১০. চুন্দসুত্তং
১৭৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা পাৰাযং [চম্পাযং (ক. সী.) দী. নি. ২.১৮৯ পস্সিতব্বং] ৰিহরতি চুন্দস্স কম্মারপুত্তস্স অম্বৰনে. অথ খো চুন্দো কম্মারপুত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো চুন্দং কম্মারপুত্তং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘কস্স নো ত্ৰং, চুন্দ, সোচেয্যানি রোচেসী’’তি? ‘‘ব্রাহ্মণা, ভন্তে, পচ্ছাভূমকা কমণ্ডলুকা সেৰালমালিকা [সেৰালমালকা (সী. স্যা. পী.)] অগ্গিপরিচারিকা উদকোরোহকা সোচেয্যানি পঞ্ঞপেন্তি; তেসাহং সোচেয্যানি রোচেমী’’তি.
‘‘যথা কথং পন, চুন্দ, ব্রাহ্মণা পচ্ছাভূমকা কমণ্ডলুকা সেৰালমালিকা অগ্গিপরিচারিকা উদকোরোহকা সোচেয্যানি পঞ্ঞপেন্তী’’তি? ‘‘ইধ, ভন্তে, ব্রাহ্মণা পচ্ছাভূমকা কমণ্ডলুকা সেৰালমালিকা অগ্গিপরিচারিকা উদকোরোহকা. তে সাৰকং [সাৰকে (স্যা. ক.)] এৰং সমাদপেন্তি – ‘এহি ত্ৰং, অম্ভো পুরিস, কালস্সেৰ [সকালস্সেৰ (স্যা.)] উট্ঠহন্তোৰ [উট্ঠহন্তো (স্যা.), ৰুট্ঠহন্তোৰ (পী. ক.)] সযনম্হা পথৰিং আমসেয্যাসি; নো চে পথৰিং আমসেয্যাসি, অল্লানি গোমযানি আমসেয্যাসি; নো চে অল্লানি গোমযানি আমসেয্যাসি, হরিতানি তিণানি আমসেয্যাসি; নো চে হরিতানি তিণানি আমসেয্যাসি, অগ্গিং পরিচরেয্যাসি; নো চে অগ্গিং পরিচরেয্যাসি, পঞ্জলিকো আদিচ্চং নমস্সেয্যাসি; নো চে পঞ্জলিকো আদিচ্চং নমস্সেয্যাসি, সাযততিযকং উদকং ওরোহেয্যাসী’তি. এৰং খো, ভন্তে, ব্রাহ্মণা পচ্ছাভূমকা কমণ্ডলুকা সেৰালমালিকা অগ্গিপরিচারিকা উদকোরোহকা সোচেয্যানি পঞ্ঞপেন্তি; তেসাহং সোচেয্যানি রোচেমী’’তি.
‘‘অঞ্ঞথা খো, চুন্দ, ব্রাহ্মণা পচ্ছাভূমকা কমণ্ডলুকা সেৰালমালিকা অগ্গিপরিচারিকা উদকোরোহকা সোচেয্যানি পঞ্ঞপেন্তি, অঞ্ঞথা চ পন অরিযস্স ৰিনযে সোচেয্যং হোতী’’তি. ‘‘যথা কথং পন, ভন্তে, অরিযস্স ৰিনযে সোচেয্যং হোতি? সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা তথা ধম্মং দেসেতু যথা অরিযস্স ৰিনযে সোচেয্যং হোতী’’তি.
‘‘তেন হি, চুন্দ, সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো চুন্দো কম্মারপুত্তো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘তিৰিধং খো, চুন্দ, কাযেন অসোচেয্যং হোতি; চতুব্বিধং ৰাচায অসোচেয্যং হোতি; তিৰিধং মনসা অসোচেয্যং হোতি.
‘‘কথঞ্চ, চুন্দ, তিৰিধং কাযেন অসোচেয্যং হোতি? ‘‘ইধ, চুন্দ, একচ্চো পাণাতিপাতী হোতি লুদ্দো লোহিতপাণি হতপহতে নিৰিট্ঠো অদযাপন্নো সব্বপাণভূতেসু [পাণভূতেসু (ক.)].
‘‘অদিন্নাদাযী হোতি. যং তং পরস্স পরৰিত্তূপকরণং গামগতং ৰা অরঞ্ঞগতং ৰা তং অদিন্নং থেয্যসঙ্খাতং আদাতা হোতি.
