৬. চতুব্যূহহাৰৱিভঙ্গৱিভাৱনা

২৫. যেন যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতেন লক্খণহাৰৱিভঙ্গেন সুত্তত্থেহি সমানত্থা ৱিভত্তা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতো লক্খণহাৰৱিভঙ্গো পৰিপুণ্ণো, ‘‘কতমো চতুব্যূহহাৰৱিভঙ্গো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো চতুব্যূহো হাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোড়সসু দেসনাহাৰাদীসু. কতমোতি কতমো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চতুব্যূহো হাৰো চতুব্যূহহাৰৱিভঙ্গো নামাতি ৱিঞ্ঞেয্যো. তেন ৱুত্তং – ‘‘তত্থ কতমো চতুব্যূহো হাৰোতি চতুব্যূহহাৰৱিভঙ্গো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২৫). ‘‘ইমিনা চতুব্যূহহাৰেন কতমস্স নেৰুত্তাদযো গৱেসিতব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ব্যঞ্জনেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ব্যঞ্জনেনাতি চতুব্যূহহাৰস্স সুত্তস্স ৱিসেসতো ব্যঞ্জনৱিচযভাৱতো ‘‘ব্যঞ্জনা’’তি ৱোহাৰিতেন ইমিনা চতুব্যূহহাৰেন সুত্তস্স নেৰুত্তঞ্চ, সুত্তস্স অধিপ্পাযো চ, সুত্তস্স নিদানঞ্চ, সুত্তস্স পুব্বাপৰসন্ধি চ সংৱণ্ণেন্তেহি গৱেসিতব্বোতি অত্থো.

‘‘চতুব্যূহহাৰেন গৱেসিতব্বেসু নেৰুত্তাদীসু কতমং সুত্তস্স গৱেসিতব্বং নেৰুত্ত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমং নেৰুত্ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো – তত্থ তেসু ইমিনা চতুব্যূহহাৰেন গৱেসিতব্বেসু নেৰুত্তাদীসু কতমং সুত্তস্স নেৰুত্তং নিব্বচনং নামাতি চে পুচ্ছেয্য? সুত্তস্স যা নিৰুত্তি নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱুত্তা সভাৱপঞ্ঞত্তি গৱেসিতব্বা, ইদং সভাৱনিৰুত্তিভূতং নিব্বচনং নেৰুত্তং নামাতি. ‘‘যা নিৰুত্তি নেৰুত্তং নামাতি ৱুত্তা, কা পন সা নিৰুত্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘পদসংহিতা’’তি ৱুত্তং. পদেসু সংহিতা যুত্তা পদসংহিতা. যথা যথা সুত্তত্থো ৱত্তব্বো, তথা তথা যা সভাৱনিৰুত্তি পৱত্তা, সা পৱত্তা সভাৱনিৰুত্তিযেৱ নিৰুত্তি নামাতি যোজনা. ‘‘কা পন সা সভাৱনিৰুত্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা চ ‘‘যং ধম্মানং নামসো ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং. যং যায কাৰণভূতায নামপঞ্ঞত্তিযা ধম্মানং নেয্যানং নামসো পথৱীনামাদিনা ৱা ফস্সনামাদিনা ৱা খন্ধনামাদিনা ৱা ৱিৱিধেন নামেন অত্থধম্মাদীসু কুসলস্স পুগ্গলস্স ঞাণং পৱত্ততি, সা কাৰণভূতা নামপঞ্ঞত্তি সভাৱনিৰুত্তি নামাতি অত্থো. যন্তি চ লিঙ্গৱিপল্লাসো, যাযাতি অত্থো. ‘‘লিঙ্গপকতিধম্মানং নামসো পৱত্তমানং ঞাণং ৱিৱৰিত্ৱা কথেহী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘যদা হী’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘যদা হি ভিক্খূতিআদিনা ‘ধম্মানং নামসো ঞাণ’ন্তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰতী’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২৫) ৱুত্তং. তস্সত্থো অট্ঠকথাযং ৱিভজিত্ৱা ৱুত্তোৱাতি ন ৱিচাৰিতো.

২৬. নেৰুত্তং আচৰিযেন ৱিভত্তং, অম্হেহি চ ঞাতং ‘‘কতমো সুত্তে গৱেসিতব্বো ভগৱতো অধিপ্পাযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো অধিপ্পাযো’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো পাকটো. অপিচ ‘‘ধম্মো হৱে ৰক্খতী’’তিআদীসু যেন পুগ্গলেন অত্তনা ৰক্খিতেন ধম্মেন ৰক্খিতব্বভাৱো ইচ্ছিতো, সো ধম্মং ৰক্খিস্সতীতি ভগৱতো অধিপ্পাযো. যো পুগ্গলো দুগ্গতিতো মুচ্চিতুকামো, সো ধম্মং ৰক্খিস্সতীতি ভগৱতো অধিপ্পাযো.

চোৰো যথা সন্ধিমুখে গহিতোতিআদীসু যো চোৰো ঘাতনতো মুচ্চিতুকামো, সো চোৰকম্মং ন কৰিস্সতীতি ভগৱতো অধিপ্পাযো. যো পুগ্গলো অপাযাদিদুক্খতো মুচ্চিতুকামো, সো পাপকম্মং ন কৰিস্সতীতি ভগৱতো অধিপ্পাযো.

