নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

খুদ্দকনিকাযে

নেত্তিৱিভাৱিনী

গন্থাৰম্ভকথা

যজিতব্বং যজিত্ৱান, নমিতব্বং নমামহং;

যজনাদ্যানুভাৱেন, অন্তৰাযে জহং সদা.

যেন যা ৰচিতা নেত্তি, যেন সা অনুমোদিতা;

যেহি সংৱণ্ণনা কতা, তেসানুভাৱনিস্সিতো.

কিঞ্চি কিঞ্চি সৰিত্ৱান, লীনালীনানুসন্ধ্যাদিং;

কৰিস্সং জিনসুত্তানং, হিতং নেত্তিৱিভাৱনং.

অপ্পমেয্যগুণো মহাধম্মৰাজৱ্হযো ভৱে;

অচ্ছৰিযো অব্ভুতো যো, বোধিসম্ভাৰপূৰণো.

নানাৰট্ঠিস্সৰিস্সৰো, সেট্ঠো সাসনপগ্গহো;

পাসংসৰাজপাসংসো, নৰাচিন্তেয্যচিন্তকো.

চিন্তিতকাৰকো ৰাজা, সিৰট্ঠিমালপালকো;

অজেয্যজেয্যকো মহাচেত্যাদিকাৰকো সদা.

অস্সামচ্চেন ব্যত্তেন, জিনচক্কহিতত্থিনা;

অনন্তসুতিনামেন, সক্কচ্চং অভিযাচিতো.

কামং সংৱণ্ণনা কতা, থেৰাসভেহি গম্ভীৰা;

গম্ভীৰত্তা তু জানিতুং, জিনপুত্তেহি দুক্কৰা.

তস্মা যাচিতানুৰূপেন, কৰিস্সং সাদৰং সুণ;

সিস্সসিক্খনযানুগং, যোত্তং নেত্তিৱিভাৱনন্তি.

১. সঙ্গহৱাৰঅত্থৱিভাৱনা

তত্থ যস্স সিক্খত্তযসঙ্গহস্স নৱঙ্গস্স সত্থুসাসনৱৰস্স অত্থসংৱণ্ণনং যং নেত্তিপ্পকৰণং কাতুকামো, তস্স নেত্তিপ্পকৰণস্স নিস্সযং ৱিসযভূতং সংৱণ্ণেতব্বসহিতং, সংৱণ্ণেতব্বং এৱ ৱা সলোকপালেন তিলোকেন সদা পূজেতব্বস্স চেৱ নমস্সিতব্বস্স চ নৰুত্তমস্স সত্থুনো সাসনৱৰং ৱিদূহেৱ ঞাতব্বং. এতং সাসনৱৰং তাৱ দস্সেন্তো তংজনকেন, তংৱিজানকৱিদূহি চ নিযমেতুং, ৰতনত্তযগুণপৰিদীপনঞ্চ কাতুং –

‘‘যং লোকো পূজযতে, সলোকপালো সদা নমস্সতি চ;

তস্সেত সাসনৱৰং, ৱিদূহি ঞেয্যং নৰৱৰস্সা’’তি. – পঠমগাথমাহ;

ইমায হি পঠমগাথায ‘‘এতং সাসনৱৰং ঞেয্য’’ন্তি এত্তকমেৱ একন্ততো কৰণৱিসেসভাৱেন অধিপ্পেতং. এতেনেৱ ৱিসেসকৰণেন একন্তাধিপ্পেতনেত্তিৱিসযসাসনৱৰস্স দস্সিতত্তা. একন্তাধিপ্পেতসাসনৱৰমেৱ নেত্তিসংৱণ্ণনায সংৱণ্ণেতব্বত্তা ৱিসযং তেনেৱ ৱক্খতি অট্ঠকথাচৰিযো –

‘‘এতং ইদানি অম্হেহি ৱিভজিতব্বহাৰনযপট্ঠানৱিচাৰণৱিসযভূতং সাসনং আদিকল্যাণতাদিগুণসম্পত্তিযা ৱৰং অগ্গং উত্তমং নিপুণঞাণগোচৰতায পণ্ডিতৱেদনীযমেৱা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা) চ,

‘‘এতং তিৱিধম্পি ‘সাসনৱৰ’ন্তি পদেন সঙ্গণ্হিত্ৱা তত্থ যং পঠমং, তং ইতৰেসং অধিগমূপাযোতি সব্বসাসনমূলভূতং, অত্তনো পকৰণস্স চ ৱিসযভূতং পৰিযত্তিসাসনমেৱা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা) চ,

‘‘ইদানি যং ৱুত্তং ‘সাসনৱৰং ৱিদূহি ঞেয্য’ন্তি, তত্থ নেত্তিসংৱণ্ণনায ৱিসযভূতং পৰিযত্তিধম্মমেৱ পকাৰন্তৰেন নিযমেত্ৱা দস্সেতু’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা) চ.

তত্থ পৰিযত্তিসাসনস্সাপি মূলং হোতীতি ৱুত্তং ‘‘সব্বসাসনমূলভূত’’ন্তি. এতেন কম্মসাধনেনপি অধিপ্পেতত্থে সিদ্ধে নানাৱিধসাধকৱচনং নানাৱাদানং অনোকাসকৰণত্থায কতং. স্ৱাক্খাততাদিধম্মগুণা পন সাসনস্স ৱিসেসদেসকনৰৱৰসদ্দেন ৱা পৰিদীপকত্থভাৱেন ৱা দীপিতা অৱিনাভাৱতো. সাসনৱৰস্স পন জনকসম্বন্ধিপেক্খত্তা ‘‘নৰৱৰস্সা’’তি ৱুত্তং. তেন চ অগ্গপুগ্গলো সাসনৱৰজনকো ৱাচকত্থসম্বন্ধিভাৱেন ৱুত্তো. অনঞ্ঞসাধাৰণমহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিগুণৱিসেসা পন জনকসম্বন্ধিভূতস্স নৰস্স ৱিসেসকেনৱৰসদ্দেন ৱা পৰিদীপকত্থভাৱেন ৱা দীপিতো.

কিং নু সো সাসনৱৰজনকো নৰৱৰো পৰমত্থোৱ, উদাহু পূজনীযো চেৱ নমস্সনীযো চাতি ৱুত্তং ‘‘যং লোকো…পে… নমস্সতি চা’’তি, তেন সাসনৱৰজনকো নৰৱৰো পৰমত্থোৱ ন হোতি, অথ খো সলোকপালেন লোকেন সদা সব্বকালেসু পূজনীযো চেৱ নমস্সনীযো চাতি ৱিসেসিতো থোমিতোতি.

এত্থ চ পূজননমস্সনচেতনাৱাচকেন ৱা পূজননমস্সনসদ্দেন ফলূপচাৰত্থো পুঞ্ঞমহত্তসঙ্খাতো পূজনীযভাৱো চেৱ আসৱক্খযঞাণপদট্ঠানসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিগুণসঙ্খাতো নমস্সনীযভাৱো চ দীপকত্থভাৱেন পৰিগ্গহেত্ৱা দীপিতো. তেনাহ অট্ঠকথাচৰিযো ‘‘ভগৱতো সদেৱকস্স লোকস্স পূজনীযৱন্দনীযভাৱো, অগ্গপুগ্গলভাৱো চ ৱুচ্চমানো গুণৱিসিট্ঠতং দীপেতী’’তিআদি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা).

তাদিসস্স নৰৱৰস্স তাদিসং সাসনৱৰং কিং যেন কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যন্তি ৱুত্তং ‘‘ৱিদূহী’’তি. তেন তিপিটকধৰা অৰিযভূতা পণ্ডিতা ৱাচকত্থভাৱেন গহিতা, সুপ্পটিপন্নতাদিসঙ্ঘগুণা পন ৱন্দধাতুৱচনেন ৱা দীপকত্থভাৱেন ৱা দীপিতাতি. এৱং পৰিগ্গহেত্ৱা দীপিতে ৰতনত্তযগুণে সন্ধায ‘‘এৱং পঠমগাথায সাতিসযং ৰতনত্তযগুণপৰিদীপনং কত্ৱা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা) ৱক্খতি, ন গাথায নিৰৱসেসত্থে. তত্থ এৱন্তি এৱং সাসনৱৰদস্সনভূতায পঠমগাথাযাতি অত্থোৱ দট্ঠব্বো. অপৰে পনাচৰিযা ‘‘ইমায পঠমগাথায একন্ততো অধিপ্পেতানাধিপ্পেতৱচনানি চেৱ ৱাচকত্থদীপকত্থৱিসেসানি চ সুট্ঠু অৱিচাৰেত্ৱা ‘এৱং পঠমগাথায সাতিসযং ৰতনত্তযগুণপৰিদীপনং কত্ৱা’তি ৱচনচ্ছাযং নিস্সায সাতিসযং ৰতনত্তযগুণপৰিদীপনং কাতুং ‘যং লোকোত্যাদিমাহা’তি চ সাতিসযৰতনত্তযগুণে দস্সেন্তো ‘যং লোকোত্যাদিমাহা’তি’’ চ ৱদন্তি. তেসং ৱাদো অম্হাকং নক্খমতি. কাৰণং পন মযা হেট্ঠা ৱুত্তানুসাৰেন ঞাতব্বন্তি অযং পদানুক্কমানুৰূপানুসন্ধ্যত্থো.

অথ ৱা একং সমযং জম্বুৱনসণ্ডে নিসীদিত্ৱা সিস্সানং হিতং চিন্তেন্তো, অত্তনো অভিনীহাৰসম্পত্তিং পস্সন্তো, সম্মাসম্বুদ্ধেন পসংসিতো, মহাকচ্চাযনো সত্থাৰা অনুমোদিতং সাসনাযত্তং নৱঙ্গস্সত্থৱণ্ণনং সোড়সহাৰাদিঅনেকত্থৱিধং নেত্তিপ্পকৰণং আৰভন্তো, ‘‘যং লোকো’’ত্যাদিমাহ. যদি এৱং যথাৱুত্তপ্পকাৰং নেত্তিপ্পকৰণভূতং সোড়সহাৰাত্যাদিকং আৰভিতব্বং, তং অনাৰভিত্ৱা কস্মা নেত্তিপ্পকৰণতো বহিভূতং ‘‘যং লোকো’’ত্যাদিকং আৰভিতব্বং, সেয্যথাপি অম্বং পুট্ঠো লবুজং ব্যাকৰেয্য, লবুজং পুট্ঠো অম্বং ব্যাকৰেয্য, এৱমেৱ নেত্তিপ্পকৰণমাৰভন্তো অঞ্ঞং আৰভতীতি? তথাপি যস্স যথাৱুত্তস্স সাসনৱৰস্স অত্থসংৱণ্ণনং যং নেত্তিপ্পকৰণং কাতুকামো যস্স নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযভূতং সংৱণ্ণেতব্বসহিতং, সংৱণ্ণেতব্বং এৱ ৱা তং সাসনৱৰং তাৱ দস্সেন্তো তংজনকেন, তংৱিজানকৱিদূহি চ নিযমেতুং, ৰতনত্তযগুণপৰিদীপনঞ্চ কাতুং ‘‘যং লোকো’’ত্যাদিমাহ. অযং লীনন্তৰচোদনাসহিতো অনুসন্ধ্যত্থো.

‘‘যং লোকো পূজযতে, সলোকপালো সদা নমস্সতি চ;

তস্সেত সাসনৱৰং, ৱিদূহি ঞেয্যং নৰৱৰস্সা’’তি. –

নিগ্গহিতলোপং কত্ৱা ৰচিতা গাথা অৰিযাসামঞ্ঞলক্খণেন সম্পন্না. কথং? পুব্বড্ঢে তিংস মত্তা, অপৰড্ঢে সত্তৱীস মত্তা. সম্পিণ্ডিতা সত্তপঞ্ঞাস মত্তাৱ ভৱন্তি. অক্খৰানং পন ইমিস্সং গাথাযং সত্ততিংস. তেসু গৰুক্খৰা ৱীসতি, লহুক্খৰা সত্তৰস ভৱন্তি. ‘‘তস্সেতং সাসনৱৰ’’ন্তি পন সানুনাসিকং ৱিৰুজ্ঝতি.

তত্থ নিদ্দেসত্থো অট্ঠকথানুসাৰেন ৱিজানিতব্বো. সলোকপালো সব্বো সত্তলোকো সক্কচ্চং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅনেকগুণানুস্সৰণেন ৱা পূজেতব্বপূজনেন ৱা পটিপত্তিপূজনেন ৱা সদা সব্বকালেসু সক্কচ্চং যং নৰৱৰং পূজযতে চেৱ নমস্সতি চ, তস্স পূজেতব্বস্স চেৱ নমস্সিতব্বস্স চ সত্থুনো নৰৱৰস্স তিলোকগ্গস্স মযা সংৱণ্ণেতব্বসহিতং, সংৱণ্ণেতব্বং এৱ ৱা ৱিদূহেৱ ঞেয্যং ঞাতব্বং. নিপুণঞাণগোচৰং এতং মযা বুদ্ধিযং ঠপিতং সাসনৱৰং মযা আৰভিতব্বস্স নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযন্তি পঠমং জানিতব্বং দস্সেত্ৱা তস্স অত্থসংৱণ্ণনাভূতং নেত্তিপ্পকৰণং অহং আৰভিস্সামি, তং তুম্হে সাধৱো সুণাথ মনসি কৰোথাতি সমুদাযযোজনা, অৱযৱযোজনাপি কাতব্বা.

