তে, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে, সেয্যথাপি তং চক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং ছারত্তূনেহি.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘কাযৰঙ্কং পজহিস্সাম কাযদোসং কাযকসাৰং, ৰচীৰঙ্কং পজহিস্সাম ৰচীদোসং ৰচীকসাৰং, মনোৰঙ্কং পজহিস্সাম মনোদোসং মনোকসাৰ’ন্তি. এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. পঞ্চমং.

৬. অপণ্ণকসুত্তং

১৬. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অপণ্ণকপটিপদং [অপণ্ণকতং পটিপদং (সী. পী.) টীকায পন সমেতি] পটিপন্নো হোতি, যোনি চস্স আরদ্ধা হোতি আসৰানং খযায. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং [যত্ৰাধিকরণমেতং (সী.)] চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি মনিন্দ্রিযং, মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতি – ‘নেৰ দৰায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৰিভূসনায, যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায ৰিহিংসূপরতিযা ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায, ইতি পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামি, নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্রা চ মে ভৰিস্সতি অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চা’তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতি, রত্তিযা পঠমং যামং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতি, রত্তিযা মজ্ঝিমং যামং দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেতি পাদে পাদং অচ্চাধায সতো সম্পজানো উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি করিত্ৰা, রত্তিযা পচ্ছিমং যামং পচ্চুট্ঠায চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অপণ্ণকপটিপদং পটিপন্নো হোতি, যোনি চস্স আরদ্ধা হোতি আসৰানং খযাযা’’তি. ছট্ঠং.

৭. অত্তব্যাবাধসুত্তং

১৭. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, ধম্মা অত্তব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, পরব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, উভযব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি. কতমে তযো? কাযদুচ্চরিতং, ৰচীদুচ্চরিতং, মনোদুচ্চরিতং. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো ধম্মা অত্তব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, পরব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, উভযব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি.

‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, ধম্মা নেৰত্তব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, ন পরব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, ন উভযব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি. কতমে তযো? কাযসুচরিতং, ৰচীসুচরিতং, মনোসুচরিতং. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো ধম্মা নেৰত্তব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, ন পরব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তি, ন উভযব্যাবাধাযপি সংৰত্তন্তী’’তি. সত্তমং.

৮. দেৰলোকসুত্তং

১৮. ‘‘সচে ৰো, ভিক্খৰে, অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘দেৰলোকূপপত্তিযা, আৰুসো, সমণে গোতমে ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সথা’তি? ননু তুম্হে, ভিক্খৰে, এৰং পুট্ঠা অট্টীযেয্যাথ হরাযেয্যাথ জিগুচ্ছেয্যাথা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি কির তুম্হে, ভিক্খৰে, দিব্বেন আযুনা অট্টীযথ হরাযথ জিগুচ্ছথ, দিব্বেন ৰণ্ণেন দিব্বেন সুখেন দিব্বেন যসেন দিব্বেনাধিপতেয্যেন অট্টীযথ হরাযথ জিগুচ্ছথ; পগেৰ খো পন, ভিক্খৰে, তুম্হেহি কাযদুচ্চরিতেন অট্টীযিতব্বং হরাযিতব্বং জিগুচ্ছিতব্বং, ৰচীদুচ্চরিতেন… মনোদুচ্চরিতেন অট্টীযিতব্বং হরাযিতব্বং জিগুচ্ছিতব্ব’’ন্তি. অট্ঠমং.

৯. পঠমপাপণিকসুত্তং

১৯. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো পাপণিকো অভব্বো অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, পাপণিকো পুব্বণ্হসমযং [মজ্ঝন্তিকসমযং (সী. স্যা. কং. পী.)] ন সক্কচ্চং কম্মন্তং অধিট্ঠাতি, মজ্ঝন্হিকসমযং ন সক্কচ্চং কম্মন্তং অধিট্ঠাতি, সাযন্হসমযং ন সক্কচ্চং কম্মন্তং অধিট্ঠাতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো পাপণিকো অভব্বো অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং [ফাতিকত্তুং (সী.), ফাতিকাতুং (স্যা. কং. পী.)].

‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অভব্বো অনধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং ফাতিং কাতুং. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পুব্বণ্হসমযং ন সক্কচ্চং সমাধিনিমিত্তং অধিট্ঠাতি, মজ্ঝন্হিকসমযং ন সক্কচ্চং সমাধিনিমিত্তং অধিট্ঠাতি, সাযন্হসমযং ন সক্কচ্চং সমাধিনিমিত্তং অধিট্ঠাতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অভব্বো অনধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং ফাতিং কাতুং.

‘‘তীহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো পাপণিকো ভব্বো অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, পাপণিকো পুব্বণ্হসমযং সক্কচ্চং কম্মন্তং অধিট্ঠাতি, মজ্ঝন্হিকসমযং…পে… সাযন্হসমযং সক্কচ্চং কম্মন্তং অধিট্ঠাতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো পাপণিকো ভব্বো অনধিগতং ৰা ভোগং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা ভোগং ফাতিং কাতুং.

‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো অনধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং ফাতিং কাতুং. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পুব্বণ্হসমযং সক্কচ্চং সমাধিনিমিত্তং অধিট্ঠাতি, মজ্ঝন্হিকসমযং…পে… সাযন্হসমযং সক্কচ্চং সমাধিনিমিত্তং অধিট্ঠাতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো অনধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং অধিগন্তুং, অধিগতং ৰা কুসলং ধম্মং ফাতিং কাতু’’ন্তি. নৰমং.

১০. দুতিযপাপণিকসুত্তং

২০. ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো পাপণিকো নচিরস্সেৰ মহত্তং ৰেপুল্লত্তং [মহন্তত্তং ৰা ৰেপুল্লত্তং ৰা (পী. ক.)] পাপুণাতি ভোগেসু. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, পাপণিকো চক্খুমা চ হোতি ৰিধুরো চ নিস্সযসম্পন্নো চ. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পাপণিকো চক্খুমা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, পাপণিকো পণিযং জানাতি – ‘ইদং পণিযং এৰং কীতং, এৰং ৰিক্কযমানং [ৰিক্কীযমানং (?)], এত্তকং মূলং ভৰিস্সতি, এত্তকো উদযো’তি [উদ্দযোতি (সী.)]. এৰং খো, ভিক্খৰে, পাপণিকো চক্খুমা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পাপণিকো ৰিধুরো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, পাপণিকো কুসলো হোতি পণিযং কেতুঞ্চ ৰিক্কেতুঞ্চ. এৰং খো, ভিক্খৰে, পাপণিকো ৰিধুরো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পাপণিকো নিস্সযসম্পন্নো হোতি? ইধ ভিক্খৰে, পাপণিকং যে তে গহপতী ৰা গহপতিপুত্তা ৰা অড্ঢা মহদ্ধনা মহাভোগা তে এৰং জানন্তি – ‘অযং খো ভৰং পাপণিকো চক্খুমা ৰিধুরো চ পটিবলো পুত্তদারঞ্চ পোসেতুং, অম্হাকঞ্চ কালেন কালং অনুপ্পদাতু’ন্তি. তে নং ভোগেহি নিপতন্তি – ‘ইতো, সম্ম পাপণিক, ভোগে করিত্ৰা [হরিত্ৰা (সী. স্যা. কং.)] পুত্তদারঞ্চ পোসেহি, অম্হাকঞ্চ কালেন কালং অনুপ্পদেহী’তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, পাপণিকো নিস্সযসম্পন্নো হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো পাপণিকো নচিরস্সেৰ মহত্তং ৰেপুল্লত্তং পাপুণাতি ভোগেসু.

‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু নচিরস্সেৰ মহত্তং ৰেপুল্লত্তং পাপুণাতি কুসলেসু ধম্মেসু. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুমা চ হোতি ৰিধুরো চ নিস্সযসম্পন্নো চ. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুমা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুমা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিধুরো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু আরদ্ধৰীরিযো ৰিহরতি অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায, থামৰা দল়্হপরক্কমো অনিক্খিত্তধুরো কুসলেসু ধম্মেসু. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিধুরো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিস্সযসম্পন্নো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধরা ৰিনযধরা মাতিকাধরা তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা পরিপুচ্ছতি পরিপঞ্হতি – ‘ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি? তস্স তে আযস্মন্তো অৰিৰটঞ্চেৰ ৰিৰরন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানীকরোন্তি, অনেকৰিহিতেসু চ কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিস্সযসম্পন্নো হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, তীহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু নচিরস্সেৰ মহত্তং ৰেপুল্লত্তং পাপুণাতি কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি. দসমং.

রথকারৰগ্গো দুতিযো.

পঠমভাণৰারো নিট্ঠিতো.

তস্সুদ্দানং –

ঞাতো [ঞাতকো (স্যা. কং.)] সারণীযো ভিক্খু, চক্কৰত্তী সচেতনো;

অপণ্ণকত্তা দেৰো চ, দুৰে পাপণিকেন চাতি.

৩. পুগ্গলৰগ্গো

১. সমিদ্ধসুত্তং

২১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো আযস্মা চ সমিদ্ধো [সৰিট্ঠো (সী. স্যা. কং. পী.)] আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো [মহাকোট্ঠিতো (সী. স্যা. কং. পী.)] যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা সারিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং সমিদ্ধং আযস্মা সারিপুত্তো এতদৰোচ –

‘‘তযোমে, আৰুসো সমিদ্ধ, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো [দিট্ঠপ্পত্তো (ক.)], সদ্ধাৰিমুত্তো. ইমে খো, আৰুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৰুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং কতমো তে পুগ্গলো খমতি অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’’তি?

‘‘তযোমে, আৰুসো সারিপুত্ত, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো, সদ্ধাৰিমুত্তো. ইমে খো, আৰুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৰুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং য্ৰাযং [যোযং (ক.)] পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তো, অযং মে পুগ্গলো খমতি ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চ. তং কিস্স হেতু? ইমস্স, আৰুসো, পুগ্গলস্স সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্ত’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং মহাকোট্ঠিকং এতদৰোচ – ‘‘তযোমে, আৰুসো কোট্ঠিক, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো, সদ্ধাৰিমুত্তো. ইমে খো, আৰুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৰুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং কতমো তে পুগ্গলো খমতি অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’’তি?

‘‘তযোমে, আৰুসো সারিপুত্ত, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো, সদ্ধাৰিমুত্তো. ইমে খো, আৰুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৰুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং য্ৰাযং পুগ্গলো কাযসক্খী, অযং মে পুগ্গলো খমতি ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চ. তং কিস্স হেতু? ইমস্স, আৰুসো, পুগ্গলস্স সমাধিন্দ্রিযং অধিমত্ত’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘তযোমে, আৰুসো সারিপুত্ত, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো, সদ্ধাৰিমুত্তো. ইমে খো, আৰুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৰুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং কতমো তে পুগ্গলো খমতি অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’’তি?

‘‘তযোমে, আৰুসো কোট্ঠিক, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? কাযসক্খী, দিট্ঠিপ্পত্তো, সদ্ধাৰিমুত্তো. ইমে খো, আৰুসো, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. ইমেসং, আৰুসো, তিণ্ণং পুগ্গলানং য্ৰাযং পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো, অযং মে পুগ্গলো খমতি ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চ. তং কিস্স হেতু? ইমস্স, আৰুসো, পুগ্গলস্স পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্ত’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তঞ্চ সমিদ্ধং আযস্মন্তঞ্চ মহাকোট্ঠিকং এতদৰোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৰুসো, অম্হেহি সব্বেহেৰ যথাসকং পটিভানং. আযামাৰুসো, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো এতমত্থং আরোচেস্সাম. যথা নো ভগৰা ব্যাকরিস্সতি তথা নং ধারেস্সামা’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা চ সমিদ্ধো আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো আযস্মতো সারিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. অথ খো আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ সমিদ্ধো আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো যাৰতকো অহোসি আযস্মতা চ সমিদ্ধেন আযস্মতা চ মহাকোট্ঠিকেন সদ্ধিং কথাসল্লাপো তং সব্বং ভগৰতো আরোচেসি.