সুখকামানীতিআদীসু যে পুগ্গলা সুখং ইচ্ছন্তি, তে পৰহিংসনতো ৱিৱজ্জিস্সন্তীতি ভগৱতো অধিপ্পাযো.

মিদ্ধী যদা হোতি মহগ্ঘসো চাতিআদীসু যে পুগ্গলা পুনপ্পুনং পৱত্তমানজাতিজৰামৰণতো মুচ্চিতুকামা, তে ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো ভৱিস্সন্তি, সন্তুট্ঠা ভৱিস্সন্তি, সুদ্ধাজীৱা ভৱিস্সন্তি, পাতিমোক্খসংৱৰসীলসম্পন্না ভৱিস্সন্তি, অতন্দিনো ভৱিস্সন্তি, ৱিপস্সকা ভৱিস্সন্তি, সগাৰৱা সপ্পতিস্সা ভৱিস্সন্তীতি ভগৱতো অধিপ্পাযো.

অপ্পমাদো অমতপদন্তিআদীসু যে পুগ্গলা মচ্চুনো ভাযন্তি, নিব্বানমিচ্ছন্তি, তে পুগ্গলা দানসীলভাৱনাকম্মেসু অপ্পমত্তা ভৱিস্সন্তীতি ভগৱতো অধিপ্পাযো.

২৭. সুত্তে গৱেসিতব্বো অধিপ্পাযো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ৱিঞ্ঞাতো, ‘‘কতমং সুত্তস্স গৱেসিতব্বং নিদান’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমং নিদান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ নিদানন্তি ফলং নীহৰিত্ৱা দেতীতি নিদানং. কিং তং? কাৰণং. ধনিযোতি ধনৱড্ঢনকাৰণে নিযুত্তোতি ধনিযো. গোপালকোতি গাৱো ইস্সৰভাৱেন পালেতি ৰক্খতীতি গোপালকো. উপধীহীতি পুত্তগোণাদীহি (সু. নি. অট্ঠ. ১.৩৩). নৰস্সাতি পুত্তিমন্তস্স ৱা গোপালকস্স ৱা নৰস্সাতি চ পদট্ঠানৱসেন ৱা যেভুয্যৱসেন ৱা গাথাযং আগতৱসেন ৱা ৱুত্তং, নাৰিযাপি উপধীহি নন্দনা অত্থেৱাতি দট্ঠব্বা.

ইমিনা ৱত্থুনাতি উপধিসঙ্খাতেন ইমিনাৱ পুত্তগৱাদিনা ৱত্থুনা. ৱসতি পৱত্ততি নন্দনা এত্থ পুত্তগোণাদিকেতি ৱত্থু. নন্দনং নীহৰিত্ৱা দেতি পুত্তগোণাদিকন্তি নিদানন্তি অত্থং গহেত্ৱা ধনিযো ‘‘উপধীহি নৰস্স নন্দনা’’তি আহ. ভগৱা পন ‘‘ৱসতি পৱত্ততি সোচনা এত্থ পুত্তগোণাদিকেহি ৱত্থু, সোচনং নীহৰিত্ৱা দেতি পুত্তগোণাদিকন্তি নিদান’’ন্তি অত্থং গহেত্ৱা ‘‘উপধীহি নৰস্স সোচনা’’তি আহ. পৰিগ্গহীযতেতি পৰিগ্গহং. কিং তং? পুত্তগোণাদিকং, তং পৰিগ্গহং ‘‘উপধী’’তি আহ, ন কিলেসূপধিকাযখন্ধূপধিন্তি.

উপধীসূতি খন্ধসঙ্খাতেসু কাযেসু. কাযং ‘‘উপধী’’তি আহ, ন পুত্তগৱাদিকং, ন পৰিগ্গহং.

বাহিৰেসু ৱত্থূসূতি মণিকুণ্ডলপুত্তদাৰাদীসু ৱত্থূসু.

কামসুখন্তি কামনীযেসু অস্সাদসুখৱসেন পৱত্তা তণ্হা. বাহিৰৱত্থুকায তণ্হাযাতি কামনীযেসু বাহিৰৱত্থূসু অস্সাদসুখৱসেন পৱত্তায তণ্হায.

অজ্ঝত্তিকৱত্থুকাযাতি ৰূপকাযসঙ্খাতে অজ্ঝত্তিকৱত্থুম্হি অভিনন্দনৱসেন পৱত্তায.

পুন অজ্ঝত্তিকৱত্থুকাযাতি পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতে অজ্ঝত্তিকৱত্থুম্হি সিনেহৱসেন পৱত্তায.

গৱেসিতব্বং নিদানং ৱিভত্তং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কতমো গৱেসিতব্বো পুব্বাপৰসন্ধী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তত্থ কতমো পুব্বাপৰসন্ধী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নেৰুত্তাধিপ্পাযনিদানপুব্বাপৰসন্ধীসু. যথাতি যেন অন্ধকাৰাদিনা সভাৱেন ‘‘কামন্ধা…পে… মাতৰ’’ন্তি যং কামতণ্হং ভগৱা আহ, অযং কামতণ্হা তথা তেন অন্ধকাৰাদিনা সভাৱেন ‘‘কামন্ধা…পে… মাতৰ’’ন্তি গাথা ৱুত্তাতি যোজনা.