কথং? ‘‘সলোকপালো লোকো’’তি ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন যোজনা. লোকপালো ৱজ্জেত্ৱা অৱসেসো লোকো চ ন হোতি, অথ খো লোকপালসহিতো লোকোতি ৱিসেসেতি. ‘‘লোকো পূজযতে চেৱ নমস্সতি চা’’তি কত্তুকাৰকআখ্যাতকিৰিযাভাৱেন যোজনা ‘‘যো কৰোতি, স কত্তা’’তি ৱুত্তত্তা. যো লোকো কাৰকো, সো কত্তা হোতু. যো লোকো পূজযতে চেৱ নমস্সতি চ, কথং সো কত্তাতি? ‘‘যো কৰোতি, স কত্তা’’তি সুত্তস্স ‘‘যো কৰোতি কিৰিযং নিপ্ফাদেতি, সো কিৰিযানিপ্ফাদকো কত্তা’’তি অত্থসম্ভৱতো সযনভুঞ্জনাদিসব্বকিৰিযানিপ্ফাদকো কত্তাযেৱ হোতি. অযঞ্চ লোকো পূজননমস্সনকিৰিযানিপ্ফাদকোযেৱাতি. কথং অযং লোকো কিৰিযানিপ্ফাদকোতি? ‘‘লোকো’’তি সত্তপঞ্ঞত্তিযা পৰমত্থতো অৱিজ্জমানাযপি পঞ্ঞাপেতব্বো সন্তানে পৱত্তমানো হদযৱত্থুনিস্সিতো চিত্তুপ্পাদো গহেতব্বো, সো যথাৰহং হেতাধিপতিসহজাতাদিপচ্চযেন পচ্চযো নিপ্ফাদকো ভৱে. এৱং লোকস্স কত্তুকাৰকভাৱো ৱিজানিতব্বোতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱেন যোজনা. এস নযো তীসু পিটকেসুপি এৱৰূপেসু ঠানেসু.

‘‘যং নৰৱৰং পূজযতে চেৱ নমস্সতি চা’’তি কম্মকাৰকআখ্যাতকিৰিযাভাৱেন যোজনা ‘‘যং কৰোতি, তং কম্ম’’ন্তি ৱুত্তত্তা. যং কাতব্বং, তং কম্মং হোতু. যং পূজযতি চেৱ নমস্সতি চ, কথং তং কম্মন্তি? ‘‘যং কৰোতি, তং কম্ম’’ন্তি সুত্তস্স ‘‘যং কৰোতি কিৰিযায সম্বজ্ঝতি, কিৰিযায সম্বজ্ঝিতব্বং কম্ম’’ন্তি অত্থসম্ভৱতো কৰণৱাচকৱচনীযাদিসব্বকিৰিযায সম্বজ্ঝিতব্বং কম্মং হোত্ৱেৱ. অযঞ্চ নৰৱৰো পূজননমস্সনকিৰিযায ৱাচকৱচনীযভাৱেন সম্বজ্ঝিতব্বোযেৱাতি. কথং অযং নৰৱৰো ৱচনীযোতি? পূজননমস্সনচেতনায আৰম্মণকৰণৱসেন নৰৱৰো ৱচনীযো, চেতনা ৱাচকা, এৱং ৱাচকৱচিতব্বভাৱো হোত্ৱেৱ. ‘‘যং নৰৱৰ’’ন্তি পঞ্ঞত্তিযা পৰমত্থতো অৱিজ্জমানাযপি পঞ্ঞাপেতব্বো সন্তানৱসেন পৱত্তমানো লোকিযলোকুত্তৰগুণসহিতো খন্ধপঞ্চকো ৱুত্তো, সো আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, চেতনা পচ্চযুপ্পন্নাতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱেন যোজনা. এস নযো তীসু পিটকেসু এৱৰূপেসু ঠানেসু.

‘‘তস্স নৰৱৰস্সা’’তি ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন যোজনা. নৰৱৰো নাম নিমন্তিতব্বাদিকো ন হোতি, অথ খো পূজেতব্বো নমস্সিতব্বো এৱাতি ৱিসেসেতি. তস্স পূজেতব্বস্স চেৱ নমস্সিতব্বস্স চ নৰৱৰস্স সাসনৱৰন্তি জঞ্ঞজনকভাৱেন যোজনা. সাসনৱৰং নাম পচ্চেকবুদ্ধসাৱকবুদ্ধৰাজৰাজাদীনং সাসনৱৰং ন হোতি, পূজেতব্বস্স চেৱ নমস্সিতব্বস্স চ নৰৱৰস্স তিলোকস্সেৱ সাসনৱৰন্তি নিযমেতি.

‘‘ৱিদূহি ঞেয্য’’ন্তি কত্তুকাৰককিতকিৰিযাভাৱেন যোজনা. কত্তুভাৱো হেট্ঠা ৱুত্তোৱ. ‘‘ৱিদূহী’’তি সত্তপঞ্ঞত্তিযা পৰমত্থতো অৱিজ্জমানাযপি পঞ্ঞাপেতব্বো সন্তানে পৱত্তমানো সাসনৱৰে সম্মোহধংসকঞাণসহিতো হদযৱত্থুনিস্সিতো চিত্তুপ্পাদো ৱুত্তো, সো যথাৰহং হেতাধিপতিসহজাতাদিপচ্চযেন পচ্চযো নিপ্ফাদকো ভৱে. ঞা-ইতিধাতুযা অত্থভূতং ঞাণং পচ্চযুপ্পন্নং নিপ্ফাদেয্যং ভৱে, এৱং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱেন যোজনা.

‘‘ঞেয্যং সাসনৱৰ’’ন্তি ৱিসেসনৱিসেস্যভাৱেন যোজনা. সাসনৱৰং নাম ন যেন কেনচি ঞেয্যং, অথ খো ৱিদূহেৱ সণ্হসুখুমঞাণেন ঞেয্যং সাসনৱৰন্তি ৱিসেসেতি.

‘‘এতং সাসনৱৰ’’ন্তি ৱিসেসনৱিসেস্যভাৱেন যোজনা. সাসনৱৰং নাম মযা বুদ্ধিযং অট্ঠপিতং অপ্পৱত্তেতব্বং হোতি, মযা ইদানি নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযভাৱেন বুদ্ধিযং ৱিপৰিৱত্তমানং ঠপেতব্বং পৱত্তেতব্বং সাসনৱৰন্তি ৱিসেসেতি. এতং সাসনৱৰং নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযন্তি যোজনা কাতব্বা. তেনাহ ‘‘এতং ইদানি অম্হেহি ৱিভজিতব্বহাৰনযপট্ঠানৱিচাৰণৱিসযভূতং সাসন’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা). ইচ্চেৱং নেত্তিযা পঠমগাথায সঙ্খেপেন যোজনত্থো সমত্তো.

তত্থ যন্তি অনিযমনৰৱৰস্স সত্থুনো ৱাচকং পযোগৱন্তসব্বনামং. অনিযমো চ পূজননমস্সনকিৰিযায অনিযমিতত্তা ৱুত্তো, ন নৰৱৰতো অঞ্ঞসত্তস্স সম্ভৱতোতি. এস নযো সেসানিযতেসুপি তীসু পিটকেসু. লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি, তব্বিপাকো চাতি লোকো.এত্থ সত্তনিকাযে পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানি লোকিযন্তি পৱত্তন্তি, তব্বিপাকো চ লোকিযতি পৱত্ততি, ইতি সত্তনিকাযস্স পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানং, তব্বিপাকস্স চ পৱত্তনস্স আধাৰভাৱতো ‘‘এত্থা’’তিপদেন নিদ্দিট্ঠো সত্তনিকাযো লোকোনাম. পূজযতেতি ৱিগ্গহৱিৰহিতং আখ্যাতপদং, সক্কচ্চং পূজনং কৰোতি.

লোকং পালেন্তীতি লোকপালা, পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানঞ্চেৱ তব্বিপাকস্স চ পৱত্তনাধাৰত্তা লোকা চ. কে তে? চত্তাৰো মহাৰাজানো, ইন্দযমৱৰুণকুৱেৰা ৱা, খত্তিযচতুমহাৰাজসক্কসুযামসন্তুসিতসুনিম্মিতপৰনিম্মিতৱসৱত্তিমহাব্ৰহ্মাদযো ৱা. পালনঞ্চেত্থ ইস্সৰিযাধিপচ্চেন তংতংসত্তলোকস্স অঞ্ঞমঞ্ঞৱিহেসননিৱাৰণাদিআণাপৱত্তাপনযসপৰিৱাৰট্ঠানন্তৰাদিনিয্যাদনা, সহ লোকপালেহি যো ৱত্ততীতি সলোকপালো. অথ ৱা যে হিৰোত্তপ্পা লোকং পালেন্তি, ইতি পালনতো তে হিৰোত্তপ্পা লোকপালা. তেনাহ ভগৱা ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তী’’তি (অ. নি. ২.৯; ইতিৱু. ৪২). লোকপালেহি হিৰোত্তপ্পেহি সমন্নাগতো লোকো সলোকপালো নাম. হিৰোত্তপ্পসম্পন্নো হি সপ্পুৰিসো লোকো সক্কচ্চং সদা সব্বকালেসু পূজযতি চেৱ নমস্সতি চ পাপহিৰিজিগুচ্ছনতো, ধম্মচ্ছন্দৱন্ততায চ.

অঞ্ঞে পন পূজেন্তা নমস্সন্তাপি কদাচিযেৱ পূজেন্তি নমস্সন্তি, ন সব্বদাতি. সদাতি পূজননমস্সনকালৱাচকৱিগ্গহৱিৰহিতং ৱিকপ্পনামং, সব্বনামং ৱা. নমস্সতীতি ৱিগ্গহৱিৰহিতং আখ্যাতপদং, সক্কচ্চং নমস্সনং কৰোতি. তস্সেতাতি এত্থ তস্সাতি নিযমৱাচকং পযোগৱন্তসব্বনামং ৱিগ্গহৱিৰহিতমেৱ. নিযমো চ পূজননমস্সনকিৰিযায ৱিসেসিতো. তস্মা তস্স পূজননমস্সনকিৰিযায নিযমিতব্বস্স পূজেতব্বস্স নমস্সিতব্বস্স নৰৱৰস্সাতি অত্থো যুত্তোৱ. সেসনিযমেসু অঞ্ঞেসুপি এসেৱ নযো. এতন্তি আচৰিযেন ৱিভজিতব্বহাৰনযপট্ঠানৱিচাৰণৱিসযভূতস্স সাসনৱৰপৰামসনং পযোগৱন্তসব্বনামং ৱিগ্গহৱিৰহিতং.

সাসতি এতেনাতি সাসনং, এতেন নৱৱিধসুত্তন্তেন, নৱৱিধসুত্তন্তসহিতেন ৱা ৱৰেন সব্বেন সমত্থে ৱেনেয্যে দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি তিৱিধযানমুখেন যথাৰহং সত্তে সাসতি অনুসাসতি ৱিনেতি. ইতি সাসনানুসাসনকিৰিযানুসাৰেন ৱেনেয্যসত্তানং জাননপটিপজ্জনাধিগমস্স কাৰণকৰণত্তা ‘‘এতেনা’’তি পদেন নিদ্দিট্ঠং নৱৱিধসুত্তন্তং, নৱৱিধসুত্তন্তসহিতং ৱা ৱৰং সব্বং সাসনং নাম. নৱৱিধসুত্তন্তদেসনায হি ৱেনেয্যানং জাননং পুৰিমজাননেন পচ্ছিমজাননং, জাননেন পটিপজ্জনেন পচ্ছিমপটিপজ্জনেন অধিগমো, পুৰিমাধিগমেন পচ্ছিমাধিগমো হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সদ্ধা সীলং সুতং চাগো পঞ্ঞা সদ্ধায সীলস্স সুতস্স চাগস্স পঞ্ঞাযা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) চ ‘‘পঠমস্স ঝানস্স পৰিকম্মং পঠমস্স ঝানস্স’’ত্যাদি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) চ. সাসধাতুযা দেসনাসদ্দো চ তংজনকো দেসনাঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদো চ মুখ্যত্থো, তংউপনিস্সযপচ্চযা ৱেনেয্যানং অত্থজাননপটিপজ্জনঅধিগমনাদি কাৰণূপচাৰত্থো, ‘‘এতেনা’’তি পদেন ৱুত্তায সাসনভূতায নামপঞ্ঞত্তিযা কৰণসত্তিসঙ্খাতা উপনিস্সযপচ্চযসত্তি ফলূপচাৰত্থো. ইতি-সদ্দোপি তমেৱ নামপঞ্ঞত্তিযা উপনিস্সযপচ্চযসত্তিং হেতুভাৱেন পৰামসতি, তস্সা সত্তিযা আধাৰভূতা নামপঞ্ঞত্তি যু-পচ্চযত্থো. এসেৱ নযো তীসু পিটকেসু এৱৰূপেসু ঠানেসু.

একন্তনিয্যানট্ঠেন, অনঞ্ঞসাধাৰণগুণতায চ উত্তমট্ঠেন ৱৰং উত্তমং, পৰিযত্তিসাসনম্হি ফলনিয্যাদনতো, মগ্গনিয্যানহেতুভাৱতো চ নিয্যানট্ঠেন, সাৱকাদীহি অজনিযত্তা অসাধাৰণট্ঠেন চ উত্তমট্ঠেন ৱৰং, ৱৰিতব্বন্তি ৱা ৱৰং. যথাৱুত্তস্স সাসনস্স পণ্ডিতেহি অভিপত্থিতসমিদ্ধিহেতুতায ৱৰিতব্বত্তা পত্থেতব্বত্তা সাসনৱৰং নাম, যথাৱুত্তট্ঠেন ৱা সাসনঞ্চ তং ৱৰঞ্চাতি সাসনৱৰং. চ-সদ্দেন সত্তিভেদং, তং-সদ্দেন অত্থাভেদং দেস্সেতি.

