৭. আৱট্টহাৰৱিভঙ্গৱিভাৱনা

২৯. যেন যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতেন চতুব্যূহহাৰৱিভঙ্গেন নেৰুত্তাদযো ৱিভত্তা, সো…পে… চতুব্যূহহাৰৱিভঙ্গো পৰিপুণ্ণো, ‘‘কতমো আৱট্টো হাৰৱিভঙ্গো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তত্থ কতমো আৱট্টো হাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোড়সসু দেসনাহাৰাদীসু কতমো সংৱণ্ণনাৱিসেসো আৱট্টো হাৰো আৱট্টহাৰৱিভঙ্গো নামাতি পুচ্ছতি. ‘‘একম্হি পদট্ঠানে’’ন্তিআদিনিদ্দেসস্স ইদানি মযা ৱুচ্চমানো ‘‘আৰম্ভথা’’তিআদিকো ৱিত্থাৰসংৱণ্ণনাৱিসেসো আৱট্টহাৰৱিভঙ্গো নামাতি গহিতো. ‘‘তত্থ দেসনাযং একস্মিং পদট্ঠানে দেসনাৰুড়্হে সেসকং পদট্ঠানং পৰিযেসতি, পৰিযেসিত্ৱা কথং পটিপক্খে আৱট্টেতী’’তি ৱত্তব্বত্তা –

‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে;

ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নড়াগাৰংৱ কুঞ্জৰো’’তি. –

গাথা ৱুত্তা. ইধ গাথাযং একস্মিং পদট্ঠানে দেসনাৰুড়্হে সেসকং পদট্ঠানং পৰিযেসতীতি ৱুত্তং হোতি. গাথাত্থো পন অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ২৯) ৱুত্তো.

‘‘আৰম্ভথা’তিআদিগাথাযং কতৰস্মিং পদট্ঠানে দেসনাৰুড়্হে কতমং সেসকং পদট্ঠানং পৰিযেসতী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথাতি ৱীৰিযস্স পদট্ঠান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘ৱীৰিযস্স পদট্ঠান’’ন্তি সামঞ্ঞৱসেন ৱুত্তম্পি আৰম্ভধাতুসঙ্খাতং ৱীৰিযং নিক্কমধাতুসঙ্খাতস্স ৱীৰিযস্স পদট্ঠানং, নিক্কমধাতুসঙ্খাতং ৱীৰিযং পৰক্কমধাতুসঙ্খাতস্স ৱীৰিযস্স পদট্ঠানং, পৰক্কমধাতুসঙ্খাতং ৱীৰিযং সমথভাৱনাসহিতস্স ৱীৰিযস্স পদট্ঠানন্তিআদিনা পৰিযেসিতব্বন্তি গহেতব্বং. ‘‘যুঞ্জথা’’তি ইমিনা ৱুত্তং সমথভাৱনাসহিতং ৱীৰিযং ‘‘বুদ্ধসাসনে’’তি ইমিনা ৱুত্তস্স মহগ্গতসমাধিস্স পদট্ঠানং, দেসনাৰুড়্হং সুখাদিকং সেসকম্পি পদট্ঠানং পৰিযেসিতব্বং. ‘‘ধুনাথ মচ্চুনো সেন’’ন্তি পদেন গহিতং ৱিপস্সনাসহিতং ৱীৰিযং কিলেসধুননে সমত্থায পঞ্ঞায পদট্ঠানং, দেসনাৰুড়্হং সমাধিআদিকং সেসকম্পি পদট্ঠানং পৰিযেসিতব্বং.

‘‘যদি ‘আৰম্ভথা’তিআদিকং ৱুত্তং ৱীৰিযং সামঞ্ঞভূতানং ৱীৰিযসমাধিপঞ্ঞানংযেৱ পদট্ঠানং সিযা, এৱং সতি কথং ৱট্টমূলং ছিন্দিত্ৱা ৱিৱট্টং পাপেস্সন্তী’’তি ৱত্তব্বত্তা পুন ‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথাতি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স পদট্ঠান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. আধিপচ্চকিচ্চতায যুত্তস্সাপি ৱীৰিযাধিকস্স পদট্ঠানত্তা আৰভন্তা যোগাৱচৰপুগ্গলা ৱট্টমূলং ছিন্দিত্ৱা ৱিৱট্টং পাপেন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘আৰম্ভথা’’তিআদিকা পন যস্মা ৱীৰিযাৰম্ভৱত্থুআদিদেসনা হোতি, তস্মা আৰম্ভৱত্থুআদীনিযেৱ সংৱণ্ণিতানি পদট্ঠানন্তি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘ইমানি পদট্ঠানানি দেসনা’’তি. ‘‘আৰম্ভথা’’তিআদিকা যথাৱুত্তপদট্ঠানানি দেসনা হোতি, ন ৱীৰিযাৰম্ভৱত্থুআদীনি, তস্মা পদট্ঠানংযেৱ সংৱণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং.

এৱং ‘‘আৰম্ভথা’’তিআদিদেসনায পদট্ঠানৱসেন অত্থো ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং তস্সাযেৱ দেসনায পটিপক্খৱসেন অত্থো ৱিভজিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘অযুঞ্জন্তানং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যোগে ভাৱনাযং অযুঞ্জন্তানং সত্তানং অপৰিপক্কঞাণানং যোগে যোগহেতু ৱাসনাভাগিযৱসেন আযতিং জাননত্থায ‘‘আৰম্ভথা’’তিআদিদেসনা আৰদ্ধা. যুঞ্জন্তানং পৰিপক্কঞাণানং সত্তানং আৰম্ভে আৰম্ভহেতু দিট্ঠেৱ ধম্মে পৰিজাননত্থায ‘‘আৰম্ভথা’’তিআদিদেসনা আৰদ্ধা.