‘‘ন খ্ৰেত্থ, সারিপুত্ত, সুকরং একংসেন ব্যাকাতুং – ‘অযং ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’তি. ঠানঞ্হেতং, সারিপুত্ত, ৰিজ্জতি য্ৰাযং পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তো স্ৰাস্স [স্ৰাযং (স্যা. কং. পী.), সোযং (ক.)] অরহত্তায পটিপন্নো, য্ৰাযং পুগ্গলো কাযসক্খী স্ৰাস্স সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা, যো চাযং পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো সোপস্স [সোযং (ক.)] সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা.

‘‘ন খ্ৰেত্থ, সারিপুত্ত, সুকরং একংসেন ব্যাকাতুং – ‘অযং ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’তি. ঠানঞ্হেতং, সারিপুত্ত, ৰিজ্জতি য্ৰাযং পুগ্গলো কাযসক্খী স্ৰাস্স অরহত্তায পটিপন্নো, য্ৰাযং পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তো স্ৰাস্স সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা, যো চাযং পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো সোপস্স সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা.

‘‘ন খ্ৰেত্থ, সারিপুত্ত, সুকরং একংসেন ব্যাকাতুং – ‘অযং ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’তি. ঠানঞ্হেতং, সারিপুত্ত, ৰিজ্জতি য্ৰাযং পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো স্ৰাস্স অরহত্তায পটিপন্নো, য্ৰাযং পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তো স্ৰাস্স সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা, যো চাযং পুগ্গলো কাযসক্খী সোপস্স সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা.

‘‘ন খ্ৰেত্থ, সারিপুত্ত, সুকরং একংসেন ব্যাকাতুং – ‘অযং ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’’’তি. পঠমং.

২. গিলানসুত্তং

২২. [পু. প. ৯৪] ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, গিলানা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো গিলানো লভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভোজনানি অলভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভোজনানি, লভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি অলভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি, লভন্তো ৰা পতিরূপং উপট্ঠাকং অলভন্তো ৰা পতিরূপং উপট্ঠাকং নেৰ ৰুট্ঠাতি তম্হা আবাধা.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো গিলানো লভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভোজনানি অলভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভোজনানি, লভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি অলভন্তো ৰা সপ্পাযানি ভেসজ্জানি, লভন্তো ৰা পতিরূপং উপট্ঠাকং অলভন্তো ৰা পতিরূপং উপট্ঠাকং ৰুট্ঠাতি তম্হা আবাধা.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো গিলানো লভন্তোৰ সপ্পাযানি ভোজনানি নো অলভন্তো, লভন্তোৰ সপ্পাযানি ভেসজ্জানি নো অলভন্তো, লভন্তোৰ পতিরূপং উপট্ঠাকং নো অলভন্তো ৰুট্ঠাতি তম্হা আবাধা.

‘‘তত্র, ভিক্খৰে, য্ৰাযং গিলানো লভন্তোৰ সপ্পাযানি ভোজনানি নো অলভন্তো, লভন্তোৰ সপ্পাযানি ভেসজ্জানি নো অলভন্তো, লভন্তোৰ পতিরূপং উপট্ঠাকং নো অলভন্তো ৰুট্ঠাতি তম্হা আবাধা, ইমং খো, ভিক্খৰে, গিলানং পটিচ্চ গিলানভত্তং অনুঞ্ঞাতং গিলানভেসজ্জং অনুঞ্ঞাতং গিলানুপট্ঠাকো অনুঞ্ঞাতো. ইমঞ্চ পন, ভিক্খৰে, গিলানং পটিচ্চ অঞ্ঞেপি গিলানা উপট্ঠাতব্বা. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো গিলানা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং.