ৱিদন্তীতি ৱিদূ. যে পণ্ডিতা যথাসভাৱতো কম্মকম্মফলানি, কুসলাদিভেদে চ ধম্মে ৱিদন্তি, ইতি ৱিদনতো তে পণ্ডিতা ৱিদূ নাম, তেহি. ঞাতব্বন্তি ঞেয্যং. ঞা-ধাতুযা নিপ্পৰিযাযতো আৰম্মণিকং ঞাণং ৱুত্তং, ঠানূপচাৰতো সাসনৱৰস্স আৰম্মণপচ্চযভাৱো দস্সিতো, ইতি-সদ্দেন আৰম্মণপচ্চযভাৱো পৰামসিতো. তস্স ইতি-সদ্দেন পৰামসিতব্বস্স আৰম্মণপচ্চযভাৱস্স আধাৰং সাসনৱৰং ণ্য-পচ্চযত্থোতি দট্ঠব্বং. ঞাণং অৰহতীতি ৱা ঞেয্যং, ৱিদূনং ঞাণং জাননং আৰম্মণভাৱেন অৰহতীতি অত্থো. ইমস্মিং নযে তদ্ধিতপদং দট্ঠব্বং.

নৰতি নেতীতি নৰো. যো পুৰিসো অত্তানং ইত্থীনং উচ্চট্ঠানং নৰতি নেতি, ইতি নৰনতো নযনতো সো পুৰিসো নৰো নাম. সো হি পুত্তভূতোপি মাতুযা পিতুট্ঠানে তিট্ঠতি, কনিট্ঠভাতুভূতোপি জেট্ঠভগিনীনং পিতুট্ঠানে তিট্ঠতি. অথ ৱা নৰিতব্বো নেতব্বোতি নৰো. সো হি জাতকালতো পট্ঠায যাৱ অত্তনো সভাৱেন অত্তানং ধাৰেতুং সমত্থো ন হোতি, তাৱ পৰেহি নেতব্বো, ন তথা অঞ্ঞো তিৰচ্ছানাদিকোতি. এত্থ পন সত্থুৱিসযতায নৰতি ৱেনেয্যসত্তেতি নৰোতি অত্থো অধিপ্পেতো. সত্থা হি সত্তে অপাযাদিতো সুগতিং ৱা মগ্গফলনিব্বানং ৱা নেতীতি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅনেকগুণসমন্নাগতত্তা ৱৰো উত্তমো, ৱৰিতব্বো পত্থেতব্বোতি ৱা ৱৰো, তিলোকগ্গো. পকতিযা উচ্চট্ঠানট্ঠো নৰো গুণুত্তমেন সমন্নাগতো ৱৰো, নৰো চ সো ৱৰো চাতি নৰৱৰো. চ-ত-সদ্দানং অত্থভেদো ৱুত্তোৱ, ৱিসেসনপৰপদসমাসোযং. যেন ৱুত্তং ‘‘অগ্গপুগ্গলস্সাতি অত্থো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা). অঞ্ঞে পন ‘‘নৰানং, নৰেসু ৱা ৱৰোতি নৰৱৰো’’তি ৱদন্তি, তং ৱচনং ‘‘অগ্গপুগ্গলস্সাতি অত্থো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা) অট্ঠকথাৱচনেন ৱিৰুজ্ঝতি মঞ্ঞে. তস্স নৰৱৰস্সাতি. ইচ্চেৱং নেত্তিপ্পকৰণস্স আদিগাথায সমাসেন চ ৱচনত্থো সমত্তো.

সৰূপত্থো যোজনত্থৱচনত্থানুসাৰেন ৱিজানিতব্বো. তথাপি ৱিসুং সুট্ঠু জাননত্থায পুন ৱত্তব্বো. ‘‘য’’ন্তি পদস্স অনঞ্ঞসাধাৰণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅনেকগুণসম্পন্নো সলোকপালেন লোকেন পূজেতব্বো চেৱ নমস্সিতব্বো চ সাসনৱৰদেসকো তিলোকগ্গো সৰূপত্থো. ‘‘লোকো’’তি পদস্স যথাৱুত্তলোকপালসহিতো সদ্ধাচাগাদিসম্পন্নো সব্বসত্তলোকো সৰূপত্থো. লোকসদ্দো একৱচনযুত্তোপি জাতিসদ্দত্তা নিৰৱসেসতো সত্তে সঙ্গণ্হাতি যথা ‘‘মহাজনো’’তি. কামঞ্চেত্থ লোকসদ্দো ‘‘লোকৱিদূ’’ত্যাদীসু সঙ্খাৰভাজনেসুপি পৱত্তো, পূজননমস্সনকিৰিযাসাধনত্তা পন সত্তলোকেৱ ৱাচকভাৱেন পৱত্তোতি. তেনাহ ‘‘পূজনকিৰিযাযোগ্যভূততাৱসেনা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা).

পূজযতেতি এত্থ পূজনকিৰিযায মুখ্যতো পূজনসঙ্খাতো পূজেন্তানং চিত্তুপ্পাদো সৰূপত্থো, ফলূপচাৰেন তংচিত্তুপ্পাদস্স আৰম্মণপকতূপনিস্সযভূতা ৱুত্তপ্পকাৰা সব্বে বুদ্ধগুণা সৰূপত্থা. তে-ৱিভত্তিপচ্চযস্স পূজনকিৰিযাসাধকো ৱুত্তপ্পকাৰো লোকো চ সৰূপত্থো, এৱং সতি অত্থভেদাভাৱতো দ্ৱীসু ৱাচকেসু একোৱ ৱাচকো ৱত্তব্বো, কস্মা একস্মিং অত্থে দ্ৱে ৱাচকা ৱুত্তাতি? নাযং দোসো দ্ৱিন্নং ৱাচকানং সামঞ্ঞৱিসেসৱাচকত্তা. লোকসদ্দো হি পূজনকিৰিযাসাধকো, অঞ্ঞকিৰিযাসাধকো চ ৱদতীতি সামঞ্ঞৱাচকো চ হোতি. পূজযতে-সদ্দো লোকপূজনইত্থিপূজনপুৰিসপূজনতিৰচ্ছানপূজনাদিকিৰিযাসাধকঞ্চ ৱদতীতি সামঞ্ঞৱাচকো. তস্মা পূজযতে-সদ্দো লোকসদ্দস্স সৰূপত্থো, পূজনকিৰিযাসাধকো চ ন অঞ্ঞকিৰিযাসাধকোতি নিযমেতি. লোকসদ্দো চ পূজযতেসদ্দস্স সৰূপত্থো পূজনকিৰিযাসাধকো. লোকো পন পূজনকিৰিযাসাধকো ইত্থিপুৰিসতিৰচ্ছানাদিকোতি নিযমেতি. তীসু পিটকেসু অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু ঠানেসু এসেৱ নযো.

‘‘সলোকপালো’’তি পদস্স যথাৱুত্তসেট্ঠলোকপালসহগতো, পূজননমস্সনকিৰিযাসাধকো চ সত্তনিকাযো সৰূপত্থো. ‘‘সদা’’তি পদস্স ৰত্তিদিৱসকালো অতীতভগৱতো ধৰমানকালো ততো পৰকালো অভিনীহাৰতো যাৱ সাসনন্তৰধানা কালো ততো পৰকালো সৰূপত্থো. সো পন অনাগতবুদ্ধুপ্পজ্জনকালো অতীতসম্মাসম্বুদ্ধে ইদানি পূজযন্তি নমস্সন্তি ৱিয পূজযিস্সতি চেৱ নমস্সিস্সতি চ. নমস্সতীতি এত্থ নমস্সনকিৰিযায মুখ্যতো নমস্সনসঙ্খাতো চিত্তুপ্পাদো সৰূপত্থো, ফলূপচাৰেন তংচিত্তুপ্পাদস্স আৰম্মণপকতূপনিস্সযভূতা ৱুত্তপ্পকাৰা সব্বে বুদ্ধগুণা সৰূপত্থো. তি-ৱিভত্তিপচ্চযস্স নমস্সনকিৰিযাসাধকো যথাৱুত্তসত্তনিকাযো লোকো চ সৰূপত্থো, অত্থভেদাভাৱেপি দ্ৱিন্নং ৱাচকানং পৱত্তভাৱো হেট্ঠা ৱুত্তোৱ. ‘‘চা’’তি পদস্স ইধেকচ্চো পূজেন্তোপি ন নমস্সতি, নমস্সন্তোপি ন পূজেতি চ, অযং পন সত্তনিকাযো লোকো পূজযতি চেৱ নমস্সতি চাতি সমুচ্চযত্থো সৰূপত্থো.

তস্সাতি এত্থ তং-সদ্দস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅনেকগুণসমন্নাগতো পূজেতব্বো নমস্সিতব্বো তিলোকগ্গো সত্থা সৰূপত্থো, ছট্ঠীৱিভত্তিযা জনকস্স নৰৱৰস্স জঞ্ঞেন সাসনৱৰেন সম্বন্ধো পধানসৰূপত্থো, জঞ্ঞসাসনৱৰস্স জনকেন নৰৱৰেন সম্বন্ধো অপধানসৰূপত্থো. তীসু পিটকেসু এৱৰূপেসু অঞ্ঞেসুপি এসেৱ নযো.

‘‘এত’’ন্তি পদস্স আচৰিযেন ৱিভজিতব্বহাৰনযপট্ঠানৱিচাৰণৱিসযভূতং সাসনং সৰূপত্থো. ‘‘সাসনৱৰ’’ন্তি পদস্সাপি তমেৱ সৰূপত্থো, এতং সাসনৱৰং পৰিযত্তিপটিপত্তিপটিৱেধভেদেন তিৱিধম্পি পৰিযত্তিসাসনমেৱ সব্বসাসনমূলভূতত্তা, নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযভূতত্তা চ ৱিসেসতো অধিপ্পেতং তস্স মূলভূতভাৱতো ৱিনযসংৱণ্ণনাদীসু বহূপকাৰেন দস্সিতোতি অম্হেহি ন ৱত্তব্বো. ৱদন্তোপি অঞ্ঞং ৰচিতব্বং ৰচিতুং অসমত্থোৱ হুত্ৱা ৱদতীতি গহিতব্বো ৱদেয্য.

তং পন পৰিযত্তিসাসনং ৱিমুত্তিৰসৱসেন একৱিধং, ধম্মৱিনযৱসেন দুৱিধং, ৱিনযপিটকসুত্তন্তপিটকঅভিধম্মপিটকৱসেন তিৱিধং, আণাদেসনাৱোহাৰদেসনাপৰমত্থদেসনাৱসেন তিৱিধং, যথাপৰাধসাসনাযথানুলোমসাসনাযথাধম্মসাসনাভেদেনপি তিৱিধং, সংৱৰাসংৱৰকথাদিট্ঠিৱিনিৱেঠনকথানামৰূপপৰিচ্ছেদকথাভেদেনপি তিৱিধং. এত্থ চ দেসনা দেসকাধীনা, সাসনং সাসিতব্বাযত্তং, কথা কথেতব্বত্থাপেক্খাতি ৱিসেসো. দীঘনিকাযো, মজ্ঝিমনিকাযো, সংযুত্তনিকাযো, অঙ্গুত্তৰনিকাযো, খুদ্দকনিকাযোতি নিকাযভেদেন পন পঞ্চৱিধং; সুত্তগেয্যৱেয্যাকৰণগাথাউদানইতিৱুত্তকজাতকঅব্ভুতধম্মৱেদল্লভেদেন পন নৱৱিধং; ধম্মক্খন্ধভেদেন পন চতুৰাসীতিধম্মক্খন্ধসহস্সৱিধং; ‘‘সংকিলেসভাগিযৱাসনাভাগিযনিব্বেধভাগিযঅসেক্খভাগিযাতি অমিস্সানি চত্তাৰি; সংকিলেসভাগিযৱাসনাভাগিযসংকিলেসভাগিযনিব্বেধ ভাগিযসংকিলেসভাগিযঅসেক্খভাগিযৱাসনাভাগিযনিব্বেধভাগিযাতি মিস্সকদুকানি চত্তাৰি; সংকিলেসভাগিযৱাসনাভাগিযঅসেক্খভাগিযসংকিলেসভাগিযৱাসনা ভাগিযনিব্বেধভাগিযাতি মিস্সকতিকানি দ্ৱে; তণ্হাসংকিলেসদিট্ঠিসংকিলেসদুচ্চৰিতসংকিলেসতণ্হাৱোদানভাগিযদিট্ঠিৱ- উদানভাগিযদুচ্চৰিতৱোদানভাগিযাতিছা’’তি (নেত্তি. ৮৯) সোড়সন্নং সুত্তানং ভেদেন সোড়সৱিধং; ‘‘লোকিযলোকুত্তৰলোকিযলোকুত্তৰসত্তাধিট্ঠানধম্মাধিট্ঠানসত্তধম্মাধিট্ঠানঞাণঞেয্য- ঞাণঞেয্যদস্সনভাৱনাদস্সনভাৱনাসকৱচনপৰৱচনসকৱচনপৰৱচন ৱিস্সজ্জনীযঅৱিস্সজ্জনীযৱিস্সজ্জনীযঅৱিস্সজ্জনীযকম্মৱিপাককম্মৱিপাককুসল অকুসলকুসলাকুসলঅনুঞ্ঞাতপটিক্খিত্তঅনুঞ্ঞাতপটিক্খিত্তথৱস্স ভেদেন অট্ঠৱীসতিৱিধ’’ন্তি (নেত্তি. ১১২) এৱমাদিবহুৱিধং পৰিযত্তিসাসনং নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসেসতো ৱিসযং. তস্স ৱিসযভাৱে সতি পটিপত্তিপটিৱেধসঙ্খাতং সাসনদ্ৱযম্পি তম্মূলকত্তা ৱিসযং হোতি পৰিযাযতোতি দট্ঠব্বং.