তত্থ তেসু যুঞ্জন্তাযুঞ্জন্তেসু পৰিপক্কাপৰিপক্কঞাণেসু যে অপৰিপক্কঞাণা সত্তা ন যুঞ্জন্তি, তে অপৰিপক্কঞাণা সত্তা পমাদমূলকা হুত্ৱা যোগে ভাৱনাযং যেন পমাদেন ন যুঞ্জন্তি, সো পমাদো তণ্হামূলকো পমাদো, অৱিজ্জামূলকো পমাদোতি দুব্বিধো হোতি. তত্থ তস্মিং দুব্বিধে পমাদে অঞ্ঞাণেন নিৱুতো অৱিজ্জামূলকো সত্তো যেন পমাদেন ঞেয্যট্ঠানং ‘‘ইমে উপ্পাদৱযধম্মা পঞ্চক্খন্ধা ঞেয্যট্ঠানং নামা’’তি নপ্পজানাতি, অযং অঞ্ঞাণহেতুকো পমাদো অৱিজ্জামূলকো পমাদা নাম. যো পমাদো তণ্হামূলকো, সো পমাদো তিৱিধো অনুপ্পন্নানং ভোগানং উপ্পাদায পৰিযেসন্তো তণ্হিকো সত্তো যং পমাদং আপজ্জতি, অযং পমাদো চ, উপ্পন্নানং ভোগানং ঠিতত্থায ৰক্খন্তো তণ্হিকো সত্তো আৰক্খনিমিত্তং যং পমাদং আপজ্জতি, অযং পমাদো চ, ঠিতং ভোগং পৰিভুঞ্জন্তো তণ্হিকো সত্তো পৰিভোগনিমিত্তং যং পমাদং আপজ্জতি, অযং পমাদো চাতি তিৱিধো হোতি. ইতি লোকে অযং পমাদো চতুব্বিধো অৱিজ্জাপদট্ঠানো একৱিধো পমাদো, তণ্হাপদট্ঠানো তিৱিধো পমাদোতি চতুব্বিধো হোতি. তত্থ তাসু অৱিজ্জাতণ্হাসু নামকাযো ফস্সাদিনামসমূহো অৱিজ্জায পদট্ঠানং, ৰূপকাযো পথৱীআদিৰূপসমূহো তণ্হায পদট্ঠানং হোতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – আৰম্ভধাতুনিক্কমধাতুসঙ্খাতস্স ৱীৰিযস্স পটিপক্খো চতুব্বিধো পমাদো নিদ্ধাৰেতব্বো, নিদ্ধাৰেত্ৱা একৱিধস্স পমাদস্স অৱিজ্জা পদট্ঠানং, তিৱিধস্স পমাদস্স তণ্হা পদট্ঠানং. অৱিজ্জায নামকাযো পদট্ঠানং, তণ্হায ৰূপকাযো পদট্ঠানন্তি পটিপক্খে আৱট্টেত্ৱা পদট্ঠানং পৰিযেসিতব্বন্তি.

‘‘কস্মা নামকাযো অৱিজ্জায পদট্ঠানং ভৱতি, ৰূপকাযো তণ্হায পদট্ঠানং ভৱতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তং কিস্স হেতূ’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ৰূপীসু ভৱেসু অজ্ঝোসানং, অৰূপীসু সম্মোহো’’তি ৱুত্তং. ৰূপীসু ভৱেসু ৰূপধম্মেসু অহংমমাদিৱসেন অজ্ঝোসানং তণ্হাভিনিৱেসো সত্তেসু পতিট্ঠিতো যস্মা হোতি, তস্মা ৰূপকাযো তণ্হায পদট্ঠানং ভৱতি. অনমতগ্গে হি সংসাৰে ইত্থিপুৰিসা অঞ্ঞমঞ্ঞৰূপাভিৰামা ভৱন্তি. অৰূপীসু ফস্সাদীসু সুখুমভাৱতো সম্মোহো সত্তেসু পতিট্ঠিতো যস্মা হোতি, তস্মা নামকাযো অৱিজ্জায পদট্ঠানং ভৱতীতি যোজনা কাতব্বা. ইদং ৱুত্তং হোতি – ৰূপকাযনামকাযেসু আৰম্মণকৰণৱসেন তণ্হায চ অৱিজ্জায চ উপ্পজ্জনতো ৰূপকাযো তণ্হায পদট্ঠানং, নামকাযো অৱিজ্জায পদট্ঠানন্তি নীহৰিতব্বাৱাতি.