‘‘কামেসুমিচ্ছাচারী হোতি. যা তা মাতুরক্খিতা পিতুরক্খিতা মাতাপিতুরক্খিতা [নত্থি সী. স্যা. পী. পোত্থকেসু] ভাতুরক্খিতা ভগিনিরক্খিতা ঞাতিরক্খিতা গোত্তরক্খিতা [নত্থি সী. স্যা. পী. পোত্থকেসু] ধম্মরক্খিতা সসামিকা সপরিদণ্ডা অন্তমসো মালাগুল়পরিক্খিত্তাপি, তথারূপাসু চারিত্তং আপজ্জিতা হোতি. এৰং খো, চুন্দ, তিৰিধং কাযেন অসোচেয্যং হোতি.
‘‘কথঞ্চ, চুন্দ, চতুব্বিধং ৰাচায অসোচেয্যং হোতি? ইধ, চুন্দ, একচ্চো মুসাৰাদী হোতি. সভগ্গতো ৰা পরিসগ্গতো ৰা ঞাতিমজ্ঝগতো ৰা পূগমজ্ঝগতো ৰা রাজকুলমজ্ঝগতো ৰা অভিনীতো সক্খিপুট্ঠো – ‘এহম্ভো পুরিস, যং জানাসি তং ৰদেহী’তি [সো অজানং ৰা অহং জানামীতি, জানং ৰা অহং ন জানামীতি, অপস্সং ৰা অহং পস্সামীতি, পস্সং ৰা অহং ন পস্সামীতি (পী. ক.) এৰমুপরিপি], সো অজানং ৰা আহ ‘জানামী’তি, জানং ৰা আহ ‘ন জানামী’তি; অপস্সং ৰা আহ ‘পস্সামী’তি, পস্সং ৰা আহ ‘ন পস্সামী’তি [সো অজানং ৰা অহং জানামীতি, জানং ৰা অহং ন জানামীতি, অপস্সং ৰা অহং পস্সামীতি, পস্সং ৰা অহং ন পস্সামীতি (পী. ক.) এৰমুপরিপি]. ইতি অত্তহেতু ৰা পরহেতু ৰা আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৰা সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতি.
‘‘পিসুণৰাচো হোতি. ইতো সুত্ৰা অমুত্র অক্খাতা ইমেসং ভেদায, অমুত্র ৰা সুত্ৰা ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায. ইতি সমগ্গানং ৰা ভেত্তা [ভেদাতা (ক.)], ভিন্নানং ৰা অনুপ্পদাতা, ৰগ্গারামো ৰগ্গরতো ৰগ্গনন্দী ৰগ্গকরণিং ৰাচং ভাসিতা হোতি.
‘‘ফরুসৰাচো হোতি. যা সা ৰাচা অণ্ডকা কক্কসা পরকটুকা পরাভিসজ্জনী কোধসামন্তা অসমাধিসংৰত্তনিকা, তথারূপিং ৰাচং ভাসিতা হোতি.
‘‘সম্ফপ্পলাপী হোতি অকালৰাদী অভূতৰাদী অনত্থৰাদী অধম্মৰাদী অৰিনযৰাদী; অনিধানৰতিং ৰাচং ভাসিতা হোতি অকালেন অনপদেসং অপরিযন্তৰতিং অনত্থসংহিতং. এৰং খো, চুন্দ, চতুব্বিধং ৰাচায অসোচেয্যং হোতি.
‘‘কথঞ্চ, চুন্দ, তিৰিধং মনসা অসোচেয্যং হোতি? ইধ, চুন্দ, একচ্চো অভিজ্ঝালু হোতি. যং তং পরস্স পরৰিত্তূপকরণং তং অভিজ্ঝাতা [অভিজ্ঝিতা (ক.) ম. নি. ১.৪৪০ পস্সিতব্বং] হোতি – ‘অহো ৰত যং পরস্স তং মমস্সা’তি.
‘‘ব্যাপন্নচিত্তো হোতি পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো – ‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তু ৰা বজ্ঝন্তু ৰা উচ্ছিজ্জন্তু ৰা ৰিনস্সন্তু ৰা মা ৰা অহেসু’ন্তি [মা ৰা অহেসুং ইতি ৰা তি (সী. পী. ক.)].
‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিকো হোতি ৰিপরীতদস্সনো – ‘নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং, নত্থি হুতং, নত্থি সুকটদুক্কটানং [নত্থেত্থ পাঠভেদো] কম্মানং ফলং ৰিপাকো, নত্থি অযং লোকো, নত্থি পরো লোকো, নত্থি মাতা, নত্থি পিতা, নত্থি সত্তা ওপপাতিকা, নত্থি লোকে সমণব্রাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পরঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তী’তি. এৰং খো, চুন্দ, মনসা তিৰিধং অসোচেয্যং হোতি.