‘‘ৱিদূহী’’তি পদস্স যথাৱুত্তসাসনৱৰস্স সপৰসন্তানপৱত্তনপৱত্তাপনাদিৱসেন ৱিজাননসমত্থো সণ্হসুখুমঞাণাদিগুণসম্পন্নো কল্যাণপুথুজ্জনসোতাপন্নাদিকো পুগ্গলো সৰূপত্থো. ‘‘ঞেয্য’’ন্তি পদস্স তাদিসেহি ৱিদূহি সণ্হসুখুমঞাণাদিনা ৱিজানিতব্বং সাসনৱৰং সৰূপত্থো. ‘‘নৰৱৰস্সা’’তি পদস্স একৱিধাদিভেদস্স সাসনৱৰস্স জনকো অনেকগুণসম্পন্নো তিলোকগ্গো সৰূপত্থো. ইচ্চেৱং নেত্তিযা আদিগাথায সৰূপত্থো সঙ্খেপেন ৱিজানিতব্বো.

এৱং তস্সা অনুসন্ধ্যাদীনং জানিতব্বভাৱে সতিপি অজানন্তো ৱিয পুচ্ছিত্ৱা দোসং আৰোপেত্ৱা পৰিহাৰৱসেনাপি গম্ভীৰাধিপ্পাযস্স অনাকুলস্স ৱিসেসজাননং ভৱিস্সতি. তস্মা পুচ্ছিত্ৱা দোসং ৰোপেত্ৱা পৰিহাৰৱসেন গম্ভীৰাধিপ্পাযং সম্পিণ্ডেত্ৱা কথযিস্সং. অম্হাকাচৰিয কিমত্থং ‘‘যং লোকো’’ত্যাদিমাহ? নেত্তিপ্পকৰণং কাতুং. এৱং সতি নেত্তিপ্পকৰণভূতং ‘‘সোড়সহাৰা নেত্তি’’ত্যাদিকং এৱ ৱত্তব্বং, কস্মা তং অৱত্ৱা ততো নেত্তিপ্পকৰণতো অঞ্ঞং ‘‘যং লোকো পূজযতে’’ত্যাদিমাহ. সেয্যথাপি সমুদ্দং গচ্ছন্তো হিমৱন্তং গচ্ছতি, হিমৱন্তং গচ্ছন্তো সমুদ্দং গচ্ছতি, এৱমেৱ নেত্তিপ্পকৰণং কৰোন্তো সাসনৱৰদস্সনং কৰোতীতি? সচ্চং, তথাপি যস্স সংৱণ্ণনং নেত্তিপ্পকৰণং কাতুকামো তং সাসনৱৰং পঠমং দস্সেতুং ‘‘যং লোকো’’ত্যাদিমাহ. এৱং সতি ‘‘এতং সাসনৱৰ’’ন্তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বং, কস্মা ‘‘যং লোকো’’ত্যাদি ৱুত্তন্তি? তং সাসনৱৰং জনকেন নৰৱৰেন নিযমেত্ৱা থোমেতুং ৱুত্তং. তথাপি ‘‘তস্স নৰৱৰস্সা’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বং, কস্মা ‘‘যং লোকো’’ত্যাদি ৱুত্তন্তি? তং জনকং নৰৱৰং লোকপালেন লোকসেট্ঠেন সদ্ধিং সব্বেন লোকেন পূজনীযনমস্সনীযভাৱেন থোমেতুং ‘‘যং লোকো’’ত্যাদি ৱুত্তং. পূজেন্তাপি ৱন্দিত্ৱা পূজেন্তি, তস্মা ‘‘পূজযতে’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বন্তি? তথাপি কেচি কেসঞ্চি পূজাসক্কাৰাদীনি কৰোন্তাপি তেসং অপাকটগুণতায নমক্কাৰং ন কৰোন্তি. এৱং ভগৱতো যথাভূতঅব্ভুগ্গতসদ্দতায পন ভগৱন্তং পূজেত্ৱাপি ৱন্দতিযেৱাতি দস্সেতুং ‘‘নমস্সতি চা’’তি ৱুত্তং. পূজেন্তো, নমস্সন্তো চ ন কদাচিযেৱ, অথ খো সব্বকালন্তি দস্সেতুং ‘‘সদা’’তি ৱুত্তং. তাদিসস্স নৰৱৰস্স তাদিসং সাসনৱৰং সণ্হসুখুমঞাণসম্পন্নেহি ৱিদূহেৱ সুখুমঞাণেনেৱ ঞেয্যন্তি সাসনৱৰং থোমেতুং ‘‘ৱিদূহি ঞেয্য’’ন্তি ৱুত্তং.

এত্থ চ ‘‘পূজযতে, নমস্সতী’’তি এতেহি পূজননমস্সনকিৰিযায হেতুভূতা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদযো অনেকে লোকিযলোকুত্তৰগুণা পকাসিতা হোন্তি তে গুণে আগম্ম সব্বলোকস্স পূজননমস্সনচেতনায পৱত্তনতো. তেসু হি কিঞ্চি সৰূপতো, কিঞ্চি অনুমানতো সাৰিপুত্তত্থেৰাদযো অনুস্সৰন্তি, পূজেন্তি, নমস্সন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘অনুস্সৰেথ সম্বুদ্ধ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৪৯). একদেসগুণাপি পূজাৰহা নমস্সনাৰহা, কস্মা সব্বেপি গুণা পকাসিতাতি? সব্বগুণদস্সনেন বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণমহাকৰুণাযোগসঙ্খাতহেতুঞাণপহান- আনুভাৱৰূপকাযসম্পত্তিসঙ্খাতফলহিতজ্ঝাসযিন্দ্ৰিয- পাককালাগমনদেসনাঞাণসঙ্খাতসত্তু- পকাৰসম্পদাৱসেন থোমনা দস্সিতা. তেন অত্তহিতপটিপত্তি, পৰহিতপটিপত্তি চ নিৰুপক্কিলেসূপগমনাপগমনঞ্চ লোকসমঞ্ঞানুপপৱত্তি, তদনতিধাৱনঞ্চ চৰণসম্পত্তি, ৱিজ্জাসম্পত্তি চ অত্তাধিপতিতা, ধম্মাধিপতিতা চ লোকনাথঅত্তনাথতা চ পুব্বকাৰিকতঞ্ঞুতা চ অপৰন্তপতা, অনত্তন্তপতা চ বুদ্ধকৰণধম্মবুদ্ধভাৱসিদ্ধি চ পৰতাৰণঅত্ততাৰণঞ্চ সত্তানুগ্গহচিত্ততা, ধম্মৱিৰত্তচিত্ততা চ পকাসিতা ভৱন্তি. তেন সব্বপ্পকাৰেন অনুত্তৰদক্খিণেয্যতাউত্তমপূজনীযনমস্সনীযভাৱপূজননমস্সনকিৰিযায চ খেত্তঙ্গতভাৱং পকাসেতি. তেন পূজনকনমস্সনকানং যথিচ্ছিতব্বপযোজনসম্পত্তি পকাসিতাতি সব্বগুণা পকাসিতাতি.

আদিকল্যাণতাদিগুণসম্পত্তিযা ৱৰং অগ্গং উত্তমং, নিপুণঞাণগোচৰতায পণ্ডিতৱেদনীযঞ্চ, তস্মা ‘‘ৱৰং ঞেয্য’’ন্তি ৱচনেহি স্ৱাক্খাততাদযো সব্বে ধম্মগুণা পকাসিতা. অৰিযসচ্চপটিৱেধেন সমুগ্ঘাতকিলেসসম্মোহাযেৱ পৰমত্থতো পণ্ডিতা বাল্যাদিসমতিক্কমনতো, তস্মা ভাৱিতলোকুত্তৰমগ্গা, সচ্ছিকতসামঞ্ঞফলা চ পুগ্গলা ৱিসেসতো ‘‘ৱিদূ’’তি ৱুচ্চন্তি. তে হি যথাৱুত্তসাসনৱৰং অৱিপৰীততো ঞাতুং, নেতুঞ্চ সপৰসন্তানে সক্কুণন্তি. তস্মা যে সুপ্পটিপন্নতাদযো অনেকেহি সুত্তপদেহি সংৱণ্ণিতা, তে অৰিযসঙ্ঘগুণাপি নিৰৱসেসতো ‘‘ৱিদূহী’’তি পদেন পকাসিতাতি. এৱং নেত্তিযা পঠমগাথায ‘‘এতং সাসনৱৰ’’ন্তি পদেন সাসনত্তযং সঙ্গণ্হিত্ৱা তত্থ ইতৰেসং দ্ৱিন্নং অধিগমূপাযভাৱতো সব্বসাসনমূলভূতস্স, অত্তনো নেত্তিপ্পকৰণস্স চ ৱিসযভূতস্স পৰিযত্তিসাসনৱৰস্স দস্সনমুখেন সব্বে ৰতনত্তযগুণাপি থোমনাৱসেন নযতোৱ পকাসিতা হোন্তি. নযতো হি দস্সিতা সব্বে গুণা নিৰৱসেসা গহিতা ভৱন্তি, ন সৰূপতো. তেনাহ ভগৱন্তং ঠপেত্ৱা পঞ্ঞৱন্তানং অগ্গভূতো ধম্মসেনাপতিসাৰিপুত্তত্থেৰোপি বুদ্ধগুণপৰিচ্ছেদনমনুযুত্তো ‘‘অপিচ মে ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো’’তি (দী. নি. ২.১৪৬) ভগৱতাপি –

‘‘এৱং অচিন্তিযা বুদ্ধা, বুদ্ধধম্মা অচিন্তিযা;

অচিন্তিযে পসন্নানং, ৱিপাকো হোতি অচিন্তিযো’’তি. (অপ. থেৰ ১.১.৮২; নেত্তি. ৯৫) –

গাথা ৱুত্তা. তত্থ বুদ্ধধম্মাতি বুদ্ধগুণা. অম্হাকং পন যাৱজীৱং ৰতনত্তযগুণপৰিদীপনে অতিউস্সাহন্তানম্পি সৰূপতো নীহৰিত্ৱা দস্সেতুং অসমত্থভাৱো পগেৱ পণ্ডিতেহি ৱেদিতব্বোতি.

ইচ্চেৱং –

‘‘যং লোকো পূজযতে, সলোকপালো সদা নমস্সতি চ;

তস্সেত সাসনৱৰং, ৱিদূহি ঞেয্যং নৰৱৰস্সা’’তি. –

নিগ্গহিতলোপৱসেন ৱুত্তায গাথায সঙ্খেপেন কথিতো অনুসন্ধ্যাদিকো সমত্তোতি.

‘‘যং লোকো পূজযতে, স লোকপালো সদা নমস্সতি চ;

তং তস্স সাসনৱৰং, ৱিদূহি ঞেয্যং নৰৱৰস্সা’’তি. –

গাথং অপৰে পঠন্তি. তস্সাপি অনুসন্ধ্যত্থো ৱুত্তনযোৱ. যোজনত্থো পন ৱিসেসো. তত্থ হি সলোকপালো লোকো যস্স সত্থুনো নৰৱৰস্স যং সাসনৱৰং সংৱণ্ণেতব্বসহিতং, সংৱণ্ণেতব্বং এৱ ৱা পূজযতে চেৱ নমস্সতি চ, তস্স লোকপালস্স সত্থুনো তং পূজেতব্বং, নমস্সিতব্বঞ্চ ৱিদূহেৱ ৱিঞ্ঞাতব্বং, এতং সাসনৱৰং নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযন্তি গহেতব্বন্তি যোজনা. যোজনাকাৰোপি হেট্ঠা ৱুত্তনযোৱ.

ৱিগ্গহত্থোপি ৱিসেসো. ইমস্মিঞ্হি নযে লোকং পালেন্তীতি লোকপালা, যথাৱুত্তচতুমহাৰাজাদযো. তেহি লোকপালেহি সহিতং সব্বলোকং পালেতি লোকগ্গনাযকত্তাতি লোকপালোতি ভগৱাপি লোকপালসদ্দেন ৱুত্তো. সো হি ‘‘তস্সা’’তি এত্থ তং-সদ্দেন পৰামসীযতি, তস্মা তস্স লোকপালস্স সত্থুনো নৰৱৰস্সাতি অত্থো গহিতো. যদি এৱং লোকপালো গুণীভূতো অপধানো পধানভূতং লোকং ৱিসেসেত্ৱা ৱিনিৱত্তো, কথং তং-সদ্দেন পৰামসীযতীতি? লোকৱিসেসকো সমানোপি সাসনৱৰাপেক্খতায জনকসামিভাৱেন সম্বন্ধিৱিসেসভূতত্তা পধানভূতো ৱিয পৰামসীযতীতি. ভগৱা সাসনৱৰস্স সামিভাৱেন গহিতো. কথং সাসনৱৰস্স সামী ভগৱা সাসনৱৰং পূজযতীতি? ন চাযং ৱিৰোধো. বুদ্ধা হি ভগৱন্তো ধম্মগৰুনো, তে সব্বকালং ধম্মমপচযমানাৱ ৱিহৰন্তীতি. বুদ্ধানঞ্হি ধম্মগৰুধম্মাপচযমানভাৱো ‘‘যংনূনাহং…পে… তমেৱ ধম্মং সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱা মানেত্ৱা পূজেত্ৱা উপনিস্সায ৱিহৰেয্য’’ন্তি (অ. নি. ৪.২১) ৱুত্তো, তস্মা লোকপালো ভগৱা সাসনৱৰং পূজযতীতি দট্ঠব্বো. এৱং সতি লোকপালো ভগৱা সাসনৱৰং পূজযতীতি অত্থো যুত্তো হোতু, কথং লোকপালো ভগৱা সাসনৱৰং নমস্সতীতি যুত্তোতি? যুত্তোৱ ‘‘নমস্সতী’’তি পদস্স গৰুকৰণেন তন্নিন্নপোণপব্ভাৰোতি অত্থস্সাপি লব্ভনতো. ভগৱা হি ধম্মগৰুতায সব্বকালং ধম্মনিন্নপোণপব্ভাৰভাৱেন ৱিহৰতীতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তিআদি. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ৱা সংৱণ্ণনাসু ৱুত্তনযেন ৱা ঞাতব্বন্তি অম্হেহি ন ৱিত্থাৰীযতি.