‘‘কতমো ৰূপকাযো, কতমো নামকাযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ ৰূপকাযো ৰূপক্খন্ধো, নামকাযো চত্তাৰো অৰূপিনো খন্ধা’’তি ৱুত্তং. তত্থ তেসু ৰূপকাযনামকাযেসু ৰূপকাযো ৰূপসমূহো নাম ৰূপক্খন্ধো হোতি, নামকাযো নামসমূহো নাম চত্তাৰো অৰূপিনো খন্ধাতি. ইমে পঞ্চক্খন্ধা অৱিজ্জাতণ্হানং আৰম্মণত্তা সউপাদানা ভৱেয্যুং, ‘‘কতমেন উপাদানেন সউপাদানা ভৱন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তথেৱ পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জেতুং ‘‘ইমে পঞ্চক্খন্ধা কতমেন উপাদানেন সউপাদানা? তণ্হায চ অৱিজ্জায চা’’তি ৱুত্তং. তত্থ উপাদানভূতায তণ্হায চ উপাদানভূতায অৱিজ্জায চ ইমে পঞ্চক্খন্ধা সউপাদানা নাম ভৱন্তীতি যোজনা কাতব্বা.

‘‘কিত্তকানি উপাদানানি তণ্হা নাম ভৱন্তি, কিত্তকানি উপাদানানি অৱিজ্জা নাম ভৱন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ তণ্হা দ্ৱে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তাসু তণ্হাঅৱিজ্জাসু. কামুপাদানঞ্চ সীলব্বতুপাদানঞ্চ দ্ৱে উপাদানানি তণ্হা নাম ভৱন্তি. তণ্হাৱসেন হি ‘‘মম সীলং, মম ৱত’’ন্তি পৰামসনং ভৱতি. দিট্ঠুপাদানঞ্চ অত্তৱাদুপাদানঞ্চ দ্ৱে উপাদানানি অৱিজ্জা নাম ভৱন্তি. অৱিজ্জাৱসেন হি সস্সতদিট্ঠি চেৱ অহংমমাদিদিট্ঠি চ ভৱন্তি. ‘‘ইমেহি চতূহি উপাদানেহি সউপাদানক্খন্ধা চতূসু সচ্চেসু কিত্তকং সচ্চং নামা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমেহী’’তিআদি ৱুত্তং. যে লোকিযক্খন্ধা সউপাদানা খন্ধা ভৱন্তি, উপাদানেন হি উপাদানানিপি ভৱন্তি, ইদং সউপাদানক্খন্ধপঞ্চকং দুক্খং দুক্খসচ্চং নাম. যানি চত্তাৰি উপাদানানি দুক্খকাৰণানি ভৱন্তি, অযং উপাদানচতুক্কো সমুদযো সমুদযসচ্চং নাম ভৱতি. পঞ্চক্খন্ধাতি সউপাদানা পঞ্চক্খন্ধা দুক্খৱত্থুভাৱতো দুক্খং. তেসন্তি সউপাদানানং পঞ্চক্খন্ধানং. ধম্মং দেসেতীতি ‘‘আৰম্ভথা’’তিআদিকং ধম্মং ৱেনেয্যানুৰূপং ভগৱা দেসেতি. সামঞ্ঞেন পুব্বে ৱুত্তম্পি অত্থৱসেন ৱিসেসং দস্সেতুং পুন ‘‘দুক্খস্স পৰিঞ্ঞায, সমুদযস্স পহানাযা’’তি ৱুত্তং.

৩০. আৰম্ভপটিপক্খভূতপমাদৱসেন পুৰিমসচ্চদ্ৱযং আচৰিযেন নিদ্ধাৰিতং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘ইতৰসচ্চদ্ৱযং কথং নিদ্ধাৰিতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা তং দ্ৱযম্পি পমাদমুখেনেৱ নিদ্ধাৰিতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘তত্থ যো তিৱিধো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু তণ্হামূলকঅৱিজ্জামূলকেসু পমাদেসু. তস্সাতি তিৱিধস্স তণ্হামূলকস্স পমাদস্স. সম্পটিৱেধেনাতি অস্সাদাদীনং পৰিজাননেন. ৰক্খণাতি অত্তচিত্তস্স ৰক্খণসঙ্খাতা. পটিসংহৰণাতি ‘‘তস্সা’’তি ইমিনা ৱুত্তস্স পমাদস্স পটিপক্খভূতেন অপ্পমাদাননুযোগেন সংহৰণা যা খেপনা অত্থি, অযং পমাদস্স পটিপক্খভূতেন অপ্পমাদানুযোগেন পৱত্তা খেপনসঙ্খাতা ভাৱনা সমথো নামাতি পমাদস্স পটিপক্খমুখেন পুন আৱট্টেত্ৱা সমথো নিদ্ধাৰিতোতি.

‘‘সো সমথো কথং কেন উপাযেন ভৱতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তথা পুচ্ছিত্ৱা উপাযং দস্সেতুং ‘‘সো কথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কথন্তি কেন উপাযেন. ‘‘কামেন্তীতি কামা, কামীযন্তীতি ৱা কামা’’তি ৱুত্তানং দ্ৱিন্নং কামানং পটিচ্চ উপ্পজ্জমানং অস্সাদঞ্চ, ‘‘অপ্পস্সাদা কামা বহুদুক্খা’’তিআদি (ম. নি. ১.২৩৫) ৱচনতো অপ্পস্সাদনীযানং কামানং পটিচ্চ উপ্পজ্জমানং আদীনৱঞ্চ. কামানন্তি চ কম্মত্থে সামিৱচনং. তেন ৱুত্তং –‘‘কামে পটিচ্চা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩০). ‘‘কামানমেতং নিস্সৰণং, যদিদং নেক্খম্ম’’ন্তি (ইতিৱু. ৭২) ৱচনতো নিস্সৰণন্তি ইধ পঠমজ্ঝানং অধিপ্পেতং. ৱোকাৰন্তি এত্থ ৱ-কাৰো আগমো, ও-কাৰং লামকভাৱং. আনিসংসন্তি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলাদিকং. যদা জানাতি, তদা তেন উপাযেন সমথো ভৱতীতি অত্থো.

