১১. পঞ্চসতিকক্খন্ধকং
১. সঙ্গীতিনিদানং
৪৩৭. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘একমিদাহং, আৱুসো, সমযং পাৱায কুসিনাৰং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি. অথ খ্ৱাহং, আৱুসো, মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদিং.
[দী. নি. ২.২৩১] ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰো আজীৱকো কুসিনাৰায মন্দাৰৱপুপ্ফং গহেত্ৱা পাৱং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো হোতি. অদ্দসং খো অহং, আৱুসো, তং আজীৱকং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান তং আজীৱকং এতদৱোচং – ‘অপাৱুসো, অম্হাকং সত্থাৰং জানাসী’তি? ‘আমাৱুসো, জানামি. অজ্জ সত্তাহপৰিনিব্বুতো সমণো গোতমো. ততো মে ইদং মন্দাৰৱপুপ্ফং গহিত’ন্তি. তত্ৰাৱুসো, যে তে ভিক্খূ অৱীতৰাগা অপ্পেকচ্চে বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তি, ছিন্নপাতং পপতন্তি, আৱট্টন্তি, ৱিৱট্টন্তি – অতিখিপ্পং ভগৱা পৰিনিব্বুতো, অতিখিপ্পং সুগতো পৰিনিব্বুতো, অতিখিপ্পং চক্খুং লোকে অন্তৰহিতন্তি. যে পন তে ভিক্খূ ৱীতৰাগা তে সতা সম্পজানা অধিৱাসেন্তি – অনিচ্চা সঙ্খাৰা, তং কুতেত্থ লব্ভাতি.
‘‘অথ খ্ৱাহং, আৱুসো, তে ভিক্খূ এতদৱোচং – ‘অলং, আৱুসো, মা সোচিত্থ; মা পৰিদেৱিত্থ. নন্ৱেতং, আৱুসো, ভগৱতা পটিকচ্চেৱ অক্খাতং – সব্বেহেৱ পিযেহি মনাপেহি নানাভাৱো ৱিনাভাৱো অঞ্ঞথাভাৱো. তং কুতেত্থ আৱুসো লব্ভা, যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৱত মা পলুজ্জীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি.
‘‘তেন খো পনাৱুসো, সমযেন সুভদ্দো নাম ৱুড্ঢপব্বজিতো তস্সং পৰিসাযং নিসিন্নো হোতি. অথ খো, আৱুসো, সুভদ্দো ৱুড্ঢপব্বজিতো তে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘অলং, আৱুসো, মা সোচিত্থ; মা পৰিদেৱিত্থ. সুমুত্তা মযং তেন মহাসমণেন; উপদ্দুতা চ মযং হোম – ইদং ৱো কপ্পতি, ইদং ৱো ন কপ্পতীতি. ইদানি পন মযং যং ইচ্ছিস্সাম তং কৰিস্সাম, যং ন ইচ্ছিস্সাম ন তং কৰিস্সামা’তি. হন্দ মযং, আৱুসো, ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযাম. পুৰে অধম্মো দিপ্পতি [দিব্বতি (ক.)], ধম্মো পটিবাহিয্যতি; পুৰে অৱিনযো দিপ্পতি ৱিনযো পটিবাহিয্যতি; পুৰে অধম্মৱাদিনো বলৱন্তো হোন্তি, ধম্মৱাদিনো দুব্বলা হোন্তি; পুৰে অৱিনযৱাদিনো বলৱন্তো হোন্তি, ৱিনযৱাদিনো দুব্বলা হোন্তী’’তি.
‘‘তেন হি, ভন্তে, থেৰো ভিক্খূ উচ্চিনতূ’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো একেনূনপঞ্চঅৰহন্তসতানি উচ্চিনি. ভিক্খূ আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৱোচুং – ‘‘অযং, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো কিঞ্চাপি সেক্খো, অভব্বো ছন্দা দোসা মোহা ভযা অগতিং গন্তুং. বহু চ অনেন ভগৱতো সন্তিকে ধম্মো চ ৱিনযো চ পৰিযত্তো. তেন হি, ভন্তে, থেৰো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনতূ’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনি.