‘‘এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, তযোমে গিলানূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো লভন্তো ৰা তথাগতং দস্সনায অলভন্তো ৰা তথাগতং দস্সনায, লভন্তো ৰা তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং সৰনায অলভন্তো ৰা তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং সৰনায নেৰ ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং.

‘‘ইধ, পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো লভন্তো ৰা তথাগতং দস্সনায অলভন্তো ৰা তথাগতং দস্সনায, লভন্তো ৰা তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং সৰনায অলভন্তো ৰা তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং সৰনায ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো লভন্তোৰ তথাগতং দস্সনায নো অলভন্তো, লভন্তোৰ তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং সৰনায নো অলভন্তো ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং.

‘‘তত্র, ভিক্খৰে, য্ৰাযং পুগ্গলো লভন্তোৰ তথাগতং দস্সনায নো অলভন্তো, লভন্তোৰ তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং সৰনায নো অলভন্তো ওক্কমতি নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং, ইমং খো ভিক্খৰে, পুগ্গলং পটিচ্চ ধম্মদেসনা অনুঞ্ঞাতা. ইমঞ্চ পন, ভিক্খৰে, পুগ্গলং পটিচ্চ অঞ্ঞেসম্পি ধম্মো দেসেতব্বো. ‘‘ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো গিলানূপমা পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. দুতিযং.

৩. সঙ্খারসুত্তং

২৩. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সব্যাবজ্ঝং [সব্যাপজ্ঝং (সব্বত্থ) এৰমুপরিপি] কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, সব্যাবজ্ঝং ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, সব্যাবজ্ঝং মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি. সো সব্যাবজ্ঝং কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা, সব্যাবজ্ঝং ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা, সব্যাবজ্ঝং মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা সব্যাবজ্ঝং লোকং উপপজ্জতি. তমেনং সব্যাবজ্ঝং লোকং উপপন্নং সমানং সব্যাবজ্ঝা ফস্সা ফুসন্তি. সো সব্যাবজ্ঝেহি ফস্সেহি ফুট্ঠো সমানো সব্যাবজ্ঝং ৰেদনং ৰেদযতি একন্তদুক্খং, সেয্যথাপি সত্তা নেরযিকা.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো অব্যাবজ্ঝং কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, অব্যাবজ্ঝং ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, অব্যাবজ্ঝং মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি. সো অব্যাবজ্ঝং কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা, অব্যাবজ্ঝং ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা, অব্যাবজ্ঝং মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা অব্যাবজ্ঝং লোকং উপপজ্জতি. তমেনং অব্যাবজ্ঝং লোকং উপপন্নং সমানং অব্যাবজ্ঝা ফস্সা ফুসন্তি. সো অব্যাবজ্ঝেহি ফস্সেহি ফুট্ঠো সমানো অব্যাবজ্ঝং ৰেদনং ৰেদযতি একন্তসুখং, সেয্যথাপি দেৰা সুভকিণ্হা.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি. সো সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা, সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি ৰচীসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা, সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি মনোসঙ্খারং অভিসঙ্খরিত্ৰা সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি লোকং উপপজ্জতি. তমেনং সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি লোকং উপপন্নং সমানং সব্যাবজ্ঝাপি অব্যাবজ্ঝাপি ফস্সা ফুসন্তি. সো সব্যাবজ্ঝেহিপি অব্যাবজ্ঝেহিপি ফস্সেহি ফুট্ঠো সমানো সব্যাবজ্ঝম্পি অব্যাবজ্ঝম্পি ৰেদনং ৰেদযতি ৰোকিণ্ণসুখদুক্খং, সেয্যথাপি মনুস্সা একচ্চে চ দেৰা একচ্চে চ ৰিনিপাতিকা. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি. ততিযং.