সমথো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমা ৱিপস্সনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ৱিপস্সনং ৱিভজিতুং ‘‘তত্থ যা ৱীমংসা’’তিআদি ৱুত্তং. অথ ৱা কামানং অস্সাদাদযো যদা জানাতি, তদা সমথো ভৱতীতি ৱুত্তো, ‘‘তস্মিং সমথে ভৱমানে সতি কতমা ভৱতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যা ৱীমংসা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং সমথে ভৱমানে সতি অস্সাদাদীনং যা অনিচ্চাদিৱীমংসা উপপৰিক্খা পঞ্ঞা ভৱতি, অযং ৱীমংসা উপপৰিক্খা পঞ্ঞা ৱিসেসেন পস্সনতো ৱিপস্সনা নাম. অথ ৱা তিৱিধস্স তণ্হামূলকস্স পমাদস্স সম্পটিৱেধেন ৰক্খণা পটিসংহৰণা, অযং সমথোতি আচৰিযেন ৱুত্তো, ‘‘কতমা ৱিপস্সনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যা ৱীমংসা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং যথাৱুত্তে সমথে সতি যথাৱুত্তস্স পমাদস্স অনিচ্চাদিৱসেন যা ৱীমংসা উপপৰিক্খা পঞ্ঞা উপ্পন্না, অযং ৱীমংসা উপপৰিক্খা পঞ্ঞা ৱিসেসেন পস্সনতো ৱিপস্সনা নাম. ৱীমংসাৱ দুব্বলা, উপপৰিক্খা বলৱতীতি ৱিসেসো.

সমথো চেৱ ৱিপস্সনা চ দ্ৱে ধম্মা আচৰিযেন নিদ্ধাৰিতা, ‘‘ইমে নিদ্ধাৰিতা দ্ৱে ধম্মা কিং গচ্ছন্তী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘ইমে দ্ৱে’’তিআদি ৱুত্তং. সমথো সমথভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি, ৱিপস্সনা ৱিপস্সনাভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি. ‘‘ইমেসু দ্ৱীসু ধম্মেসু ভাৱিযমানেসু কতমে যোগাৱচৰেন পহীযন্তী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘ইমেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. সমথে ধম্মে ভাৱিযমানে তণ্হা যোগাৱচৰেন পহীযতি, ৱিপস্সনায ভাৱিযমানায অৱিজ্জা যোগাৱচৰেন পহীযতীতি ইমে দ্ৱে পহাতব্বা ধম্মা পহীযন্তি তণ্হা চেৱ অৱিজ্জা চ. ‘‘ইমেসু দ্ৱীসু ধম্মেসু পহীযমানেসু কতমে ধম্মা নিৰুজ্ঝন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা উপাদানাদযোপি নিৰুজ্ঝন্তীতি সকলৱট্টদুক্খনিৰোধং দস্সেন্তো ‘‘ইমেসু দ্ৱীসু ধম্মেসু পহীনেসূ’’তিআদিমাহ. তত্থ তণ্হায সমথভাৱনায পহীযমানায, অৱিজ্জায ৱিপস্সনাভাৱনায পহীযমানায ইমেসু দ্ৱীসু ধম্মেসু দ্ৱীহি ভাৱনাহি পহীনেসু কামুপাদানাদীনি চত্তাৰি উপাদানানি ৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদৱসেন নিৰুজ্ঝন্তি, ন ভঙ্গক্খণৱসেন.

এত্থাহ – ‘‘তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘তণ্হায পহীযমানায উপাদানানি নিৰুজ্ঝন্তী’’তি ৱচনং যুত্তং হোতু, কথং অৱিজ্জায পহীযমানায উপাদানানি নিৰুজ্ঝন্তীতি? ‘‘তণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধো’’তি পাঠে অৱিজ্জাসহিততণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধোতি অত্থসম্ভৱতো. যথা হি তণ্হাসহিতাৱ অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযো, এৱং অৱিজ্জাসহিতাৱ তণ্হা উপাদানানং পচ্চযো হোতীতি অৱিজ্জাসহিততণ্হানিৰোধা উপাদাননিৰোধোতি অত্থো সম্ভৱতীতি গহেতব্বো. ৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদৱসেন উপাদাননিৰোধা তথেৱ ভৱনিৰোধোতি এস নযো সেসেসুপি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধোতি এত্থাপি তণ্হাসহিতঅৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধোতিআদিকো গহিতোতি দট্ঠব্বো. ইতীতি এৱং ৱিসভাগসভাগধম্মানং আৱট্টনৱসেন নিদ্ধাৰিতানি চ পুৰিমকানি দ্ৱে সচ্চানি চ, সমথো চ ৱিপস্সনা চ ইমে দ্ৱে ধম্মা মগ্গো চ মগ্গসচ্চঞ্চ, ৱট্টনিৰোধো ৱট্টনিৰোধসচ্চঞ্চ নিব্বানন্তি চত্তাৰি সচ্চানি নিদ্ধাৰিতানি.