অথ খো থেৰানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘কত্থ নু খো মযং ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যামা’’তি? অথ খো থেৰানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘ৰাজগহং খো মহাগোচৰং পহূতসেনাসনং, যংনূন মযং ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তা ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম. ন অঞ্ঞে ভিক্খূ ৰাজগহে ৱস্সং উপগচ্ছেয্যু’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
৪৩৮. ‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইমানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি সম্মন্নেয্য – ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানি ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্বন্তি. এসা ঞত্তি.
‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো. ইমানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি সম্মন্নতি – ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানি ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্বন্তি. যস্সাযস্মতো খমতি ইমেসং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং সম্মুতি – ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানং ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্বন্তি – সো তুণ্হস্স; যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য.
‘‘সম্মতানি সঙ্ঘেন ইমানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানি ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্বন্তি. খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৱমেতং ধাৰযামী’’তি.
অথ খো থেৰা ভিক্খূ ৰাজগহং অগমংসু ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং. অথ খো থেৰানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘ভগৱতা খো, আৱুসো, খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণং ৱণ্ণিতং. হন্দ মযং, আৱুসো, পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লং পটিসঙ্খৰোম; মজ্ঝিমং মাসং সন্নিপতিত্ৱা ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিস্সামা’’তি.
অথ খো থেৰা ভিক্খূ পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লং পটিসঙ্খৰিংসু. অথ খো আযস্মা আনন্দো – স্ৱে সন্নিপাতো [সন্নিপাতোতি (ক.)] ন খো মেতং পতিৰূপং, যোহং সেক্খো সমানো সন্নিপাতং গচ্ছেয্যন্তি – বহুদেৱ ৰত্তিং কাযগতায সতিযা ৱীতিনামেত্ৱা ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং ‘নিপজ্জিস্সামী’তি কাযং আৱজ্জেসি. অপ্পত্তঞ্চ সীসং বিব্বোহনং, ভূমিতো চ পাদা মুত্তা. এতস্মিং অন্তৰে অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চি.
৪৩৯. অথ খো আযস্মা আনন্দো অৰহা সমানো সন্নিপাতং অগমাসি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং উপালিং ৱিনযং পুচ্ছেয্য’’ন্তি.
আযস্মা উপালি সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ৱিনযং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেয্য’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং এতদৱোচ – ‘‘পঠমং, আৱুসো উপালি, পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি? ‘‘ৱেসালিযং ভন্তে’’তি. ‘‘কং আৰব্ভা’’তি? ‘‘সুদিন্নং কলন্দপুত্তং আৰব্ভা’’তি. ‘‘কিস্মিং ৱত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘মেথুনধম্মে’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং পঠমস্স পাৰাজিকস্স ৱত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, পঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, অনুপঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, আপত্তিম্পি পুচ্ছি, অনাপত্তিম্পি পুচ্ছি. ‘‘দুতিযং পনাৱুসো উপালি, পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি? ‘‘ৰাজগহে ভন্তে’’তি. ‘‘কং আৰব্ভা’’তি? ‘‘ধনিযং কুম্ভকাৰপুত্তং আৰব্ভা’’তি. ‘‘কিস্মিং ৱত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘অদিন্নাদানে’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং দুতিযস্স পাৰাজিকস্স ৱত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, পঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, অনুপঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, আপত্তিম্পি পুচ্ছি, অনাপত্তিম্পি পুচ্ছি. ‘‘ততিযং পনাৱুসো উপালি, পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি? ‘‘ৱেসালিযং ভন্তে’’তি. ‘‘কং আৰব্ভা’’তি? ‘‘সম্বহুলে ভিক্খূ আৰব্ভা’’তি. ‘‘কিস্মিং ৱত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘মনুস্সৱিগ্গহে’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং ততিযস্স পাৰাজিকস্স ৱত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, পঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, অনুপঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, আপত্তিম্পি পুচ্ছি, অনাপত্তিম্পি পুচ্ছি. ‘‘চতুত্থং পনাৱুসো উপালি, পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি? ‘‘ৱেসালিযং ভন্তে’’তি. ‘‘কং আৰব্ভা’’তি? ‘‘ৱগ্গুমুদাতীৰিযে ভিক্খূ আৰব্ভা’’তি. ‘‘কিস্মিং ৱত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘উত্তৰিমনুস্সধম্মে’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং চতুত্থস্স পাৰাজিকস্স ৱত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, পঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, অনুপঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, আপত্তিম্পি পুচ্ছি, অনাপত্তিম্পি পুচ্ছি. এতেনেৱ উপাযেন উভতোৱিভঙ্গে পুচ্ছি. পুট্ঠো পুট্ঠো আযস্মা উপালি ৱিস্সজ্জেসি.