এৱং পঠমগাথায ‘‘সাসনৱৰ’’ন্তি পদেন তিৱিধম্পি সাসনং সঙ্গণ্হিত্ৱা তত্থ পৰিযত্তিসাসনমেৱ অত্তনো নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযং নিযমেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘দ্ৱাদস পদানি’’ত্যাদিমাহ. অথ ৱা পঠমগাথায ৰতনত্তযথোমনেন সহ নেত্তিপ্পকৰণতাৱিসযং সাসনৱৰং আচৰিযেন দস্সিতং, ‘‘তস্স সাসনৱৰং কিং সব্বংযেৱ নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযং, উদাহু পৰিযত্তিসাসনমেৱা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা পৰিযত্তিসাসনভূতং সুত্তমেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘দ্ৱাদস পদানি সুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘সাসনৱৰ’’ন্তি সামঞ্ঞেন ৱুত্তম্পি পৰিযত্তিসুত্তমেৱ সাসনৱৰন্তি গহেতব্বন্তি অত্থো. ‘‘তং পন কতিৱিধ’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘দ্ৱাদস পদানী’’তি ৱুত্তং, সঙ্খেপতো পভেদেন দ্ৱাদসৱিধন্তি অত্থো. পভেদতো দ্ৱাদসৱিধম্পি ব্যঞ্জনপদঅত্থপদতো পন দুৱিধমেৱাতি দস্সেতুং ‘‘তং সব্বং ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চা’’তি ৱুত্তং. ‘‘তস্মিং দ্ৱযে একমেৱ সৰূপতো নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযন্তি ৱিঞ্ঞেয্যং, উদাহু উভয’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা উভযন্তি দস্সেতুং ‘‘তং ৱিঞ্ঞেয্যং উভয’’ন্তি ৱুত্তং. ৱচনৱচনীযভাৱেন সম্বন্ধে যস্মিং ব্যঞ্জনে, অত্থে চ ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৱোহাৰো পৱত্তো, তং উভযং সৰূপতো নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযন্তি ৱিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘কিন্তি ৱিঞ্ঞেয্য’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘কো অত্থো, ব্যঞ্জনং কতম’’ন্তি ৱুত্তং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ছব্যঞ্জনপদছঅত্থপদভেদেন দ্ৱাদসৱিধং ব্যঞ্জনপদঅত্থপদৱসেন দুৱিধং সব্বপৰিযত্তিসঙ্খাতং সুত্তং মম নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযং সাসনৱৰন্তি ঞাতব্বং. সৰূপতো পুচ্ছিত্ৱা অত্থপদং, ব্যঞ্জনপদঞ্চ সৰূপতো ঞাতব্বন্তি.

এৱং পঠমগাথায ‘‘সাসনৱৰ’’ন্তি ৱুত্তস্স সুত্তস্স পৰিযত্তিভাৱঞ্চেৱ অত্থপদব্যঞ্জনপদভাৱেন ৱেদিতব্বত্তঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স সুত্তস্স পৱিচযূপাযং নেত্তিপ্পকৰণং পদত্থৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘সোড়সহাৰা’’ত্যাদিমাহ. অথ ৱা দুতিযগাথায নেত্তিপ্পকৰণস্স ৱিসযং সাসনৱৰং নিযমেত্ৱা দস্সিতং, ‘‘নেত্তি নাম কতমা, কতিৱিধা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা নেত্তিনাম এত্তিকাতি সঙ্খেপতো দস্সেতুং ‘‘সোড়সহাৰা’’ত্যাদিমাহ. তত্থ তস্স সাসনস্স সুত্তস্স অত্থপৰিযেট্ঠি নেত্তিসংৱণ্ণনা মযা মহাকচ্চাযনেন নিদ্দিট্ঠা নেত্তি নাম সোড়সহাৰসমুদাযা পঞ্চনযসমুদাযা অট্ঠাৰসমূলপদসমুদাযাতি ৱিজানিতব্বাতি.

তে হাৰাদযো কেনট্ঠেন নেত্তি নাম? ৱেনেয্যসত্তে অৰিযধম্মং নেতীতি নেত্তীতি এৱমাদি অত্থো সংৱণ্ণনাসু (নেত্তি. অট্ঠ. গন্থাৰম্ভকথা) ৱুত্তোৱ. ইমায ততিযগাথাযপি ‘‘মহাকচ্চানেন নিদ্দিট্ঠা’’তি পাঠো সুন্দৰো. ‘‘মহাকচ্চাযনেন নিদ্দিট্ঠা’’তি ৱা পাঠো, ন সুন্দৰো. লক্খণঞ্হি মযা হেট্ঠা ৱুত্তন্তি. ‘‘সোড়সহাৰাদিসমুদাযা নেত্তী’’তি ৱুত্তা, তে হাৰা সুত্তস্স ব্যঞ্জনৱিচযো ৱা হোন্তি, অত্থৱিচযো ৱা, নযা চ ব্যঞ্জনৱিচযো ৱা হোন্তি, অত্থৱিচযো ৱাতি ৱিচাৰণাযং সতি ‘‘ইমে ইমস্স ৱিচযো’’তি নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘হাৰা ব্যঞ্জনৱিচযো’’তিআদিমাহ. তত্থ হাৰা সুত্তস্স ব্যঞ্জনৱিচযো হোন্তি, ন অত্থৱিচযো সোড়সহাৰানং মূলপদনিদ্ধাৰণং ৱজ্জেত্ৱা ব্যঞ্জনমুখেনেৱ সংৱণ্ণনাভাৱতো. তযো পন নযা সুত্তস্স অত্থৱিচযো হোন্তি, তিণ্ণং নযানং মূলপদসঙ্খাতঅৱিজ্জাদিসভাৱধম্মনিদ্ধাৰণমুখেনেৱ সুত্তস্স অত্থসংৱণ্ণনাভাৱতোতি.

‘‘তং উভযং সুত্তে সংৱণ্ণনাভাৱেন কেনচি কত্থচিযেৱ যোজেতব্বং, উদাহু সব্বথা সব্বত্থ যোজিত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বভাৱতো তং উভযং সব্বত্থ সুত্তেসু সব্বথা যোজিতন্তি দস্সেতুং ‘‘উভযং পৰিগ্গহীত’’ন্তি ৱুত্তং. হাৰা চেৱ নযা চ উভযং সুত্তস্স অত্থনিদ্ধাৰণৱসেন পৰিতো সমন্ততো গহিতং সব্বথা সুত্তেসু যোজিতন্তি.

‘‘হাৰাদিসমুদাযভূতং নেত্তিসঙ্খাতং সুত্তং কথং সংৱণ্ণেতব্বং সুত্তং সংৱণ্ণেতী’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ৱুত্তং ‘‘ৱুচ্চতি সুত্তং যথাসুত্ত’’ন্তি. নেত্তিসঙ্খাতং সংৱণ্ণনাসুত্তং সংৱণ্ণেতব্বসুত্তানুৰূপং যথা যেন যেন দেসনাহাৰেন ৱা অঞ্ঞেন ৱা সংৱণ্ণেতব্বং, তেন তেন ৱুচ্চতি সংৱণ্ণেতীতি অত্থো. অথ ৱা ‘‘নেত্তিসঙ্খাতং সুত্তং কিত্তকং সংৱণ্ণেতব্বং সুত্তং সংৱণ্ণেতী’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ৱুত্তং ‘‘ৱুচ্চতি সুত্তং যথাসুত্ত’’ন্তি. তত্থ যথাসুত্তং যং যং সুত্তং ভগৱতা ৱুত্তং, তং তং সব্বং সুত্তং নেত্তিসঙ্খাতং সুত্তং ৱুচ্চতি ৱদতি অস্সাদাদীনৱদস্সনৱসেন সংৱণ্ণেতীতি. তেন ৱুত্তং ‘‘নেত্তিনযেন হি সংৱণ্ণেতুং অসক্কুণেয্যং নাম সুত্তং নত্থী’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা).

‘‘যং যং ভগৱতা দেসিতং সুত্তং নেত্তিসংৱণ্ণনায সংৱণ্ণিতং, সা সংৱণ্ণেতব্বা দেসনা চ ৱিঞ্ঞেয্যা, উদাহু দেসিতব্বঞ্চা’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘যা চেৱ দেসনা’’ত্যাদিমাহ. যা চেৱ দেসনা পাড়ি সংৱণ্ণিতা, সা চ, তায দেসনায দেসিতং যং ধম্মজাতং, তঞ্চ উভযং ৱিমুত্তাযতনদেসনাসীসেন পৰিচযং কৰোন্তেহি একন্তেন ৱিঞ্ঞেয্যং উভযস্সেৱ অনুপাদিসেসপৰিনিব্বানপৰিযোসানানং সম্পত্তীনং হেতুভাৱতো. ‘‘তস্স উভযস্স ৱিজাননে সাধেতব্বে সাধেতব্বস্স ৱিজাননস্স হেতুভূতা কতমা অনুপুব্বী’’তি পুচ্ছিতব্বভাৱতো ৱুত্তং ‘‘তত্ৰা’’ত্যাদি. তত্থ তত্ৰ ৱিজাননে সাধেতব্বে সুত্তাদিনৱঙ্গস্স সাসনস্স অত্থপৰিযেসনা অত্থৱিচাৰণা হাৰনযানং অযং অনুপুব্বী ৱিজাননস্স সাধেতব্বস্স হেতুভূতা অনুপুব্বী নামাতি অত্থো. অথ ৱা তস্স উভযস্স ৱিজাননে সাধেতব্বে সুত্তাদিনৱঙ্গস্স সাসনস্স অত্থপৰিযেসনায অত্থৱিচাৰণায অযং অনুপুব্বী ৱিজাননস্স সাধেতব্বস্স হেতুভূতা অনুপুব্বী নামাতি. অথ ৱা ৱক্খমানায হাৰনযানুপুব্বিযা নৱৱিধসুত্তন্তপৰিযেসনা ৱিজাননস্স হেতুভূতাতি ৱেদিতব্বা. তেনাকাৰেনেৱ অট্ঠকথাযং তিধা ৱুত্তাতি.

সঙ্গহৱাৰস্স অত্থৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.

২. উদ্দেসৱাৰঅত্থৱিভাৱনা

১. এৱং সঙ্গহৱাৰেন সঙ্খেপতো দস্সিতে হাৰাদযো ইদানি ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমে সোড়স হাৰা’’তিআদিদেসনা আৰদ্ধা. অথ ৱা সোড়সহাৰাদিসমুদাযা নেত্তি নাম মযা মহাকচ্চানেন নিদ্দিট্ঠাতি ৱুত্তা, ‘‘কতমে তে সোড়স হাৰা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ৱুত্তং ‘‘তত্থ সোড়স হাৰা’’ত্যাদি. তত্থ তত্থাতি তেসু সোড়সহাৰাদীসু. দেসনা হাৰো, ৱিচযো হাৰো…পে… সামাৰোপনো হাৰোতি ইমে সোড়স হাৰাতি দট্ঠব্বা.

তত্থ সব্বসাধাৰণত্তা হাৰপদস্স ৱচনত্থো পঠমং ৱত্তব্বো. কেনট্ঠেন হাৰাতি? হৰীযন্তি এতেহীতি হাৰা. এতেহি সংৱণ্ণনাৱিসেসেহি সংৱণ্ণিযেসু সুত্তগেয্যাদীসু অঞ্ঞাণসংসযৱিপল্লাসা হৰীযন্তি, ইতি অঞ্ঞাণাদিহৰণকাৰণত্তা ‘‘এতেহী’’তি পদেন নিদ্দিট্ঠা সংৱণ্ণনাৱিসেসা হাৰা নাম, হৰ-ধাতুযা আচৰিযস্স ৱচীভেদসদ্দো, তংসমুট্ঠাপকো চিত্তুপ্পাদো চ মুখ্যত্থো, ৱেনেয্যানং সংৱণ্ণেতব্বসুত্তস্স অত্থজাননাদিঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদো কাৰণূপচাৰত্থো, তস্স উপনিস্সযপচ্চযভূতানং সংৱণ্ণনাৱিসেসানং উপনিস্সযপচ্চযসত্তি ফলূপচাৰত্থো, ইতি-সদ্দেন সা উপনিস্সযপচ্চযসত্তিযেৱ পৰামসীযতি. তংসত্তিসম্পন্না সংৱণ্ণনাৱিসেসা ণ-পচ্চযত্থা হোন্তি. এস নযো এৱৰূপেসু ঠানেসুপি. ৱিত্থাৰো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ১) ৱুত্তো এৱ.