‘‘ৱীৰিযপটিপক্খভূতস্স পমাদাদিধম্মস্স ৱসেন ৱা সভাগভূতস্স পমাদাদিধম্মস্স ৱসেন ৱা আৱট্টেত্ৱা চতুন্নং সচ্চানং নিদ্ধাৰিতব্বভাৱো অম্হেহি কেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন তথা নিদ্ধাৰিতব্বভাৱেন ভগৱা ‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথা’’তিআদিগাথাৱচনং আহ, তেন ‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথা’’তিআদিগাথাৱচনেন তথা চতুন্নং সচ্চানং নিদ্ধাৰিতব্বভাৱো তুম্হেহি সদ্দহিতব্বোতি ৱুত্তং হোতি.

‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথা’তিআদিনা ৱোদানপক্খংযেৱ নিক্খিপিত্ৱা তস্সেৱ ৱোদানপক্খস্স ৱিসভাগধম্মসভাগধম্মৱসেনেৱ আৱট্টেত্ৱা চতুসচ্চনিদ্ধাৰণং কাতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা সংকিলেসপক্খম্পি নিক্খিপিত্ৱা তস্সেৱ সংকিলেসস্স ৱিসভাগধম্মসভাগধম্মৱসেনপি আৱট্টেত্ৱা চতুসচ্চনিদ্ধাৰণং দস্সেন্তো ‘‘যথাপি মূলে’’তিআদিগাথাৱচনমাহ. অট্ঠকথাযং পন –

‘‘এৱং ৱোদানপক্খং নিক্খিপিত্ৱা তস্স ৱিসভাগধম্মৱসেন, সভাগধম্মৱসেন চ আৱট্টনং দস্সেত্ৱা ইদানি সংকিলেসপক্খং নিক্খিপিত্ৱা তস্স ৱিসভাগধম্মৱসেন, সভাগধম্মৱসেন চ আৱট্টনং দস্সেতুং ‘যথাপি মূলে’তি গাথমাহা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩০) –

ৱুত্তং. গাথাত্থোপি অট্ঠকথাযং ৱুত্তো. তথাপি যতিপোতানং অত্থায অট্ঠকথানুসাৰেনেৱ কথযিস্সাম.

সমূহো ৰুক্খো মূলতি পতিট্ঠাতি এতেন অৱযৱেন ভূমিভাগে ঠিতেনাতি মূলং, কিং তং? ভূমিভাগে ঠিতো মূলসঙ্খাতো ৰুক্খাৱযৱো, তস্মিং মূলে. নত্থি উপদ্দৱো ফৰসুছেদাদিঅন্তৰাযো অস্স মূলস্সাতি অনুপদ্দৱো. দড়্হেতি উপদ্দৱাভাৱেন সভাৱতো থিৰে সতি. ছিন্দীযতীতি ছিন্নো, কো সো? ভূমিযং পতিট্ঠিতমূলসহিতো ৰুক্খাৱযৱো, ন ছিন্দিত্ৱা গহিতো ৰুক্খাৱযৱো. ৰুহতি ৱড্ঢতীতি ৰুক্খো. সো চ ভূমিযং পতিট্ঠিতমূলসহিতো ৰুক্খাৱযৱো ৰুক্খোতি ৱুত্তো যথা ‘‘সমুদ্দো দিট্ঠো’’তি. পুনৰেৱ ৰূহতীতি পুন অঙ্কুৰুপ্পাদনং সন্ধায ৱুত্তং. তণ্হানুসযেতি অত্তভাৱসঙ্খাতস্স ৰুক্খস্স মূলে. অনূহতেতি অৰহত্তমগ্গঞাণেন অনুপচ্ছিন্নে সতি ইদং অত্তভাৱসঙ্খাতং দুক্খং দুক্খহেতু পুনপ্পুনং অব্বোচ্ছিন্নং নিব্বত্ততি ন নিৰুজ্ঝতিযেৱাতি গাথাত্থো.

‘‘ইধ গাথাযং যো তণ্হানুসযো অনূহতভাৱেন দুক্খস্স নিব্বত্তনস্স মূলন্তি ৱুত্তো, অযং তণ্হানুসযো কতমস্সা তণ্হায অনুসযো’’তি পুচ্ছতি, ‘‘তণ্হায কামতণ্হাদিৱসেন বহুৱিধত্তা ভৱতণ্হায অনুসযো’’তি ৱিস্সজ্জেতি ভৱস্সাদতণ্হাভাৱতো. যো অনুসযো এতস্স ভৱতণ্হাসঙ্খাতস্স ধম্মস্স পচ্চযো হোতি, অযং অনুসযো অৱিজ্জানুসযো হোতি. ‘‘অনুসযো বহুৱিধো, কস্মা অৱিজ্জানুসযোতি সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা হি ভৱতণ্হা’’তি ৱুত্তং. অৱিজ্জায ভৱতণ্হায পচ্চযত্তা অৱিজ্জানুসযো সদ্দহিতব্বো. অৱিজ্জায হি ভৱেসু আদীনৱস্স অদস্সনৱসেন ভৱস্সাদতণ্হা ভৱতীতি. ইমে দ্ৱে কিলেসাতিআদিম্হি হেট্ঠা ৱুত্তনযানুসাৰেন চত্তাৰি সচ্চানি নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱিসভাগসভাগধম্মাৱট্টনং ৱিঞ্ঞাতব্বং, সমথৱিপস্সনা পন মগ্গসম্পযুত্তাৱ গহেতব্বা.