গাথাত্থো পন – কামেতীতি কামো, কামতণ্হা, কামেন অত্থস্স অজাননতায ধম্মস্স, অপস্সনতায চ অন্ধাতি কামন্ধা. কামতণ্হাসঙ্খাতেন জালেন অত্থধম্মানং অজাননাপস্সনেন সঞ্ছন্না পলিগুণ্ঠিতাতি জালসঞ্ছন্না. তণ্হাসঙ্খাতেন ছদনেন তেসংযেৱ অত্থধম্মানং অজাননাপস্সনেন ছাদিতা পিহিতাতি তণ্হাছদনছাদিতা. অত্থধম্মেসু পমত্তসঙ্খাতেন পমাদেন বন্ধনেন বদ্ধা বন্ধিতব্বা পুগ্গলা জৰামৰণং অন্ৱেন্তি, কুমিনামুখে পৱত্তা মচ্ছা মৰণং অন্ৱেন্তি ইৱ চ, খীৰপকো ৱচ্ছো মাতৰং অন্ৱেতি ইৱ চ, তথা জৰামৰণং অন্ৱেন্তীতি গহেতব্বো.

‘‘কামন্ধা…পে… মাতৰ’ন্তি যায দেসনায, গাথায ৱা কামতণ্হা ৱুত্তা, সা দেসনা, গাথা ৱা কতমেন দেসনাভূতেন অপৰেন যুজ্জতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তথা পুচ্ছিত্ৱা ইমায দেসনায, গাথায ৱা যুজ্জতীতি দস্সেতুং ‘‘সা কতমেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সাতি ‘‘কামন্ধা…পে… অন্ৱেন্তী’’তি দেসনা, গাথা ৱা. পুব্বাপৰেনাতি ততো দেসনাতো পুব্বেন দেসনাৱচনেন, গাথাৱচনেন ৱা অপৰেন দেসনাৱচনেন, গাথাৱচনেন ৱা. যুজ্জতি যুজ্জনং এতি সমেতীতি পুচ্ছতি.

যথাতি যেন অন্ধকৰণাদিনা. ‘‘ৰত্তো…পে… নৰ’’ন্তি যং গাথাৱচনং ভগৱা আহ, তেন গাথাৱচনেন তথা অন্ধকৰণাদিনা যুজ্জতীতি যোজনা. গাথাত্থো পন – ৰত্তো ৰঞ্জন্তো পুগ্গলো অত্থং অত্তহিতপযোজনং পৰহিতপযোজনং ন জানাতি. ৰত্তো ৰঞ্জন্তো ধম্মং যথাৱুত্তস্স অত্থস্স হেতুং পঞ্ঞাচক্খুনা ন পস্সতি. ৰাগো যং নৰং যদা সহতে, তদা তস্স নৰস্স অন্ধং অন্ধকাৰং তমং অঞ্ঞাণং হোতীতি গহেতব্বো.

ইতীতি এৱং. অন্ধতায অন্ধকৰণতায সঞ্ছন্নতায সঞ্ছন্নকৰণতায. সাযেৱ তণ্হাতি ‘‘কামন্ধা…পে… মাতৰ’’ন্তি গাথাৱচনেন যা কামতণ্হা ৱুত্তা, সাযেৱ কামতণ্হা. অভিলপিতাতি ‘‘ৰত্তো…পে… নৰ’’ন্তি অপৰেন গাথাৱচনেন ভগৱতা ৱোহাৰিতা ৱোহৰণেন ঞাপিতা, অভিলপিতস্স অত্থস্স সমানতা পুব্বদেসনা অপৰদেসনায যুজ্জতীতি ৱুত্তং হোতি.

‘‘দ্ৱীসু গাথাসু কতমেহি পদেহি সাযেৱ তণ্হা অভিলপিতা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমেহি অভিলপিতাতি নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যঞ্চাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পঠমগাথাযং ‘‘কামন্ধা…পে… ছাদিতা’’তি যঞ্চ পদং আহ, দুতিযগাথাযঞ্চ ‘‘ৰত্তো…পে… ন পস্সতী’’তি যঞ্চ পদং আহ. পৰিযুট্ঠানেহি পৰিযুট্ঠানদীপকেহি ইমেহি ‘‘কামন্ধা…পে… পস্সতী’’তি পদেহি সাযেৱ পঠমগাথায ৱুত্তা কামতণ্হা চ ভগৱতা অভিলপিতা.

‘‘যং অন্ধকাৰং ৱুত্তং, কতমং তং? যা তণ্হা পোনোভৱিকা ৱুত্তা, কতমা সা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যং অন্ধকাৰ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অন্ধকাৰং যং অঞ্ঞাণং ৱুত্তং, অযং দুক্খসমুদযো ভৱে. যা চ তণ্হা পোনোভৱিকা ৱুত্তা, অযঞ্চ দুক্খসমুদযো ভৱেতি যোজনা.