৪৪০. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আনন্দং ধম্মং পুচ্ছেয্য’’ন্তি.
আযস্মা আনন্দো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ধম্মং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেয্য’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘ব্ৰহ্মজালং, আৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি? ‘‘অন্তৰা চ, ভন্তে, ৰাজগহং অন্তৰা চ নাড়ন্দং ৰাজাগাৰকে অম্বলট্ঠিকাযা’’তি. ‘‘কং আৰব্ভা’’তি? ‘‘সুপ্পিযঞ্চ পৰিব্বাজকং ব্ৰহ্মদত্তঞ্চ মাণৱ’’ন্তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং ব্ৰহ্মজালস্স নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি. ‘‘সামঞ্ঞফলং পনাৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি? ‘‘ৰাজগহে, ভন্তে, জীৱকম্বৱনে’’তি. ‘‘কেন সদ্ধি’’ন্তি? ‘‘অজাতসত্তুনা ৱেদেহিপুত্তেন সদ্ধি’’ন্তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং সামঞ্ঞফলস্স নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি. এতেনেৱ উপাযেন পঞ্চপি নিকাযে পুচ্ছি. পুট্ঠো পুট্ঠো আযস্মা আনন্দো ৱিস্সজ্জেসি.
২. খুদ্দানুখুদ্দকসিক্খাপদকথা
৪৪১. অথ খো আযস্মা আনন্দো থেৰে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘ভগৱা মং, ভন্তে, পৰিনিব্বানকালে এৱমাহ – ‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনেয্যা’’’তি. ‘‘পুচ্ছি পন ত্ৱং, আৱুসো আনন্দ, ভগৱন্তং – ‘কতমানি পন, ভন্তে, খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানী’’’তি? ‘‘ন খোহং, ভন্তে, ভগৱন্তং পুচ্ছিং – ‘কতমানি পন, ভন্তে, খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানী’’তি. একচ্চে থেৰা এৱমাহংসু – ‘‘চত্তাৰি পাৰাজিকানি ঠপেত্ৱা, অৱসেসানি খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানী’’তি. একচ্চে থেৰা এৱমাহংসু – ‘‘চত্তাৰি পাৰাজিকানি ঠপেত্ৱা, তেৰস সঙ্ঘাদিসেসে ঠপেত্ৱা, অৱসেসানি খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানী’’তি. একচ্চে থেৰা এৱমাহংসু – ‘‘চত্তাৰি পাৰাজিকানি ঠপেত্ৱা, তেৰস সঙ্ঘাদিসেসে ঠপেত্ৱা, দ্ৱে অনিযতে ঠপেত্ৱা, অৱসেসানি খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানী’’তি. একচ্চে থেৰা এৱমাহংসু – ‘‘চত্তাৰি পাৰাজিকানি ঠপেত্ৱা, তেৰস সঙ্ঘাদিসেসে ঠপেত্ৱা, দ্ৱে অনিযতে ঠপেত্ৱা, তিংস নিস্সগ্গিযে পাচিত্তিযে ঠপেত্ৱা, অৱসেসানি খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানী’’তি. একচ্চে থেৰা এৱমাহংসু – ‘‘চত্তাৰি পাৰাজিকানি ঠপেত্ৱা, তেৰস সঙ্ঘাদিসেসে ঠপেত্ৱা, দ্ৱে অনিযতে ঠপেত্ৱা, তিংস নিস্সগ্গিযে পাচিত্তিযে ঠপেত্ৱা, দ্ৱেনৱুতি পাচিত্তিযে ঠপেত্ৱা, অৱসেসানি খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানী’’তি. একচ্চে থেৰা এৱমাহংসু – ‘‘চত্তাৰি পাৰাজিকানি ঠপেত্ৱা, তেৰস সঙ্ঘাদিসেসে ঠপেত্ৱা, দ্ৱে অনিযতে ঠপেত্ৱা, তিংস নিস্সগ্গিযে পাচিত্তিযে ঠপেত্ৱা, দ্ৱেনৱুতি পাচিত্তিযে ঠপেত্ৱা, চত্তাৰো পাটিদেসনীযে ঠপেত্ৱা, অৱসেসানি খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানী’’তি.
