৩. ব্ৰহ্মদণ্ডকথা

৪৪৫. অথ খো আযস্মা আনন্দো থেৰে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘ভগৱা মং, ভন্তে, পৰিনিব্বানকালে এৱমাহ – ‘তেন হানন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন ছন্নস্স ভিক্খুনো ব্ৰহ্মদণ্ডং আণাপেতূ’’’তি. ‘‘পুচ্ছি পন ত্ৱং, আৱুসো আনন্দ, ভগৱন্তং – ‘কতমো পন, ভন্তে, ব্ৰহ্মদণ্ডো’’’তি? ‘‘পুচ্ছিং খোহং, ভন্তে, ভগৱন্তং – ‘কতমো পন, ভন্তে, ব্ৰহ্মদণ্ডো’’’তি? ‘‘ছন্নো, আনন্দ, ভিক্খু যং ইচ্ছেয্য তং ৱদেয্য. ভিক্খূহি ছন্নো ভিক্খু নেৱ ৱত্তব্বো, ন ওৱদিতব্বো, নানুসাসিতব্বো’’তি. ‘‘তেন হাৱুসো আনন্দ, ত্ৱংযেৱ ছন্নস্স ভিক্খুনো ব্ৰহ্মদণ্ডং আণাপেহী’’তি. ‘‘কথাহং, ভন্তে, ছন্নস্স ভিক্খুনো ব্ৰহ্মদণ্ডং আণাপেমি, চণ্ডো সো ভিক্খু ফৰুসো’’তি? ‘তেন হাৱুসো আনন্দ, বহুকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং গচ্ছাহী’’তি. ‘‘এৱং ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো থেৰানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৱা মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি নাৱায উজ্জৱনিকায কোসম্বিং উজ্জৱি, নাৱায পচ্চোৰোহিত্ৱা ৰঞ্ঞো উদেনস্স [উতেনস্স (ক.)] উয্যানস্স অৱিদূৰে অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদি. তেন খো পন সমযেন ৰাজা উদেনো উয্যানে পৰিচাৰেসি সদ্ধিং ওৰোধেন. অস্সোসি খো ৰঞ্ঞো উদেনস্স ওৰোধো – ‘‘অম্হাকং কিৰ আচৰিযো অয্যো আনন্দো উয্যানস্স অৱিদূৰে অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসিন্নো’’তি. অথ খো ৰঞ্ঞো উদেনস্স ওৰোধো ৰাজানং উদেনং এতদৱোচ – ‘‘অম্হাকং কিৰ, দেৱ, আচৰিযো অয্যো আনন্দো উয্যানস্স অৱিদূৰে অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসিন্নো. ইচ্ছাম মযং, দেৱ, অয্যং আনন্দং পস্সিতু’’ন্তি. ‘‘তেন হি তুম্হে সমণং আনন্দং পস্সথা’’তি.

অথ খো ৰঞ্ঞো উদেনস্স ওৰোধো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো ৰঞ্ঞো উদেনস্স ওৰোধং আযস্মা আনন্দো ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. অথ খো ৰঞ্ঞো উদেনস্স ওৰোধো আযস্মতা আনন্দেন ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতো সমাদপিতো সমুত্তেজিতো সম্পহংসিতো আযস্মতো আনন্দস্স পঞ্চ উত্তৰাসঙ্গসতানি পাদাসি. অথ খো ৰঞ্ঞো উদেনস্স ওৰোধো আযস্মতো আনন্দস্স ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা যেন ৰাজা উদেনো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো ৰাজা উদেনো ওৰোধং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান ওৰোধং এতদৱোচ – ‘‘অপি নু খো তুম্হে সমণং আনন্দং পস্সিত্থা’’তি? ‘‘অপস্সিম্হা খো মযং, দেৱ, অয্যং আনন্দ’’ন্তি. ‘‘অপি নু তুম্হে সমণস্স আনন্দস্স কিঞ্চি অদত্থা’’তি? ‘‘অদম্হা খো মযং, দেৱ, অয্যস্স আনন্দস্স পঞ্চ উত্তৰাসঙ্গসতানী’’তি. ৰাজা উদেনো উজ্ঝাযতি খিয্যতি ৱিপাচেতি – ‘‘কথঞ্হি নাম সমণো আনন্দো তাৱ বহুং চীৱৰং পটিগ্গহেস্সতি! দুস্সৱাণিজ্জং ৱা সমণো আনন্দো কৰিস্সতি, পগ্গাহিকসালং ৱা পসাৰেস্সতী’’তি!