‘‘কামা’’তি যঞ্চ পদং ভগৱা আহ, তেন পদেন ইমে কিলেসকামা ৱুত্তা. ‘‘জালসঞ্ছন্না’’তি যঞ্চ পদং ভগৱা আহ, তেন পদেন তেসংযেৱ কিলেসকামানং পযোগেন সমুদাচাৰেন পৰিযুট্ঠানং ভগৱা দস্সেতি. তস্মাতি যস্মা যস্মিং সন্তানে তণ্হা উপ্পন্না, তং সন্তানং সংসাৰতো নিস্সৰিতুং অদত্ৱা ৰূপাৰম্মণাদীহি পলোভযমানা হুত্ৱা চিত্তং কিলেসেহি পৰিযাদায তিট্ঠতি, তস্মা তণ্হায চিত্তং পৰিযাদায সন্তানে তিট্ঠমানত্তা. কিলেসৱসেনাতি ৱীতিক্কমকিলেসৱসেন. পৰিযুট্ঠানৱসেনাতি ৱীতিক্কমনং অপ্পত্ৱা উপ্পজ্জমানৱসেন. যেতি ৱুত্তপ্পকাৰতণ্হাসহিতপুগ্গলসদিসা. তেতি তে তণ্হাবন্ধনবদ্ধা চ এদিসকা চ পুগ্গলা. জৰামৰণং অন্ৱেন্তি জৰামৰণং অতিক্কমিতুং ন সক্কুণন্তি. অযন্তি জৰামৰণানুপ্পৱত্তি ‘‘জৰামৰণমন্ৱেন্তী’’তি ইমিনা ৱচনেন ভগৱতা দস্সিতাতি যোজনা.

‘‘কামন্ধা’’তিআদিগাথায চেৱ ‘‘ৰত্তো’’তিআদিগাথায চ পুব্বাপৰসন্ধি আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং ‘যস্স পপঞ্চা ঠিতী চা’তিআদিগাথাসু পুব্বাপৰসন্ধি অম্হেহি ৱিঞ্ঞাতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা যস্স পপঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সা গাথায – যস্স মুনিনো পপঞ্চা তণ্হামানদিট্ঠী চ নত্থি, তণ্হামানদিট্ঠীহি অভিসঙ্খতা সঙ্খাৰা চ নত্থি, ঠিতী অনুসযা তণ্হা চ নত্থি, সন্দানসদিসং তণ্হাপৰিযুট্ঠানং নত্থি, পলিঘসদিসো মোহো চ নত্থি, সো মুনি পপঞ্চাদিকং সব্বং ৱীতিৱত্তো অতিক্কন্তোতি ৱুচ্চতি. নিত্তণ্হং নিমানং নিদিট্ঠিং নিসন্দানং নিপলিঘং লোকে চৰন্তং তং মুনিং সদেৱকো তণ্হাসহিতো লোকো ন ৱিজানাতীতি অত্থো.

গাথাযং পপঞ্চাদযো ভগৱতা ৱুত্তা, ‘‘কতমে তে’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘পপঞ্চা নামা’’তিআদি ৱুত্তং. অত্তনো আধাৰপুগ্গলং সংসাৰে চিৰং পপঞ্চন্তাপেন্তী তণ্হামানদিট্ঠিযো চ, তাহি তণ্হামানদিট্ঠীহি সহজাতৱসেন ৱা উপত্থম্ভনৱসেন ৱা অভিসঙ্খতা সঙ্খাৰা চ পপঞ্চা নাম. সন্তানে অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযা তণ্হা সত্তানং তিট্ঠনহেতুত্তা ঠিতী নাম. পৱত্তমানায তণ্হায যং পৰিযুট্ঠানঞ্চ ছত্তিংসতণ্হায জালিনিযা যানি ৱিচৰিতানি চ ৱুত্তানি, ইদং সব্বং অত্তনো আধাৰং পুগ্গলং বন্ধনট্ঠেন সন্দানসদিসত্তা সন্দানং নাম. মোহো অত্তনো আধাৰস্স পুগ্গলস্স নিব্বাননগৰপ্পৱেসনস্স পটিসেধকত্তা পলিঘসদিসত্তা পলিঘো নাম. ‘‘যস্স পপঞ্চাদযো নত্থি, সো কিং ৱীতিৱত্তো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যে চা’’তিআদি ৱুত্তং. যে ৱুত্তপ্পকাৰা পপঞ্চা সঙ্খাৰা, যা চ ৱুত্তপ্পকাৰা ঠিতি, যং ৱুত্তপ্পকাৰং সন্দানঞ্চ, যং ৱুত্তপ্পকাৰং পলিঘঞ্চ নত্থীতি ৱুত্তা, সব্বং এতং পপঞ্চাদিকং যো মুনি সমতিক্কন্তো, অযং মুনি ‘‘নিত্তণ্হো’’তি ৱুচ্চতীতি দট্ঠব্বো.