‘‘সব্বপাপস্সা’’তিআদিকস্স অনুসন্ধ্যত্থো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৩০) ৱুত্তো. সব্বপাপস্সাতি কম্মপথভাৱপ্পত্তাপত্তস্স নিৰৱসেসস্স অকুসলস্স. অকৰণন্তি সপৰসন্তানেসু অনুপ্পাদনং. কুসলস্সাতি কম্মপথভাৱপ্পত্তাপত্তস্স তেভূমককুসলস্স চেৱ লোকুত্তৰকুসলস্স চ. উপসম্পদাতি সন্তানে উপ্পাদনৱসেন সম্পদা. সস্স অত্তনো চিত্তন্তি সচিত্তং, সচিত্তস্স পৰিযোদাপনং ৱোদানং অৰহত্তফলুপ্পত্তিযাতি সচিত্তপৰিযোদাপনং. অৰহত্তমগ্গুপ্পাদো পন ‘‘কুসলস্স উপসম্পদা’’তি পদেন গহিতো. এতং অকৰণাদিত্তযদীপনং বুদ্ধানং সম্মাসম্বুদ্ধানং সাসনং ওৱাদোতি গাথাত্থো.

গাথাযং যস্স পাপস্স অকৰণং ৱুত্তং, তং পাপং দুচ্চৰিতকম্মপথৱসেন ৱিভজিতুং ‘‘সব্বপাপং নামা’’তিআদি ৱুত্তং. দোসসমুট্ঠানন্তি যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং, লোভসমুট্ঠানম্পি ভৱতি. লোভসমুট্ঠানন্তিপি যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং, দোসসমুট্ঠানম্পি ভৱতি. মোহসমুট্ঠানম্পি তথেৱ ৱুত্তং. লোভসমুট্ঠানদোসসমুট্ঠানম্পি সম্ভৱতীতি দট্ঠব্বং. সব্বপাপো দুচ্চৰিতকম্মপথপ্পভেদেন ৱিভত্তো, ‘‘এত্তকেনেৱ ৱিভজিতব্বো, উদাহু অঞ্ঞেন ৱিভজিতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা অঞ্ঞেন অকুসলমূলঅগতিগমনভেদেনপি ৱিভজিতুং ‘‘যা অভিজ্ঝা’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৱং দুচ্চৰিতঅকুসলকম্মপথকম্মৱিভাগেন ‘সব্বপাপ’ন্তি এত্থ ৱুত্তপাপং ৱিভজিত্ৱা ইদানিস্স অকুসলমূলৱসেন অগতিগমনৱিভাগম্পি দস্সেতুং ‘অকুসলমূল’ন্তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩০) অনুসন্ধ্যত্থো ৱুত্তো. মোহৱসেন সভাৱং অজানন্তস্স ভযসম্ভৱতো যং ভযা চ মোহা চ অগতিং গচ্ছতি, ইদং মোহসমুট্ঠানন্তি ৱুত্তং.

সব্বপাপো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমং সব্বপাপস্স অকৰণ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা তত্থ লোভো অসুভাযা’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন –

‘‘এত্তাৱতা ‘সব্বপাপস্স অকৰণ’ন্তি এত্থ পাপং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স অকৰণং দস্সেন্তো ‘লোভো…পে… পঞ্ঞাযা’তি তীহি কুসলমূলেহি তিণ্ণং অকুসলমূলানং পহানৱসেন সব্বপাপস্স অকৰণং অনুপ্পাদনমাহা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩০) –

ৱুত্তং. সুভাধিমুত্তৱসেন পৱত্তো লোভো অসুভায অসুভভাৱনায তথাপৱত্তেন অলোভেন তদঙ্গৱিক্খম্ভনপ্পহানেন পহীযতি, সত্তেসু কুজ্ঝনদুস্সনৱসেন পৱত্তো দোসো মেত্তায মেত্তাভাৱনায তথাপৱত্তেন অদোসেন চ তদঙ্গৱিক্খম্ভনপ্পহানেন পহীযতি, সত্তেসু চেৱ সঙ্খাৰেসু চ মুয্হনৱসেন পৱত্তো মোহো পঞ্ঞায ৱিচাৰণপঞ্ঞায চ ভাৱনামগ্গপঞ্ঞায চ তদঙ্গৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপ্পহানেন পহীযতি.

‘‘যদি তীহি কুসলমূলেহেৱ অকুসলমূলানি পহীযন্তি, এৱং সতি উপেক্খাকৰুণামুদিতা নিৰত্থকা ভৱেয্যু’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তথা লোভো উপেক্খাযা’’তিআদি ৱুত্তং. উপেক্খাযাতি ‘‘সব্বে সত্তা কম্মস্সকা’’তিআদিনা ভাৱিতায উপেক্খায. মুদিতা অৰতিং ৱূপসমেত্ৱা অৰতিযা মূলভূতং মোহম্পি পজহতীতি মনসি কত্ৱা ‘‘মোহো মুদিতায পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘অকুসলমূলানং কুসলমূলাদীহি পহাতব্বত্তং কেন অম্হেহি সদ্দহিতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন তথা পহাতব্বত্তেন ভগৱা ‘‘সব্বপাপস্স অকৰণ’’ন্তি ৱচনং আহ, তেন ‘‘সব্বপাপস্স অকৰণ’’ন্তি ৱচনেন তথা পহাতব্বত্তং তুম্হেহি সদ্দহিতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি.