৪. বহুকারসুত্তং

২৪. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা পুগ্গলস্স বহুকারা. কতমে তযো? যং, ভিক্খৰে, পুগ্গলং আগম্ম পুগ্গলো বুদ্ধং সরণং গতো হোতি, ধম্মং সরণং গতো হোতি, সঙ্ঘং সরণং গতো হোতি; অযং, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ইমস্স পুগ্গলস্স বহুকারো.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যং পুগ্গলং আগম্ম পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি; অযং, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ইমস্স পুগ্গলস্স বহুকারো.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যং পুগ্গলং আগম্ম পুগ্গলো আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি; অযং, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ইমস্স পুগ্গলস্স বহুকারো. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা পুগ্গলস্স বহুকারা.

‘‘ইমেহি চ পন, ভিক্খৰে, তীহি পুগ্গলেহি ইমস্স পুগ্গলস্স নত্থঞ্ঞো পুগ্গলো বহুকারোতি ৰদামি. ইমেসং পন, ভিক্খৰে, তিণ্ণং পুগ্গলানং ইমিনা পুগ্গলেন ন সুপ্পতিকারং ৰদামি, যদিদং অভিৰাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মসামীচিকম্মচীৰরপিণ্ডপাতসেনাসন-গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানুপ্পদানেনা’’তি. চতুত্থং.

৫. ৰজিরূপমসুত্তং

২৫. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? অরুকূপমচিত্তো পুগ্গলো, ৰিজ্জূপমচিত্তো পুগ্গলো, ৰজিরূপমচিত্তো পুগ্গলো. কতমো চ, ভিক্খৰে, অরুকূপমচিত্তো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো অপ্পম্পি ৰুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দুট্ঠারুকো [দুট্ঠারুকা (সী.)] কট্ঠেন ৰা কঠলায [কথলায (স্যা. কং. ক.), কঠলেন-কথলেন (অট্ঠকথা)] ৰা ঘট্টিতো [ঘট্টিতা (সী.)] ভিয্যোসোমত্তায আসৰং দেতি [অস্সৰনোতি (সী.)]; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো অপ্পম্পি ৰুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অরুকূপমচিত্তো পুগ্গলো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, ৰিজ্জূপমচিত্তো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. সেয্যথাপি ভিক্খৰে, চক্খুমা পুরিসো রত্তন্ধকারতিমিসাযং ৰিজ্জন্তরিকায রূপানি পস্সেয্য; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰিজ্জূপমচিত্তো পুগ্গলো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, ৰজিরূপমচিত্তো পুগ্গলো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ৰজিরস্স নত্থি কিঞ্চি অভেজ্জং মণি ৰা পাসাণো ৰা; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো আসৰানং খযা…পে… উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰজিরূপমচিত্তো পুগ্গলো. ‘ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’’ন্তি [পু. প. ১০২]. পঞ্চমং.

৬. সেৰিতব্বসুত্তং

২৬. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? অত্থি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো. অত্থি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. অত্থি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো হীনো হোতি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায. এৰরূপো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো অঞ্ঞত্র অনুদ্দযা অঞ্ঞত্র অনুকম্পা.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সদিসো হোতি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায. এৰরূপো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? সীলসামঞ্ঞগতানং সতং সীলকথা চ নো ভৰিস্সতি, সা চ নো পৰত্তিনী [পৰত্তনী (সী. স্যা. কং. পী.) পু. প. ১২২ পস্সিতব্বং] ভৰিস্সতি, সা চ নো ফাসু ভৰিস্সতি. সমাধিসামঞ্ঞগতানং সতং সমাধিকথা চ নো ভৰিস্সতি, সা চ নো পৰত্তিনী ভৰিস্সতি, সা চ নো ফাসু ভৰিস্সতি. পঞ্ঞাসামঞ্ঞগতানং সতং পঞ্ঞাকথা চ নো ভৰিস্সতি, সা চ নো পৰত্তিনী ভৰিস্সতি, সা চ নো ফাসু ভৰিস্সতীতি. তস্মা এৰরূপো পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো অধিকো হোতি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায. এৰরূপো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? ইতি অপরিপূরং ৰা সীলক্খন্ধং পরিপূরেস্সামি, পরিপূরং ৰা সীলক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামি; অপরিপূরং ৰা সমাধিক্খন্ধং পরিপূরেস্সামি, পরিপূরং ৰা সমাধিক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামি; অপরিপূরং ৰা পঞ্ঞাক্খন্ধং পরিপূরেস্সামি, পরিপূরং ৰা পঞ্ঞাক্খন্ধং তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি. তস্মা এৰরূপো পুগ্গলো সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’ন্তি.

