১. সঙ্গীতিনিদানং
৪৩৭. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘একমিদাহং, আৱুসো, সমযং পাৱায কুসিনাৰং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি. অথ খ্ৱাহং, আৱুসো, মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদিং.
[দী. নি. ২.২৩১] ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰো আজীৱকো কুসিনাৰায মন্দাৰৱপুপ্ফং গহেত্ৱা পাৱং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো হোতি. অদ্দসং খো অহং, আৱুসো, তং আজীৱকং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান তং আজীৱকং এতদৱোচং – ‘অপাৱুসো, অম্হাকং সত্থাৰং জানাসী’তি? ‘আমাৱুসো, জানামি. অজ্জ সত্তাহপৰিনিব্বুতো সমণো গোতমো. ততো মে ইদং মন্দাৰৱপুপ্ফং গহিত’ন্তি. তত্ৰাৱুসো, যে তে ভিক্খূ অৱীতৰাগা অপ্পেকচ্চে বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তি, ছিন্নপাতং পপতন্তি, আৱট্টন্তি, ৱিৱট্টন্তি – অতিখিপ্পং ভগৱা পৰিনিব্বুতো, অতিখিপ্পং সুগতো পৰিনিব্বুতো, অতিখিপ্পং চক্খুং লোকে অন্তৰহিতন্তি. যে পন তে ভিক্খূ ৱীতৰাগা তে সতা সম্পজানা অধিৱাসেন্তি – অনিচ্চা সঙ্খাৰা, তং কুতেত্থ লব্ভাতি.
‘‘অথ খ্ৱাহং, আৱুসো, তে ভিক্খূ এতদৱোচং – ‘অলং, আৱুসো, মা সোচিত্থ; মা পৰিদেৱিত্থ. নন্ৱেতং, আৱুসো, ভগৱতা পটিকচ্চেৱ অক্খাতং – সব্বেহেৱ পিযেহি মনাপেহি নানাভাৱো ৱিনাভাৱো অঞ্ঞথাভাৱো. তং কুতেত্থ আৱুসো লব্ভা, যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৱত মা পলুজ্জীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’তি.
‘‘তেন খো পনাৱুসো, সমযেন সুভদ্দো নাম ৱুড্ঢপব্বজিতো তস্সং পৰিসাযং নিসিন্নো হোতি. অথ খো, আৱুসো, সুভদ্দো ৱুড্ঢপব্বজিতো তে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘অলং, আৱুসো, মা সোচিত্থ; মা পৰিদেৱিত্থ. সুমুত্তা মযং তেন মহাসমণেন; উপদ্দুতা চ মযং হোম – ইদং ৱো কপ্পতি, ইদং ৱো ন কপ্পতীতি. ইদানি পন মযং যং ইচ্ছিস্সাম তং কৰিস্সাম, যং ন ইচ্ছিস্সাম ন তং কৰিস্সামা’তি. হন্দ মযং, আৱুসো, ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযাম. পুৰে অধম্মো দিপ্পতি [দিব্বতি (ক.)], ধম্মো পটিবাহিয্যতি; পুৰে অৱিনযো দিপ্পতি ৱিনযো পটিবাহিয্যতি; পুৰে অধম্মৱাদিনো বলৱন্তো হোন্তি, ধম্মৱাদিনো দুব্বলা হোন্তি; পুৰে অৱিনযৱাদিনো বলৱন্তো হোন্তি, ৱিনযৱাদিনো দুব্বলা হোন্তী’’তি.
‘‘তেন হি, ভন্তে, থেৰো ভিক্খূ উচ্চিনতূ’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো একেনূনপঞ্চঅৰহন্তসতানি উচ্চিনি. ভিক্খূ আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৱোচুং – ‘‘অযং, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো কিঞ্চাপি সেক্খো, অভব্বো ছন্দা দোসা মোহা ভযা অগতিং গন্তুং. বহু চ অনেন ভগৱতো সন্তিকে ধম্মো চ ৱিনযো চ পৰিযত্তো. তেন হি, ভন্তে, থেৰো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনতূ’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনি.
অথ খো থেৰানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘কত্থ নু খো মযং ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যামা’’তি? অথ খো থেৰানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘ৰাজগহং খো মহাগোচৰং পহূতসেনাসনং, যংনূন মযং ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তা ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম. ন অঞ্ঞে ভিক্খূ ৰাজগহে ৱস্সং উপগচ্ছেয্যু’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
৪৩৮. ‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইমানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি সম্মন্নেয্য – ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানি ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্বন্তি. এসা ঞত্তি.
‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো. ইমানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি সম্মন্নতি – ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানি ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্বন্তি. যস্সাযস্মতো খমতি ইমেসং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং সম্মুতি – ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানং ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্বন্তি – সো তুণ্হস্স; যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য.
‘‘সম্মতানি সঙ্ঘেন ইমানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তানি ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং, ন অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি ৰাজগহে ৱস্সং ৱসিতব্বন্তি. খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৱমেতং ধাৰযামী’’তি.