অসাধাৰণতো পন দেসীযতি এতাযাতি দেসনা. এতায সংৱণ্ণনায সংৱণ্ণেতব্বসুত্তত্থো দেসীযতি সংৱণ্ণীযতি সংৱণ্ণনানুসাৰেন ঞাপীযতি, ইতি ঞাপনকাৰণত্তা ‘‘এতাযা’’তি পদেন নিদ্দিট্ঠা ৱিসেসসংৱণ্ণনা দেসনা নাম, ন পাড়িদেসনা, পাড়িদেসনায সংৱণ্ণেতব্বসংৱণ্ণনাভাৱেন সহচৰণতো ৱা দেসনা. কিঞ্চাপি অঞ্ঞে হাৰা দেসনাপাড়িসঙ্খাতস্স সুত্তস্স অত্থসংৱণ্ণনাভাৱতো দেসনায সহচাৰিনো হোন্তি, অযং পন হাৰো যেভুয্যেন যথাৰুতৱসেনেৱ ৱিঞ্ঞাযমানত্তা পাড়িদেসনায সহ চৰতীতি ৱত্তব্বতং অৰহতি, ন তথা পৰে. ন হি অস্সাদাদীনৱনিস্সৰণাদিসন্দস্সনলক্খণৰহিতা পাড়িদেসনা অত্থি, অযঞ্চ হাৰো অস্সাদাদিসন্দস্সনলক্খণোতি.

ৱিচিযন্তি এতেনাতি ৱিচযো. এতেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন সুত্তে পদপঞ্হাদযো ৱিচিযন্তি, ইতি ৱিচাৰণকাৰণত্তা সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ৱিচযো নাম. কত্ৱত্থাধিকৰণত্থাপি লব্ভন্তি. সংৱণ্ণেতব্বসুত্তেন পদপঞ্হাদিৱিচযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ৱিচযো হাৰো.

যুত্তাযুত্তি ৱিচাৰীযতি এতাযাতি যুত্তি. এতায ৱিসেসসংৱণ্ণনায সব্বেসং হাৰানং ভূমিগোচৰানং যুত্তাযুত্তি ৱিচাৰীযতি, ইতি ৱিচাৰণকাৰণত্তা ‘‘এতাযা’’তি পদেন নিদ্দিট্ঠা ৱিসেসসংৱণ্ণনা যুত্তি নাম. ইধ উত্তৰপদলোপো দট্ঠব্বো, যুত্তিযা ৱিচাৰণা, ৱিচাৰণীযভাৱেন সহচৰণতো ৱা যুত্তি. সব্বহাৰানং ভূমিগোচৰানং যুত্তাযুত্তিৱিচাৰণলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো যুত্তি হাৰো.

পদতি পৱত্তেতি ফলং এতেনাতি পদং, কাৰণং. ঠন্তি তিট্ঠন্তি এত্থ ফলানি তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ঠানং, কাৰণং. পদঞ্চ তং ঠানঞ্চাতি পদট্ঠানং, আসন্নকাৰণং. সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানং ৱিচাৰীযতি এতাযাতি পদট্ঠানা, ৱিসেসসংৱণ্ণনা, ৱিচাৰণলোপোৱ, সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানানং, তেসঞ্চ পদট্ঠানানং ৱিচাৰণলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো পদট্ঠানো হাৰো.

সুত্তে অৱুত্তাপি সমানলক্খণা ধম্মা লক্খীযন্তি এতেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেনাতি লক্খণো, সুত্তে ৱুত্তেন ধম্মেন সমানলক্খণানং ধম্মানং অৱুত্তানম্পি নিদ্ধাৰণলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো লক্খণো হাৰো.

সুত্তে দস্সিযমানা নিব্বচনাদযো চত্তাৰোপি ৱিযূহীযন্তি ৱিভাগেন সম্পিণ্ডীযন্তি এত্থ, এতেন ৱাতি ব্যূহো, চতুন্নং নিব্বচনাদীনং ব্যূহো চতুব্যূহো. নিব্বচনাধিপ্পাযব্যঞ্জনানঞ্চেৱ দেসনানিদানস্স চ পুব্বাপৰেন সদ্ধিং সন্দস্সনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চতুব্যূহো হাৰো.

দেসনায গহিতধম্মেন সভাগা, ৱিসভাগা চ ধম্মা আৱট্টীযন্তি এত্থ, এতেন ৱাতি আৱট্টো, দেসনায গহিতধম্মানং সভাগৱিসভাগধম্মৱসেন আৱট্টনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো আৱট্টো হাৰো.

অসাধাৰণাসাধাৰণানং সংকিলেসধম্মে, ৱোদানধম্মে চ সাধাৰণাসাধাৰণতো, পদট্ঠানতো, ভূমিতো চ ৱিভজনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ৱিভত্তি হাৰো.

সুত্তে নিদ্দিট্ঠা ধম্মা পটিপক্খৱসেন পৰিৱত্তীযন্তি ইমিনা, এত্থ ৱাতি পৰিৱত্তো, সুত্তে নিদ্দিট্ঠানং ধম্মানং পটিপক্খতো পৰিৱত্তনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো পৰিৱত্তনো হাৰো.

সুত্তে ৱুত্তস্স একস্সেৱ অত্থস্স ৱাচকং ৱিৱিধং ৱচনং এত্থ সংৱণ্ণনাৱিসেসেতি ৱিৱচনং, ৱিৱচনমেৱ ৱেৱচনং, সুত্তে ৱুত্তে একস্মিং অত্থে অনেকপৰিযাযসদ্দযোজনালক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ৱেৱচনো হাৰো.

সুত্তে ৱুত্তা অত্থা পকাৰেহি ঞাপীযন্তি ইমিনা, এত্থ ৱাতি পঞ্ঞত্তি, একেকস্স ধম্মস্স অনেকাহি পঞ্ঞত্তীহি পঞ্ঞাপেতব্বাকাৰলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো পঞ্ঞত্তি হাৰো.

সুত্তাগতা ধম্মা পটিচ্চসমুপ্পাদাদীসু ওতৰীযন্তি অনুপ্পৱেসীযন্তি এত্থ, এতেন ৱাতি ওতৰণো, পটিচ্চসমুপ্পাদাদিমুখেহি সুত্তত্থস্স ওতৰণলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ওতৰণো হাৰো.

সুত্তে পদপদত্থপঞ্হাৰম্ভা সোধীযন্তি সমাধীযন্তি এত্থ, এতেন ৱাতি সোধনো, সুত্তে পদপদত্থপঞ্হাৰম্ভানং সোধনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো সোধনো হাৰো.

সামঞ্ঞৱিসেসভূতা ধম্মা ৱিনা ৱিকপ্পেন অধিট্ঠীযন্তি অনুপ্পৱত্তীযন্তি এত্থ, এতেন ৱাতি অধিট্ঠানো, সুত্তাগতানং ধম্মানং অৱিকপ্পনৱসেন সামঞ্ঞৱিসেসনিদ্ধাৰণলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো অধিট্ঠানো হাৰো.

যো হেতু চেৱ পচ্চযো চ ফলং পৰিকৰোতি অভিসঙ্খৰোতি, ইতি সো হেতু চেৱ পচ্চযো চ পৰিক্খাৰো, যো সংৱণ্ণনাৱিসেসো তং পৰিক্খাৰং হেতুঞ্চেৱ পচ্চযঞ্চ আচিক্খতি, ইতি সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো পৰিক্খাৰো নাম. সুত্তে আগতধম্মানং পৰিক্খাৰসঙ্খাতে হেতুপচ্চযে নিদ্ধাৰেত্ৱা সংৱণ্ণনালক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো পৰিক্খাৰো হাৰো.

সুত্তে আগতধম্মা পদট্ঠানাদিমুখেন সমাৰোপীযন্তি এত্থ, এতেন ৱাতি সমাৰোপনো, সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানৱেৱচনভাৱপহানসমাৰোপনৱিচাৰণলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো সমাৰোপনো হাৰো. ভাৱসাধনৱসেনাপি সব্বত্থ ৱচনত্থো ৱত্তব্বোতি তস্সাপি ৱসেন যোজেতব্বন্তি. সেসং সংৱণ্ণনানুসাৰেন ঞাতব্বন্তি.

‘‘তত্থ কতমে সোড়স হাৰা দেসনা’’ত্যাদিনা হাৰসৰূপং ৱুত্তং, কিমত্থং ‘‘তস্সানুগীতি’’ত্যাদি ৱুত্তন্তি? অনুগীতিগাথায সুখগ্গহণত্থং পুন ‘‘তস্সানুগীতি দেসনা ৱিচযো যুত্তি’’ত্যাদি ৱুত্তং. তত্থ তস্সাতি হাৰুদ্দেসস্স. অনুগীতীতি অনু পচ্ছা গাযনগাথা. পঞ্চদসোতি পঞ্চদসমো. সোড়সোতি সোড়সমো. অত্থতো অসংকিণ্ণাতি দেসনাদিপদত্থতো লক্খণত্থতো সঙ্কৰতো ৰহিতা. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘সো চ নেসং অসঙ্কৰো লক্খণনিদ্দেসে সুপাকটো হোতী’’তি. সেসং সংৱণ্ণনানুসাৰেন ঞাতব্বন্তি. ‘‘কেচি হাৰা কেহিচি হাৰেহি সংকিণ্ণা ৱিয দিস্সন্তি, কস্মা অসংকিণ্ণাতি ঞাতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ৱুত্তং ‘‘এতেসঞ্চেৱা’’তিআদি. তত্থ এতেসঞ্চেৱ ভৱতীতি এতেসং সোড়সন্নং হাৰানং যথা যেনাকাৰেন অসঙ্কৰো হোতি, তথা অসঙ্কৰাকাৰেন ভৱতি. অযতি পৱত্ততি নযৱিভত্তীতি অযা, ৱিত্থাৰেন অযাতি ৱিত্থাৰতযা, ত-কাৰো মিস্সকদোসাপগমত্থায আগতো, নযৱিভত্তিৱিসেসৱচনং. নযেন ঞাযেন ৱিভত্তি নযৱিভত্তি, ন পঞ্চনযৱিভত্তাহাৰানং ৱিত্থাৰেন পৱত্তা ঞাযৱিভত্তি তথা অসঙ্কৰাকাৰেন ভৱতি তস্মিং অসংকিণ্ণাতি ঞাতব্বাতি অধিপ্পাযো.

২. সোড়স হাৰা সৰূপতো ৱুত্তা, অম্হেহি চ ৱিঞ্ঞাতা, ‘‘কতমে পঞ্চ নযা’’তি ৱত্তব্বভাৱতো তথা পুচ্ছিত্ৱা সৰূপতো উদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ কতমে পঞ্চ নযা’’ত্যাদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৱং হাৰে উদ্দিসিত্ৱা ইদানি নযে উদ্দিসিতুং ‘তত্থ কতমে’তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২) ৱুত্তং. ‘‘তত্থ নযন্তি সংকিলেসে, ৱোদানে চ ৱিভাগতো ঞাপেন্তীতি নযা, নীযন্তি ৱা তানি এত্থ, এতেহি ৱাতি নযা’’তিআদিনা (নেত্তি. অট্ঠ. ২) অট্ঠকথাযং ৱিত্থাৰেন ৱচনত্থো ৱুত্তো. নী-ধাতুযা নন্দিযাৱট্টাদিনযানুসাৰেন সংকিলেসে, ৱোদানে চ আলম্বিত্ৱা পৱত্তো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদো মুখ্যত্থো, নন্দিযাৱট্টাদিনযানং উপনিস্সযপচ্চযসত্তি ফলূপচাৰতো গহিতা, ইতি-সদ্দো তং ফলূপচাৰতো গহিতসত্তিং পৰামসি, তংসত্তিসহিতা নন্দিযাৱট্টাদিনযা অ-পচ্চযত্থা.

তণ্হাঅৱিজ্জাহি সংকিলেসপক্খস্স সুত্তস্স, সমথৱিপস্সনাহি ৱোদানপক্খস্স সুত্তস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো নন্দিযাৱট্টো নযো. তত্থ চতুসচ্চন্তি তণ্হা চ অৱিজ্জা চ ভৱমূলত্তা সমুদযসচ্চং, অৱসেসা তেভূমকা ধম্মা দুক্খসচ্চং, সমথৱিপস্সনা মগ্গসচ্চং, তেন পত্তব্বা অসঙ্খতধাতু নিৰোধসচ্চন্তি.

তীহি অৱযৱেহি লোভাদীহি সংকিলেসপক্খে, তীহি অৱযৱেহি অলোভাদীহি চ ৱোদানপক্খে পুক্খলো সোভনোতি তিপুক্খলো, অকুসলমূলেহি সংকিলেসপক্খস্স, কুসলমূলেহি ৱোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো তিপুক্খলো.

সীহস্স ভগৱতো ৱিক্কীড়িতং এত্থ নযেতি সীহৱিক্কীড়িতো, সুভসঞ্ঞাদীহি ৱিপল্লাসেহি সকলসংকিলেসপক্খস্স, সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীহি ৱোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো সীহৱিক্কীড়িতনযো.

অত্থনযত্তযদিসাভাৱেন কুসলাদিধম্মানং আলোচনং দিসালোচনং. তস্স তস্স অত্থনযস্স যোজনত্থং কতেসু সুত্তস্স অত্থৱিস্সজ্জনেসু যে ৱোদানাদযো, সংকিলেসিকা চ তস্স তস্স নযস্স দিসাভূতা ধম্মা সুত্ততো নিদ্ধাৰেত্ৱা কথিতা, তেসং যথাৱুত্তধম্মানং চিত্তেনেৱ ‘‘অযং পঠমা দিসা, অযং দুতিযা দিসা’’তিআদিনা আলোচনং দিসালোচনং.