২৮. ‘‘যস্স পপঞ্চাতিআদিগাথাযং যে পপঞ্চাদযো ৱুত্তা, তেসু তণ্হামানদিট্ঠিহেতুকা সঙ্খাৰা কদা কতিৱিধং ফলং দেন্তি, তংসঙ্খাৰসম্পযুত্তা তণ্হা কদা কতিৱিধং ফলং দেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ পৰিযুট্ঠানসঙ্খাৰা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু পপঞ্চসঙ্খাৰাদীসু. পৰিযুট্ঠানসঙ্খাৰাতি ৱীতিক্কমৱসেন পৱত্তা পৰিযুট্ঠানা অকুসলসঙ্খাৰা চেতনা. দিট্ঠধম্মৱেদনীযাদীতি দিট্ঠে পস্সিতব্বে ধম্মে অত্তভাৱে ৱেদনীযং ফলং দেতীতি দিট্ঠধম্মৱেদনীযা, দিট্ঠে ধম্মে ফলং ৱেদেতীতি ৱা দিট্ঠধম্মৱেদনীযা. কা সা? অপদুস্সনীযাদীসু অতিদুস্সনাদিৱসেন পৱত্তা পঠমজৱনচেতনা. উপপজ্জে ফলং ৱেদেতীতি উপপজ্জৱেদনীযা, সত্তমজৱনচেতনা. অপৰাপৰিযাযে অত্তভাৱে ফলং ৱেদেতীতি অপৰাপৰিযাযৱেদনীযা, মজ্ঝে পৱত্তা পঞ্চ জৱনচেতনা. তিফলদানৱসেন তিৱিধা সঙ্খাৰা. এৱং ইমায তিৱিধায সঙ্খাৰচেতনায সম্পযুত্তা তিৱিধা তণ্হা তিৱিধং ফলং দিট্ঠে ৱা ধম্মে অত্তভাৱে, উপপজ্জে ৱা অনন্তৰভৱে, অপৰে ৱা পৰিযাযে ভৱে দেতি নিব্বত্তেতীতি এৱং ফলনিব্বত্তকসঙ্খাৰং ৱা তংসম্পযুত্তং তণ্হং ৱা ভগৱা আহ.

‘‘যায দেসনায, গাথায ৱা ফলনিব্বত্তকং সঙ্খাৰং আহ, সা দেসনা, গাথা ৱা কতমেন দেসনাভূতেন ৱা অপৰেন যুজ্জতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যং লোভপকতং কম্মং কৰোতী’’তিআদি ৱুত্তং. যা ‘‘যস্স…পে… লোকো’’তি দেসনা চ যা ‘‘যং লোভপকতং কম্মং…পে… অপৰে ৱা পৰিযাযে’’তি দেসনা চ ৱুত্তা, ভগৱতো ইদং দেসনাদ্ৱযং অঞ্ঞমঞ্ঞং পুব্বাপৰেন পুব্বং অপৰেন অপৰং পুব্বেন যুজ্জতি যুজ্জনং এতি সমেতি, যথা গঙ্গোদকং যমুনোদকেন, যমুনোদকম্পি গঙ্গোদকেন সংসন্দতি সমেতি. ‘‘যস্স…পে… লোকো’’তি দেসনা ‘‘যং লোভপকতং…পে… পৰিযাযে’’তি দেসনায সংসন্দতি সমেতি, ‘‘যং লোভপকতং…পে… পৰিযাযে’’তি দেসনাপি ‘‘যস্স…পে… লোকো’’তি দেসনায সংসন্দতি সমেতীতি অত্থো গহেতব্বো. ‘‘কথং যুজ্জতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ পৰিযুট্ঠান’’ন্তিআদি ৱুত্তং, দিট্ঠধম্মৱেদনীযাদিফলত্তযনিব্বত্তকট্ঠেন যুজ্জতীতি ৱুত্তং হোতি.

যং যং সুত্তং ভগৱতা দেসিতং পুব্বাপৰেন যুজ্জতি, তং তং সুত্তম্পি নীহৰিত্ৱা পুব্বাপৰসংসন্দনং দস্সেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি ৱুত্তং. সংসন্দনাকাৰো ৱুত্তনযানুসাৰেন গহেতব্বো. তত্থাতি তেসু পৰিযুট্ঠানসঙ্খাৰতণ্হাৱিচৰিতেসু. পৰিযুট্ঠানন্তি ৰূপাৰম্মণাদীনি অযোনিসোমনসিকাৰেন আৰব্ভ সত্তসন্তানে পৱত্তং তণ্হাচৰিতং. পটিসঙ্খানবলেনাতি অসুভানিচ্চাদিদস্সনবলেন তদঙ্গপ্পহানৱসেন পহাতব্বং. সঙ্খাৰাতি দস্সনপহাতব্বা সঙ্খাৰা. দস্সনবলেনাতি দস্সনসঙ্খাতপঠমমগ্গঞাণবলেন পহাতব্বা. ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানীতি দস্সনেন পহাতব্বতণ্হাৱিচৰিতেহি অৱসেসানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি. নিগ্গতা তণ্হা যস্স সো নিত্তণ্হো, নিত্তণ্হস্স ভাৱো নিত্তণ্হতা, কা সা? সউপাদিসেসা নিব্বানধাতু.

পপঞ্চসঙ্খাৰাভিনন্দনত্তযং যদিপি অত্থতো একং সমানং, দেসনায পন পদক্খৰাদীহি ৱিসেসো অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং.