‘‘ইমে খো, চুন্দ, দস অকুসলকম্মপথা [অকুসলা কম্মপথা (?)]. ইমেহি খো, চুন্দ, দসহি অকুসলেহি কম্মপথেহি সমন্নাগতো কালস্সেৰ উট্ঠহন্তোৰ সযনম্হা পথৰিং চেপি আমসতি, অসুচিযেৰ হোতি; নো চেপি পথৰিং আমসতি, অসুচিযেৰ হোতি.
‘‘অল্লানি চেপি গোমযানি আমসতি, অসুচিযেৰ হোতি; নো চেপি অল্লানি গোমযানি আমসতি, অসুচিযেৰ হোতি.
‘‘হরিতানি চেপি তিণানি আমসতি, অসুচিযেৰ হোতি; নো চেপি হরিতানি তিণানি আমসতি, অসুচিযেৰ হোতি.
‘‘অগ্গিং চেপি পরিচরতি, অসুচিযেৰ হোতি, নো চেপি অগ্গিং পরিচরতি, অসুচিযেৰ হোতি.
‘‘পঞ্জলিকো চেপি আদিচ্চং নমস্সতি, অসুচিযেৰ হোতি; নো চেপি পঞ্জলিকো আদিচ্চং নমস্সতি, অসুচিযেৰ হোতি.
‘‘সাযততিযকং চেপি উদকং ওরোহতি, অসুচিযেৰ হোতি; নো চেপি সাযততিযকং উদকং ওরোহতি, অসুচিযেৰ হোতি. তং কিস্স হেতু? ইমে, চুন্দ, দস অকুসলকম্মপথা অসুচীযেৰ [অসুচিচ্চেৰ (স্যা.)] হোন্তি অসুচিকরণা চ.
‘‘ইমেসং পন, চুন্দ, দসন্নং অকুসলানং কম্মপথানং সমন্নাগমনহেতু নিরযো পঞ্ঞাযতি, তিরচ্ছানযোনি পঞ্ঞাযতি, পেত্তিৰিসযো পঞ্ঞাযতি, যা ৰা [যা চ (ক.)] পনঞ্ঞাপি কাচি দুগ্গতিযো [দুগ্গতি হোতি (স্যা. ক.)].
‘‘তিৰিধং খো, চুন্দ, কাযেন সোচেয্যং হোতি; চতুব্বিধং ৰাচায সোচেয্যং হোতি; তিৰিধং মনসা সোচেয্যং হোতি.
‘‘কথং, চুন্দ, তিৰিধং কাযেন সোচেয্যং হোতি? ইধ, চুন্দ, একচ্চো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতি নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো, লজ্জী দযাপন্নো, সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৰিহরতি.
‘‘অদিন্নাদানং পহায, অদিন্নাদানা পটিৰিরতো হোতি. যং তং পরস্স পরৰিত্তূপকরণং গামগতং ৰা অরঞ্ঞগতং ৰা, ন তং অদিন্নং [তং নাদিন্নং (ক. সী., ম. নি. ১.৪৪১)] থেয্যসঙ্খাতং আদাতা হোতি.
‘‘কামেসুমিচ্ছাচারং পহায, কামেসুমিচ্ছাচারা পটিৰিরতো হোতি যা তা মাতুরক্খিতা পিতুরক্খিতা মাতাপিতুরক্খিতা ভাতুরক্খিতা ভগিনিরক্খিতা ঞাতিরক্খিতা গোত্তরক্খিতা ধম্মরক্খিতা সসামিকা সপরিদণ্ডা অন্তমসো মালাগুল়পরিক্খিত্তাপি, তথারূপাসু ন চারিত্তং আপজ্জিতা হোতি. এৰং খো, চুন্দ, তিৰিধং কাযেন সোচেয্যং হোতি.
‘‘কথঞ্চ, চুন্দ, চতুব্বিধং ৰাচায সোচেয্যং হোতি? ইধ, চুন্দ, একচ্চো মুসাৰাদং পহায মুসাৰাদা পটিৰিরতো হোতি. সভগ্গতো ৰা পরিসগ্গতো ৰা ঞাতিমজ্ঝগতো ৰা পূগমজ্ঝগতো ৰা রাজকুলমজ্ঝগতো ৰা অভিনীতো সক্খিপুট্ঠো – ‘এহম্ভো পুরিস, যং জানাসি তং ৰদেহী’তি, সো অজানং ৰা আহ ‘ন জানামী’তি, জানং ৰা আহ ‘জানামী’তি, অপস্সং ৰা আহ ‘ন পস্সামী’তি, পস্সং ৰা আহ ‘পস্সামী’তি. ইতি অত্তহেতু ৰা পরহেতু ৰা আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৰা ন সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতি.