অথ খো ৰাজা উদেনো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা উদেনো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘আগমা নু খ্ৱিধ, ভো আনন্দ, অম্হাকং ওৰোধো’’তি? ‘‘আগমাসি খো তে ইধ, মহাৰাজ, ওৰোধো’’তি. ‘‘অপি পন ভোতো আনন্দস্স কিঞ্চি অদাসী’’তি? ‘‘অদাসি খো মে, মহাৰাজ, পঞ্চ উত্তৰাসঙ্গসতানী’’তি. ‘‘কিং পন ভৱং আনন্দো তাৱ বহুং চীৱৰং কৰিস্সতী’’তি? ‘‘যে [যে পন (ক.)] তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ দুব্বলচীৱৰা তেহি সদ্ধিং সংৱিভজিস্সামী’’তি. ‘‘যানি খো পন, ভো আনন্দ, পোৰাণকানি দুব্বলচীৱৰানি তানি কথং কৰিস্সথা’’তি? ‘‘তানি, মহাৰাজ, উত্তৰত্থৰণং কৰিস্সামা’’তি. ‘‘যানি পন, ভো আনন্দ, পোৰাণকানি উত্তৰত্থৰণানি তানি কথং কৰিস্সথা’’তি? ‘‘তানি, মহাৰাজ, ভিসিচ্ছৱিযো কৰিস্সামা’’তি. ‘‘যা পন, ভো আনন্দ, পোৰাণকা ভিসিচ্ছৱিযো তা কথং কৰিস্সথা’’তি? ‘‘তা, মহাৰাজ, ভূমত্থৰণং কৰিস্সামা’’তি. ‘‘যানি পন, ভো আনন্দ, পোৰাণকানি ভূমত্থৰণানি তানি কথং কৰিস্সথা’’তি? ‘‘তানি, মহাৰাজ, পাদপুঞ্ছনিযো কৰিস্সামা’’তি. ‘‘যা পন, ভো আনন্দ, পোৰাণকা পাদপুঞ্ছনিযো তা কথং কৰিস্সথা’’তি?. ‘‘তা, মহাৰাজ, ৰজোহৰণং কৰিস্সামা’’তি. ‘‘যানি পন, ভো আনন্দ, পোৰাণকানি ৰজোহৰণানি তানি কথং কৰিস্সথা’’তি? ‘‘তানি, মহাৰাজ, কোট্টেত্ৱা চিক্খল্লেন মদ্দিত্ৱা পৰিভণ্ডং লিম্পিস্সামা’’তি.

অথ খো ৰাজা উদেনো – সব্বেৱিমে সমণা সক্যপুত্তিযা যোনিসো উপনেন্তি, ন কুলৱং গমেন্তীতি – আযস্মতো আনন্দস্স অঞ্ঞানিপি পঞ্চ দুস্সসতানি পাদাসি. অযঞ্চৰহি আযস্মতো আনন্দস্স পঠমং চীৱৰভিক্খা উপ্পজ্জি চীৱৰসহস্সং. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ঘোসিতাৰামো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো আযস্মা ছন্নো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং ছন্নং আযস্মা আনন্দো এতদৱোচ – ‘‘সঙ্ঘেন তে, আৱুসো ছন্ন, ব্ৰহ্মদণ্ডো আণাপিতো’’তি.