‘‘যোযং পুব্বাপৰসন্ধি আচৰিযেন ৱিভত্তো, সোযং কতিৱিধো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো চাযং পুব্বাপৰো সন্ধী’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ৱুত্তং – ‘‘ন কেৱলং সুত্তন্তৰসংসন্দনমেৱ পুব্বাপৰসন্ধি, অথ খো অঞ্ঞোপি অত্থীতি দস্সেতুং ‘সো চায’ন্তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২৮). তত্থ অত্থসন্ধীতি কিৰিযাকাৰকাদিৱসেন অত্থস্স অত্থেন সন্ধি. পদসন্ধীতি নামপদাদিকস্স নামপদাদিকন্তৰেন সন্ধি. দেসনাসন্ধীতি ৱুত্তপ্পকাৰস্স দেসনন্তৰস্স ৱুত্তপ্পকাৰেন দেসনন্তৰেন সন্ধি. নিদ্দেসসন্ধীতি নিদ্দেসন্তৰস্স নিদ্দেসন্তৰেন সন্ধি.

সন্ধি চ নাম অত্থাদযো মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞো সভাৱধম্মো নাম নত্থি, অত্থাদীনঞ্চ ছঅত্থপদাদীসু অৱৰোধনতো ‘‘অত্থসন্ধি ছপ্পদানী’’তিআদি ৱুত্তং.

অত্থসন্ধিব্যঞ্জনসন্ধযো আচৰিযেন ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমা দেসনাসন্ধী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দেসনাসন্ধি ন চ পথৱি’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ন চ পথৱিং নিস্সায ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চাতি এত্থ ঝাযী ঝানসমঙ্গী পুগ্গলো পথৱিং নিস্সায আলম্বিত্ৱা ন চ ঝাযতি, সব্বসঙ্খাৰনিস্সটং পন নিব্বানং নিস্সায আলম্বিত্ৱা ফলসমাপত্তিং ঝাযতি সমাপজ্জতি এৱাতি অত্থো দট্ঠব্বো. ন চ আপন্তিআদীসুপি এস নযো যোজেতব্বো. ফলসমাপত্তিসমঙ্গী পুগ্গলো হি পথৱীআদযো মুঞ্চিত্ৱা নিব্বানমেৱ আৰব্ভ ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জতীতি. এত্থ চ পথৱীআদীহি মহাভূতেহি কামভৱৰূপভৱা গহিতা ৰূপপটিবদ্ধৱুত্তিতায. আকাসানঞ্চাযতনাদীহিপি অৰূপভৱো গহিতো, ভৱত্তযং ৱজ্জেত্ৱা চ ঝাযতীতি অধিপ্পাযো. যদি পথৱীআদযো নিস্সায ন ঝাযী ঝাযতি চ, এৱং সতি ইধলোকসঙ্খাতং সত্তসন্তানং ৱা পৰলোকসঙ্খাতং সত্তসন্তানং ৱা অনিন্দ্ৰিযসন্তানং ৱা নিস্সায ঝাযী ঝাযতীতি আসঙ্কনীযত্তা তং পৰিহৰন্তো ‘‘ন চ ইমং লোক’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ইমং লোকন্তি ইধলোকসঙ্খাতো দিট্ঠো অত্তভাৱো সত্তসন্তানো ৱুত্তো, তস্মিং নিস্সায ন ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ. পৰলোকন্তি ইধলোকতো অঞ্ঞো ভৱন্তৰসঙ্খাতো সত্তসন্তানো ৱুত্তো, তস্মিং নিস্সায ন চ ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ.

যমিদং উভযন্তিআদীসু ইদং উভযং ইধলোকপৰলোকদ্ৱযং অন্তৰেন ৱজ্জেত্ৱা যং ৰূপাযতনং দিট্ঠং, তং ৰূপাযতনম্পি. যং সদ্দাযতনং সুতং, তং সদ্দাযতনম্পি. যং গন্ধাযতনৰসাযতনফোট্ঠব্বাযতনং মুতং, তং গন্ধাযতনৰসাযতনফোট্ঠব্বাযতনম্পি. যং আপোধাতু আকাসধাতু লক্খণৰূপং ওজাসঙ্খাতং ধম্মাযতনেকদেসৰূপং ৱিঞ্ঞাতং, তং আপোধাতাদিকং ধম্মাযতনেকদেসৰূপম্পি. যং ৱত্থু পৰিযেসিতং ৱা অপৰিযেসিতং ৱা সন্তিকে পত্তং, তং ৱত্থুম্পি. যং ৱত্থু পত্তং ৱা অপ্পত্তং ৱা পৰিযেসিতং পৰিযেসনাৰহং সুন্দৰং, তং ৱত্থুম্পি. যং ৱত্থু ৱিতক্কিতং ৱিতক্কনৱসেন আলম্বিতব্বং, তং ৱত্থুম্পি. যং ৱত্থু ৱিচাৰিতং অনুমজ্জনৱসেন আলম্বিতব্বং, তং ৱত্থুম্পি. যং ৱত্থু মনসা চিত্তেনেৱ অনুচিন্তিতং অনুচিন্তনৱসেন আলম্বিতব্বং, তং ৱত্থুম্পি নিস্সায ন ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চাতি যোজনা কাতব্বা.