‘‘পিসুণং ৰাচং পহায, পিসুণায ৰাচায পটিৰিরতো হোতি – ন ইতো সুত্ৰা অমুত্র অক্খাতা ইমেসং ভেদায, ন অমুত্র ৰা সুত্ৰা ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায. ইতি ভিন্নানং ৰা সন্ধাতা সহিতানং ৰা অনুপ্পদাতা সমগ্গারামো সমগ্গরতো সমগ্গনন্দী সমগ্গকরণিং ৰাচং ভাসিতা হোতি.
‘‘ফরুসং ৰাচং পহায, ফরুসায ৰাচায পটিৰিরতো হোতি. যা সা ৰাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোরী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা, তথারূপিং ৰাচং ভাসিতা হোতি.
‘‘সম্ফপ্পলাপং পহায, সম্ফপ্পলাপা পটিৰিরতো হোতি কালৰাদী ভূতৰাদী অত্থৰাদী ধম্মৰাদী ৰিনযৰাদী; নিধানৰতিং ৰাচং ভাসিতা হোতি কালেন সাপদেসং পরিযন্তৰতিং অত্থসংহিতং. এৰং খো, চুন্দ, চতুব্বিধং ৰাচায সোচেয্যং হোতি.
‘‘কথঞ্চ, চুন্দ, তিৰিধং মনসা সোচেয্যং হোতি? ইধ, চুন্দ, একচ্চো অনভিজ্ঝালু হোতি. যং তং পরস্স পরৰিত্তূপকরণং তং অনভিজ্ঝিতা হোতি – ‘অহো ৰত যং পরস্স তং মমস্সা’তি.
‘‘অব্যাপন্নচিত্তো হোতি অপ্পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো – ‘ইমে সত্তা অৰেরা হোন্তু [ইদং পদং সী. স্যা. পী. পোত্থকেসু নত্থি, তথা ম. নি. ১.৪৪১] অব্যাপজ্জা, অনীঘা সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’তি.
‘‘সম্মাদিট্ঠিকো হোতি অৰিপরীতদস্সনো – ‘অত্থি দিন্নং, অত্থি যিট্ঠং, অত্থি হুতং, অত্থি সুকটদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো, অত্থি অযং লোকো, অত্থি পরো লোকো, অত্থি মাতা, অত্থি পিতা, অত্থি সত্তা ওপপাতিকা, অত্থি লোকে সমণব্রাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পরঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তী’তি. এৰং খো, চুন্দ, তিৰিধং মনসা সোচেয্যং হোতি.
‘‘ইমে খো, চুন্দ, দস কুসলকম্মপথা. ইমেহি খো, চুন্দ, দসহি কুসলেহি কম্মপথেহি সমন্নাগতো কালস্সেৰ উট্ঠহন্তোৰ সযনম্হা পথৰিং চেপি আমসতি, সুচিযেৰ হোতি; নো চেপি পথৰিং আমসতি, সুচিযেৰ হোতি.
‘‘অল্লানি চেপি গোমযানি আমসতি, সুচিযেৰ হোতি; নো চেপি অল্লানি গোমযানি আমসতি, সুচিযেৰ হোতি.
‘‘হরিতানি চেপি তিণানি আমসতি, সুচিযেৰ হোতি; নো চেপি হরিতানি তিণানি আমসতি, সুচিযেৰ হোতি.
‘‘অগ্গিং চেপি পরিচরতি, সুচিযেৰ হোতি; নো চেপি অগ্গিং পরিচরতি, সুচিযেৰ হোতি.
‘‘পঞ্জলিকো চেপি আদিচ্চং নমস্সতি, সুচিযেৰ হোতি; নো চেপি পঞ্জলিকো আদিচ্চং নমস্সতি, সুচিযেৰ হোতি.
‘‘সাযততিযকং চেপি উদকং ওরোহতি, সুচিযেৰ হোতি; নো চেপি সাযততিযকং উদকং ওরোহতি, সুচিযেৰ হোতি. তং কিস্স হেতু? ইমে, চুন্দ, দস কুসলকম্মপথা সুচীযেৰ হোন্তি সুচিকরণা চ.
‘‘ইমেসং পন, চুন্দ, দসন্নং কুসলানং কম্মপথানং সমন্নাগমনহেতু দেৰা পঞ্ঞাযন্তি, মনুস্সা পঞ্ঞাযন্তি, যা ৰা পনঞ্ঞাপি কাচি সুগতিযো’’তি [সুগতি হোতীতি (স্যা.), সুগতি হোতি (ক.)].
এৰং ৰুত্তে চুন্দো কম্মারপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে…পে… উপাসকং মং, ভন্তে, ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. দসমং.