‘‘নিহীযতি পুরিসো নিহীনসেৰী,

ন চ হাযেথ কদাচি তুল্যসেৰী;

সেট্ঠমুপনমং উদেতি খিপ্পং,

তস্মা অত্তনো উত্তরিং ভজেথা’’তি. ছট্ঠং;

৭. জিগুচ্ছিতব্বসুত্তং

২৭. ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মিং. কতমে তযো? অত্থি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো জিগুচ্ছিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো. অত্থি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো. অত্থি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো জিগুচ্ছিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো দুস্সীলো হোতি পাপধম্মো অসুচি সঙ্কস্সরসমাচারো পটিচ্ছন্নকম্মন্তো, অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞো, অব্রহ্মচারী ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞো, অন্তোপূতি অৰস্সুতো কসম্বুজাতো. এৰরূপো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো জিগুচ্ছিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? কিঞ্চাপি, ভিক্খৰে, এৰরূপস্স পুগ্গলস্স ন দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি, অথ খো নং পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি – ‘পাপমিত্তো পুরিসপুগ্গলো পাপসহাযো পাপসম্পৰঙ্কো’তি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অহি গূথগতো কিঞ্চাপি ন দংসতি [ডংসতি (সী. স্যা.), ডস্সতি (পী.)], অথ খো নং মক্খেতি; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, কিঞ্চাপি এৰরূপস্স পুগ্গলস্স ন দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি, অথ খো নং পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি – ‘পাপমিত্তো পুরিসপুগ্গলো পাপসহাযো পাপসম্পৰঙ্কো’তি. তস্মা এৰরূপো পুগ্গলো জিগুচ্ছিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো, অপ্পম্পি ৰুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দুট্ঠারুকো কট্ঠেন ৰা কঠলায ৰা ঘট্টিতো ভিয্যোসোমত্তায আসৰং দেতি; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে…পে… সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তিন্দুকালাতং কট্ঠেন ৰা কঠলায ৰা ঘট্টিতং ভিয্যোসোমত্তায চিচ্চিটাযতি চিটিচিটাযতি; এৰমেৰং খো ভিক্খৰে…পে… সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, গূথকূপো কট্ঠেন ৰা কঠলায ৰা ঘট্টিতো ভিয্যোসোমত্তায দুগ্গন্ধো হোতি; এৰমেৰং খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পুগ্গলো কোধনো হোতি উপাযাসবহুলো, অপ্পম্পি ৰুত্তো সমানো অভিসজ্জতি কুপ্পতি ব্যাপজ্জতি পতিত্থীযতি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি. এৰরূপো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? অক্কোসেয্যপি মং পরিভাসেয্যপি মং অনত্থম্পি মং করেয্যাতি. তস্মা এৰরূপো পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো ন সেৰিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিরুপাসিতব্বো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো সীলৰা হোতি কল্যাণধম্মো. এৰরূপো, ভিক্খৰে, পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? কিঞ্চাপি, ভিক্খৰে, এৰরূপস্স পুগ্গলস্স ন দিট্ঠানুগতিং আপজ্জতি, অথ খো নং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি – ‘কল্যাণমিত্তো পুরিসপুগ্গলো কল্যাণসহাযো কল্যাণসম্পৰঙ্কো’তি. তস্মা এৰরূপো পুগ্গলো সেৰিতব্বো ভজিতব্বো পযিরুপাসিতব্বো. ‘ইমে খো, ভিক্খৰে, তযো পুগ্গলা সন্তো সংৰিজ্জমানা লোকস্মি’’’ন্তি.

‘‘নিহীযতি পুরিসো নিহীনসেৰী,

ন চ হাযেথ কদাচি তুল্যসেৰী;