এত্থ দিট্ঠাদিকং বহিদ্ধাৰূপমেৱ গহেতব্বং অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপস্স অধিপ্পেতত্তা. তেনাহ অট্ঠকথাচৰিযো – ‘‘তদুভযৱিনিমুত্তো অনিন্দ্ৰিযবদ্ধো ৰূপসন্তানো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২৮). ‘‘যদি ঝাযী পুগ্গলো যথাৱুত্তে পথৱীআদযো নিস্সায ন ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ, এৱং সতি অযং ঝাযী পুগ্গলো ইদং নাম নিস্সায ঝাযতীতি লোকে কেনচি ঞাযতি কিং, উদাহু ন ঞাযতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ন ঞাযতীতি দস্সেতুং ‘‘অযং সদেৱকে লোকে’’তিআদিমাহ. তত্থ ফলসমাপত্তিঝানেন ঝাযন্তো অযং খীণাসৱপুগ্গলো সদেৱকে লোকে…পে… সদেৱমনুস্সায পজায যত্থ কত্থচিপি অনিস্সিতেন চিত্তেন ঝাযতীতি সদেৱকে লোকে…পে… সদেৱমনুস্সায পজায কেনচি ন ঞাযতীতি অত্থো গহেতব্বো. তেন ৱুত্তং –

‘‘নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুৰিসুত্তম;

যস্স তে নাভিজানাম, কিং ত্ৱং নিস্সায ঝাযসী’’তি. (সং. নি. ৩.৭৯; নেত্তি. ১০৪);

‘‘কেনচি অৱিঞ্ঞাযভাৱো কেন সুত্তেন ৱিভাৱেতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমিনা গোধিকসুত্তেন (সং. নি. ১.১৫৯) ৱিভাৱেতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘যথা মাৰো পাপিমা’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ইদানি খীণাসৱচিত্তস্স কত্থচিপি অনিস্সিতভাৱং গোধিকসুত্তেন (সং. নি. ১.১৫৯) ৱক্কলিসুত্তেন (সং. নি. ৩.৮৭) চ ৱিভাৱেতুং ‘যথা মাৰো’তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২৮) ৱুত্তং. তত্থ দানাদিপুঞ্ঞকাৰকে, পুঞ্ঞে ৱা মাৰেতি নিৱাৰেতীতি মাৰো, অত্তহিতপৰহিতে মাৰেতীতি ৱা মাৰো. পাপচিত্তুপ্পাদৱন্ততায পাপিমা. পুব্বত্তভাৱে গোধস্স ঘাতকত্তা ‘‘গোধিকো’’তি লদ্ধনামস্স পৰিনিব্বাযন্তস্স কুলপুত্তস্স পৰিনিব্বানতো উদ্ধং পটিসন্ধাদি ৱিঞ্ঞাণং সমন্ৱেসন্তো ন জানাতি ন পস্সতি. ‘‘পৰচিত্তজাননকো মাৰো কস্মা ন জানাতী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘সো হী’’তিআদি ৱুত্তং. সো গোধিকো হি যস্মা পপঞ্চাতীতো, তস্মা তণ্হাপহানেন দিট্ঠিনিস্সযোপি অস্স গোধিকস্স যস্মা নত্থি, তস্মা চ ন জানাতীতি.

‘‘গোধিকসুত্তেনেৱ ৱিভাৱেতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যথা চা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘গোধিকসুত্তৱক্কলিসুত্তেহি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা অনিস্সিতভাৱো ৱিভাৱিতো, এৱং সতি সউপাদিসেসনিব্বানধাতুযা অনিস্সিতভাৱো কেন ৱিঞ্ঞাযতীতি অত্থো ভৱেয্যা’’তি ৱত্তব্বত্তা তদাপি ন ৱিঞ্ঞাযতিযেৱাতি দস্সেতুং ‘‘সদেৱকেন লোকেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সউপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা ফলসমাপত্তিঝানেন ঝাযমানা ইমে খীণাসৱা কত্থচি অনিস্সিতচিত্তা ঝাযন্তীতি সদেৱকেন লোকেন ন ঞাযন্তি সমাৰকেন…পে… সদেৱমনুস্সায ন ঞাযন্তীতি যোজনা কাতব্বা. অনিস্সিতচিত্তা ন ঞাযন্তীতি এত্থ হি ন-কাৰো চ ‘‘ঝাযমানা’’তি পদে ন সম্বন্ধিতব্বো ‘‘ন ঝাযমানা’’তি অত্থস্স সম্ভৱতো. ‘‘ন ঞাযন্তী’’তি পন সম্বন্ধিতব্বো হেট্ঠা অট্ঠকথাযং এৱ ‘‘লোকে কেনচিপি ন ঞাযতী’’তি ৱুত্তত্তা. অযং দেসনাসন্ধীতি গোধিকসুত্তৱক্কলিসুত্তানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অত্থৱসেন সংসন্দনা নিদ্ধাৰিতা ৱিয ‘‘ন চ পথৱিং নিস্সাযা’’তিআদিদেসনায চ ‘‘ন চ ইমং লোক’’ন্তিআদিদেসনায চ যায দেসনায অত্থৱসেন সংসন্দনা নিদ্ধাৰিতা, তায দেসনায যত্থ কত্থচি যং কিঞ্চি নিস্সায ঝাযী ন ঝাযতি, নিব্বানং নিস্সায ঝাযী ঝাযতীতি অত্থৱসেন নিদ্ধাৰিতা, অযং সংসন্দনা দেসনাসন্ধি নামাতি অত্থো গহেতব্বো.