তথা আলোচিতানং ধম্মানং অত্থনযত্তযযোজনে সমানযনতো অঙ্কুসো ৱিযাতি অঙ্কুসো, তস্স তস্স নযস্স দিসাভূতানং কুসলাদিধম্মানং সমানযনং অঙ্কুসো নযো.

লঞ্জেতীতি লঞ্জকো. যো নযো সুত্তত্থং লঞ্জেতি পকাসেতি, ইতি লঞ্জনতো পকাসনতো সো নযো লঞ্জকো নাম, নযো চ সো লঞ্জকো চাতি নযলঞ্জকো. নযলঞ্জকো পঠমো নন্দিযাৱট্টো নাম, নযলঞ্জকো দুতিযো তিপুক্খলো নাম, নযলঞ্জকো ততিযো সীহৱিক্কীড়িতো নামাতি যোজেতব্বো.

উগ্গতানং ৱিসেসেন উগ্গতোতি উত্তমো, তং উত্তমং. গতাতি ঞাতা, মতাতি অত্থো. ‘‘মতা’’তি ৱা পাঠো. সেসমেত্থ ৱুত্তনযানুসাৰেনপি সংৱণ্ণনানুসাৰেনপি জানিতব্বন্তি.

যথাৱুত্তনযৱিসেসসংৱণ্ণনায টীকাযং –

‘‘সমূহাদিং উপাদায লোকসঙ্কেতসিদ্ধা ৱোহাৰমত্ততা সম্মুতিসভাৱো, পথৱীফস্সাদীনং কক্খড়ফুসনাদিলক্খণং পৰমত্থসভাৱো. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো – যস্মিং ভিন্নে, ইতৰাপোহে ৱা চিত্তেন কতে ন তথা বুদ্ধি, ইদং সম্মুতিসচ্চং যথা ঘটে, সসম্ভাৰজলে চ, তব্বিপৰিযাযেন পৰমত্থসচ্চ’’ন্তি –

ৱচনে ঘটকথলআপজলকদ্দমাদিসঙ্খাতং সমূহাদিং উপাদায লোকস্স পুব্বে ঘটকথলআপজলকদ্দমাদিসঙ্কেতসিদ্ধা ঘটকথলআপজলকদ্দমাদিৱোহাৰমত্ততা সম্মুতিসভাৱো সঙ্কেতৱসেন অৱিতথত্তা. পথৱীআদীনং কক্খড়াদিলক্খণং, ফস্সাদীনং ফুসনাদিলক্খণং পৰমত্থসভাৱো. ‘‘যদি এৱং ঘটাদিকে অভিন্নে ৱা আপাদিকে ৱা অনুৰূপেন ঊনভাৱেন অপ্পৱত্তমানে ৱা সতি সম্মুতিভাৱো হোতু, ভিন্নে ৱা ঊনে ৱা কথং সম্মুতিভাৱো ভৱেয্য, পথৱীফস্সাদীনম্পি ভিজ্জমানত্তা, কক্খড়ফুসনাদীনঞ্চ পথৱীফস্সাদীহি অনঞ্ঞত্তা কথং পৰমত্থসভাৱো ভৱেয্য, কতমেন সঙ্খেপেন অত্থেন সম্মুতিসভাৱো, পৰমত্থসভাৱো চ অম্হেহি জানিতব্বো’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপো’’তিআদিমাহ. তত্থ এত্থাতি এতেসু সম্মুতিসভাৱপৰমত্থসভাৱেসু অযং নযো ৱুচ্চমানো সঙ্খেপো অত্থো দট্ঠব্বো.

যস্মিং ঘটাদিকে ভিন্নে সতি ততো ঘটাদিতো ইতৰো কথলাদিভাৱো চিত্তেন পুব্বে কতেন যথা যেন কথলাদিৱোহাৰেন ভৱতি, যস্মিং আপাদিকে সম্ভাৰজলাদিকে ঊনভাৱেন পৱত্তমানে সতি ৱা ততো আপাদিতো ইতৰো কদ্দমাদিভাৱো চিত্তেন পুব্বে কতেন যথা যেন কদ্দমাদিৱোহাৰেন ভৱতি, তথা তেন ৱোহাৰেন বুদ্ধি কথলাদিসভাৱজাননং কদ্দমাদিসভাৱজাননং ভৱতি, ইদং অভিন্নে ঘটাদিকং ৱা ভিন্নে কথলাদিকং ৱা অনূনে আপাদিকং ৱা ঊনে কদ্দমাদিকং ৱা সব্বং সম্মুতিসচ্চং হোত্ৱেৱ. ‘‘কদ্দমস্মিং ভিন্নে, কদ্দমস্মিং ঊনে ৱা সতি ইতৰো সম্মুতিসভাৱো’’তি পুচ্ছিতব্বভাৱতো ‘‘ঘটে, সম্ভাৰজলে চা’’তি ৱুত্তং.

সম্মুতিসচ্চসভাৱো তুম্হেহি ৱুত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমো পৰমত্থসচ্চসভাৱো’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘তব্বিপৰিযাযেন পৰমত্থসচ্চ’’ন্তি ৱুত্তং. পথৱীআদীনং কক্খড়াদিলক্খণতো ইতৰস্স ফুসনাদিলক্খণস্স অসম্ভৱতো, ফস্সাদীনঞ্চ ফুসনাদিলক্খণতো ইতৰস্স কক্খড়াদিলক্খণস্স অসম্ভৱতো পথৱীফস্সাদীনং লক্খড়ফুসনাদিলক্খণং পৰমত্থসচ্চং হোত্ৱেৱাতি ইমস্মিং সঙ্খেপত্থে গহিতে কোচি ৱিৰোধো নত্থীতি অধিপ্পাযোতি.

৩. পঞ্চ নযা সৰূপতো আচৰিযেন উদ্দিট্ঠা, অম্হেহি চ ৱিঞ্ঞাতা, ‘‘যানি পদানি অট্ঠাৰস মূলপদানি উদ্দিট্ঠানি, কতমানি তানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তানি সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমানি অট্ঠাৰস মূলপদানি’’ত্যাদিমাহ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৱং নযেপি উদ্দিসিত্ৱা ইদানি মূলপদানি উদ্দিসিতুং ‘তত্থ কতমানী’তিআদি আৰদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ কুসলানি নৱ পদানি, অকুসলানি নৱ পদানি অট্ঠাৰস মূলপদানীতি দট্ঠব্বানীতি যোজনা. মূলন্তি পতিট্ঠহন্তি এতেহি নযা, পতিট্ঠানৱিভাগা চাতি মূলানি, পদন্তি পতিট্ঠহন্তি এত্থ নযা, পট্ঠানৱিভাগা, অধিগমা চাতি পদানি, ৱুত্তপ্পকাৰট্ঠেন মূলানি চ তানি পদানি চাতি মূলপদানি. কুচ্ছিতে পাপধম্মে সলযন্তীতি কুসলানি, কুসে ৰাগাদযো লুনন্তীতি কুসলানি, কুসা ৱিয লুনন্তীতি কুসলানি, কুসেন ঞাণেন লাতব্বানি পৱত্তেতব্বানীতি কুসলানি. কুসলানং পটিপক্খানীতি অকুসলানি অ-সদ্দো চেত্থ পটিপক্খত্থোতি.

নৱ পদানি কুসলানি, নৱ পদানি অকুসলানীতি গণনপৰিচ্ছেদতো, জাতিভেদতো চ উদ্দিট্ঠানি, ‘‘কতমানি তানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা নৱ পদানি অকুসলানি পচ্চাসত্তিন্যাযেন সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘কতমানি নৱ পদানি অকুসলানী’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন –

‘‘এৱং গণনপৰিচ্ছেদতো, জাতিভেদতো চ মূলপদানি দস্সেত্ৱা ইদানি সৰূপতো দস্সেন্তো সংকিলেসপক্খংযেৱ পঠমং উদ্দিসতি ‘তণ্হা’তিআদিনা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩) –

ৱুত্তং. তত্থ ৰূপাদিকে খন্ধে তসতি পৰিতসতীতি তণ্হা. অৱিন্দিযং কাযদুচ্চৰিতাদিং ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা, ৱিন্দিযং কাযসুচৰিতাদিং ন ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা, ৱিজ্জায পটিপক্খাতি ৱা অৱিজ্জা. লুব্ভন্তি তেনাতি লোভো, লুব্ভতীতি ৱা লোভো, লুব্ভনং ৱা লোভো. দোসমোহেসুপি এসেৱ নযো. অসুভে ৰূপক্খন্ধাদিকে ‘‘সুভ’’ন্তি পৱত্তা সঞ্ঞা সুভসঞ্ঞা. দুক্খদুক্খাদিকে ‘‘সুখ’’ন্তি পৱত্তা সঞ্ঞা সুখসঞ্ঞা. অনিচ্চে সঙ্খাৰধম্মে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি পৱত্তা সঞ্ঞা নিচ্চসঞ্ঞা. অনত্তসভাৱেসু চক্খাদীসু খন্ধেসু ‘‘অত্তা’’তি পৱত্তা সঞ্ঞা অত্তসঞ্ঞা. যত্থাতি যেসু পদেসু সব্বো অকুসলপক্খো সঙ্গহং সমোসৰণং গচ্ছতি, তানি পদানি অকুসলানীতি যোজনা. সঙ্গহং গণনং. সমোসৰণং সমাৰোপনং.

পচ্চনীকধম্মে উদ্ধচ্চাদিকে নীৱৰণে সমেতি ৱূপসমেতি তদঙ্গৱিক্খম্ভনৱসেনাতি সমথো. সঙ্খাৰে অনিচ্চাদীহি ৱিৱিধেহি আকাৰেহি পস্সতীতি ৱিপস্সনা. লোভস্স পটিপক্খো অলোভো. দোসস্স পটিপক্খো অদোসো. মোহস্স পটিপক্খো অমোহো. এত্থাপি অ-সদ্দো পটিপক্খত্থো, ন অভাৱত্থাদিকোতি অধিপ্পাযো. অসুভে ৰূপক্খন্ধাদিকে, চক্খাদিম্হি ৱা ‘‘অসুভ’’ন্তি পৱত্তা সঞ্ঞাপধানচিত্তুপ্পাদা অসুভসঞ্ঞা, ৱিসেসতো কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. দুক্খদুক্খতাদীসু ‘‘দুক্খ’’ন্তি পৱত্তা সঞ্ঞাপধানচিত্তুপ্পাদা দুক্খসঞ্ঞা, ৱিসেসতো ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. অনিচ্চে খন্ধাদিকে ৱিপৰিণামধম্মে ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি পৱত্তা সঞ্ঞাপধানচিত্তুপ্পাদা অনিচ্চসঞ্ঞা, ৱিসেসতো চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. অনত্তসভাৱে খন্ধে, চক্খাদিম্হি ৱা ‘‘অনত্তা’’তি পৱত্তা সঞ্ঞাপধানচিত্তুপ্পাদা অনত্তসঞ্ঞা, ৱিসেসতো ধম্মানুপস্সনাসতিপধানং. পঞ্ঞাসতিসীসেন হি পৱত্তা অযং দেসনা. তেন ৱুত্তং ভগৱতা ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, সতিবলং দট্ঠব্বং? চতূসু সতিপট্ঠানেসু, এত্থ সতিবলং দট্ঠব্ব’’ন্তি. যত্থাতি যেসু পদেসু সব্বো কুসলপক্খো সঙ্গহং সমোসৰণং গচ্ছতি, তানি পদানি কুসলানীতি যোজনা.

উদ্দানন্তি উদ্ধং দানং ৰক্খণং উদ্দানং, সঙ্গহৱচনন্তি অত্থো. উদ্দানে অৱুত্তে সতি হেট্ঠা ৱুত্তস্স অত্থস্স ৱিপ্পকিণ্ণভাৱো দিন্নো ৱিয ভৱেয্য, তস্মা ৱিপ্পকিণ্ণভাৱস্স নিৱাৰণত্থং উদ্দানন্তি অধিপ্পাযো. চতুৰো চ ৱিপল্লাসাতি সুভসুখনিচ্চঅত্তসঞ্ঞা. কিলেসা ভৱন্তি এত্থ নৱপদেসূতি ভূমী, কিলেসানং ভূমীতি কিলেসভূমী, কিলেসপৱত্তনট্ঠানানি নৱ পদানীতি ৱুত্তং হোতি.

চতুৰো সতিপট্ঠানাতি অসুভদুক্খঅনিচ্চঅনত্তসঞ্ঞা. ইন্দ্ৰিযভূমীতি সদ্ধাদীনং ৱিমুত্তিপৰিপাচনিন্দ্ৰিযানং ভূমী পৱত্তনট্ঠানানি সমোসৰণট্ঠানানি.

নৱহি কুসলপদেহি কুসলপক্খা যুজ্জন্তি যোজীযন্তি, নৱহি অকুসলপদেহি অকুসলপক্খা যুজ্জন্তি যোজীযন্তি. নৱহি কুসলপদেহি সহ কুসলপক্খা যুজ্জন্তি যুজ্জন্তা ভৱন্তি, নৱহি অকুসলপদেহি সহ অকুসলপক্খা যুজ্জন্তি যুজ্জন্তা ভৱন্তীতি উদ্দেসৱাৰে ৱুত্তাৱসেসো সংৱণ্ণনানুসাৰেন ৱিজানিতব্বো.

ইতি সত্তিবলানুৰূপা ৰচিতা

উদ্দেসৱাৰস্স অত্থৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.