৪৪২. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো. সন্তম্হাকং সিক্খাপদানি গিহিগতানি. গিহিনোপি জানন্তি – ‘ইদং ৱো সমণানং সক্যপুত্তিযানং কপ্পতি, ইদং ৱো ন কপ্পতী’তি. সচে মযং খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনিস্সাম, ভৱিস্সন্তি ৱত্তাৰো – ‘ধূমকালিকং সমণেন গোতমেন সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং. যাৱিমেসং সত্থা অট্ঠাসি তাৱিমে সিক্খাপদেসু সিক্খিংসু. যতো ইমেসং সত্থা পৰিনিব্বুতো, ন দানিমে সিক্খাপদেসু সিক্খন্তী’তি. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো অপ্পঞ্ঞত্তং নপ্পঞ্ঞপেয্য, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দেয্য, যথাপঞ্ঞত্তেসু সিক্খাপদেসু সমাদায ৱত্তেয্য. এসা ঞত্তি.
‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো. সন্তম্হাকং সিক্খাপদানি গিহিগতানি. গিহিনোপি জানন্তি – ‘ইদং ৱো সমণানং সক্যপুত্তিযানং কপ্পতি, ইদং ৱো ন কপ্পতী’তি. সচে মযং খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনিস্সাম, ভৱিস্সন্তি ৱত্তাৰো – ‘ধূমকালিকং সমণেন গোতমেন সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং. যাৱিমেসং সত্থা অট্ঠাসি তাৱিমে সিক্খাপদেসু সিক্খিংসু. যতো ইমেসং সত্থা পৰিনিব্বুতো, ন দানিমে সিক্খাপদেসু সিক্খন্তী’তি. সঙ্ঘো অপ্পঞ্ঞত্তং নপ্পঞ্ঞপেতি, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দতি, যথাপঞ্ঞত্তেসু সিক্খাপদেসু সমাদায ৱত্ততি. যস্সাযস্মতো খমতি অপ্পঞ্ঞত্তস্স অপ্পঞ্ঞাপনা, পঞ্ঞত্তস্স অসমুচ্ছেদো, যথাপঞ্ঞত্তেসু সিক্খাপদেসু সমাদায ৱত্তনা, সো তুণ্হস্স; যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য.
‘‘সঙ্ঘো অপ্পঞ্ঞত্তং নপ্পঞ্ঞপেতি, পঞ্ঞত্তং ন সমুচ্ছিন্দতি, যথাপঞ্ঞত্তেসু সিক্খাপদেসু সমাদায ৱত্ততি. খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৱমেতং ধাৰযামী’’তি.