৩১. ‘‘এত্তাৱতা চ সব্বপাপো ৱিভত্তো, তস্স অকৰণঞ্চ ৱিভত্তং সিযা, এৱং সতি অট্ঠমিচ্ছত্তানং অকৰণং অনিৱাৰিতং সিযা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘সব্বপাপং নাম অট্ঠ মিচ্ছত্তানী’’তিআদি ৱুত্তং. মিচ্ছাসতীতি অনিচ্চাদীসু ‘‘নিচ্চ’’ন্তি অনুস্সৰণচিন্তনাদিৱসেন পৱত্তঅকুসলপ্পৱত্তি.

সব্বপাপস্স অকৰণং বহুধা আচৰিযেন ৱিভত্তং, অম্হেহি চ ৱিঞ্ঞাতং, ‘‘কথং কুসলস্স সম্পদা ৱিভজিতব্বা ৱিঞ্ঞাতব্বা’’তি ৱত্তব্বত্তা কুসলস্স সম্পদং ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘অট্ঠসু মিচ্ছত্তেসু পহীনেসূ’’তিআদিমাহ. অট্ঠ সম্মত্তানীতি সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাৱাচা সম্মাকম্মন্তো সম্মাআজীৱো সম্মাৱাযামো সম্মাসতি সম্মাসমাধীতি অট্ঠসম্মত্তানি ৱিসভাগপৰিৱত্তনধম্মৱসেন সম্পজ্জন্তি. অতীতস্সাতি অতীতেন সম্মাসম্বুদ্ধেন দেসিতস্স. ৱিপস্সিনো হি ভগৱতো অযং পাতিমোক্খুদ্দেসগাথা. চিত্তে পৰিযোদাপিতেতি চিত্তপটিবদ্ধা পঞ্চক্খন্ধাপি পৰিযোদাপিতা ভৱন্তি. ‘‘চিত্তপৰিযোদাপিতেন পঞ্চন্নং খন্ধানং পৰিযোদাপিতভাৱো কথং অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘এৱঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. এৱং ৱুত্তপ্পকাৰেন ভগৱা যং ‘‘চেতোৱিসুদ্ধত্থং ভিক্খৱে তথাগতে ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতী’’তি ৱচনং আহ, তেন ‘‘চেতো…পে… ৱুস্সতী’’তি ৱচনেন তুম্হেহি সদ্দহিতব্বোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘পৰিযোদাপনা কতিৱিধা ভৱন্তী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘দুৱিধা হী’’তিআদি ৱুত্তং. সমথৱিপস্সনায নীৱৰণপ্পহানঞ্চ অৰিযমগ্গভাৱনায অনুসযসমুগ্ঘাতো চাতি পৰিযোদাপনস্স দুৱিধত্তা পঞ্চক্খন্ধা পৰিযোদাপিতা ভৱন্তীতি অত্থো. পহীননীৱৰণানুসযা হি পুগ্গলা পসাদনীযৱণ্ণা হোন্তি.

‘‘পৰিযোদাপনস্স কিত্তিকা ভূমিযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দ্ৱে পৰিযোদাপনভূমিযো’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘‘সব্বপাপস্স অকৰণ’ন্তিআদিগাথায দেসিতেসু ধম্মেসু কতমং দুক্খসচ্চং, কতমং সমুদযসচ্চং, কতমং মগ্গসচ্চং, কতমং নিৰোধসচ্চ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যং পটিৱেধেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি গাথায দেসিতেসু ধম্মেসু যং খন্ধপঞ্চকং পটিৱেধেন পৰিঞ্ঞাভিসমযেন পৰিযোদাপেতি, ইদং খন্ধপঞ্চকং দুক্খং দুক্খসচ্চং ভৱে. যতো তণ্হাসংকিলেসতো খন্ধপঞ্চকং পৰিযোদাপেতি, অযং তণ্হাসংকিলেসো সমুদযো সমুদযসচ্চং. যেন অৰিযমগ্গঙ্গেন পৰিযোদাপেতি, অযং অৰিযমগ্গো মগ্গসচ্চং. যং অসঙ্খতধাতুং অধিগতেন পুগ্গলেন পৰিযোদাপিতং, অযং অসঙ্খতধাতুধম্মো নিৰোধো নিৰোধসচ্চং ভৱে. ইমানি চত্তাৰি সচ্চানি গাথায দেসিতধম্মানং সভাগৱিসভাগধম্মাৱট্টনৱসেন নিদ্ধাৰিতানি. ‘‘তেনাহা’’তিআদিকস্স অত্থো হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো.

‘‘সব্বপাপস্স অকৰণ’’ন্তিআদিগাথায দেসিতানং ধম্মানং সভাগৱিসভাগধম্মাৱট্টনৱসেন চত্তাৰি সচ্চানি আচৰিযেন নিদ্ধাৰিতানি, অম্হেহি চ ৱিঞ্ঞাতানি.