৩. নিদ্দেসৱাৰঅত্থৱিভাৱনা

সোড়সহাৰনিদ্দেসৱিভাৱনা

৪. হাৰাদীসু সমুদাযস্স নেত্তিপ্পকৰণস্স উদ্দেসো উদ্দিট্ঠো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমো নিদ্দেসো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা উদ্দিট্ঠে হাৰাদযো নিদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ সঙ্খেপতো নেত্তী’’তিআদি আৰদ্ধং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৱং উদ্দিট্ঠে হাৰাদযো নিদ্দিসিতুং ‘তত্থ সঙ্খেপতো’তিআদি আৰদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৪) ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং ‘‘তত্থ কতমে সোড়স হাৰা? দেসনা ৱিচযো’’তিআদিউদ্দেসপাঠে. সঙ্খেপতোতি সমাসতো. নেত্তীতি নেত্তিপ্পকৰণং. কিত্তিতাতি কথিতা, ইদানি নিদ্দেসতো কথেস্সামীতি ৱুত্তং হোতি.

১. ‘‘অস্সাদাদীনৱতা, নিস্সৰণম্পি চ ফলং উপাযো চ.

আণত্তী চ ভগৱতো, যোগীনং দেসনাহাৰো’’তি. –

গাথাযং যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন সুত্তে আগতা অস্সাদোপি আদীনৱতা আদীনৱোপি নিস্সৰণম্পি ফলম্পি উপাযোপি যোগীনং অত্থায ভগৱতো আণত্তিপি ইমে ধম্মা দস্সিতা সংৱণ্ণিতা সংৱণ্ণনাৱসেন ঞাপিতা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো দেসনাহাৰো নামাতি অত্থযোজনা.

ৱচনত্থাদযো অট্ঠকথাযং ৱিত্থাৰতো ৱুত্তাৱ, তস্মা কিঞ্চিমত্তমেৱ কথেস্সামি. অস্সাদীযতেতি অস্সাদো, কো সো? সুখং, সোমনস্সং, ইট্ঠাৰম্মণভূতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা চ. অস্সাদেতি এতাযাতি ৱা অস্সাদো, কো সো? তণ্হা, ৱিপল্লাসা চ. ৱিপল্লাসৱসেন হি একচ্চে সত্তা অনিট্ঠম্পি আৰম্মণং ইট্ঠাকাৰেন অস্সাদেন্তি.

আভুসং কম্মেন দীনং দুক্খাদি হুত্ৱা ৱাতি পৱত্ততীতি আদীনৱো, দুক্খাদি. অথ ৱা অতিৱিয আদীনং কপণং হুত্ৱা ৱাতি পৱত্ততীতি আদীনৱো, কপণমনুস্সো, তথাভাৱা চ তেভূমকা ধম্মা অনিচ্চতাদিযোগতো.

নিস্সৰতি এতেনাতি নিস্সৰণং, অৰিযমগ্গো. নিস্সৰতীতি ৱা নিস্সৰণং, নিব্বানং. পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. নিস্সৰণভেদো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৪ হাৰসঙ্খেপ) বহুধা ৱুত্তোৱ.

ফলতি পৱত্ততীতি ফলং, দেসনায ফলং. যদিপি দেসনা ফলনিপ্ফাদিকা ন হোতি, তথাপি ভগৱতো ধম্মদেসনং সুত্ৱা পুঞ্ঞসম্ভাৰা সম্ভৱন্তি, পুঞ্ঞসম্ভাৰহেতুতো ফলং পৱত্তং, তস্মা দেসনায ফলং নামাতি. কতমং তং? দেৱমনুস্সেসু আযুৱণ্ণসুখবলযসপৰিৱাৰঅধিপতেয্যউপধিসম্পত্তিচক্কৱত্তিসিৰিদেৱৰজ্জ- সিৰিচতুসম্পত্তিচক্কসীলসমাধিসম্পদা ৱিজ্জাভিঞ্ঞা পটিসম্ভিদা সাৱকবোধিপচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধিযো.

পচ্চযসামগ্গিং উপগন্ত্ৱা অযতি পৱত্ততি ফলং এতেনাতি উপাযো, কো সো? অৰিযমগ্গস্স পুব্বভাগপটিপদা. পুৰিমা পটিপদা হি পচ্ছিমায পটিপদায অধিগমূপাযো, পৰম্পৰায মগ্গনিব্বানাধিগমস্স চ উপাযো. কেচি ‘‘মগ্গোপি উপাযো’’তি ৱদন্তি, তেসং মতেন নিব্বানমেৱ নিস্সৰণন্তি ৱুত্তং সিযা. ‘‘তে পহায তৰে ওঘন্তি ইদং নিস্সৰণ’’ন্তি (নেত্তি. ৫) পন অৰিযমগ্গস্স নিস্সৰণভাৱং ৱক্খতি, তস্মা কেসঞ্চি ৱাদো ন গহেতব্বো.

আণত্তীতি আণাৰহস্স ভগৱতো ৱেনেয্যানং হিতসিদ্ধিযা ‘‘এৱং সম্মাপটিপত্তিং পটিপজ্জাহি, মিচ্ছাপটিপত্তিং মা পটিপজ্জাহী’’তি ৱিধানং আণাঠপনং আণত্তি নাম.

যুজ্জন্তি পযুজ্জন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৱনাসূতি যোগিনো, ৱেনেয্যা, তেসং যোগীনং অত্থাযাতি ৱচনসেসং নীহৰিত্ৱা যোজনা কাতব্বা. সুত্তে আগতানং সব্বেসং অস্সাদাদীনং একদেসাগতানম্পি নীহৰিত্ৱা সব্বেসং ৱিভজনসংৱণ্ণনাৱিসেসো দেসনাহাৰোতি নিদ্দেসতো গহেতব্বো, সো চ ৱিভজনাকাৰো দেসনাহাৰৱিভঙ্গে (নেত্তি. ৫) আগমিস্সতীতি ইধ ন দস্সিতোতি.

দেসনাহাৰনিদ্দেসো নিদ্দিট্ঠো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমো ৱিচযহাৰনিদ্দেসো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা –

২. ‘‘যং পুচ্ছিতঞ্চ ৱিস্সজ্জিতঞ্চ, সুত্তস্স যা চ অনুগীতি.

সুত্তস্স যো পৱিচযো, হাৰো ৱিচযোতি নিদ্দিট্ঠো’’তি. –

গাথা ৱুত্তা. তত্থ সুত্তস্স যং পুচ্ছিতঞ্চ যা পুচ্ছা ৱিচযমানা চ সুত্তস্স যং ৱিস্সজ্জিতঞ্চ যা ৱিস্সজ্জনা ৱিচযমানা চ সুত্তস্স যো পদাদিৱিচযো, অস্সাদাদিৱিচযো চ অত্থি, তে ৱুত্তপ্পকাৰা ৱিচযমানা পুচ্ছাদযো যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন ৱিচিযন্তি, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ৱিচযো হাৰোতি নিদ্দিট্ঠোতি অত্থযোজনা কাতব্বা.

পুচ্ছীযতে পুচ্ছিতং. ৱিস্সজ্জীযতে ৱিস্সজ্জিতন্তি ভাৱসাধনত্থো দট্ঠব্বো, ন কম্মসাধনত্থো. তেন ৱুত্তং টীকাযং ‘‘ভাৱত্থে তোতি আহ – ‘ৱিস্সজ্জিতন্তি ৱিস্সজ্জনা’’’তি.

‘‘সুত্তস্সা’’তি নিযমিতত্তা সংৱণ্ণনাৱসেন অট্ঠকথাযং আগতং ন গহেতব্বন্তি দট্ঠব্বং. সো ৱিচযো হাৰো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৪ হাৰসঙ্খেপ) ৱুত্তোৱ. কথং? –

‘‘অযং পুচ্ছা অদিট্ঠজোতনা দিট্ঠসংসন্দনা ৱিমতিচ্ছেদনা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা সত্তাধিট্ঠানা ধম্মাধিট্ঠানা একাধিট্ঠানা অনেকাধিট্ঠানা সম্মুতিৱিসযা পৰমত্থৱিসযা অতীতৱিসযা অনাগতৱিসযা পচ্চুপ্পন্নৱিসযা’’তিআদিনা পুচ্ছাৱিচযো ৱেদিতব্বো. ‘‘ইদং ৱিস্সজ্জনং একংসব্যাকৰণং ৱিভজ্জব্যাকৰণং পটিপুচ্ছাব্যাকৰণং ঠপনং সাৱসেসং নিৰৱসেসং সউত্তৰং নিৰুত্তৰং লোকিযং লোকুত্তৰ’’ন্তিআদিনা ৱিস্সজ্জনৱিচযো.

‘‘অযং পুচ্ছা ইমিনা সমেতি, এতেন ন সমেতী’’তি পুচ্ছিতত্থং আনেত্ৱা, ৱিচযো পুব্বেনাপৰং সংসন্দিত্ৱা চ ৱিচযো পুব্বাপৰৱিচযো. ‘‘অযং অনুগীতি ৱুত্তত্থসঙ্গহা অৱুত্তত্থসঙ্গহা তদুভযত্থসঙ্গহা কুসলত্থসঙ্গহা অকুসলত্থসঙ্গহা’’তিআদিনা অনুগীতিৱিচযো. অস্সাদাদীসু সুখৱেদনায ‘‘ইট্ঠাৰম্মণানুভৱনলক্খণা’’তিআদিনা, তণ্হায ‘‘আৰম্মণগ্গহণলক্খণা’’তিআদিনা, ৱিপল্লাসানং ‘‘ৱিপৰীতগ্গহণলক্খণা’’তিআদিনা, অৱসিট্ঠানং তেভূমকধম্মানং ‘‘যথাসকলক্খণা’’তিআদিনা সব্বেসঞ্চ দ্ৱাৱীসতিযা তিকেসু, দ্ৱাচত্তালীসাধিকে চ দুকসতে লব্ভমানপদৱসেন তংতংঅস্সাদত্থৱিসেসনিদ্ধাৰণং অস্সাদৱিচযো.

দুক্খৱেদনায ‘‘অনিট্ঠানুভৱনলক্খণা’’তিআদিনা, দুক্খসচ্চানং ‘‘পটিসন্ধিলক্খণা’’তিআদিনা, অনিচ্চতাদীনং আদিঅন্তৱন্ততায অনিচ্চন্তিকতায চ ‘‘অনিচ্চা’’তিআদিনা সব্বেসঞ্চ লোকিযধম্মানং সংকিলেসভাগিযহানভাগিযতাদিৱসেন আদীনৱৱুত্তিযা ওকাৰনিদ্ধাৰণেন আদীনৱৱিচযো. নিস্সৰণপদে অৰিযমগ্গস্স আগমনতো কাযানুপস্সনাদিপুব্বভাগপটিপদাৱিভাগৱিসেসনিদ্ধাৰণৱসেন, নিব্বানস্স যথাৱুত্তপৰিযাযৱিভাগৱিসেসনিদ্ধাৰণৱসেনাতি এৱং নিস্সৰণৱিচযো. ফলাদীনং তংতংসুত্তদেসনায সাধেতব্বফলস্স তদুপাযস্স তত্থ তত্থ সুত্তৱিধিৱচনস্স চ ৱিভাগনিদ্ধাৰণৱসেন ৱিচযো ৱেদিতব্বো. এৱং পদপুচ্ছাৱিস্সজ্জনপুচ্ছাপুব্বাপৰানুগীতীনং, অস্সাদাদীনঞ্চ ৱিসেসনিদ্ধাৰণৱসেনেৱ ৱিচযলক্খণো ‘‘ৱিচযো হাৰো’’তি ৱেদিতব্বোতি –

এৱং ৱুত্তোৱ.

ৱিস্সজ্জনৱিসেসো পন টীকাযং ৱুত্তো. কথং? –

‘‘চক্খু অনিচ্চ’’ন্তি পুট্ঠে ‘‘আম, চক্খু অনিচ্চমেৱা’’তি একন্ততো ৱিস্সজ্জনং একংসব্যাকৰণং, ‘‘অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱেতব্বং, সচ্ছিকাতব্বঞ্চা’’তি পুট্ঠে ‘‘মগ্গপৰিযাপন্নং ভাৱেতব্বং, ফলপৰিযাপন্নং সচ্ছিকাতব্ব’’ন্তি ৱিভজিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং ৱিভজ্জব্যাকৰণং, ‘‘অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং কুসল’’ন্তি পুট্ঠে ‘‘কিং অনৱজ্জট্ঠো কুসলত্থো, উদাহু সুখৱিপাকট্ঠো’’তি পটিপুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং পটিপুচ্ছাব্যাকৰণং, ‘‘সস্সতো অত্তা, অসস্সতো ৱা’’তি ৱুত্তে ‘‘অব্যাকতমেত’’ন্তিআদিনা অৱিস্সজ্জনং ঠপনং, ‘‘কিং পনেতে ‘কুসলা’তি ৱা ‘ধম্মা’তি ৱা একত্থা, উদাহু নানত্থা’’তি ইদং পুচ্ছনং সাৱসেসং. ৱিস্সজ্জনস্স পন সাৱসেসতো ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন দেসনাযং ৱেদিতব্বা. অপাটিহীৰকং সউত্তৰং সপ্পাটিহীৰকং নিৰুত্তৰং, সেসং ৱিচযহাৰনিদ্দেসে সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি –

ৱুত্তোৱ. সংৱণ্ণনাসু ৱুত্তো অত্থো অনাকুলো পাকটো যতিপোতেহি ৱিঞ্ঞাতো, সো সব্বত্থ অম্হেহি ন ৱিভত্তোতি দট্ঠব্বো.

ৱিচযহাৰনিদ্দেসো নিদ্দিট্ঠো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমো যুত্তিহাৰনিদ্দেসো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা –