৪. পটিনিদ্দেসৱাৰঅত্থৱিভাৱনা

১. দেসনাহাৰৱিভঙ্গৱিভাৱনা

৫. এৱং হাৰাদযো সৰূপতো আচৰিযেন উদ্দেসতো উদ্দিট্ঠা, নিদ্দেসতো চ নিদ্দিট্ঠা, অম্হেহি চ ঞাতা, অথ কস্মা পুন ‘‘তত্থ কতমো দেসনাহাৰো’’তিআদিকো আৰদ্ধোতি চে? ৱেনেয্যানং তিৱিধত্তা. ৱেনেয্যা হি অতিতিক্খপঞ্ঞো নাতিতিক্খপঞ্ঞো মন্দপঞ্ঞোতি তিৱিধা হোন্তি. তেসঞ্হি অতিতিক্খপঞ্ঞস্সানুৰূপং হাৰাদযো উদ্দেসতো উদ্দিট্ঠা, নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স অনুৰূপং নিদ্দেসতো নিদ্দিট্ঠা, ইদানি মন্দপঞ্ঞস্সানুৰূপং হাৰাদযো ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমো দেসনাহাৰো’’তিআদিকো ৱিভঙ্গৱাৰো আৰদ্ধো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৱং হাৰাদযোসুখগ্গহণত্থং গাথাবন্ধৱসেন সৰূপতো নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি তেসু হাৰে তাৱ পটিনিদ্দেসৱসেন ৱিভজিতুং ‘তত্থ কতমো দেসনাহাৰো’তিআদি আৰদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৫) ৱুত্তং.

তত্থ যে হাৰাদযো উদ্দেসনিদ্দেসেসু নিদ্দিট্ঠা, তত্থ হাৰাদীসু কতমো দেসনাহাৰোতি চে? যা ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তিআদিগাথা (নেত্তি. ৪) ৱুত্তা, সা অযং গাথা নিদ্দেসৱসেন দেসনাহাৰো নাম, তস্স ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তিআদি (নেত্তি. ৪) নিদ্দেসস্স ইদানি মযা ৱুচ্চমানো ‘‘অযং দেসনাহাৰো কিং দেসযতী’’তিআদিকো ৱিত্থাৰসংৱণ্ণনাৱিসেসো দেসনাহাৰৱিভঙ্গো নামাতি যোজনা. ‘‘অযং দেসনাহাৰো কিং দেসযতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা পুচ্ছং ঠপেত্ৱা ‘‘ইমং দেসযতী’’তি নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অযং দেসনাহাৰো কিং দেসযতি? অস্সাদং আদীনৱ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অযং দেসনাহাৰো কিং দেসযতীতি চে? অস্সাদং দেসযতি সংৱণ্ণেতি ৱিত্থাৰেতি, আদীনৱং দেসযতি…পে… ৱিত্থাৰেতি, নিস্সৰণং দেসযতি…পে… ৱিত্থাৰেতি, ফলং দেসযতি…পে… ৱিত্থাৰেতি, উপাযং দেসযতি…পে… ৱিত্থাৰেতি, আণত্তিং দেসযতি সংৱণ্ণেতি ৱিত্থাৰেতীতি যোজনো.

এত্থ চ ‘‘অযং দেসনাহাৰো’’তি সদ্দো পুব্বাপৰাপেক্খোতি দট্ঠব্বো. ‘‘‘অস্সাদাদীনৱতা’তিআদিগাথাযং (নেত্তি. ৪) দস্সিতা ইমে অস্সাদাদযো কত্থ সংৱণ্ণেতব্বে পাড়িধম্মে আগতা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘‘অস্সাদাদীনৱতা’তিআদিগাথাযং (নেত্তি. ৪) দস্সিতা ইমে অস্সাদাদযো কত্থ সংৱণ্ণেতব্বে পাড়িধম্মে আগতা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেস্সামী’’তি পটিঞ্ঞাতব্বে পাড়িধম্মে সংৱণ্ণেতব্বে যে অস্সাদাদযো আগতা, তে অযং দেসনাহাৰো দেসযতীতি অধিপ্পাযো.

তত্থ ধম্মসদ্দো পৰিযত্তিসচ্চসমাধিপঞ্ঞাপকতিপুঞ্ঞাপত্তিঞেয্যাদীসু বহূসু অত্থেসু পৱত্তো, তথাপি ইধ পৰিযত্তিধম্মেযেৱ পৱত্তোতি দট্ঠব্বো. অত্থুদ্দেসো পন অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫) ৱুত্তো, তস্মা ইধ মযা ন ৱুত্তো. ৱো-কাৰোপি উপযোগকৰণপদপূৰণসম্পদানত্থেসু দিস্সতি চ, তথাপি ইধ সম্পদানত্থেৱাতি দট্ঠব্বো. ভিক্খন্তি যাচন্তি সীলক্খন্ধাদযো, পচ্চযে ৱা কাযৱিঞ্ঞত্তিযাতি ভিক্খূ, সংসাৰে ভযং ইক্খন্তি পচ্চৱেক্খন্তীতি ৱা ভিক্খূ. ভিক্খৱেতি তে ভিক্খূ আলপতি, কিমত্থাযাতি অত্তনো মুখাভিমুখং কত্ৱা ধম্মস্সৱনে অতিউস্সাহনে নিযোজেতুং আলপতীতি ৱেদিতব্বো.

ধম্মং দেসেস্সামীতি নাহং ইস্সৰতায তুম্হে অঞ্ঞং কিঞ্চি কাৰেয্যামি, ধম্মংযেৱ দেসেস্সামি, দেসেন্তো চ ন অঞ্ঞেসং ধম্মং সুত্ৱা সুতমযঞাণানুসাৰেন দেসেস্সামি, অনাৱৰণঞাণেন সব্বঞেয্যধম্মেসু পচ্চক্খকাৰিতায ইদানি মযাযেৱ পৱত্তিযমানং ধম্মং অহং দেসেস্সামীতি পটিজানাতি. আদিম্হি কল্যাণং আদিকল্যাণং, আদি কল্যাণমেতস্সাতি ৱা আদিকল্যাণং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. আদিকল্যাণাদযো চেত্থ অত্থকল্যাণাদিৱসেন ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা. তেনাহ – ‘‘সীলেন আদিকল্যাণং, সমাধিনা মজ্ঝেকল্যাণং, পঞ্ঞায পৰিযোসানকল্যাণং. বুদ্ধসুবুদ্ধতায ৱা আদিকল্যাণং, ধম্মসুধম্মতায মজ্ঝেকল্যাণং, সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিযা পৰিযোসানকল্যাণং. অথ ৱা উগ্ঘটিতঞ্ঞুৱিনযনেন আদিকল্যাণং, ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুৱিনযনেন মজ্ঝেকল্যাণং, নেয্যপুগ্গলৱিনযনেন পৰিযোসানকল্যাণং. অযমেৱত্থো ইধাধিপ্পেতো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৫).

অৰীযতি ঞাযতীতি অত্থো, অৰ-ধাতুযা নিপ্পৰিযাযতো ঞাণপ্পধানো আৰম্মণিকচিত্তুপ্পাদো অত্থো, ঠানূপচাৰতো অত্থস্স ঞাতব্বস্স আৰম্মণপচ্চযসত্তি অত্থো, ইতি-সদ্দেন সাযেৱ সত্তি পৰামসীযতি, আৰম্মণপচ্চযসত্তিসহিতো আৰম্মণপচ্চযসঙ্খাতো ঞাতব্বো অত্থো ত-পচ্চযস্স অত্থোতি ধাতুপচ্চযানং অত্থৱিসেসো দট্ঠব্বো. অসতি ভৱতীতি ৱা অত্থো, সহ অত্থেন যো ধম্মো ৱত্ততীতি সো ধম্মো সাত্থো, অত্থেন সমন্নাগতো ৱা ধম্মো সাত্থো, সঙ্কাসনাদিছঅত্থপদসমাযোগতো ৱা সাত্থো. অযমেৱত্থো ইধাধিপ্পেতো নেত্তিৱিসযত্তা. সম্পন্নং ব্যঞ্জনং যস্স ধম্মস্সাতি সব্যঞ্জনো. সিথিলধনিতদীঘৰস্সগৰুলহুসম্বন্ধৱৱত্থিতৱিমুত্তনিগ্গহিতসম্পন্নত্তা, অকাৰন্তাদিইত্থিলিঙ্গাদিএকৱচনাদিসম্পন্নত্তা, পমাদলেখাদিৰহিতত্তা চ অৱযৱো সম্পন্নো তংসমূহত্তা ধম্মো সম্পন্নব্যঞ্জনো নাম, অক্খৰাদিছব্যঞ্জনপদসমাযোগা ৱা সব্যঞ্জনো. অযমেৱত্থো ইধাধিপ্পেতো. ইমস্মিং অযং ঊনো, সো নেতব্বো পক্খিপিতব্বোতি উপনেতব্বাভাৱতো কেৱলপৰিপুণ্ণো, সীলক্খন্ধসমাধিক্খন্ধপঞ্ঞাক্খন্ধ- ৱিমুত্তিক্খন্ধৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধপাৰিপূৰিযা ৱা কেৱলপৰিপুণ্ণো. ইধাযং অতিৰেকো, সো অপনেতব্বোতি ৱত্ৱা অপনেতব্বাভাৱতো পৰিসুদ্ধো, চতুৰোঘনিত্থৰণত্থায, লোকামিসনিৰপেক্খতায পৱত্তিযমানত্তা ৱা পৰিসুদ্ধো. সেট্ঠত্তা ব্ৰহ্মচৰিযং, ব্ৰহ্মানং ৱা সেট্ঠানং অৰিযানং চৰিযং ব্ৰহ্মচৰিযং, পব্বজ্জব্ৰহ্মচৰিযমগ্গব্ৰহ্মচৰিযসাসনব্ৰহ্মচৰিযাদীসু সাসনব্ৰহ্মচৰিযং পকাসযিস্সামি, পৰিদীপযিস্সামীতি অত্থো.

‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি…পে… পকাসেস্সামী’’তি পটিঞ্ঞাতব্বে পাড়িধম্মে আগতে অস্সাদাদযো দেসনাহাৰো দেসযতি সংৱণ্ণেতি ৱিত্থাৰেতীতি আচৰিযেন সামঞ্ঞৱসেনেৱ ৱুত্তং, তস্মা দেসনাহাৰো ইধ পাড়িযং আগতং ইমং অস্সাদং দেসযতি, ইধ পাড়িযং আগতং ইমং আদীনৱং দেসযতীতিআদি ৱিসেসো ন ৱিঞ্ঞাতব্বো, ‘‘কথং ৱিঞ্ঞাতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইধ পাড়িযং আগতো অযং অস্সাদো, ইধ পাড়িযং আগতো অযং আদীনৱো’’তি ৱিসেসং নিযমেত্ৱা উপলক্খণনযেন দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো? কামং কামযমানস্সা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু ৱিসযৱিসযিভেদেসু অস্সাদেসু কতমো অস্সাদো তত্থ তেসু পাড়িধম্মেসু কত্থ পাড়িযং আগতোতি পুচ্ছিত্ৱা –

‘‘কামং কামযমানস্স, তস্স চেতং সমিজ্ঝতি;

অদ্ধা পীতিমনো হোতি, লদ্ধা মচ্চো যদিচ্ছতী’’তি. (সু. নি. ৭৭২; মহানি. ১) –

ইধ পাড়িগাথাযং যো ৱিসযভূতো অস্সাদো আগতো, সো অযং অস্সাদেতব্বো অস্সাদো দেসনাহাৰস্স ৱিসযোতি. অট্ঠকথাযং পন –

‘‘এৱং ভগৱতা দেসিতো, পকাসিতো চ সাসনধম্মো যেসং অস্সাদাদীনং দস্সনৱসেন পৱত্তো, তে অস্সাদাদযো দেসনাহাৰস্স ৱিসযভূতা যত্থ যত্থ পাঠে সৱিসেসং ৱুত্তা, ততো ততো নিদ্ধাৰেত্ৱা উদাহৰণৱসেন ইধানেত্ৱা দস্সেতুং ‘তত্থ কতমো অস্সাদো’তিআদি আৰদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৫) ৱুত্তং.

তত্থ অস্সাদীযতেতি অস্সাদো, অস্সাদেতব্বো ৱত্থুকামো. কামীযতেতি কামো, ৱত্থুকামো চ. তং কামযতীতি কামযমানো, সত্তো. তস্স পীতিযা যুত্তং মনো এতস্সাতি পীতিমনো. মনতি জানাতীতিআদিৱচনত্থেন মচ্চো. কামং কামিতব্বং ৱত্থু কামযমানস্স তস্স সত্তস্স এতং কামিতব্বং ৱত্থু সচে সমিজ্ঝতি, এৱং সতি সো সত্তো অদ্ধা পীতিমনো হোতি. যো মচ্চো যং ৱত্থুং ইচ্ছতি, তং ৱত্থুং সো মচ্চো লদ্ধা অদ্ধা পীতিমনো হোতীতি গাথাযত্থো দট্ঠব্বো.

‘‘কামং …পে… পীতিমনো হোতী’’তি এত্তকমেৱ অৱত্ৱা ‘‘লদ্ধা মচ্চো যদিচ্ছতী’’তি ৱুত্তত্তা লোভনীযং ৱত্থুংযেৱ লদ্ধা পীতিমনো ন হোতি, অথ খো পত্থেতব্বং পূজেতব্বন্তি সব্বং লদ্ধা মচ্চো পীতিমনো চ হোতীতি অতিৰেকত্থো দট্ঠব্বো.

ৱিসযভূতো অস্সাদেতব্বো অস্সাদো ইধ পাড়িযং গাথাযং আগতোতি আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘দুক্খদোমনস্সাদিভেদেসু আদীনৱেসু কতমো আদীনৱো কত্থ পাড়িধম্মে আগতো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো আদীনৱো? তস্স চে কামযানস্সা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু দুক্খদোমনস্সাদীসু আদীনৱেসু কতমো আদীনৱো তত্থ তেসু পাড়িধম্মেসু কত্থ পাড়িযং আগতোতি পুচ্ছিত্ৱা –

‘‘তস্স চে কামযানস্স, ছন্দজাতস্স জন্তুনো;

তে কামা পৰিহাযন্তি, সল্লৱিদ্ধোৱ ৰুপ্পতী’’তি. (সু. নি. ৭৭৩; মহানি. ২) –

ইধ পাড়িগাথাযং যো দোমনস্সসঙ্খাতো আদীনৱো আগতো, সো অযং দোমনস্সসঙ্খাতো আদীনৱো দেসনাহাৰস্স ৱিসযোতি.

গাথাযং পন কামযতি ইচ্ছতীতি কামযানো. অথ ৱা যাযতি গচ্ছতীতি যানো, কামেন যানো কামযানো, তস্স. ছন্দো জাতো যস্স সো ছন্দজাতো, তস্স. ৱিজ্ঝীযতেতি ৱিদ্ধো, সল্লতি পৱিসতীতি সল্লো, সল্লেন ৱিদ্ধো সল্লৱিদ্ধো. কামং কামযানস্স ছন্দজাতস্স জন্তুনো যে কামা লভিতব্বা, তে কামা কেনচি অন্তৰাযেন যদা পৰিহাযন্তি, তদা সো জন্তু ৰুপ্পতি. কীদিসোৱ ৰুপ্পতি? অযোমযসল্লৱিদ্ধো মিগো ৰুপ্পতি ইৱ, পৰিহীনকামো জন্তু ৰুপ্পতীতি দট্ঠব্বো. এত্থ চ ‘‘ৰুপ্পতী’’তিৱচনেন দোমনস্সুপ্পত্তি দস্সিতাতি দট্ঠব্বা.

দোমনস্সভূতো আদীনৱো ইধ পাড়িযং আগতোতি আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘মগ্গনিব্বানৱসেন দুৱিধেসু নিস্সৰণেসু কতমং নিস্সৰণং কত্থ পাড়িযং আগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমং নিস্সৰণং? যো কামে পৰিৱজ্জেতী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু মগ্গনিব্বানৱসেন দুৱিধেসু নিস্সৰণেসু কতমং নিস্সৰণং তত্থ তেসু পাড়িধম্মেসু কত্থ পাড়িধম্মে আগতন্তি পুচ্ছিত্ৱা –

‘‘যো কামে পৰিৱজ্জেতি, সপ্পস্সেৱ পদা সিৰো;

সোমং ৱিসত্তিকং লোকে, সতো সমতিৱত্ততী’’তি. (সু. নি. ৭৭৪; মহানি. ৩) –

ইধ পাড়িগাথাযং যং সমতিৱত্তনকৰণং মগ্গসঙ্খাতং নিস্সৰণং আগতং, তং ইদং মগ্গসঙ্খাতং সমতিৱত্তনকৰণং নিস্সৰণং দেসনাহাৰস্স ৱিসযন্তি.

গাথাযং যোতি ঝানলাভী ৱা অৰিযো ৱা. কামেতি ৱুত্তপ্পকাৰো ৱত্থুকামো. তেসু পৱত্তছন্দৰাগস্স ৱিক্খম্ভনেন ৱা সমুচ্ছিন্দনেন ৱা পৰিৱজ্জেতি. কিং পৰিৱজ্জেতি ইৱ ৱজ্জেতি? সপ্পস্স সিৰো সিৰং চক্খুমা পুৰিসো দিস্ৱা পদা পাদেন পৰিৱজ্জেতি ইৱ, এৱং পৰিৱজ্জেতি. সতো সতিসম্পন্নো সো পুগ্গলো লোকে ৰূপাদীসু ৱিসত্তিকং ইমং তণ্হং যেন মগ্গেন সমতিৱত্ততি সং সুট্ঠু অতিক্কমিত্ৱা ৱত্ততি, ইদং মগ্গসঙ্খাতং সমতিৱত্তনকৰণং একদেসং নিস্সৰণং নামাতি যোজেতব্বং. ‘‘পাদা’’তি ৱত্তব্বে আকাৰস্স ৰস্সং কত্ৱা ‘‘পদা’’তি ৱুত্তং. পাদাতি চ পাদেন যথা ‘‘অমোহভাৱা অমোহভাৱেনা’’তি. তেন ৱুত্তং ‘‘অত্তনো পাদেনা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৫).

একদেসো ৱিসযসঙ্খাতো অস্সাদো ইধ পাড়িযং আগতোতি আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘একদেসো ৱিসযিসঙ্খাতো অস্সাদো কত্থ পাড়িযং আগতো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো? খেত্তং ৱত্থু’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. অথ ৱা ‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো? খেত্তং ৱত্থু’’ন্তিআদি কস্মা এৱং আৰদ্ধং, ননু ‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো? কামং কামযমানস্সা’’তিআদিনা অস্সাদো ৱিভত্তো? সচ্চং, অস্সাদো পন দুৱিধো ৱিসযৱিসযিৱসেন, তস্মিং ৱিসযসঙ্খাতো অস্সাদো পুব্বে ৱিভত্তো, ইদানি ৱিসযিসঙ্খাতং অস্সাদং ৱিভজিতুং ‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো? খেত্তং ৱত্থু’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু ৱিসযৱিসযিভেদেসু অস্সাদেসু কতমো অস্সাদো তত্থ তেসু পাড়িধম্মেসু কত্থ পাড়িযং আগতোতি পুচ্ছিত্ৱা –

‘‘খেত্তং ৱত্থুং হিৰঞ্ঞং ৱা, গৱাস্সং দাসপোৰিসং;

থিযো বন্ধূ পুথূ কামে, যো নৰো অনুগিজ্ঝতী’’তি. (সু. নি. ৭৭৫; মহানি. ৪) –

ইধ পাড়িগাথাযং যো অনুগিজ্ঝনসঙ্খাতো অস্সাদো আগতো, সো অযং অনুগিজ্ঝনসঙ্খাতো ৱিসযিঅস্সাদো দেসনাহাৰস্স ৱিসযোতি.

গাথাযং খেত্তন্তি খিপীযন্তি বীজানি এত্থ ঠানেতি খেত্তং. খিপন্তানং জনানং খিপনকিৰিযা খিপ-ধাতুযা মুখ্যত্থো, খিপনকিৰিযাজনকো চিত্তুপ্পাদো ফলূপচাৰত্থো, তস্স চিত্তুপ্পাদস্স উপনিস্সযপচ্চযভূতস্স কেদাৰস্স ৱিৰুড়্হাপনসত্তি ফলূপচাৰত্থো, ইতি-সদ্দেন সা ৱিৰুড়্হাপনসত্তিযেৱ পৰামসীযতি, তস্সা সত্তিযা পতিট্ঠং কেদাৰসঙ্খাতং ঠানং ত-পচ্চযত্থো. এস নযো তীসু পিটকেসু এৱৰূপেসু চ ৱচনত্থেসু যথাৰহং নীহৰিত্ৱা গহেতব্বো. ৱপন্তি পতিট্ঠহন্তি এত্থাতি ৱত্থু. অপৰণ্ণাদীনং পতিট্ঠহনং ৱপ-ধাতুযা মুখ্যত্থো, ঠানস্স পতিট্ঠাপনসত্তি ফলূপচাৰত্থো, ইতি-সদ্দেন সা পতিট্ঠাপনসত্তি পৰামসীযতি. তস্সা সত্তিযা পতিট্ঠট্ঠানং ত-পচ্চযত্থো. খেত্তং পন পুব্বণ্ণৱিৰূহনট্ঠানং, ৱত্থু অপৰণ্ণৱিৰূহনট্ঠানং.

হিনোতি পৱত্ততি পীতিসোমনস্সন্তি হি, কিং তং? পীতিসোমনস্সং, ৰাতি পৱত্তেতি জাতৰূপন্তি ৰং, কিং তং? জাতৰূপং, হিং ৰন্তি হিৰং, দুতিযাতপ্পুৰিসসমাসো. ঞাপেতি তোসেতীতি ঞং, কিং তং? জাতৰূপং. হিৰং হুত্ৱা ঞং হিৰঞ্ঞং, পৱত্তমানং পীতিসোমনস্সং পৱত্তেত্ৱা জনে ৱিসেসেন তোসেতীতি অত্থো গহেতব্বো. ৱা-সদ্দো ৱুত্তাৱুত্তত্থসমুচ্চযত্থো. গচ্ছন্তি ৱিসেসেনাতি গাৱো, ৰত্তিন্দিৱং অসন্তি ভক্খন্তি ৱিসেসেনাতি অস্সা, গাৱো চ অস্সা চ গৱাস্সং. দাতব্বং পঠমং দেন্তীতি দা, অসন্তি ভক্খন্তীতি অসা, দত্ৱা অসা দাসা, সামিকানং দাতব্বং পঠমং দত্ৱা পচ্ছা অসন্তি ভক্খন্তীতি অত্থো. সামিকেহি ৱা দিন্নং অসন্তি ভক্খন্তীতি দাসা, দুক্খেন কসিৰেন অসন্তি পৱত্তন্তীতি ৱা দাসা,. মাতাপিতূনং হদযং পুৰেন্তীতি পুৰিসা, পুৰং হিতং ৱা ইসন্তি গৱেসন্তীতি পুৰিসা. বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধচক্কৱত্তিভাৱং পুৰেতি কম্মন্তি পুৰং, কিং তং? বলৱকম্মং, পুৰং ইসন্তি সীলেনাতি ৱা পুৰিসা. পুৰিসা এৱ হি সম্মাসম্বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধচক্কৱত্তিভাৱং গচ্ছন্তি. ‘‘পুৰি উচ্চট্ঠানে সেন্তীতি ৱা পুৰিসা. পুৰিসা হি মাতূনং পিতুট্ঠানে ঠিতা’’তি ইমে ৱচনত্থা ৱুত্তপ্পকাৰা যুত্তাযেৱ অত্থসম্ভৱতো. দাসা চ পুৰিসা চ দাসপোৰিসং, মজ্ঝে ৱুদ্ধি. এত্থ চ দাসগ্গহণেন দাসীপি গহিতা. দাসা দুক্কটজনা, পুৰিসা সুখিতজনাতি ৱিসেসো দট্ঠব্বো. ঠন্তি পতিট্ঠহন্তি এত্থ মাতুগামে পুত্তধীতাতি থিযো. নৰসদ্দস্স ৱিগ্গহত্থো হেট্ঠা ৱুত্তোৱ.

একদেসো দোমনস্সসঙ্খাতো আদীনৱো ইধ পাড়িগাথাযং আগতোতি আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘দুক্খসঙ্খাতো আদীনৱো কত্থ পাড়িযং আগতো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো আদীনৱো? অবলা নং বলীযন্তী’’তিআদি আৰদ্ধং. অথ ৱা ‘‘তত্থ কতমো আদীনৱো? অবলা নং বলীযন্তী’’তিআদি কস্মা এৱং আৰদ্ধং, ননু ‘‘তত্থ কতমো আদীনৱো? তস্স চে কামযানস্সা’’তিআদিনা আদীনৱো ৱিভত্তোতি? সচ্চং, আদীনৱো পন বহুৱিধো দুক্খদোমনস্সাদিৱসেন, তস্মিং বহুৱিধে আদীনৱে একদেসো দোমনস্সসঙ্খাতো আদীনৱো পুব্বে ৱিভত্তো, ইদানি দুক্খসঙ্খাতং আদীনৱং ৱিভজিতুং ‘‘তত্থ কতমো আদীনৱো? অবলা নং বলীযন্তী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু দুক্খদোমনস্সাদীসু আদীনৱেসু কতমো আদীনৱো তত্থ তেসু পাড়িধম্মেসু কত্থ পাড়িধম্মে আগতোতি পুচ্ছিত্ৱা –

‘‘অবলা নং বলীযন্তি, মদ্দন্তেনং পৰিস্সযা;

ততো নং দুক্খমন্ৱেতি, নাৱং ভিন্নমিৱোদক’’ন্তি. (সু. নি. ৭৭৬; মহানি. ৫) –

ইধ পাড়িগাথাযং যো দুক্খসঙ্খাতো একদেসো আদীনৱো আগতো, সো অযং দুক্খসঙ্খাতো একদেসো আদীনৱো দেসনাহাৰস্স ৱিসযোতি.

গাথাযং নত্থি বলং এতেসং কিলেসানন্তি অবলা. কস্মা কিলেসা অবলা হোন্তীতি? কুসলেহি পহাতব্বত্তা. নৰন্তি খেত্তাদিকামে অনুগিজ্ঝন্তং নৰং, সদ্ধাবলাদিৱিৰহতো ৱা অবলং তং নৰং বলীযন্তি অভিভৱন্তি. কিঞ্চাপি কিলেসা কুসলেহি পহাতব্বত্তা অবলা হোন্তি, তথাপি কামমনুগিজ্ঝন্তং সদ্ধাবলাদিৱিৰহিতং অভিভৱিতুং সমত্থা ভৱন্তি. মদ্দন্তেনং পৰিস্সযাতি কামগিদ্ধং কামে পৰিযেসন্তং, কামং ৰক্খন্তঞ্চ এনং নৰং পৰি সমন্ততো পৰিপীড়েত্ৱা অযন্তি পৱত্তন্তীতি পৰিস্সযা, সীহব্যগ্ঘাদযো চেৱ কাযদুচ্চৰিতাদযো চ মদ্দন্তি. ততো তেহি পৰিস্সযেহি অভিভূতং নং নৰং জাতিআদিদুক্খং অন্ৱেতি অনুগচ্ছতি. কিমিৱ অন্ৱেতি? উদকং ভিন্ননাৱং অন্ৱেতি ইৱ, এৱং অন্ৱেতীতি অত্থো.

একদেসং মগ্গসঙ্খাতং নিস্সৰণং ইধ পাড়িগাথাযং আগতন্তি আচৰিযেন ৱিভত্তং, অম্হেতি চ ৱিঞ্ঞাতং, ‘‘নিব্বানসঙ্খাতং একদেসং নিস্সৰণং কত্থ পাড়িধম্মে আগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমং নিস্সৰণং? তস্মা জন্তু সদা সতো’’তিআদি আৰদ্ধং. অথ ৱা ‘‘তত্থ কতমং নিস্সৰণং? তস্মা জন্তু সদা সতো’’তিআদি কস্মা এৱং আৰদ্ধং, ননু ‘‘তত্থ কতমং নিস্সৰণং? যো কামে পৰিৱজ্জেতী’’তিআদিনা নিস্সৰণং ৱিভত্তন্তি? সচ্চং, নিস্সৰণং পন দুৱিধং মগ্গনিব্বানৱসেন, তত্থ দুৱিধে নিস্সৰণে মগ্গসঙ্খাতং নিস্সৰণং পুব্বে ৱিভত্তং, ইদানি নিব্বানসঙ্খাতং নিস্সৰণং ৱিভজিতুং ‘‘তত্থ কতমং নিস্সৰণং? তস্মা জন্তু সদা সতো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু মগ্গনিব্বানেসু নিস্সৰণেসু একদেসং নিব্বানসঙ্খাতং নিস্সৰণং তত্থ তেসু পাড়িধম্মেসু কত্থ পাড়িধম্মে আগতন্তি পুচ্ছিত্ৱা –

‘‘তস্মা জন্তু সদা সতো, কামানি পৰিৱজ্জযে;

তে পহায তৰে ওঘং, নাৱং সিত্ৱাৱ পাৰগূ’’তি. –

ইধ পাড়িগাথাযং যং নিব্বানসঙ্খাতং নিস্সৰণং আগতং, ইদং নিস্সৰণং দেসনাহাৰস্স ৱিসযন্তি.

গাথাযং তস্মাতি যস্মা কামগিদ্ধং নৰং দুক্খং অন্ৱেতি, তস্মা জন্তু সদা সব্বকালে পুব্বৰত্তাপৰৰত্তে জাগৰিযানুযোগেন সতো সতিসম্পন্নো হুত্ৱা কামানি কিলেসকামে ৱিক্খম্ভনৱসেন ৱা সমুচ্ছেদৱসেন ৱা পৰিৱজ্জযে পৰিজহেয্য. তে কামে অৰিযমগ্গেন পহায চতুব্বিধং ওঘং তৰেয্য তৰিতুং সক্কুণেয্য. কো তৰতি ইৱ তৰেয্য? নাৱাসামিকো নাৱং যং পৱিসন্তং উদকং সিত্ৱা বহি সিঞ্চিত্ৱা লহুকায নাৱায অপ্পকসিৰেন তৰিত্ৱা পাৰগূ পাৰং গচ্ছতি ইৱ, এৱং অত্তনি পৱত্তং কিলেসূদকং সিঞ্চিত্ৱা অৰিযমগ্গেন নীহৰিত্ৱা লহুকেন অত্তভাৱেন অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা নিব্বানেন পাৰং নিব্বানং সন্তিং গচ্ছেয্যাতি অত্থো. ইদং নিব্বানং কস্মা নিস্সৰণং হোতি? সব্বসঙ্খতনিস্সৰণতো নিস্সৰণং নাম.

ইদং নিস্সৰণং ইধ পাড়িধম্মে আগতন্তি আচৰিযেন ৱিভত্তং, অম্হেহি চ ৱিঞ্ঞাতং, ‘‘কতমং ফলং কত্থ পাড়িধম্মে আগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমং ফলং? ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰি’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু ৰক্খননিপ্ফাদনমচ্চুতৰণাদীসু ফলেসু কতমং ফলং তত্থ তেসু পাড়িধম্মেসু কত্থ পাড়িধম্মে আগতন্তি পুচ্ছিত্ৱা –

‘‘ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰিং, ছত্তং মহন্তং যথ ৱস্সকালে;

এসানিসংসো ধম্মে সুচিণ্ণে, ন দুগ্গতিং গচ্ছতি ধম্মচাৰী’’তি. (সু. নি. ১০২, ১০৩) –

ইধ পাড়িগাথাযং যং অনত্থেহি ধম্মস্স ৰক্খনফলং আগতং, ৰক্খাৱহনস্স অব্ভুদযস্স যঞ্চ নিপ্ফাদনং ফলং আগতং, ইদং ৰক্খননিপ্ফাদনং ফলং দেসনাহাৰস্স ৱিসযন্তি.

গাথাযং ধম্মোতি যেন পুগ্গলেন যো দানাদিপ্পভেদো পুঞ্ঞধম্মো নিব্বত্তিতো, সো ধম্মো. ধম্মচাৰিং ধম্মনিব্বত্তকং তং পুগ্গলং অনত্থেহি ৰক্খতি. কিমিৱ? ৱস্সকালে দেৱে ৱস্সন্তে সতি মহন্তং কুসলেন ধাৰেতব্বং ছত্তং ধাৰেন্তং কুসলং তং জনং ৱস্সতেমনতো ৰক্খতি যথা, এৱং ৰক্খিতব্বো ধম্মোপি অত্তসম্মাপণিধানেন অপ্পমত্তো হুত্ৱা সুট্ঠু ধম্মং ৰক্খন্তংযেৱ ৰক্খতি, তাদিসো ধম্মচাৰীযেৱ দুগ্গতিং ন গচ্ছতি. এসো আনিসংসো সুচিণ্ণে সুচিণ্ণস্স ধম্মে ধম্মস্স আনিসংসোতি অত্থো.

একদেসং ফলং ইধ পাড়িধম্মে আগতন্তি আচৰিযেন ৱিভত্তং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কতমো উপাযো কত্থ পাড়িযং আগতো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো উপাযো? সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠেসু ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমনিব্বিদাদীসু উপাযেসু কতমো উপাযো তত্থ তেসু পাড়িধম্মেসু কত্থ পাড়িধম্মে আগতোতি পুচ্ছিত্ৱা –

‘‘সব্বে সঙ্খাৰা ‘অনিচ্চা’তি…পে…;

সব্বে ধম্মা ‘অনত্তা’তি, যদা পঞ্ঞায পস্সতী’’তি. (ধ. প. ২৭৭-২৭৯) –

ইধ পাড়িগাথাসু যো ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমনিব্বিদাঞাণসঙ্খাতো ৱিসুদ্ধিযা অধিগমহেতুভাৱতো মগ্গো আগতো, অযং উপাযো দেসনাহাৰস্স ৱিসযোতি.

গাথাসু সব্বে নিৰৱসেসা কম্মচিত্তোতুআহাৰেহি সঙ্খৰিতা সঙ্খতসঙ্খাৰা হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চা ইতি যদা পঞ্ঞায পস্সতি, অথ অনিচ্চে দুক্খসভাৱে নিব্বিন্দতি, এসো ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমো নিব্বিন্দনঞাণসঙ্খাতো ধম্মো ৱিসুদ্ধিযা মগ্গোতি. ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তিআদীসু সঙ্খাৰানং সঙ্খতধম্মভাৱো পচ্চযাকাৰৱিভঙ্গট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খাৰপদনিদ্দেস) ৱুত্তোৱ, তং ৱিভঙ্গট্ঠকথং অনোলোকেত্ৱা একচ্চে আচৰিযা ‘‘ৱিপস্সনাঞাণাৰম্মণত্তা তেভূমকধম্মাযেৱা’’তি ৱদন্তি, এৱং সতি মগ্গফলধম্মানং নিচ্চাদিভাৱো ভৱেয্য, তস্মা ৱিভঙ্গট্ঠকথানুৰূপোৱ অত্থো দট্ঠব্বো. দুক্খাতি দুক্খদুক্খৱিপৰিণামদুক্খসঙ্খাৰদুক্খভাৱেন দুক্খা. অনত্তাতি নিচ্চসাৰসুখসাৰঅত্তসাৰৰহিতত্তা অসাৰকট্ঠেন অনত্তা, অৱসৱত্তনট্ঠেন ৱা অনত্তা.

একদেসো উপাযো ইধ পাড়িধম্মে আগতোতি আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমা আণত্তি কত্থ পাড়িধম্মে আগতা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমা আণত্তি? চক্খুমা ৱিসমানীৱা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘অস্সাদাদীনৱতা’’তিআদিগাথাযং নিদ্দিট্ঠাসু পাপদুচ্চৰিতপৰিৱজ্জনাণত্তিকল্যাণসুচৰিতচৰণাণত্তিআদীসু কতমাণত্তি তত্থ তেসু পাড়িধম্মেসু কত্থ পাড়িধম্মে আগতাতি পুচ্ছিত্ৱা –

‘‘চক্খুমা ৱিসমানীৱ, ৱিজ্জমানে পৰক্কমে;

পণ্ডিতো জীৱলোকস্মিং, পাপানি পৰিৱজ্জযে’’তি. (উদা. ৪৩) –

ইধ পাড়িধম্মে যা পাপদুচ্চৰিতপৰিৱজ্জনাণত্তি আগতা, অযং পাপদুচ্চৰিতপৰিৱজ্জনাণত্তি দেসনাহাৰস্স ৱিসযাতি.

গাথাযং চক্খুমা পুৰিসো ৱিজ্জমানে পৰক্কমে আৱহিতং সৰীৰং আৱহন্তোৱ হুত্ৱা ৱিসমানি ভূমিপ্পদেসানি ৱা ৱিসমে হত্থিআদযো ৱা পৰিৱজ্জেতি ইৱ, এৱং জীৱলোকস্মিং পণ্ডিতো পাপানি লামকানি দুচ্চৰিতানি পৰিৱজ্জেতি. আণত্তি নাম আণাৰহস্স ধম্মৰাজস্স ভগৱতো আণা, সা বহুৱিধা, তস্মা ‘‘কৰেয্য কল্যাণ’’ন্তিআদিগাথাযং সুচৰিতচৰণা আণত্তি.

‘‘উপেথ সৰণং বুদ্ধং, ধম্মং সঙ্ঘঞ্চ তাদিনং;

সমাদিযথ সীলানি, তং ৱো অত্থায হেহিতী’’তি. (থেৰীগা. ২৪৯-২৫০, ২৮৯-২৯০) –

আদীসু গাথাসু সৰণগমনাণত্তিসীলসমাদানাণত্তিআদি আগতাতি.

‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সূ’’তিআদি কস্মা এৱং আৰদ্ধং, ননু ‘‘তত্থ কতমং ফলং? ধম্মো হৱে’’তিআদিনা, ‘‘তত্থ কতমো উপাযো? সব্বে সঙ্খাৰা’’তিআদিনা, ‘‘তত্থ কতমা আণত্তি? চক্খুমা’’তিআদিনা চ ফলূপাযাণত্তিযো ৱিভত্তাতি? সচ্চং, ৱিসুং ৱিসুং পন সুত্তেসু আগতা ফলূপাযাণত্তিযো ৱিভত্তা, ইদানি একতো আগতা ফলূপাযাণত্তিযো ৱিভজিতুং ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সূ’’তিআদি আৰদ্ধং.

তত্থ সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সূতি সব্বম্পি সঙ্খাৰলোকং অত্ততো সুঞ্ঞোতি অৱসৱত্তিতাসল্লক্খণৱসেন ৱা তুচ্ছভাৱসমনুপস্সনৱসেন ৱা পস্সাতি ইদং ভগৱতো ৱচনং ৱিধানভাৱতো আণত্তি নাম. নিচ্চসাৰসুখসাৰঅত্তসাৰাদিৰহিতত্তা ‘‘মোঘৰাজা’’তি আলপতি, সদ্ধাসীলসুতচাগাদিৰহিতত্তা ৱা মোঘো.

‘‘সদা সতো’’তি পুগ্গলৱসেন ৱুত্তায সতিযা সুঞ্ঞতাদস্সনস্স সম্পজানহেতুভাৱতো সতিযেৱ উপাযো, ন সতিমাতি এত্থ সতীতি অধিপ্পাযো.

অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চাতি এত্থ অত্তানুদিট্ঠি নাম ‘‘ৰূপং অত্তা, ৰূপৱা অত্তা, ৰূপস্মিং অত্তা, অত্তনি ৰূপ’’ন্তিআদিপ্পকাৰা ৱীসতিৱত্থুকা দিট্ঠি. মগ্গেন ঊহচ্চ সমুচ্ছিন্দিত্ৱা এৱং ৱুত্তৱিধিনা মচ্চুতৰো মচ্চুনো ৱিসযাতিক্কন্তো সিযা ভৱেয্য. এত্থ যং মচ্চুৱিসযং তৰণং অতিক্কমনং, তস্স অতিক্কমনস্স যঞ্চ পুব্বভাগপটিপদাসম্পজ্জনং, ইদং ভগৱতো দেসনায ফলং দেসনাহাৰস্স ৱিসযন্তি অধিপ্পাযো. পুব্বে ৱিসুং ৱিসুং ফলূপাযাণত্তিযো ৱিভত্তাপি –

‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সু, মোঘৰাজ সদা সতো;

অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ, এৱং মচ্চুতৰো সিযা’’তি. (সু. নি. ১১২৫; মহানি. ১৮৬; চূড়নি. পিঙ্গিযমাণৱপুচ্ছা ১৪৪, মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮) –

একগাথাযং পুন একতো ৱিভজনতো ফলাদীসু একতো দস্সিতেসু সব্বত্থ সুত্তেসু ৱা সব্বত্থ গাথাসু ৱা ফলাদযো দস্সেতব্বা অস্সাদাদযো ৱিয কত্থচি নিদ্ধাৰেত্ৱাতি ৱিসেসো ৱিজানিতব্বো. তেনাহ অট্ঠকথাচৰিযো ‘‘যথা পন…পে… একতো উদাহৰণং কতন্তি দট্ঠব্ব’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৫).

৬. দেসনাহাৰস্স ৱিসযভূতা অস্সাদাদযো ‘‘ইধ পাড়িধম্মে অযং অস্সাদো আগতো, ইধ পাড়িধম্মে অযং আদীনৱো আগতো’’তিআদিনা ৱিসেসতো নিদস্সনৱসেন সৰূপতো আচৰিযেন ৱিভত্তা, তে অস্সাদাদযো তিণ্ণং উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনং পুগ্গলানং সামঞ্ঞতো ভগৱা কিং নু খো দেসেতি, উদাহু একস্স পুগ্গলস্স যথালাভং কিং নু দেসেতীতি অনুযোগস্স সম্ভৱতো ইমস্স পুগ্গলস্স ইমং দেসেতি, ইমস্স পুগ্গলস্স ইমং দেসেতীতি পুগ্গলভেদেন অস্সাদাদযো ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থ ভগৱা উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্সা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তেসু অস্সাদাদীসু. নিস্সৰণং উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স পুগ্গলস্স ভগৱা দেসেতি, আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ ইমে দ্ৱে ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুস্স পুগ্গলস্স ভগৱা দেসেতি, অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ ইমে তযো নেয্যস্স পুগ্গলস্স ভগৱা দেসেতীতি যোজনত্থো দট্ঠব্বো.

অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৱং অস্সাদাদযো উদাহৰণৱসেন সৰূপতো দস্সেত্ৱা ইদানি তত্থ পুগ্গলৱিভাগেন দেসনাৱিভাগং দস্সেতুং ‘তত্থ ভগৱা’তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.

তত্থ উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্সাতি উগ্ঘটীযতে পটিৱিজ্ঝীযতে, ঠপীযতে ৱা সপ্পভেদো ৱিত্থাৰো অত্থোতি উগ্ঘটিতো, জানাতীতি ঞূ, উগ্ঘটিতং অত্থং ঞূ উগ্ঘটিতঞ্ঞূ, উদ্দেসমত্তেনেৱ সপ্পভেদং সৱিত্থাৰং পটিৱিজ্ঝিতব্বং অত্থং পটিৱিজ্ঝতীতি অত্থো. যো পুগ্গলো উদ্দেসেনেৱ উদ্দিট্ঠমত্তেনেৱ অত্থং ঞত্ৱা অত্থসিদ্ধিপ্পত্তো হোতি, সো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ নাম.

ৱিপঞ্চীযতে ৱিত্থৰীযতে অত্থোতি ৱিপঞ্চিতো, তং জানাতীতি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ. যো পুগ্গলো নিদ্দেসেন নিদ্দিট্ঠমত্তমেৱ অত্থং ঞত্ৱা অত্থসিদ্ধিপ্পত্তো, সো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ নাম.

পটিনিদ্দেসেন অত্থো নেতব্বো পাপেতব্বোতি নেয্যো. যো পুগ্গলো পটিনিদ্দেসেন ৱা পটিলোমেন ৱা ৱিভত্তং এৱ অত্থং ঞত্ৱা অত্থসিদ্ধিপ্পত্তো, সো নেয্যো নাম. নিস্সৰণদেসনাযেৱ উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স পটিৱেধাভিসমযো সিদ্ধো হোতি, আদীনৱদেসনায চেৱ নিস্সৰণদেসনায চ ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুস্স পটিৱেধাভিসমযো সিদ্ধো হোতি, অস্সাদদেসনায চ আদীনৱদেসনায চ নিস্সৰণদেসনায চ নেয্যস্স পটিৱেধাভিসমযো সিদ্ধো হোতীতি অধিপ্পাযো ইধ গহেতব্বো.

পদপৰমো পনেত্থ পটিৱেধাভিসমযভজনাভাৱতো ন গহিতো. তস্মিঞ্চ অগ্গহিতে অস্সাদো, আদীনৱো, নিস্সৰণং, অস্সাদাদীনৱা, অস্সাদনিস্সৰণানি, আদীনৱনিস্সৰণানি, অস্সাদাদীনৱনিস্সৰণানি চাতি সত্তসু পট্ঠাননযেসু ততিযছট্ঠসত্তমাৱ গহিতা, অৱসেসা চত্তাৰো নযা ন গহিতা. ৱেনেয্যৱিনযনাভাৱতো হি গহণাগহণং দট্ঠব্বং. ৱেনেয্যৱিনযঞ্চ ৱেনেয্যানং সন্তানে অৰিযমগ্গস্সুপ্পাদনং, ন সাসনৱিনযনমত্তং, অৰিযমগ্গুপ্পাদনঞ্চ যথাৱুত্তেহি এৱ তীহি পদট্ঠাননযেহি সিজ্ঝতীতি ইতৰে নযা ইধ ন ৱুত্তা.

যস্মা পন পেটকে (পেটকো. ২৩) –

‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো চ আদীনৱো চ?

‘যানি কৰোতি পুৰিসো, তানি পস্সতি অত্তনি;

কল্যাণকাৰী কল্যাণং, পাপকাৰী চ পাপক’ন্তি.

‘‘তত্থ যং কল্যাণকাৰী কল্যাণং পচ্চনুভোতি, অযং অস্সাদো. যং পাপকাৰী পাপং পচ্চনুভোতি, অযং আদীনৱো.

‘‘অট্ঠিমে, ভিক্খৱে, লোকধম্মা. কতমে অট্ঠ? ‘লাভো’তিআদি (অ. নি. ৮.৬). তত্থ লাভো যসো সুখং পসংসা, অযং অস্সাদো. অলাভো অযসো দুক্খং নিন্দা, অযং আদীনৱো.

‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো চ নিস্সৰণঞ্চ?

‘সুখো ৱিপাকো পুঞ্ঞানং, অধিপ্পাযো চ ইজ্ঝতি;

খিপ্পঞ্চ পৰমং সন্তিং, নিব্বানমধিগচ্ছতী’তি. –

অযং অস্সাদো চ নিস্সৰণঞ্চ.

‘‘দ্ৱত্তিংসিমানি, ভিক্খৱে, মহাপুৰিসস্স মহাপুৰিসলক্খণানি, যেহি সমন্নাগতস্স মহাপুৰিসস্স দ্ৱেযেৱ গতিযো ভৱন্তি…পে… ৱিৱটচ্ছদোতি সব্বং লক্খণসুত্তং (দী. নি. ৩.১৯৯) অযং অস্সাদো চ নিস্সৰণঞ্চ.

‘‘তত্থ কতমো আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চ?

‘ভাৰা হৱে পঞ্চক্খন্ধা, ভাৰহাৰো চ পুগ্গলো;

ভাৰাদানং দুখং লোকে, ভাৰনিক্খেপনং সুখং.

‘নিক্খিপিত্ৱা গৰুং ভাৰং, অঞ্ঞং ভাৰং অনাদিয;

সমূলং তণ্হমব্বুয্হ, নিচ্ছাতো পৰিনিব্বুতো’তি. (সং. নি. ৩.২২) –

অযং আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চ.

‘‘তত্থ কতমো অস্সাদো চ আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চ?

‘কামা হি চিত্ৰা মধুৰা মনোৰমা, ৱিৰূপৰূপেন মথেন্তি চিত্তং;

তস্মা অহং পব্বজিতোম্হি ৰাজ, অপণ্ণকং সামঞ্ঞমেৱ সেয্যো’তি. (ম. নি. ২.৩০৭; থেৰগা. ৭৮৭; পেটকো. ২৩) –

অযং অস্সাদো চ আদীনৱো চ নিস্সৰণঞ্চা’’তি ৱুত্তং, তস্মা তেপি নযা ইধ নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱেদিতব্বা. ফলাদীসুপি অযং নযো লব্ভতিযেৱ.

যস্মা পেটকে (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ২.১.৯) – ‘‘তত্থ কতমং ফলঞ্চ উপাযো চ? ‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপ্পঞ্ঞো’তি গাথা, ইদং ফলঞ্চ উপাযো চ.

‘‘তত্থ কতমং ফলঞ্চ আণত্তি চ?

‘সচে ভাযথ দুক্খস্স, সচে ৱো দুক্খমপ্পিযং;

মাকত্থ পাপকং কম্মং, আৱি ৱা যদি ৱা ৰহো’তি. (উদা. ৪৪) –

ইদং ফলঞ্চ আণত্তি চ.

‘‘তত্থ কতমো উপাযো চ আণত্তি চ?

‘কুম্ভূপমং কাযমিমং ৱিদিত্ৱা, নগৰূপমং চিত্তমিদং ঠপেত্ৱা;

যোধেথ মাৰং পঞ্ঞাৱুধেন, জিতঞ্চ ৰক্খে অনিৱেসনো সিযা’তি. (ধ. প. ৪০) –

অযং উপাযো চ আণত্তি চা’’তি ৱুত্তং, তস্মা এৱং ফলাদীনং দুক্খৱসেনাপি উদাহৰণং ৱেদিতব্বং.

‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনং তিণ্ণং পুগ্গলানং ইমস্স পুগ্গলস্স ইমং দেসেতি, ইমস্স পুগ্গলস্স ইমং দেসেতী’’তি যেহি পুগ্গলেহি অস্সাদাদযো যথাৰহং আচৰিযেন ৱিভত্তা, তে পুগ্গলা যাহি পটিপদাহি ভিন্না, তা পটিপদা কিত্তিকা ভৱন্তি, তাহি ভিন্না পুগ্গলা চ কিত্তিকাতি ৱিচাৰণায সম্ভৱতো তা পটিপদা, তে চ পুগ্গলা এত্তকাতি গণনতো দস্সেতুং ‘‘তত্থ চতস্সো পটিপদা’’তিআদি আৰদ্ধং.

তত্থ তত্থাতি তেসু উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীসু পুগ্গলেসু. যে পুগ্গলা যাহি পটিপদাহি ভিন্না, তা পটিপদা চতস্সো ভৱন্তি, তে চ পুগ্গলা চত্তাৰোতি যোজনা কাতব্বা. কতমা চতস্সো? দুক্খাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, দুক্খাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সুখাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, সুখাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা চাতি চতস্সো. কতমে চত্তাৰো? তণ্হাচৰিতো মন্দো পুগ্গলো, তণ্হাচৰিতো উদত্তো পুগ্গলো, দিট্ঠিচৰিতো মন্দো পুগ্গলো, দিট্ঠিচৰিতো উদত্তো পুগ্গলো চাতি চত্তাৰো.

পটিপদাভিঞ্ঞাহি কতো ৱিভাগোপি পটিপদাহি কতো ৱিভাগো নাম হোতি অৱিনাভাৱতোতি মনসি কত্ৱা ‘‘চতস্সো পটিপদাভিঞ্ঞা’’তি অৱত্ৱা ‘‘চতস্সো পটিপদা’’তি ৱুত্তা. তা পনেতা সমথৱসেনাপি ভিন্না, ৱিপস্সনাৱসেনাপি ভিন্না. কথং সমথৱসেন? পথৱীকসিণাদীসু সব্বপঠমং ‘‘পথৱী পথৱী’’তিআদিনা পৱত্তমনসিকাৰতো পট্ঠায যাৱ ঝানস্স উপচাৰং উপ্পজ্জতি, তাৱ পৱত্তা পঞ্ঞা সমথভাৱনা ‘‘পটিপদা’’তি ৱুচ্চতি. উপচাৰতো পন পট্ঠায যাৱ অপ্পনা, তাৱ পৱত্তা পঞ্ঞা ‘‘অভিঞ্ঞা’’তি ৱুচ্চতি হেট্ঠিমপঞ্ঞাতো অধিগতপঞ্ঞাভাৱতো.

সা চ পটিপদা কস্সচি দুক্খা কিচ্ছা হোতি নীৱৰণাদিপচ্চনীকধম্মসমুদাচাৰগ্গহণতায, কস্সচি তদভাৱতো সুখা অকিচ্ছা হোতি, অভিঞ্ঞাপি কস্সচি দন্ধা অসীঘপ্পৱত্তি হোতি অৱিসদঞাণতায, কস্সচি খিপ্পা সীঘপ্পৱত্তি হোতি ৱিসদঞাণতাযাতি.

কথং ৱিপস্সনাৱসেন? যো ৰূপাৰূপমুখেন ৱিপস্সনং অভিনিৱিসন্তো চত্তাৰি মহাভূতানি পৰিগ্গহেত্ৱা উপাদাৰূপং পৰিগ্গণ্হাতি, অৰূপং পৰিগ্গণ্হাতি, ৰূপাৰূপং পন পৰিগ্গণ্হন্তো দুক্খেন কসিৰেন কিলমন্তো পৰিগ্গহএতউং সক্কোতি, তস্স দুক্খাপটিপদা নাম হোতি. পৰিগ্গহিতৰূপাৰূপস্স ৱিপস্সনাপৰিৱাসে মগ্গপাতুভাৱদন্ধতায দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি. তব্বিপৰিযাযেন ইতৰা দ্ৱে হোন্তি. ৱিপস্সনাৱসেন পন ভিন্নাযেৱ পটিপদাভিঞ্ঞাযো ইধ দট্ঠব্বা অভিসমযাধিকাৰত্তা, অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৱং যেসং পুগ্গলানং ৱসেন দেসনাৱিভাগো দস্সিতো, তে পুগ্গলে পটিপদাৱিভাগেন ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘চতস্সো পটিপদা’তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৬) ৱুত্তং. যোজনানযো ৱুত্তনযানুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বো.

চতূহি পটিপদাভিঞ্ঞাহি চত্তাৰো পুগ্গলা সব্বেৱ অনিযমতো ৱট্টদুক্খতো কিং নু খো নিয্যন্তি, উদাহু ‘‘ইমায পটিপদাভিঞ্ঞায অযং পুগ্গলো নিয্যাতি, ইমায পটিপদাভিঞ্ঞায অযং পুগ্গলো নিয্যাতী’’তি নিযমতো চ নিয্যাতীতি ৱিচাৰণায সম্ভৱতো ‘‘অযং পুগ্গলো ইমেহি নিস্সযেহি উপনিস্সযপচ্চযং লভিত্ৱা ইমায পটিপদাভিঞ্ঞায ৱট্টদুক্খতো নিয্যাতী’’তি নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তণ্হাচৰিতো মন্দো’’তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ তণ্হাচৰিতো মন্দো পুগ্গলো সতিপট্ঠানেহি নিস্সযেহি উপনিস্সযপচ্চযং লভিত্ৱা সতিন্দ্ৰিযেন সতিন্দ্ৰিযাধিকেন অৰিযমগ্গেন দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞায ৱট্টদুক্খতো নিয্যাতি, তণ্হাচৰিতো উদত্তো পুগ্গলো ঝানেহি নিস্সযেহি উপনিস্সযপচ্চযং লভিত্ৱা সমাধিন্দ্ৰিযেন সমাধিন্দ্ৰিযাধিকেন অৰিযমগ্গেন দুক্খাপটিপদাখিপ্পাভিঞ্ঞায ৱট্টদুক্খতো নিয্যাতি, দিট্ঠিচৰিতো মন্দো পুগ্গলো সম্মপ্পধানেহি নিস্সযেহি উপনিস্সযপচ্চযং লভিত্ৱা ৱীৰিযিন্দ্ৰিযেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযাধিকেন অৰিযমগ্গেন সুখাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞায ৱট্টদুক্খতো নিয্যাতি, দিট্ঠিচৰিতো উদত্তো পুগ্গলো সচ্চেহি নিস্সযেহি উপনিস্সযপচ্চযং লভিত্ৱা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযাধিকেন অৰিযমগ্গেন সুখাপটিপদাখিপ্পাভিঞ্ঞায ৱট্টদুক্খতো নিয্যাতীতি যোজনা কাতব্বা. অট্ঠকথাযং পন –

‘‘চত্তাৰো পুগ্গলাতি যথাৱুত্তপটিপদাৱিভাগেনেৱ চত্তাৰো পটিপন্নকপুগ্গলা, তং পন পটিপদাৱিভাগং সদ্ধিং হেতুপাযফলেহি দস্সেতুং ‘তণ্হাচৰিতো’তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৬) –

ৱুত্তং. তত্থ তণ্হাচৰিতোতি তণ্হায নিব্বত্তিতং চৰিতং এতস্স পুগ্গলস্সাতি তণ্হাচৰিতো. মন্দোতি মন্দিযায অৱিজ্জায সমন্নাগতোতি মন্দো, মোহাধিকপুগ্গলো. উদত্তোতি উদঅত্তো, উড়াৰপঞ্ঞোতি অত্থো. উড়াৰং ফলং দেতীতি উদো, কো সো? পৱিচযো, অত্তনি নিব্বত্তোতি অত্তো, উদো অত্তো যস্স পুগ্গলস্সাতি উদত্তোতি ৱচনত্থো কাতব্বো.

পঠমায পটিপদায হেতু নাম তণ্হাচৰিততা, মন্দপঞ্ঞতা চ, উপাযো সতিন্দ্ৰিযং, সব্বাসম্পি ফলং নিয্যানমেৱ. দুতিযায পটিপদায হেতু নাম তণ্হাচৰিততা, উদত্তপঞ্ঞতা চ, উপাযো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং. ততিযায পটিপদায হেতু নাম দিট্ঠিচৰিততা, মন্দপঞ্ঞতা চ, উপাযো সমাধিন্দ্ৰিযং. চতুত্থিযা পটিপদায হেতু নাম দিট্ঠিচৰিততা, উদত্তপঞ্ঞতা চ, উপাযো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযন্তি হেতুপাযফলানি দট্ঠব্বানি.

এত্থ চ দিট্ঠিচৰিতো উদত্তো পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ নাম, দিট্ঠিচৰিতো মন্দো চেৱ তণ্হাচৰিতো উদত্তো চ ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ নাম, তণ্হাচৰিতো মন্দো পুগ্গলো নেয্যো নাম, তস্মা ‘‘তত্থ ভগৱা উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স পুগ্গলস্স নিস্সৰণং দেসযতী’’তিআদিনা নযেন উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিৱেনেয্যত্তযস্স ভেদদস্সনেন নিস্সৰণং দেসযতি, ‘‘আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ দেসযতি, অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ দেসযতী’’তি দেসনাৱিভাগো দস্সিতো. ‘‘তত্থ চতস্সো পটিপদা’’তিআদিনা পটিপদাভেদদস্সনেন ‘‘তণ্হাচৰিতো মন্দো পুগ্গলো, তণ্হাচৰিতো উদত্তো পুগ্গলো, দিট্ঠিচৰিতো মন্দো পুগ্গলো, দিট্ঠিচৰিতো উদত্তো পুগ্গলো’’তি চতুধা ভিন্নং তণ্হাচৰিতমন্দাদিকং পুগ্গলচতুক্কং দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং.

ইদানি চতূহি পটিপদাভিঞ্ঞাহি চতুধা ভিন্নং তণ্হাচৰিতমন্দচতুক্কং অত্থনযযোজনায দুতিযায ৱিসযং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘উভো তণ্হাচৰিতা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তণ্হায সমাধিপটিপক্খত্তা তণ্হাচৰিতা মন্দউদত্তা উভো পুগ্গলা সমথপুব্বঙ্গমায ৱিপস্সনায উপনিস্সযং লভিত্ৱা ৰাগৱিৰাগায মগ্গপঞ্ঞায নিয্যন্তি চেতোৱিমুত্তিযা সেক্খফলভাৱায. সম্মাদিট্ঠিসহিতেনেৱ সম্মাসমাধিনা নিয্যানং ভৱতি, ন সম্মাসমাধিনা এৱ, তস্মা দিট্ঠিচৰিতা মন্দউদত্তা উভো পুগ্গলা ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমেন সমথেন অৱিজ্জাৱিৰাগায মগ্গপঞ্ঞায নিয্যন্তি পঞ্ঞাৱিমুত্তিযা অসেক্খফলভাৱাযাতি চত্তাৰোপি পুগ্গলা দুৱিধাযেৱ ভৱন্তীতি ৱুত্তং হোতি.

ৰাগৱিৰাগাযাতি ৰঞ্জতীতি ৰাগো, সো ৱিৰজ্জতি এতাযাতি ৱিৰাগা, ৰাগস্স ৱিৰাগা ৰাগৱিৰাগা, তায ৰাগৱিৰাগায. চেতোতি চিত্তপ্পভেদেন চ সমাধি ৱুচ্চতি যথা ‘‘চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; মি. প. ২.১.৯.). পটিপ্পস্সদ্ধিৱসেন পটিপক্খতো ৱিমুচ্চতীতি ৱিমুত্তি, চেতসা চিত্তেন সমাধিনা ৱিমুচ্চতীতি চেতোৱিমুত্তি, চেতো এৱ ৱা ৱিমুত্তি চেতোৱিমুত্তি, অনাগামিফলসমাধি. অনাগামিপুগ্গলো হি সমাধিস্মিং পৰিপূৰকাৰিতায চেতোৱিমুত্তিযা নিয্যাতি. অৱিজ্জাৱিৰাগাযাতি অৱিন্দিযং কাযদুচ্চৰিতাদিং ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা, ৱিন্দিযং ৱা কাযসুচৰিতাদিং ন ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা নিৰুত্তিনযেন. ৱিৰজ্জতি এতাযাতি ৱিৰাগা, অৱিজ্জায ৱিৰাগা অৱিজ্জাৱিৰাগা, তায অৱিজ্জাৱিৰাগায. পকাৰেহি জানাতীতি পঞ্ঞা, ৱিমুচ্চতীতি ৱিমুত্তি, পঞ্ঞায ৱিমুচ্চতীতি পঞ্ঞাৱিমুত্তি, পঞ্ঞা এৱ ৱা ৱিমুত্তি পঞ্ঞাৱিমুত্তি, অৰহত্তফলপঞ্ঞা, তায পঞ্ঞাৱিমুত্তিযা.

‘‘তেসু কতমে পুগ্গলা কেন অত্থনযেন হাতব্বা’’তি ৱত্তব্বতো ‘‘তত্থ যে সমথপুব্বঙ্গমাহী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু ‘‘উভো তণ্হাচৰিতা’’তিআদিনা ৱিভত্তেসু পুগ্গলেসু যে উভো তণ্হাচৰিতা মন্দউদত্তা পুগ্গলা সমথ…পে… নিয্যন্তি, তে উভো তণ্হাচৰিতা মন্দউদত্তা পুগ্গলা নন্দিযাৱট্টেন নযেন হাতব্বা গমেতব্বা নেতব্বা. যে উভো দিট্ঠিচৰিতা মন্দউদত্তা পুগ্গলা ৱিপস্সনা…পে… সমথেন নিয্যন্তি, তে উভো দিট্ঠিচৰিতা মন্দউদত্তা পুগ্গলা সীহৱিক্কীড়িতেন নযেন হাতব্বা গমেতব্বা নেতব্বাতি অত্থো.

৭. ‘‘তত্থ চতস্সো পটিপদা’’তিআদিনা দেসনাহাৰেন দুক্খাপটিপদাভেদেন তণ্হাচৰিতমন্দাদিভেদো পুগ্গলো ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘তস্স ৱিভত্তানন্তৰং স্ৱাযং দেসনাহাৰো কত্থ সংৱণ্ণেতব্বে ধম্মে কেনচি আকাৰেন সম্ভৱতী’’তি পুচ্ছিতব্বভাৱতো ‘‘স্ৱাযং হাৰো কত্থ সম্ভৱতী’’তিআদিমাহ. নৱমক্খণসম্পন্নস্স সত্থা যং ধম্মং দেসেতি, তস্মিং সংৱণ্ণেতব্বে ধম্মে যা ৱীমংসাদিকা সুতমযাদিকা তিস্সো পঞ্ঞা ৱিভত্তা, তাহি পঞ্ঞাহি যে উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদযো তযো পুগ্গলা ৱিভত্তা, ইতি ৱিভত্তাকাৰেন অযং দেসনাহাৰো সত্থাৰা দেসেতব্বে ধম্মে সম্ভৱতীতি দট্ঠব্বো.

তত্থ স্ৱাযং হাৰোতি দেসনাহাৰেন পটিপদাৱিভাগেন ৱেনেয্যপুগ্গলৱিভাগো দস্সিতো, সো অযং দেসনাহাৰো. কত্থ সম্ভৱতীতি কত্থ সংৱণ্ণেতব্বে ধম্মে সংৱণ্ণনাভাৱেন সম্ভৱতীতি. যস্সাতি যো সো ৱেনেয্যো পচ্চন্তজাদীহি অট্ঠহি অক্খণেহি ৱিমুত্তো, সৱনধাৰণাদীহি চ সম্পত্তীহি সমন্নাগতো, তস্স ৱেনেয্যস্স. সত্থাতি সদেৱকং লোকং সাসতি অনুসাসতীতি সত্থা. ধম্মন্তি দেসিতং সংৱণ্ণেতব্বং ধম্মং. দেসযতীতি সঙ্খেপনযৱিত্থাৰনযেহি ভাসতি. অঞ্ঞতৰোতি ভগৱতো সাৱকেসু এৱং ধম্মং দেসেতুং সমত্থো সাৱকো. গৰুট্ঠানিযোতি গাৰৱস্স ঠানভূতেহি সীলসুতচাগাদিগুণৱিসেসেহি যুত্তো মানিতো সদ্দহিতব্বৱচনো. সব্ৰহ্মচাৰীতি সমং, সহ ৱা ব্ৰহ্মং সত্থুসাসনং চৰতি পটিপজ্জতীতি সব্ৰহ্মচাৰী. সদ্ধং লভতি ‘‘যো সত্থা ধম্মং দেসেতি, সো সত্থা সম্মাসম্বুদ্ধো হোতী’’তি সত্থৰি, ‘‘স্ৱাক্খাতো ৱতাযং ধম্মো সাত্থো সব্যঞ্জনো একন্তপৰিপুণ্ণো একন্তপৰিসুদ্ধো অত্থাৱহো হিতাৱহো সুখাৱহো ঝানমগ্গফলনিব্বত্তকো, অম্হেহি চ সদ্দহিতব্বো’’তি দেসিতে ধম্মে চ অচলসদ্ধং লভতি, সদ্দহনং অত্তনো সন্তানে পুনপ্পুনং উপ্পাদেতি. তথা ‘‘যো সাৱকো ধম্মং দেসেতি, সো সাৱকো সঙ্খেপতো ৱা ৱিত্থাৰতো ৱা ধম্মং দেসেতুং সমত্থো ৱত গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী মানিতো সদ্দহিতব্বৱচনো’’তি দেসকে সাৱকে চ ‘‘তাদিসেন সাৱকেন দেসিতো যো ধম্মো, সো ধম্মো সাত্থো সব্যঞ্জনো একন্তপৰিপুণ্ণো একন্তপৰিসুদ্ধো অত্থাৱহো হিতাৱহো সুখাৱহো ঝানমগ্গফলনিব্বত্তকো, অম্হেহি চ সদ্দহিতব্বো’’তি সাৱকেন দেসিতধম্মে চ সদ্ধং সদ্দহনং অত্তনো সন্তানে পুনপ্পুনং উপ্পাদেতীতি অত্থো.

তত্থাতি তস্মিং সদ্দহিতব্বে সত্থাৰা দেসিতধম্মে চেৱ সাৱকেন দেসিতধম্মে চ সদ্দহন্তস্স ৱেনেয্যস্স যা ৱীমংসা, ৱীমংসন্তস্স যা উস্সাহনা, উস্সহন্তস্স যা তুলনা, তুলযন্তস্স যা উপপৰিক্খা, সা অযং ৱীমংসাদিকা পঞ্ঞা সদ্ধানুসাৰেন পৱত্তনতো সুতমযী পঞ্ঞা নাম. তত্থ ৱীমংসনং ৱিমংসা, পাড়িযা, পাড়িঅত্থস্স চ ৱীমংসা. ৱীমংসতীতি ৱা ৱীমংসা, পদং পদন্তৰেন, পদত্থং পদত্থন্তৰেন ৱিচাৰণকা পঞ্ঞা. যথা চেত্থ, এৱং উস্সাহনাদীসুপি ভাৱসাধনকত্তুসাধনানি কাতব্বানি. উস্সাহনা চ উস্সাহেন উপত্থম্ভিকা ধম্মস্স ধাৰণপৰিচযসাধিকা পঞ্ঞা চ, ন ৱীৰিযং, এত্থ চ যা সুতমত্তেযেৱ পৱত্তা, ৱীমংসাদিভাৱং অপ্পত্তা নিৱত্তা, সা সুতমযী পঞ্ঞা ন হোতি. যা চ সুত্ৱা ৱীমংসিত্ৱা উস্সাহনাদিভাৱং অপ্পত্তা নিৱত্তা, যা চ সুত্ৱা ৱীমংসিত্ৱা উস্সহিত্ৱা তুলনাদিভাৱং অপ্পত্তা নিৱত্তা, যা চ সুত্ৱা ৱীমংসিত্ৱা উস্সহিত্ৱা তুলযিত্ৱা উপপৰিক্খনভাৱং অপ্পত্তা নিৱত্তা, সাপি পঞ্ঞা ন সুতমযী পঞ্ঞা হোতীতি দট্ঠব্বা. যা পন সুত্ৱা সদ্দহন্তস্স ৱীমংসা, ৱীমংসন্তস্স উস্সাহনা, উস্সহন্তস্স তুলনা, তুলযন্তস্স উপপৰিক্খা হোতি, অযং সুতমযী পঞ্ঞা নাম হোতীতি দট্ঠব্বা.

সুতমযী পঞ্ঞা আচৰিযেন ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমা চিন্তামযী পঞ্ঞা’’তি ৱত্তব্বভাৱতো সুতমযিযা পঞ্ঞায ৱিভজনানন্তৰং চিন্তামযিং পঞ্ঞং ৱিভজিতুং ‘‘তথা সুতেন নিস্সযেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুতন্তি সুয্যতে পৰিযত্তিধম্মোতি সুতো, সৱনং পৰিযত্তিধম্মস্সাতি ৱা সুতং, দুৱিধম্পি সুতং. নিস্সযেন উপনিস্সাযাতি অত্থো. ইত্থম্ভূতলক্খণে চেতং ‘‘সুতেন নিস্সযেনা’’তি কৰণৱচনং. এত্থ পন ‘‘ইদং পাণাতিপাতাদিৱিৰমনং সীলনট্ঠেন সীলং, অযং একগ্গতা সমাদহনট্ঠেন সমাধি, ইমানি ভূতুপাদানি ৰুপ্পনট্ঠেন ৰূপানি, ইমে ফস্সাদযো নমনট্ঠেন নামানি, ইমে ৰূপাদযো পঞ্চ ধম্মা ৰাসট্ঠেন খন্ধা’’তি তেসং তেসং ধম্মানং পীড়নাদিসভাৱস্স ৱীমংসনাভূতা পঞ্ঞা ৱীমংসা নাম. তেসংযেৱ সীলসমাধিআদীনং সীলতি পতিট্ঠহতি এত্থাতি সীলন্তিআদিৱচনত্থং পুচ্ছিত্ৱা সভাগলক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানং তুলেত্ৱা ৱিয গহণপঞ্ঞা তুলনং নাম. তেসংযেৱ সীলসমাধিআদীনং ধম্মানং সভাৱলক্খণং অৱিজহিত্ৱা অনিচ্চতাদুক্খতাদিনমনৰুপ্পনাদিসপ্পচ্চযসঙ্খতাদিআকাৰে ৱিতক্কেত্ৱা উপপৰিক্খণপঞ্ঞা এৱ উপপৰিক্খা নামাতি ৱিসেসতো দট্ঠব্বো. সুতধম্মস্স ধাৰণপৰিচযৱসেন পৱত্তনতো সুতমযী পঞ্ঞা উস্সাহনা জাতা ৱিয ন চিন্তামযী পঞ্ঞা চিন্তিতস্স ধাৰণপৰিচযৱসেন অপ্পৱত্তনতোতি ‘‘উস্সাহনা’’তি ন ৱুত্তং.

সুতমযী পঞ্ঞা চেৱ চিন্তামযী পঞ্ঞা চ আচৰিযেন ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমা ভাৱনামযী পঞ্ঞা’’তি ৱত্তব্বভাৱতো কাৰণভূতানং দ্ৱিন্নং সুতমযিচিন্তামযিপঞ্ঞানং দস্সনানন্তৰং ফলভূতং ভাৱনামযিং পঞ্ঞং ৱিভজন্তো ‘‘ইমাহি দ্ৱীহী’’তিআদিমাহ. তত্থ ইমাহি দ্ৱীহি পঞ্ঞাহীতি সুতমযিচিন্তামযিপঞ্ঞাহি কাৰণভূতাহি. সুতমযিপঞ্ঞায ৱা চিন্তামযিপঞ্ঞায ৱা উভযত্থ ৱা ঠিতোযেৱ যোগাৱচৰো ৱিপস্সনং আৰভতীতি. মনসিকাৰসম্পযুত্তস্সাতি ৰূপাৰূপেসু পৰিগ্গহাদিৱসেন সঙ্খাৰেসু অনিচ্চতাদিৱসেন মনসিকাৰেন সম্মা পকাৰেহি যুত্তপ্পযুত্তস্স. দিট্ঠিৱিসুদ্ধিকঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিমগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি- পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিসম্পাদনেন ৱিপস্সনং উস্সুক্কন্তস্স যোগাৱচৰস্স সন্তানে ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিসঙ্খাতং যং অৰিযমগ্গঞাণং নিব্বানাৰম্মণদস্সনভূমিযং ৱা ভাৱনাভূমিযং ৱা উপ্পজ্জতি, অযং ভাৱনামযী পঞ্ঞাতি অত্থো দট্ঠব্বো. যদিপি পঠমমগ্গঞাণং পঠমং নিব্বানদস্সনতো ‘‘দস্সন’’ন্তি ৱুত্তং, ভাৱনাৱসেন পন পৱত্তনতো ‘‘ভাৱনামযী পঞ্ঞা’’তি ৱেদিতব্বং. দস্সনভূমীতি পঠমমগ্গফলানি, সেসানি ‘‘ভাৱনাভূমী’’তি ৱুচ্চন্তি.

৮. অম্হাকাচৰিয তুম্হেহি ‘‘যস্স সত্থা ৱা’’তিআদিনা সুতমযিপঞ্ঞাদিকা ৱিভত্তা, এৱং সতি সুতেন ৱিনা চিন্তামযী পঞ্ঞা নাম ন ভৱেয্য, মহাবোধিসত্তানং পন সুতেন ৱিনা চিন্তামযী পঞ্ঞা হোত্ৱেৱাতি চোদনং মনসি কত্ৱা তস্মিং সঙ্গহেত্ৱা পকাৰন্তৰেন ৱিভজিতুং ‘‘পৰতোঘোসা’’তিআদিমাহ.

তত্থ পৰতোঘোসাতি পৰতো পৱত্তো দেসনাঘোসো পচ্চযো এতিস্সাতি পৰতোঘোসা. পচ্চত্তসমুট্ঠিতাতি পতি ৱিসুং অত্তনিযেৱ সমুট্ঠিতা. যোনিসোমনসিকাৰাতি তেসং তেসং চিন্তেতব্বানং ৰূপাদীনং ধম্মানং ৰুপ্পননমনাদিসভাৱপৰিগ্গণ্হনাদিনা উপাযেন পৱত্তমনসিকাৰা চিন্তামযী পঞ্ঞা নাম, ইমিনা সাৱকাপি সামঞ্ঞতো গহিতা, তথাপি উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনংযেৱ ৱুত্তত্তা সাৱকা ইধ গহিতা, তস্মা পুৰিমনযো যুত্ততৰো. পৰতোতি ধম্মদেসকতো পৱত্তেন ধম্মদেসনাঘোসেন হেতুনা যং ঞাণং উপ্পজ্জতি, পচ্চত্তসমুট্ঠিতেন, যোনিসোমনসিকাৰেন চ হেতুনা যং ঞাণং উপ্পজ্জতি, অযং ভাৱনাৱসেন পৱত্তনতো ভাৱনামযী পঞ্ঞা নাম, ইমিনা সাৱকাপি সামঞ্ঞতো গহিতা, তথাপি উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনংযেৱ ৱুত্তত্তা সাৱকা ইধ গহিতা, তস্মা পুৰিমনযো যুত্ততৰো. পৰতোতি ধম্মদেসকতো পৱত্তেন ধম্মদেসনাঘোসেন হেতুনা যং ঞাণং উপ্পজ্জতি, পচ্চত্তসমুট্ঠিতেন, যোনিসোমনসিকাৰেন চ হেতুনা যং ঞাণং উপ্পজ্জতি, অযং ভাৱনাৱসেন পৱত্তনতো ভাৱনামযী পঞ্ঞা নামাতি ৱিভজিত্ৱা পণ্ডিতেহি ঞেয্যাতি ৱিত্থাৰেন গম্ভীৰত্থং ঞাতুং ইচ্ছন্তেহি ‘‘এৱং পটিপদাৱিভাগেনা’’তিআদিনা (নেত্তি. অট্ঠ. ৯) অট্ঠকথাৱচনেন জানিতব্বো.

সুতমযিপঞ্ঞাদিকা তিস্সো পঞ্ঞা আচৰিযেন নানানযেহি ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘তাসু যস্স একা ৱা দ্ৱে ৱা পঞ্ঞা অত্থি, সো পুগ্গলো কোনামো, যস্স একাপি নত্থি, সো পুগ্গলো কোনামো’’তি পুচ্ছিতব্বভাৱতো যস্স অযং পঞ্ঞা, ইমা ৱা অত্থি, সো পুগ্গলো ইত্থন্নামো, যস্স নত্থি, সো পুগ্গলো ইত্থন্নামোতি পটিপদাপঞ্ঞাপ্পভেদেন পুগ্গলং ৱিভজিতুং ‘‘যস্স ইমা’’তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ যস্স অতিতিক্খপঞ্ঞস্স সুতমযী পঞ্ঞা চেৱ চিন্তামযী পঞ্ঞা চ ইমা দ্ৱে পঞ্ঞা অত্থি, অযং অতিতিক্খপঞ্ঞো উদ্দেসমত্তেনেৱ জাননতো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ নাম. যস্স নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স উদ্দেসনিদ্দেসেহি সুতমযী পঞ্ঞা অত্থি, চিন্তামযী পঞ্ঞা নত্থি, অযং নাতিতিক্খপঞ্ঞো উদ্দেসনিদ্দেসেহি জাননতো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ নাম. যস্স মন্দপঞ্ঞস্স উদ্দেসনিদ্দেসেহি নেৱ সুতমযী পঞ্ঞা অত্থি, ন চিন্তামযী পঞ্ঞা চ, অযং মন্দপঞ্ঞো উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসেহি জাননতো নিৰৱসেসৱিত্থাৰদেসনায নেতব্বতো নেয্যো নামাতি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ইদানি যদত্থং ইমা পঞ্ঞা উদ্ধটা, তমেৱ ৱেনেয্যপুগ্গলৱিভাগং যোজেত্ৱা দস্সেতুং ‘যস্সা’তিআদি ৱুত্ত’’ন্তিআদি (নেত্তি. অট্ঠ. ৮) ৱুত্তং.

৯. ‘‘তত্থ ভগৱা উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্সা’’তিআদিনা দেসনং ৱিভাৱেতি, ‘‘তত্থ চতস্সো পটিপদা’’তিআদিনা পটিপদাৱিভাগেহি, ‘‘স্ৱাযং হাৰো’’তিআদিনা ঞাণৱিভাগেহি চ দেসনাভাজনং ৱেনেয্যত্তযং আচৰিযেন ৱিভত্তং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘যায দেসনাপাড়িযা দেসনাহাৰং যোজেতুং পুব্বে ‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামী’তিআদিনা দেসনাহাৰস্স ৱিসযভাৱেন যা পাড়িদেসনা নিক্খিত্তা, সা পাড়িদেসনা দেসনাহাৰেন নিদ্ধাৰিতেসু অস্সাদাদীসু অত্থেসু কিমত্থং দেসযতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমং অত্থং দেসযতী’’তি নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সাযং ধম্মদেসনা’’তিআদি আৰদ্ধং.

তত্থ সাযং ধম্মদেসনাতি যা ধম্মদেসনা আদিকল্যাণাদিকা পুব্বে দেসনাহাৰস্স ৱিসযভাৱেন নিক্খিত্তা, সাযং ধম্মদেসনা অস্সাদাদীসু কিমত্থং দেসযতীতি কথেতুকামতায পুচ্ছতি, পুচ্ছিত্ৱা ‘‘চত্তাৰি সচ্চানি দেসযতী’’তি ৱিস্সজ্জেতি, তানি সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘দুক্খং সমুদযং নিৰোধং মগ্গ’’ন্তি ৱুত্তং. পৱত্তিপৱত্তকনিৱত্তিনিৱত্তনুপাযভাৱেন অৱিপৰীতভাৱতো ‘‘সচ্চানী’’তি ৱুত্তানি.

যস্সং দেসনাযং সচ্চানি দেসনাহাৰেন নিদ্ধাৰিতানি, সা দেসনা চত্তাৰি সচ্চানি দেসযতীতি যুত্তং হোতু. যস্সং দেসনাযং অস্সাদাদযো নিদ্ধাৰিতা, সা দেসনা চত্তাৰি সচ্চানি দেসযতীতি ন সক্কা ৱত্তুং. হেট্ঠা চ অস্সাদাদযো নিদ্ধাৰিতা, তস্মা ‘‘অস্সাদাদযো’’তিপি ৱত্তব্বন্তি চোদনং মনসি কত্ৱা ‘‘আদীনৱো ফলঞ্চ দুক্খ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. দেসনাহাৰেন সংৱণ্ণনানযেন দেসনাযং নিদ্ধাৰিতো আদীনৱো চেৱ ফলঞ্চ দুক্খসচ্চং হোতি, অস্সাদো সমুদযসচ্চং, নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, উপাযো চেৱ আণত্তি চ মগ্গসচ্চং হোতি, তস্মা ‘‘চত্তাৰি সচ্চানি দেসযতী’’তি ৱত্তব্বমেৱাতি.

তণ্হাৱজ্জা তেভূমকধম্মা দুক্খং, তে চ অনিচ্চাদীহি পীড়িতত্তা আদীনৱাযেৱ. ফলন্তি দেসনায ফলং লোকিযং, ন লোকুত্তৰং, তস্মা দুক্খন্তি ৱত্তব্বমেৱ. অস্সাদোতি তণ্হাস্সাদস্স গহিতত্তা ‘‘অস্সাদো সমুদযো’’তি চ ৱত্তব্বং. অস্সাদেকদেসো দুক্খমেৱ, অস্সাদেকদেসো দুক্খঞ্চেৱ সমুদযো চ. সহ ৱিপস্সনায অৰিযমগ্গো চ ভগৱতো আণত্তি চ দেসনায ফলাধিগমস্স উপাযভাৱতো ‘‘উপাযো, আণত্তি চ মগ্গো’’তি ৱুত্তং, নিস্সৰণেকদেসোপি মগ্গোতি দট্ঠব্বো. ‘‘ইমানি চত্তাৰি সচ্চানি যা দেসনা ৱিসেসতো দেসযতি, কতমা সা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ৱিসেসং নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘ইমানি চত্তাৰি সচ্চানি ইদং ধম্মচক্ক’’ন্তি ৱুত্তং. ইদং ৱুচ্চমানং ধম্মচক্কং ইমানি চত্তাৰি সচ্চানি ৱিসেসতো দেসযতীতি যোজনা কাতব্বা.

‘‘যা দেসনা ইমানি চত্তাৰি সচ্চানি ৱিসেসতো দেসযতি, তস্সা দেসনায ধম্মচক্কভাৱং কিং ভগৱা আহা’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘যথাহ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদিৱচনতো (মহাৱ. ১৪) তণ্হাৱজ্জং জাতিআদিকং তেভূমকধম্মজাতং দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱেন, দুক্খদুক্খাদিভাৱেন চ ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৱুত্তং. মেতি মযা পৱত্তিতন্তি যোজনা. ভিক্খৱেতি সৱনে উস্সাহং জনেতুং আলপতি. বাৰাণসিযন্তি বাৰাণসীনগৰস্স অৱিদূৰে. ইসিপতনেতি সীলক্খন্ধাদীনং ইসনতো গৱেসনতো ‘‘ইসী’’তি ৱোহৰিতানং পচ্চেকবুদ্ধানং পতনট্ঠানে. মিগদাযেতি মিগানং অভযদানট্ঠানে কাৰিতে অস্সমেৱ.

অনুত্তৰন্তি উত্তৰিতৰাভাৱেন অনুত্তৰং অনতিসযং. ধম্মচক্কন্তি সতিপট্ঠানাদিকে সভাৱধাৰণাদিনা অত্থেন ধম্মো চেৱ পৱত্তনট্ঠেন চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং. অপ্পটিৱত্তিযন্তি অপ্পটিসেধনীযং. কস্মা? জনকস্স ভগৱতো ধম্মিস্সৰত্তা সম্মাসম্বুদ্ধত্তা, জঞ্ঞস্স চ অনুত্তৰত্তা কোণ্ডঞ্ঞাদীনঞ্চেৱ অট্ঠাৰসব্ৰহ্মকোটিযা চ চতুসচ্চপটিৱেধসাধনতো চ. ‘‘কেন অপ্পটিৱত্তিয’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সমণেন ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ সমণেনাতি পব্বজ্জমত্তূপগতেন. ব্ৰাহ্মণেনাতি জাতিব্ৰাহ্মণেন. পৰমত্থানঞ্হি সমণব্ৰাহ্মণানং পটিসেধনে চিত্তুপ্পাদানুপ্পজ্জনম্পি নত্থি. দেৱেনাতি ছকামাৱচৰদেৱেন. ব্ৰহ্মুনাতি ৰূপব্ৰহ্মা গহিতা. ‘‘সমণেন ৱা …পে… ব্ৰহ্মুনা’’তি এত্তকমেৱ অৱত্ৱা‘‘কেনচী’’তি ৱুত্তৱচনেন অৱসেসখত্তিযগহপতিপৰিসজনা সঙ্গহিতা. তস্মা খত্তিযব্ৰাহ্মণগহপতিসমণচাতুমহাৰাজিকতাৱতিংসমাৰব্ৰহ্মপৰিসা অট্ঠৱিধাপি পটিসেধেতুং অসমত্থাযেৱাতি ৱেদিতব্বা. লোকস্মিন্তি সত্তসমূহে ধম্মচক্কাধাৰে.

‘‘দ্ৱাদস পদানি সুত্ত’’ন্তি গাথানুৰূপং ধম্মচক্কসুত্তে পদানি ৱিভজন্তো ‘‘তত্থ অপৰিমাণা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি ধম্মচক্কদেসনাযং (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৩ আদযো; পটি. ম. ২.৩০). ‘‘অপৰিমাণা অক্খৰা অপৰিমাণা পদা’’তি অৱত্ৱা ‘‘অপৰিমাণা পদা অপৰিমাণা অক্খৰা’’তি উপ্পটিপাটিৱচনেহি যেভুয্যেন পদসঙ্গহিতানীতি দস্সেতি. পদা, অক্খৰা, ব্যঞ্জনাতি চ লিঙ্গৱিপল্লাসানীতি দট্ঠব্বানি. এতস্সেৱ অত্থস্সাতি ৱত্তব্বাকাৰস্স চতুসচ্চসঙ্খাতস্স অত্থস্সেৱ সঙ্কাসনা পকাসনা পকাসনাকাৰো পঞ্ঞত্তাকাৰোতি আকাৰৱন্তআকাৰসম্বন্ধে সামিৱচনং. সঙ্কাসনাকাৰোতি চ সঙ্কাসনীযস্স অত্থস্স আকাৰো. এস নযো সেসেসুপি. ইতিপীতি ইতি ইমিনা পকাৰেনপি, ইমিনা পকাৰেনপি ইদং জাতিআদিকং দুক্খং অৰিযসচ্চন্তি ৱেদিতব্বং.

অযন্তি কামতণ্হাদিভেদা অযং তণ্হা. দুক্খসমুদযোতি দুক্খনিব্বত্তনস্স হেতুভাৱতো দুক্খসমুদযো. অযন্তি সব্বসঙ্খততো নিস্সটা অযং অসঙ্খতা ধাতু. দুক্খনিৰোধোতি জাতিআদিপ্পভেদস্স দুক্খস্স অনুপ্পাদননিৰোধপচ্চযত্তা দুক্খনিৰোধো. অযন্তি সম্মাদিট্ঠাদিকো অট্ঠঙ্গিকো অৰিযো মগ্গো. দুক্খনিৰোধভূতং নিব্বানং আৰম্মণকৰণৱসেন গতত্তা, দুক্খনিৰোধপ্পত্তিযা পটিপদাভাৱতো চ দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

‘‘তত্থ অপৰিমাণা’’তিআদিনা ব্যঞ্জনপদঅত্থপদানি ৱিভজিত্ৱা তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসযিৱিসযভাৱেন সম্বন্ধভাৱং দস্সেতুং ‘‘তত্থ ভগৱা অক্খৰেহি সঙ্কাসেতী’’তিআদি ৱুত্তং. অথ ৱা ভগৱা কিং সামঞ্ঞেহি অক্খৰাদীহি সঙ্কাসেতি ৱা পকাসেতি ৱা, উদাহু যথাৰহং সঙ্কাসেতি পকাসেতীতিআদিৱিচাৰণায সম্ভৱতো ৱিসযৱিসযিভাৱেন সম্বন্ধভাৱং নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থ ভগৱা অক্খৰেহি সঙ্কাসেতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘অক্খৰেহি সঙ্কাসেতী’’তি কস্মা এৱং ৱুত্তং, ননু ‘‘দুক্খসচ্চ’’ন্তিআদীসু পদেনেৱ দুক্খসচ্চত্থত্তাদিকো সঙ্কাসিতব্বোতি? সচ্চং, পদাৱযৱস্স পন অক্খৰস্স গহণমুখেনেৱ অক্খৰসমুদাযস্সপি পদস্স গহণং হোতি, পদে গহিতে চ দুক্খসচ্চত্থাদিকাৱবোধো হোত্ৱেৱ, এৱং সতি পদেনেৱ সিজ্ঝনতো অক্খৰো ৱিসুং ন গহেতব্বোতি? ন, দুক্খসচ্চত্থাদিকাৱবোধস্স ৱিসেসুপ্পত্তিভাৱতো. দু-ইতি অক্খৰেন হি অনেকুপদ্দৱাধিট্ঠানভাৱেন কুচ্ছিতত্থো গহিতো, খ-ইতি অক্খৰেন ধুৱসুভসুখত্তভাৱৱিৰহেন তুচ্ছত্থোতি এৱমাদিকাৱবোধস্স ৱিসেসুপ্পত্তি ভৱতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পদত্থগহণস্স ৱিসেসাধানং জাযতী’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৯). পদপৰিযোসানে ৱাক্যপৰিযোসানাভাৱতো অক্খৰেহি সংখিত্তেন দীপিযমানো অত্থো পদেহি পকাসিতোৱাতি ৱুত্তং ‘‘পদেহি পকাসেতী’’তি. ৱাক্যপৰিযোসানে পন সঙ্কাসিতো পকাসিতো অত্থো ৱিৱৰিতো ৱিৱটো কতোৱাতি ৱুত্তং. ‘‘ব্যঞ্জনেহি ৱিৱৰতী’’তি. পকাৰেহি চ ৱাক্যভেদে কতে সো অত্থো ৱিভত্তো নামাতি ৱুত্তং ‘‘আকাৰেহি ৱিভজতী’’তি. ৱাক্যাৱযৱানং পদানং পচ্চেকং নিব্বচনৱিভাগে কতে সো অত্থো পাকটো কতোৱাতি ৱুত্তং ‘‘নিৰুত্তীহি উত্তানীকৰোতী’’তি. কতনিব্বচনেহি ৱাক্যাৱযৱেহি ৱিত্থাৰৱসেন নিৰৱসেসতো দেসিতেহি ৱেনেয্যসত্তানং চিত্তে পৰিসমন্ততো তোসনং হোতি, পঞ্ঞাতেজনঞ্চাতি আহ ‘‘নিদ্দেসেহি পঞ্ঞপেতী’’তি.

‘‘ভগৱা অক্খৰেহি সঙ্কাসেতী’’তিআদীসু ‘‘ভগৱা এৱা’’তি ৱা ‘‘অক্খৰেহি এৱা’’তি ৱা অৱধাৰণে যোজিতে ‘‘সাৱকো ন সঙ্কাসেতি, পদাদীহি ন সঙ্কাসেতী’’তি অত্থো ভৱেয্য, সাৱকো চ সঙ্কাসেতি, পদাদীহি চ সঙ্কাসেতি. কত্থ অৱধাৰণং যোজেতব্বন্তি চে? ‘‘ভগৱা অক্খৰেহি সঙ্কাসেতিযেৱা’’তি অৱধাৰণং যোজেতব্বং. এৱঞ্হি সতি সাৱকেন সঙ্কাসিতো ৱা পদাদীহি সঙ্কাসিতো ৱা অত্থো সঙ্গহিতো হোতি. অত্থপদানঞ্চ অক্খৰাদিনানাৱিসযতা সিদ্ধা হোতি. তেন একানুসন্ধিকে সুত্তে ছড়েৱ অত্থপদানি নিদ্ধাৰেতব্বানি, অনেকানুসন্ধিকে সুত্তে অনুসন্ধিভেদেন ৱিসুং ৱিসুং ছ ছ অত্থপদানি নিদ্ধাৰেতব্বানি.

‘‘ছসু ব্যঞ্জনপদেসু কতমেন ব্যঞ্জনপদেন কতমং কিচ্চং সাধেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমিনা ইদং কিচ্চং, ইমিনা ইদং কিচ্চং সাধেতী’’তি নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থ ভগৱা অক্খৰেহি চ পদেহি চ উগ্ঘটেতী’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি অক্খৰাদীসু ব্যঞ্জনপদেসু. উগ্ঘটেতীতি উগ্ঘটনকিচ্চং সাধেতীতি অত্থো. কিঞ্চাপি দেসনাৱ উগ্ঘটনকিচ্চং সাধেতি, ভগৱা পন দেসনাজনকত্তা উগ্ঘটনকিচ্চং সাধেতীতি ৱুচ্চতি. সেসেসুপি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.

‘‘উগ্ঘটনকিচ্চসাধিকা দেসনাযেৱ কিং ৱিপঞ্চনৱিত্থাৰণকিচ্চসাধিকা দেসনাজনকত্তা, উদাহু ৱিসুং ৱিসুং কিচ্চসাধিকা অঞ্ঞা’’তি পুচ্ছিতব্বভাৱতো ৱিসুং ৱিসুং কিচ্চসাধিকা অঞ্ঞা দেসনাতি নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থ উগ্ঘটনা আদী’’তিআদিমাহ. অথ ৱা ‘‘কতমা উগ্ঘটনা, কতমা ৱিপঞ্চনা, কতমা ৱিত্থাৰণা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ৱুত্তং ‘‘তত্থ উগ্ঘটনা আদী’’তিআদি. তত্থ তত্থাতি উগ্ঘটনাদিকিচ্চসাধিকাসু দেসনাসু. উগ্ঘটনাতি উগ্ঘটনকিচ্চসাধিকা দেসনা আদিদেসনা হোতি. ৱিপঞ্চনাতি ৱিপঞ্চনকিচ্চসাধিকা দেসনা মজ্ঝেদেসনা হোতি. ৱিত্থাৰণাতি ৱিত্থাৰণকিচ্চসাধিকা দেসনা পৰিযোসানদেসনা হোতীতি অত্থো দট্ঠব্বো.

‘‘উগ্ঘটিযন্তো উদ্দিসিযমানো পৰিযত্তিঅত্থভূতো ধম্মৱিনযো কতমং পুগ্গলং ৱিনেতি, ৱিপঞ্চিযন্তো নিদ্দিসিযমানো পৰিযত্তিঅত্থভূতো ধম্মৱিনযো কতমং পুগ্গলং ৱিনেতি, ৱিত্থাৰিযন্তো পটিনিদ্দিসিযমানো পৰিযত্তিঅত্থভূতো ধম্মৱিনযো কতমং পুগ্গলং ৱিনেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সোযং ধম্মৱিনযো’’তিআদিমাহ. অট্ঠকথাযং পন ‘‘এৱং ‘অক্খৰেহি সঙ্কাসেতী’তিআদীনং ছন্নং ব্যঞ্জনপদানং ব্যাপাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি অত্থপদানং ব্যাপাৰং দস্সেতুং ‘সোযং ধম্মৱিনযো’তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৯) ৱুত্তং.

তত্থ উগ্ঘটিযন্তো উদ্দিসিযমানো উদ্দেসপৰিযত্তিঅত্থভূতো সো অযং ধম্মৱিনযো উগ্ঘটিতঞ্ঞুপুগ্গলং ৱিনেতি, তেন উগ্ঘটিতঞ্ঞুনো পুগ্গলস্স ৱিনযনেন নং উগ্ঘটিযন্তং উদ্দিসিযমানং উদ্দেসপৰিযত্তিঅত্থভূতং ৱিনযং ‘‘আদিকল্যাণো’’তি আহু. ৱিপঞ্চিযন্তো নিদ্দিসিযমানো নিদ্দেসপৰিযত্তিঅত্থভূতো সো অযং ধম্মৱিনযো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুপুগ্গলং ৱিনেতি, তেন ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুপুগ্গলস্স ৱিনযনেন নং ৱিপঞ্চিযন্তং নিদ্দিসিযমানং নিদ্দেসপৰিযত্তিঅত্থভূতং ৱিনযং ‘‘মজ্ঝেকল্যাণো’’তি আহু. ৱিত্থাৰিযন্তো পটিনিদ্দিসিযমানো পটিনিদ্দেসপৰিযত্তিঅত্থভূতো সো অযং ধম্মৱিনযো নেয্যং পুগ্গলং ৱিনেতি ৱিনযনং জনেতি, তেন নেয্যস্স পুগ্গলস্স ৱিনযনেন নং ৱিত্থাৰিযন্তং পটিনিদ্দিসিযমানং পটিনিদ্দেসপৰিযত্তিঅত্থভূতং ৱিনযং ‘‘পৰিযোসানকল্যাণো’’তি আহূতি যোজনত্থোতি দট্ঠব্বো.

অথ ৱা ‘‘অক্খৰেহি সঙ্কাসেতী’’তিআদিনা ছন্নং পদানং ব্যাপাৰো দস্সিতো, এৱং সতি অত্থো নিব্যাপাৰো সিযা, অত্থো চ নিপ্পৰিযাযতো সব্যাপাৰোযেৱাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘সোযং ধম্মৱিনযো’’তিআদি. এতেন অত্থোযেৱ মুখ্যতো ৱেনেয্যত্তযস্স ৱিনযনকিচ্চং সাধেতি, অত্থৱাচকো পন সদ্দো ঠানূপচাৰতো ৱেনেয্যত্তযস্স ৱিনযনকিচ্চং সাধেতীতি দস্সেতি. পদপৰমস্স পন সচ্চপ্পটিৱেধস্স পতিট্ঠানাভাৱতো সো ইধ ন ৱুত্তো. সেক্খগ্গহণেন ৱা কল্যাণপুথুজ্জনস্স ৱিয নেয্যগ্গহণেন পদপৰমস্স পুগ্গলস্সাপি গহণং দট্ঠব্বং. অক্খৰেহীতিআদীসু কৰণত্থে কৰণৱচনং, ন হেত্ৱত্থে. অক্খৰাদীনঞ্হি উগ্ঘটনাদীনি পযোজনানিযেৱ হোন্তি, ন উগ্ঘটনাদীনং অক্খৰাদীনি পযোজনানীতি ‘‘অন্নেন ৱসতী’’তিআদীসু ৱিয ন হেতুঅত্থো গহেতব্বো. তত্থ হি অন্নেন হেতুনা ৱসতি, ৱসনেন হেতুনা অন্নং লদ্ধন্তি ৱসনকিৰিযায ফলং ৱসনকিৰিযায হেতুভাৱেন গহিতং. ‘‘অজ্ঝেসনেন ৱসতী’’তিআদীসুপি এসেৱ নযো. তেনাহ ‘‘যদত্থা চ কিৰিযা, সো হেতূ’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৯). তত্থ যদত্থাতি সো অন্নাদিকো অত্থো যস্সা ৱসনাদিকিৰিযাযাতি যদত্থা, ৱসনাদিকিৰিযা, সো অন্নাদিকো অত্থো তস্সা ৱসনাদিকিৰিযায হেতূতি অত্থো ৱেদিতব্বো.

১০. ‘‘তত্থ অপৰিমাণা পদা’’তিআদিনা ‘‘ধম্মং ৱো ভিক্খৱে দেসেস্সামী’’তি উদ্দিট্ঠায পাড়িযা দ্ৱাদসপদসম্পত্তিসঙ্খাতং তিৱিধকল্যাণতং দস্সেত্ৱা ইদানি ছঅত্থপদছব্যঞ্জনপদভেদেন সম্পত্তিসঙ্খাতং অত্থপদব্যঞ্জনপদকল্যাণতং দস্সেন্তো ‘‘তত্থ ছপ্পদানি অত্থো’’তিআদিমাহ. অথ ৱা ‘‘দ্ৱাদস পদানি সুত্ত’’ন্তি ৱুত্তানুৰূপং ‘‘তত্থ অপৰিমাণা’’তিআদিনা ‘‘ধম্মং ৱো ভিক্খৱে দেসেস্সামী’’তি উদ্দিট্ঠায পাড়িযা দ্ৱাদসপদতা দস্সেত্ৱা ‘‘আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণ’’ন্তি ৱুত্তানুৰূপং ‘‘তত্থ ভগৱা অক্খৰেহি চা’’তিআদিনা তস্সা পাড়িযা তিৱিধকল্যাণতা দস্সিতা, দস্সেত্ৱা ইদানি ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তানুৰূপং তস্সা পাড়িযা ছঅত্থপদব্যঞ্জনপদসম্পন্নতং দস্সেতুং ‘‘তত্থ ছপ্পদানি অত্থো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তিস্সং দেসনাহাৰৱিসযসঙ্খাতাযং পাড়িযং ছপ্পদানি অত্থো. কতমানি ছপ্পদানি? সঙ্কাসনা, পকাসনা, ৱিৱৰণা, ৱিভজনা, উত্তানীকম্মং, পঞ্ঞত্তি ইমানি ছপ্পদানি. অত্থো যস্স অত্থি তস্মা সাত্থং. তত্থাতি তিস্সং দেসনাহাৰৱিসযসঙ্খাতাযং পাড়িযং ছপ্পদানি ব্যঞ্জনং. কতমানি ছপ্পদানি? অক্খৰং, পদং, ব্যঞ্জনং, আকাৰো, নিৰুত্তি, নিদ্দেসো ইমানি ছপ্পদানি. ব্যঞ্জনং যস্স অত্থীতি সব্যঞ্জনন্তি যোজনা কাতব্বা. তেনাতি তস্সা পাড়িযা তিৱিধকল্যাণছঅত্থপদসম্পন্নছব্যঞ্জনপদসম্পন্নট্ঠেন, ‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে…পে… সুদ্ধ’’ন্তি ভগৱা আহাতি অত্থো.

কেৱলসদ্দস্স সকলাদিঅত্থৱাচকত্তা অধিপ্পেতত্থং নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কেৱলন্তি লোকুত্তৰং ন মিস্সং লোকিযেহি ধম্মেহী’’তি ৱুত্তং. পৰিপুণ্ণন্তি অধিপ্পেতত্থে একোপি অত্থো ঊনো নত্থি, ৱাচকসদ্দেসুপি অনত্থকো একোপি সদ্দো অধিকো নত্থীতি পৰিপুণ্ণং অনূনং অনতিৰেকং. পৰিসুদ্ধন্তি সদ্দদোসঅত্থদোসাদিৱিৰহতো ৱা পৰিসুদ্ধং, ৰাগাদিমলৱিৰহতো ৱা পৰিযোদাতানং উত্তৰিমনুস্সধম্মৱিসেসানং উপট্ঠিতট্ঠানত্তা পৰিসুদ্ধং পৰিযোদাতং. নিগ্গতং মলং এতস্স ধম্মস্সাতি নিম্মলং. সদ্দদোসাদিৱিৰহতো ৱা ৰাগাদিৱিৰহতো ৱা সব্বমলেহি অপগতং পৰি সমন্ততো ওদাতন্তি পৰিযোদাতং. উপট্ঠিতন্তি উপতিট্ঠন্তি এত্থ সব্বৱিসেসাতি উপট্ঠিতং যথা ‘‘পদক্কন্ত’’ন্তি. পদক্কন্তং পদক্কন্তট্ঠানং. ৱিসিসন্তি মনুস্সধম্মেহীতি ৱিসেসা, সব্বে ৱিসেসা সব্বৱিসেসা, সব্বতো ৱা ৱিসেসাতি সব্বৱিসেসা, উত্তৰিমনুস্সধম্মা. তেসং সব্বৱিসেসানং উপট্ঠিতন্তি যোজনা. ইদন্তি সিক্খত্তযসঙ্গহং সাসনব্ৰহ্মচৰিযং. তথাগতস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স পদন্তি তথাগতপদং. পদন্তি চ পটিপত্তিগমনেন ৱা দেসনাগমনেন ৱা কিলেসগ্গহণং. ওত্থৰিত্ৱা গমনট্ঠানং ইতিপি ৱুচ্চতি পৱুচ্চতি, তথাগতেন গোচৰাসেৱনেন ৱা ভাৱনাসেৱনেন ৱা নিসেৱিতং ভজিতং ইতিপি ৱুচ্চতি, তথাগতস্স মহাৱজিৰঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণদন্তেহি আৰঞ্জিতং আৰঞ্জিতট্ঠানং ইতিপি ৱুচ্চতি, অতো তথাগতপদাদিভাৱেন ৱত্তব্বভাৱতো এতং সাসনব্ৰহ্মচৰিযং ইতি পঞ্ঞাযতি. ব্ৰহ্মচৰিযন্তি ব্ৰহ্মুনো সব্বসত্তুত্তমস্স ভগৱতো চৰিযং, ব্ৰহ্মং ৱা সব্বসেট্ঠং চৰিযং ব্ৰহ্মচৰিযং. পঞ্ঞাযতীতি যথাৱুত্তেহি পকাৰেহি ঞাযতীতি অত্থো ৱেদিতব্বো.

‘‘ইমস্স সিক্খত্তযস্স সঙ্গহস্স সাসনস্স পৰিপুণ্ণভাৱপৰিসুদ্ধভাৱসঙ্খাতং তথাগতপদভাৱং!তথাগতপদভাৱং, তথাগতনিসেৱিতভাৱং, তথাগতআৰঞ্জিতভাৱং, তেহি পকাৰেহি ঞাপিতভাৱং কথং মযং নিক্কঙ্খা জানিস্সামা’’তি ৱত্তব্বতো ‘‘তেনাহ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং, তব্ভাৱদীপকেন ভগৱতা ৱুত্তেন ৱচনেন তুম্হেহি নিক্কঙ্খেহি জানিতব্বোতি ৱুত্তং হোতি.

যদি ভগৱা অক্খৰেহি চ পদেহি চ উগ্ঘটেতি, ব্যঞ্জনেহি চ আকাৰেহি চ ৱিপঞ্চযতি, নিৰুত্তীহি চ নিদ্দেসেহি চ ৱিত্থাৰেতি, এৱং সতি আচৰিযেন ৰচিতেন দেসনাহাৰেন পযোজনং ন ভৱতি, দেসনাহাৰেন ন ৱিনা ভগৱতো দেসনাযমেৱ অত্থসিজ্ঝনতোতি চোদনং মনসি কত্ৱা ‘‘কেসং অযং ধম্মদেসনা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘যোগীন’’ন্তি আহ. তত্থ যোগীনন্তি যুজ্জন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৱনাযন্তি যোগিনো, তেসং যোগীনং. তেন মযা ৰচিতেন দেসনাহাৰেন সংৱণ্ণিতা অযং ৱুত্তপ্পকাৰা ভগৱতো দেসনা উগ্ঘটনাদিকিচ্চং সাধেতীতি দেসনাহাৰো যোগীনং সাত্থকোযেৱাতি দট্ঠব্বো. ‘‘দেসনাহাৰস্স অস্সাদাদিদেসনাহাৰভাৱো কেন অম্হেহি জানিতব্বো সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহ আযস্মা…পে… দেসনাহাৰো’’তি ৱুত্তং. তত্থ তেন অস্সাদাদিদেসনাহাৰভাৱেন আযস্মা মহাকচ্চানো ‘‘অস্সাদাদীনৱতা…পে… দেসনাহাৰো’’তি যং ৱচনং আহ, তেন ৱচনেন তুম্হেহি দেসনাহাৰস্স যোগীনং অস্সাদাদিদেসনাহাৰভাৱো জানিতব্বো সদ্দহিতব্বোতি ৱুত্তং হোতি.

‘‘কিং পন এত্তাৱতা দেসনাহাৰো পৰিপুণ্ণো, অঞ্ঞো নিযুত্তো নত্থী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো দেসনাহাৰো’’তি ৱুত্তং. তত্থ যস্সং দেসনাযং অস্সাদাদযো যেন দেসনাহাৰেন নিদ্ধাৰিতা, তস্সং দেসনাযং সো দেসনাহাৰো নিদ্ধাৰেত্ৱা যোজিতোতি অত্থো দট্ঠব্বোতি.

ইতি দেসনাহাৰৱিভঙ্গে সত্তিবলানুৰূপা ৰচিতা

ৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসাৰেন গম্ভীৰত্থো ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা গহেতব্বোতি.

২. ৱিচযহাৰৱিভঙ্গৱিভাৱনা

১১. যেন যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতেন দেসনাহাৰৱিভঙ্গেন অস্সাদাদযো সুত্তত্থা আচৰিযেন ৱিভত্তা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতো দেসনাহাৰৱিভঙ্গো পৰিপুণ্ণো, ‘‘কতমো ৱিচযো হাৰো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো ৱিচযো হাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোড়সসু দেসনাহাৰাদীসু হাৰেসু কতমো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ৱিচযো হাৰো ৱিচযহাৰৱিভঙ্গো নামাতি পুচ্ছতি. ‘‘যং পুচ্ছিতঞ্চ ৱিস্সজ্জিতঞ্চা’’তিআদিনিদ্দেসগাথায ইদানি মযা ৱুচ্চমানো ‘‘অযং ৱিচযো হাৰো কিং ৱিচিনতী’’তিআদিকো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ৱিচযহাৰৱিভঙ্গো নামাতি যোজনা.