‘‘কতমো পন, ভন্তে আনন্দ, ব্ৰহ্মদণ্ডো আণাপিতো’’তি? ‘‘ত্ৱং, আৱুসো ছন্ন, ভিক্খূ যং ইচ্ছেয্যাসি তং ৱদেয্যাসি. ভিক্খূহি ত্ৱং নেৱ ৱত্তব্বো, ন ওৱদিতব্বো, নানুসাসিতব্বো’’তি. ‘‘নন্ৱাহং, ভন্তে আনন্দ, হতো এত্তাৱতা, যতোহং ভিক্খূহি নেৱ ৱত্তব্বো, ন ওৱদিতব্বো, নানুসাসিতব্বো’’তি তত্থেৱ মুচ্ছিতো পপতো. অথ খো আযস্মা ছন্নো ব্ৰহ্মদণ্ডেন অট্টীযমানো হৰাযমানো জিগুচ্ছমানো একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো নচিৰস্সেৱ যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তৰং ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহাসি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতৰো চ পনাযস্মা ছন্নো অৰহতং অহোসি. অথ খো আযস্মা ছন্নো অৰহত্তং পত্তো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘পটিপ্পস্সম্ভেহি দানি মে, ভন্তে আনন্দ, ব্ৰহ্মদণ্ড’’ন্তি. ‘‘যদগ্গেন তযা, আৱুসো ছন্ন, অৰহত্তং সচ্ছিকতং তদগ্গেন তে ব্ৰহ্মদণ্ডো পটিপ্পস্সদ্ধো’’তি. ইমায খো পন ৱিনযসঙ্গীতিযা পঞ্চ ভিক্খুসতানি অনূনানি অনধিকানি অহেসুং. তস্মা অযং ৱিনযসঙ্গীতি ‘‘পঞ্চসতিকা’’তি ৱুচ্চতীতি.

পঞ্চসতিকক্খন্ধকো একাদসমো.

ইমম্হি খন্ধকে ৱত্থূ তেৱীসতি.

তস্সুদ্দানং –

পৰিনিব্বুতে সম্বুদ্ধে, থেৰো কস্সপসৱ্হযো;

আমন্তযি ভিক্খুগণং, সদ্ধম্মমনুপালকো;

পাৱাযদ্ধানমগ্গম্হি, সুভদ্দেন পৱেদিতং;

সঙ্গাযিস্সাম সদ্ধম্মং, অধম্মো পুৰে দিপ্পতি.

একেনূন পঞ্চসতং, আনন্দম্পি চ উচ্চিনি;

ধম্মৱিনযসঙ্গীতিং, ৱসন্তো গুহমুত্তমে.

উপালিং ৱিনযং পুচ্ছি, সুত্তন্তানন্দপণ্ডিতং;

পিটকং তীণি সঙ্গীতিং, অকংসু জিনসাৱকা.

ন পুচ্ছি অক্কমিত্ৱান, ৱন্দাপেসি ন যাচি চ.

পব্বজ্জং মাতুগামস্স, সদ্ধায দুক্কটানি মে;

পুৰাণো ব্ৰহ্মদণ্ডঞ্চ, ওৰোধো উদেনেন সহ.

তাৱ বহু দুব্বলঞ্চ, উত্তৰত্থৰণা ভিসি;

ভূমত্থৰণা পুঞ্ছনিযো, ৰজো চিক্খল্লমদ্দনা.

সহস্সচীৱৰং উপ্পজ্জি, পঠমানন্দসৱ্হযো;

তজ্জিতো ব্ৰহ্মদণ্ডেন, চতুস্সচ্চং অপাপুণি;

ৱসীভূতা পঞ্চসতা, তস্মা পঞ্চসতী ইতি.

পঞ্চসতিকক্খন্ধকং নিট্ঠিতং.