৪৪৩. অথ খো থেৰা ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচুং – ‘‘ইদং তে, আৱুসো আনন্দ, দুক্কটং, যং ত্ৱং ভগৱন্তং ন পুচ্ছি – ‘কতমানি পন, ভন্তে, খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানী’তি. দেসেহি তং দুক্কট’’ন্তি. ‘‘অহং খো, ভন্তে, অস্সতিযা ভগৱন্তং ন পুচ্ছিং – ‘কতমানি পন, ভন্তে, খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানী’তি. নাহং তং দুক্কটং পস্সামি, অপি চাযস্মন্তানং সদ্ধায দেসেমি তং দুক্কট’’ন্তি. ‘‘ইদম্পি তে, আৱুসো আনন্দ, দুক্কটং, যং ত্ৱং ভগৱতো ৱস্সিকসাটিকং অক্কমিত্ৱা সিব্বেসি. দেসেহি তং দুক্কট’’ন্তি. ‘‘অহং খো, ভন্তে, ন অগাৰৱেন ভগৱতো ৱস্সিকসাটিকং অক্কমিত্ৱা সিব্বেসিং. নাহং তং দুক্কটং পস্সামি, অপি চাযস্মন্তানং সদ্ধায দেসেমি তং দুক্কট’’ন্তি. ‘‘ইদম্পি তে, আৱুসো আনন্দ, দুক্কটং, যং ত্ৱং মাতুগামেহি ভগৱতো সৰীৰং পঠমং ৱন্দাপেসি, তাসং ৰোদন্তীনং ভগৱতো সৰীৰং অস্সুকেন মক্খিতং. দেসেহি তং দুক্কট’’ন্তি. অহং খো, ভন্তে – মাযিমাসং [মাযিমা (সী. স্যা.)] ৱিকালে অহেসুন্তি – মাতুগামেহি ভগৱতো সৰীৰং পঠমং ৱন্দাপেসিং. নাহং তং দুক্কটং পস্সামি, অপি চাযস্মন্তানং সদ্ধায দেসেমি তং দুক্কট’’ন্তি. ‘‘ইদম্পি তে, আৱুসো আনন্দ, দুক্কটং, যং ত্ৱং ভগৱতা ওড়াৰিকে নিমিত্তে কযিৰমানে, ওড়াৰিকে ওভাসে কযিৰমানে, ন ভগৱন্তং যাচি – ‘তিট্ঠতু ভগৱা কপ্পং, তিট্ঠতু সুগতো কপ্পং, বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সান’ন্তি. দেসেহি তং দুক্কট’’ন্তি. ‘‘অহং খো, ভন্তে, মাৰেন পৰিযুট্ঠিতচিত্তো ন ভগৱন্তং যাচিং – ‘তিট্ঠতু ভগৱা কপ্পং, তিট্ঠতু সুগতো কপ্পং, বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সান’ন্তি. নাহং তং দুক্কটং পস্সামি, অপি চাযস্মন্তানং সদ্ধায দেসেমি তং দুক্কট’’ন্তি. ‘‘ইদম্পি তে, আৱুসো আনন্দ, দুক্কটং যং ত্ৱং মাতুগামস্স তথাগতপ্পৱেদিতে ধম্মৱিনযে পব্বজ্জং উস্সুক্কং অকাসি. দেসেহি তং দুক্কট’’ন্তি. ‘‘অহং খো, ভন্তে, অযং মহাপজাপতি গোতমী ভগৱতো মাতুচ্ছা আপাদিকা পোসিকা খীৰস্স দাযিকা ভগৱন্তং জনেত্তিযা কালঙ্কতায থঞ্ঞং পাযেসীতি মাতুগামস্স তথাগতপ্পৱেদিতে ধম্মৱিনযে পব্বজ্জং উস্সুক্কং অকাসিং. নাহং তং দুক্কটং পস্সামি, অপি চাযস্মন্তানং সদ্ধায দেসেমি তং দুক্কট’’ন্তি.
৪৪৪. তেন খো পন সমযেন আযস্মা পুৰাণো দক্খিণাগিৰিস্মিং চাৰিকং চৰতি মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি. অথ খো আযস্মা পুৰাণো থেৰেহি ভিক্খূহি ধম্মে চ ৱিনযে চ সঙ্গীতে দক্খিণাগিৰিস্মিং যথাভিৰন্তং ৱিহৰিত্ৱা যেন ৰাজগহং যেন ৱেড়ুৱনং কলন্দকনিৱাপো যেন থেৰা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা থেৰেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং পটিসম্মোদিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং পুৰাণং থেৰা ভিক্খূ এতদৱোচুং – ‘‘থেৰেহি, আৱুসো পুৰাণ, ধম্মো চ ৱিনযো চ সঙ্গীতো. উপেহি তং সঙ্গীতি’’ন্তি. ‘‘সুসঙ্গীতাৱুসো, থেৰেহি ধম্মো চ ৱিনযো চ. অপিচ যথেৱ মযা ভগৱতো সম্মুখা সুতং, সম্মুখা পটিগ্গহিতং, তথেৱাহং ধাৰেস্সামী’’তি.
৩. ব্ৰহ্মদণ্ডকথা
৪৪৫. অথ খো আযস্মা আনন্দো থেৰে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘ভগৱা মং, ভন্তে, পৰিনিব্বানকালে এৱমাহ – ‘তেন হানন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন ছন্নস্স ভিক্খুনো ব্ৰহ্মদণ্ডং আণাপেতূ’’’তি. ‘‘পুচ্ছি পন ত্ৱং, আৱুসো আনন্দ, ভগৱন্তং – ‘কতমো পন, ভন্তে, ব্ৰহ্মদণ্ডো’’’তি? ‘‘পুচ্ছিং খোহং, ভন্তে, ভগৱন্তং – ‘কতমো পন, ভন্তে, ব্ৰহ্মদণ্ডো’’’তি? ‘‘ছন্নো, আনন্দ, ভিক্খু যং ইচ্ছেয্য তং ৱদেয্য. ভিক্খূহি ছন্নো ভিক্খু নেৱ ৱত্তব্বো, ন ওৱদিতব্বো, নানুসাসিতব্বো’’তি. ‘‘তেন হাৱুসো আনন্দ, ত্ৱংযেৱ ছন্নস্স ভিক্খুনো ব্ৰহ্মদণ্ডং আণাপেহী’’তি. ‘‘কথাহং, ভন্তে, ছন্নস্স ভিক্খুনো ব্ৰহ্মদণ্ডং আণাপেমি, চণ্ডো সো ভিক্খু ফৰুসো’’তি? ‘তেন হাৱুসো আনন্দ, বহুকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং গচ্ছাহী’’তি. ‘‘এৱং ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো থেৰানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৱা মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি নাৱায উজ্জৱনিকায কোসম্বিং উজ্জৱি, নাৱায পচ্চোৰোহিত্ৱা ৰঞ্ঞো উদেনস্স [উতেনস্স (ক.)] উয্যানস্স অৱিদূৰে অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদি. তেন খো পন সমযেন ৰাজা উদেনো উয্যানে পৰিচাৰেসি সদ্ধিং ওৰোধেন. অস্সোসি খো ৰঞ্ঞো উদেনস্স ওৰোধো – ‘‘অম্হাকং কিৰ আচৰিযো অয্যো আনন্দো উয্যানস্স অৱিদূৰে অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসিন্নো’’তি. অথ খো ৰঞ্ঞো উদেনস্স ওৰোধো ৰাজানং উদেনং এতদৱোচ – ‘‘অম্হাকং কিৰ, দেৱ, আচৰিযো অয্যো আনন্দো উয্যানস্স অৱিদূৰে অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসিন্নো. ইচ্ছাম মযং, দেৱ, অয্যং আনন্দং পস্সিতু’’ন্তি. ‘‘তেন হি তুম্হে সমণং আনন্দং পস্সথা’’তি.
অথ খো ৰঞ্ঞো উদেনস্স ওৰোধো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো ৰঞ্ঞো উদেনস্স ওৰোধং আযস্মা আনন্দো ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. অথ খো ৰঞ্ঞো উদেনস্স ওৰোধো আযস্মতা আনন্দেন ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতো সমাদপিতো সমুত্তেজিতো সম্পহংসিতো আযস্মতো আনন্দস্স পঞ্চ উত্তৰাসঙ্গসতানি পাদাসি. অথ খো ৰঞ্ঞো উদেনস্স ওৰোধো আযস্মতো আনন্দস্স ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা যেন ৰাজা উদেনো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো ৰাজা উদেনো ওৰোধং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান ওৰোধং এতদৱোচ – ‘‘অপি নু খো তুম্হে সমণং আনন্দং পস্সিত্থা’’তি? ‘‘অপস্সিম্হা খো মযং, দেৱ, অয্যং আনন্দ’’ন্তি. ‘‘অপি নু তুম্হে সমণস্স আনন্দস্স কিঞ্চি অদত্থা’’তি? ‘‘অদম্হা খো মযং, দেৱ, অয্যস্স আনন্দস্স পঞ্চ উত্তৰাসঙ্গসতানী’’তি. ৰাজা উদেনো উজ্ঝাযতি খিয্যতি ৱিপাচেতি – ‘‘কথঞ্হি নাম সমণো আনন্দো তাৱ বহুং চীৱৰং পটিগ্গহেস্সতি! দুস্সৱাণিজ্জং ৱা সমণো আনন্দো কৰিস্সতি, পগ্গাহিকসালং ৱা পসাৰেস্সতী’’তি!
অথ খো ৰাজা উদেনো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰাজা উদেনো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘আগমা নু খ্ৱিধ, ভো আনন্দ, অম্হাকং ওৰোধো’’তি? ‘‘আগমাসি খো তে ইধ, মহাৰাজ, ওৰোধো’’তি. ‘‘অপি পন ভোতো আনন্দস্স কিঞ্চি অদাসী’’তি? ‘‘অদাসি খো মে, মহাৰাজ, পঞ্চ উত্তৰাসঙ্গসতানী’’তি. ‘‘কিং পন ভৱং আনন্দো তাৱ বহুং চীৱৰং কৰিস্সতী’’তি? ‘‘যে [যে পন (ক.)] তে, মহাৰাজ, ভিক্খূ দুব্বলচীৱৰা তেহি সদ্ধিং সংৱিভজিস্সামী’’তি. ‘‘যানি খো পন, ভো আনন্দ, পোৰাণকানি দুব্বলচীৱৰানি তানি কথং কৰিস্সথা’’তি? ‘‘তানি, মহাৰাজ, উত্তৰত্থৰণং কৰিস্সামা’’তি. ‘‘যানি পন, ভো আনন্দ, পোৰাণকানি উত্তৰত্থৰণানি তানি কথং কৰিস্সথা’’তি? ‘‘তানি, মহাৰাজ, ভিসিচ্ছৱিযো কৰিস্সামা’’তি. ‘‘যা পন, ভো আনন্দ, পোৰাণকা ভিসিচ্ছৱিযো তা কথং কৰিস্সথা’’তি? ‘‘তা, মহাৰাজ, ভূমত্থৰণং কৰিস্সামা’’তি. ‘‘যানি পন, ভো আনন্দ, পোৰাণকানি ভূমত্থৰণানি তানি কথং কৰিস্সথা’’তি? ‘‘তানি, মহাৰাজ, পাদপুঞ্ছনিযো কৰিস্সামা’’তি. ‘‘যা পন, ভো আনন্দ, পোৰাণকা পাদপুঞ্ছনিযো তা কথং কৰিস্সথা’’তি?. ‘‘তা, মহাৰাজ, ৰজোহৰণং কৰিস্সামা’’তি. ‘‘যানি পন, ভো আনন্দ, পোৰাণকানি ৰজোহৰণানি তানি কথং কৰিস্সথা’’তি? ‘‘তানি, মহাৰাজ, কোট্টেত্ৱা চিক্খল্লেন মদ্দিত্ৱা পৰিভণ্ডং লিম্পিস্সামা’’তি.
অথ খো ৰাজা উদেনো – সব্বেৱিমে সমণা সক্যপুত্তিযা যোনিসো উপনেন্তি, ন কুলৱং গমেন্তীতি – আযস্মতো আনন্দস্স অঞ্ঞানিপি পঞ্চ দুস্সসতানি পাদাসি. অযঞ্চৰহি আযস্মতো আনন্দস্স পঠমং চীৱৰভিক্খা উপ্পজ্জি চীৱৰসহস্সং. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ঘোসিতাৰামো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো আযস্মা ছন্নো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং ছন্নং আযস্মা আনন্দো এতদৱোচ – ‘‘সঙ্ঘেন তে, আৱুসো ছন্ন, ব্ৰহ্মদণ্ডো আণাপিতো’’তি.