দেসনাসন্ধি আচৰিযেন ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমা নিদ্দেসসন্ধী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমা নিদ্দেসসন্ধীতি নিস্সিতচিত্তা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু চতূসু অত্থসন্ধিব্যঞ্জনসন্ধিদেসনাসন্ধিনিদ্দেসসন্ধীসু যা সন্ধি ‘‘নিদ্দেসসন্ধী’’তি উদ্দিট্ঠা, সা নিদ্দেসতো কতমাতি পুচ্ছতীতি অত্থো. নিস্সিতচিত্তাতি তণ্হাদিট্ঠিসহজাতৱসেন ৱা উপনিস্সযৱসেন ৱা নিস্সিতং চিত্তং যেসং পুথুজ্জনানন্তি নিস্সিতচিত্তা, পুথুজ্জনা পুগ্গলা নিদ্দিসিতব্বা ইমায দেসনায পুগ্গলাধিট্ঠানত্তা. যদি দেসনা ধম্মাধিট্ঠানা, এৱং সতি নিস্সিতং চিত্তং এত্থ সুত্তপ্পদেসেসু দেসিতন্তি নিস্সিতচিত্তা নিস্সিতচিত্তজাননত্থায দেসিতা সুত্তপ্পদেসা. অনিস্সিতং চিত্তং যেসং অৰিযপুগ্গলানন্তি অনিস্সিতচিত্তা, অৰিযপুগ্গলা নিদ্দিসিতব্বা ইমায দেসনায পুগ্গলাধিট্ঠানত্তা. ধম্মাধিট্ঠানায পন অনিস্সিতং চিত্তং যত্থ সুত্তপ্পদেসেসু দেসিতন্তি অনিস্সিতচিত্তা, অনিস্সিতচিত্তজাননত্থায দেসিতা সুত্তপ্পদেসা.

‘‘নিস্সিতচিত্তা কেন নিদ্দেসেন নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা কেন নিদ্দেসেন নিদ্দিসিতব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘নিস্সিতচিত্তা অকুসলপক্খেন নিদ্দিসিতব্বা’’তিআদি ৱুত্তং. অকুসলপক্খেন নিদ্দেসেন নিদ্দিসিতব্বা. কুসলপক্খেনাতিআদীসুপি এস নযো যোজেতব্বো. অকুসলপক্খসামঞ্ঞকুসলপক্খসামঞ্ঞেহি দস্সেত্ৱা অকুসলৱিসেসকুসলৱিসেসেহি দস্সেতুং ‘‘নিস্সিতচিত্তা সংকিলেসেনা’’তিআদি ৱুত্তং. অযং নিদ্দেসসন্ধীতি অকুসলপক্খাদিকস্স পুৰিমনিদ্দেসস্স সংকিলেসাদিকেন পচ্ছিমেন নিদ্দেসেন নিস্সিতচিত্তৱসেন অযং সংসন্দনা চ নিদ্দেসসন্ধি নাম. কুসলপক্খাদিকস্স পুৰিমস্স নিদ্দেসস্স ৱোদানাদিকেন পচ্ছিমেন নিদ্দেসেন অনিস্সিতচিত্তৱসেন অযং সংসন্দনা চ নিদ্দেসসন্ধি নামাতি ৱিভজিত্ৱা ৱেদিতব্বা.

‘‘চতুব্যূহহাৰস্স নেৰুত্তমধিপ্পাযনিদানপুব্বাপৰসন্ধিপ্পভেদেন চেৱ অত্থব্যঞ্জনসন্ধিনিদ্দেসসন্ধিদেসনাসন্ধিপ্পভেদেন চ ৱিভজিতব্বভাৱো কেন অম্হেহি জানিতব্বো সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তেন তথা ৱিভজিতব্বভাৱেন আযস্মা মহাকচ্চানো ‘‘নেৰুত্তমধিপ্পাযো’’তিআদিকং (নেত্তি. ৪ হাৰসঙ্খেপ) যং ৱচনং আহ, তেন ৱচনেন তুম্হেহি চতুব্যূহহাৰস্স তথা ৱিভজিতব্বভাৱো জানিতব্বো সদ্দহিতব্বোতি ৱুত্তং হোতি.

‘‘এত্তাৱতা চ চতুব্যূহহাৰো পৰিপুণ্ণো, অঞ্ঞো নিযুত্তো নত্থী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো চতুব্যূহো হাৰো’’তি ৱুত্তং. তত্থ যস্সং যস্সং পাড়িযং যো যো চতুব্বিধো, সো সো চতুব্যূহহাৰো চ যথালাভৱসেন যোজিতো, তস্সং তস্সং পাড়িযং সো সো চতুব্বিধো চতুব্যূহহাৰো তথা নিদ্ধাৰেত্ৱা যুত্তো যোজিতোতি অত্থো দট্ঠব্বো.

ইতি চতুব্যূহহাৰৱিভঙ্গে সত্তিবলানুৰূপা ৰচিতা

ৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসাৰেন গম্ভীৰত্থো ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা গহেতব্বোতি.