‘‘‘ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰিং, ছত্তং মহন্তং যথ ৱস্সকালে;

এসানিসংসো ধম্মে সুচিণ্ণে, ন দুগ্গতিং গচ্ছতি ধম্মচাৰী’তি –

গাথায দেসিতানং ধম্মানং ৱিসভাগসভাগধম্মানং আৱট্টনৱসেন কথং চত্তাৰি সচ্চানি নিদ্ধাৰিতানী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘ধম্মো হৱে’’তিআদিমাহ. তায গাথায দেসিতে ধম্মে ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘ধম্মো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ধম্মো নামাতি পুঞ্ঞধম্মো নাম. ইন্দ্ৰিযসংৱৰোতি মনচ্ছট্ঠিন্দ্ৰিযসংৱৰসীলাদিকো সব্বো সংৱৰো. তেন ৱুত্তং –‘‘ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীসেন চেত্থ সব্বম্পি সীলং গহিতন্তি দট্ঠব্ব’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩১). চত্তাৰো অপাযা দুক্কটকম্মকাৰীনং গতিভূতত্তা দুগ্গতি. সব্বা উপপত্তিযো পন দুক্খদুক্খসঙ্খাৰদুক্খৱিপৰিণামদুক্খসমঙ্গীনং গতিভূতত্তা দুগ্গতি নাম.

‘‘তস্মিং দুৱিধে ধম্মে ইন্দ্ৰিযসংৱৰধম্মো কত্থ ঠিতো, কথং সুচিণ্ণো, কুতো ৰক্খতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যা সংৱৰসীলে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তস্মিং দুৱিধে ধম্মে. সংৱৰসীলে ঠিতা যা অখণ্ডকাৰিতা হোতি, অযং অখণ্ডৱসেন কাতব্বো সংৱৰসীলে ঠিতো সুট্ঠু আচিণ্ণপৰিচিণ্ণো পুঞ্ঞধম্মো চতূহি অপাযেহি অত্তনো আধাৰং অত্তানং ৰক্খন্তং পুগ্গলং একন্তিকভাৱেন ৰক্খতি, অনেকন্তিকভাৱেন পন ৰক্খিতমত্তো পুঞ্ঞধম্মোপি ৰক্খতীতি অত্থো গহেতব্বো. অপাযেহীতি চ পধানৱসেন ৱুত্তং, ৰোগাদিঅন্তৰাযতোপি ৰক্খতি. ৰোগাদিঅন্তৰাযো ৱা অযতো অপগতত্তা অপাযন্তোগধোতি দট্ঠব্বো.

‘‘তথা ৰক্খতীতি কেন অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘এৱং ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. এৱং ৱুত্তপ্পকাৰেন লক্খণপকাৰদস্সনং ভগৱা ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, সীলৱতো গতিযো দেৱা চ মনুস্সা চা’’তি যং ৱচনং আহ, তেন ‘‘দ্ৱেমা…পে… মনুস্সা চা’’তি ৱচনেন তুম্হেহি সদ্দহিতব্বোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘সংৱৰসীলে ঠিতস্স অখণ্ডকাতব্বস্স সুচিণ্ণস্স পুঞ্ঞধম্মস্স অপাযেহি ৰক্খণে একন্তিকভাৱো কেন সুত্তেন দীপেতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘এৱঞ্চ নাড়ন্দায’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ এৱঞ্চাতি ইমিনা ইদানি ৱুচ্চমানেন পকাৰেনপি ৱুত্তপ্পকাৰো অত্থো ৱেদিতব্বো. নাড়ন্দাযন্তি নাড়ন্দনামকে নিগমে নিসিন্নো অসিবন্ধকনামস্স পুত্তো গামণি গামজেট্ঠকো ভগৱন্তং এতং ৱুচ্চমানং ‘‘ব্ৰাহ্মণা, ভন্তে’’তিআদিৱচনং অৱোচ.

ব্ৰাহ্মণাতি বাহিৰকা ব্ৰাহ্মণা. ভন্তেতি ভগৱন্তং গামণি আলপতি. পচ্ছাভূমকাতি পচ্ছিমদিসায নিসিন্নকা. উয্যাপেন্তীতি মনুস্সলোকতো উদ্ধং দেৱলোকং যাপেন্তি পাপেন্তি.

ইধস্সাতি ইধলোকে অস্স ভৱেয্য. পুৰিসো পাণাতিপাতী…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকো অস্স ভৱেয্যাতি যোজনা. সেসং পাড়িতো চেৱ ৱুত্তানুসাৰেন চ ঞেয্যং.

৩২. ‘‘ৱিসভাগধম্মসভাগধম্মাৱট্টনৱসেন চতুন্নং সচ্চানং নিদ্ধাৰিতভাৱো কেন অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহ মহাকচ্চানো একম্হি পদট্ঠানে’’তি ৱুত্তং.

‘‘এত্তাৱতা চ আৱট্টো হাৰো পৰিপুণ্ণো, অঞ্ঞো নিযুত্তো নত্থী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো আৱট্টো হাৰো’’তি ৱুত্তং. যস্সং যস্সং পাড়িযং যো যো আৱট্টো হাৰো যথালাভৱসেন যোজিতো, তস্সং তস্সং পাড়িযং সো সো আৱট্টো হাৰো তথা নিদ্ধাৰেত্ৱা যুত্তো যোজিতোতি অত্থো দট্ঠব্বো.

ইতি আৱট্টহাৰৱিভঙ্গে সত্তিবলানুৰূপা ৰচিতা

ৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসাৰেনেৱ গম্ভীৰত্থো ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা গহেতব্বোতি.