অথ খো থেৰা ভিক্খূ ৰাজগহং অগমংসু ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিতুং. অথ খো থেৰানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘ভগৱতা খো, আৱুসো, খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণং ৱণ্ণিতং. হন্দ মযং, আৱুসো, পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লং পটিসঙ্খৰোম; মজ্ঝিমং মাসং সন্নিপতিত্ৱা ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিস্সামা’’তি.
অথ খো থেৰা ভিক্খূ পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লং পটিসঙ্খৰিংসু. অথ খো আযস্মা আনন্দো – স্ৱে সন্নিপাতো [সন্নিপাতোতি (ক.)] ন খো মেতং পতিৰূপং, যোহং সেক্খো সমানো সন্নিপাতং গচ্ছেয্যন্তি – বহুদেৱ ৰত্তিং কাযগতায সতিযা ৱীতিনামেত্ৱা ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং ‘নিপজ্জিস্সামী’তি কাযং আৱজ্জেসি. অপ্পত্তঞ্চ সীসং বিব্বোহনং, ভূমিতো চ পাদা মুত্তা. এতস্মিং অন্তৰে অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চি.
৪৩৯. অথ খো আযস্মা আনন্দো অৰহা সমানো সন্নিপাতং অগমাসি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং উপালিং ৱিনযং পুচ্ছেয্য’’ন্তি.
আযস্মা উপালি সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ৱিনযং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেয্য’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং এতদৱোচ – ‘‘পঠমং, আৱুসো উপালি, পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি? ‘‘ৱেসালিযং ভন্তে’’তি. ‘‘কং আৰব্ভা’’তি? ‘‘সুদিন্নং কলন্দপুত্তং আৰব্ভা’’তি. ‘‘কিস্মিং ৱত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘মেথুনধম্মে’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং পঠমস্স পাৰাজিকস্স ৱত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, পঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, অনুপঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, আপত্তিম্পি পুচ্ছি, অনাপত্তিম্পি পুচ্ছি. ‘‘দুতিযং পনাৱুসো উপালি, পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি? ‘‘ৰাজগহে ভন্তে’’তি. ‘‘কং আৰব্ভা’’তি? ‘‘ধনিযং কুম্ভকাৰপুত্তং আৰব্ভা’’তি. ‘‘কিস্মিং ৱত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘অদিন্নাদানে’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং দুতিযস্স পাৰাজিকস্স ৱত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, পঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, অনুপঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, আপত্তিম্পি পুচ্ছি, অনাপত্তিম্পি পুচ্ছি. ‘‘ততিযং পনাৱুসো উপালি, পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি? ‘‘ৱেসালিযং ভন্তে’’তি. ‘‘কং আৰব্ভা’’তি? ‘‘সম্বহুলে ভিক্খূ আৰব্ভা’’তি. ‘‘কিস্মিং ৱত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘মনুস্সৱিগ্গহে’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং ততিযস্স পাৰাজিকস্স ৱত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, পঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, অনুপঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, আপত্তিম্পি পুচ্ছি, অনাপত্তিম্পি পুচ্ছি. ‘‘চতুত্থং পনাৱুসো উপালি, পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি? ‘‘ৱেসালিযং ভন্তে’’তি. ‘‘কং আৰব্ভা’’তি? ‘‘ৱগ্গুমুদাতীৰিযে ভিক্খূ আৰব্ভা’’তি. ‘‘কিস্মিং ৱত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘উত্তৰিমনুস্সধম্মে’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং চতুত্থস্স পাৰাজিকস্স ৱত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, পঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, অনুপঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, আপত্তিম্পি পুচ্ছি, অনাপত্তিম্পি পুচ্ছি. এতেনেৱ উপাযেন উভতোৱিভঙ্গে পুচ্ছি. পুট্ঠো পুট্ঠো আযস্মা উপালি ৱিস্সজ্জেসি.
৪৪০. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আনন্দং ধম্মং পুচ্ছেয্য’’ন্তি.
আযস্মা আনন্দো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ধম্মং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেয্য’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘ব্ৰহ্মজালং, আৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি? ‘‘অন্তৰা চ, ভন্তে, ৰাজগহং অন্তৰা চ নাড়ন্দং ৰাজাগাৰকে অম্বলট্ঠিকাযা’’তি. ‘‘কং আৰব্ভা’’তি? ‘‘সুপ্পিযঞ্চ পৰিব্বাজকং ব্ৰহ্মদত্তঞ্চ মাণৱ’’ন্তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং ব্ৰহ্মজালস্স নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি. ‘‘সামঞ্ঞফলং পনাৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি? ‘‘ৰাজগহে, ভন্তে, জীৱকম্বৱনে’’তি. ‘‘কেন সদ্ধি’’ন্তি? ‘‘অজাতসত্তুনা ৱেদেহিপুত্তেন সদ্ধি’’ন্তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং সামঞ্ঞফলস্স নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি. এতেনেৱ উপাযেন পঞ্চপি নিকাযে পুচ্ছি. পুট্ঠো পুট্ঠো আযস্মা আনন্দো ৱিস্সজ্জেসি.