‘‘কতমো পন, ভন্তে আনন্দ, ব্ৰহ্মদণ্ডো আণাপিতো’’তি? ‘‘ত্ৱং, আৱুসো ছন্ন, ভিক্খূ যং ইচ্ছেয্যাসি তং ৱদেয্যাসি. ভিক্খূহি ত্ৱং নেৱ ৱত্তব্বো, ন ওৱদিতব্বো, নানুসাসিতব্বো’’তি. ‘‘নন্ৱাহং, ভন্তে আনন্দ, হতো এত্তাৱতা, যতোহং ভিক্খূহি নেৱ ৱত্তব্বো, ন ওৱদিতব্বো, নানুসাসিতব্বো’’তি তত্থেৱ মুচ্ছিতো পপতো. অথ খো আযস্মা ছন্নো ব্ৰহ্মদণ্ডেন অট্টীযমানো হৰাযমানো জিগুচ্ছমানো একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো নচিৰস্সেৱ যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তৰং ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহাসি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতৰো চ পনাযস্মা ছন্নো অৰহতং অহোসি. অথ খো আযস্মা ছন্নো অৰহত্তং পত্তো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘পটিপ্পস্সম্ভেহি দানি মে, ভন্তে আনন্দ, ব্ৰহ্মদণ্ড’’ন্তি. ‘‘যদগ্গেন তযা, আৱুসো ছন্ন, অৰহত্তং সচ্ছিকতং তদগ্গেন তে ব্ৰহ্মদণ্ডো পটিপ্পস্সদ্ধো’’তি. ইমায খো পন ৱিনযসঙ্গীতিযা পঞ্চ ভিক্খুসতানি অনূনানি অনধিকানি অহেসুং. তস্মা অযং ৱিনযসঙ্গীতি ‘‘পঞ্চসতিকা’’তি ৱুচ্চতীতি.
পঞ্চসতিকক্খন্ধকো একাদসমো.
ইমম্হি খন্ধকে ৱত্থূ তেৱীসতি.
তস্সুদ্দানং –
পৰিনিব্বুতে সম্বুদ্ধে, থেৰো কস্সপসৱ্হযো;
আমন্তযি ভিক্খুগণং, সদ্ধম্মমনুপালকো;
পাৱাযদ্ধানমগ্গম্হি, সুভদ্দেন পৱেদিতং;
সঙ্গাযিস্সাম সদ্ধম্মং, অধম্মো পুৰে দিপ্পতি.
একেনূন পঞ্চসতং, আনন্দম্পি চ উচ্চিনি;
ধম্মৱিনযসঙ্গীতিং, ৱসন্তো গুহমুত্তমে.
উপালিং ৱিনযং পুচ্ছি, সুত্তন্তানন্দপণ্ডিতং;
পিটকং তীণি সঙ্গীতিং, অকংসু জিনসাৱকা.
ন পুচ্ছি অক্কমিত্ৱান, ৱন্দাপেসি ন যাচি চ.
পব্বজ্জং মাতুগামস্স, সদ্ধায দুক্কটানি মে;
পুৰাণো ব্ৰহ্মদণ্ডঞ্চ, ওৰোধো উদেনেন সহ.
তাৱ বহু দুব্বলঞ্চ, উত্তৰত্থৰণা ভিসি;
ভূমত্থৰণা পুঞ্ছনিযো, ৰজো চিক্খল্লমদ্দনা.
সহস্সচীৱৰং উপ্পজ্জি, পঠমানন্দসৱ্হযো;
তজ্জিতো ব্ৰহ্মদণ্ডেন, চতুস্সচ্চং অপাপুণি;
ৱসীভূতা পঞ্চসতা, তস্মা পঞ্চসতী ইতি.
পঞ্চসতিকক্খন্ধকং নিট্ঠিতং.