৫. লক্খণহাৰৱিভঙ্গৱিভাৱনা

২৩. যেন যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতেন পদট্ঠানৱিভঙ্গেন অৱিজ্জাদীনং পদট্ঠানানি ৱিভত্তানি, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতো পদট্ঠানহাৰৱিভঙ্গো পৰিপুণ্ণো, ‘‘কতমো লক্খণহাৰৱিভঙ্গো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো লক্খণো হাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থ-সদ্দস্স অত্থো ৱুত্তোৱ. কতমো সংৱণ্ণনাৱিসেসো লক্খণো হাৰো লক্খণহাৰৱিভঙ্গোতি পুচ্ছতি. ‘‘ৱুত্তম্হি একধম্মে’’তিআদিনিদ্দেসস্স ইদানি মযা ৱুচ্চমানো ‘‘যে ধম্মা’’তিআদিকো ৱিত্থাৰসংৱণ্ণনাৱিসেসো লক্খণো হাৰো লক্খণহাৰৱিভঙ্গো নামাতি ৱিঞ্ঞেয্যোতি. তেন ৱুত্তং –‘‘তত্থ কতমো লক্খণো হাৰোতিআদি লক্খণহাৰৱিভঙ্গো নামা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২৩). অযং ইদানি ৱুচ্চমানো ৱিত্থাৰভূতো লক্খণো হাৰো পিটকত্তযে দেসিতেসু ধম্মেসু কিং নাম লক্খিতব্বং ধম্মং লক্খীযতীতি পুচ্ছিত্ৱা পুচ্ছিতে লক্খণহাৰৱিচযে ধম্মে সঙ্খেপেন দস্সেতুং ‘‘যে ধম্মা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যে ধম্মাতি যে সমূহা ধম্মা. একলক্খণাতি সমানলক্খণা. তেসং ধম্মানন্তি সমানলক্খণানং তেসং সমূহধম্মানং, নিদ্ধাৰণে চেতং. একস্মিং ধম্মেতি সমানলক্খণে একস্মিং ধম্মে, পাড়িযং ভগৱতা ৱুত্তে সতি ৱুত্তধম্মতো অৱসিট্ঠসমানলক্খণা ধম্মা সমানলক্খণেন ৱুত্তা ভৱন্তীতি অত্থো.

লক্খণহাৰৱিসযে ধম্মে ৱিত্থাৰতো ইমস্মিং ধম্মে ৱুত্তে ইমে সমানলক্খণা ধম্মাপি ৱুত্তা ভৱন্তীতি নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যথা কিং ভৱে’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যথা যেন পকাৰেন ৱুত্তা ভৱন্তি, সো পকাৰো কিং ভৱেতি পুচ্ছতি. যথা যেন পকাৰেন ৱুত্তা ভৱন্তি, সো পকাৰো সমানলক্খণাতি ভাৱো ভৱেতি অত্থো. কিন্তি ভগৱা আহ? ‘‘চক্খুং ভিক্খৱে’’তিআদিং ভগৱা আহ. ‘‘চক্খুং, ভিক্খৱে, অনৱট্ঠিত’’ন্তিআদিম্হি ৱুত্তে ‘‘সোতং, ভিক্খৱে, অনৱট্ঠিত’’ন্তিআদিৱচনম্পি ৱুত্তমেৱ ভৱতি.

‘‘অনৱট্ঠিতাদিলক্খণেন সমানলক্খণত্তা ৱা অজ্ঝত্তিকাযতনভাৱেন সমানলক্খণত্তা ৱাতি আযতনৱসেনেৱ একলক্খণং ৱত্তব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা খন্ধৱসেনপি একলক্খণং দস্সেতুং ‘‘যথা চাহা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অতীতে, ৰাধ, ৰূপে অনপেক্খো হোতি, অনাগতং ৰূপং মা অভিনন্দি, পচ্চুপ্পন্নস্স ৰূপস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায চাগায পটিনিস্সগ্গায পটিপজ্জা’’তি ৱুত্তে ‘‘অতীতায, ৰাধ, ৱেদনায অনপেক্খো হোতি, অনাগতং ৱেদনং মা অভিনন্দি, পচ্চুপ্পন্নায ৱেদনায নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায চাগায পটিনিস্সগ্গায পটিপজ্জা’’তিআদি ৱুত্তং ভৱে.

‘‘অনপেক্খনীযলক্খণেন সমানলক্খণত্তা ৱা খন্ধলক্খণেন সমানলক্খণত্তা ৱাতি খন্ধাযতনৱসেনেৱ একলক্খণধম্মা ৱত্তব্বা’’তি ৱত্তব্বত্তা সতিপট্ঠানৱসেনাপি ৱত্তব্বাতি দস্সেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যথা যেন একলক্খণত্তেন চ ভগৱা আহ, তথা চ তেন একলক্খণত্তেন চ অৱুত্তাপি ধম্মা ৱুত্তা ভৱন্তীতি অত্থো. যে ৱিপস্সকা পুগ্গলা পঞ্চসু খন্ধেসু নিচ্চং সুসমাৰদ্ধা নিচ্চং কাযগতাসতিং ভাৱেন্তি, তে ৱিপস্সকা অকিচ্চং সুভসুখাদিকং, কসিৱাণিজ্জাদিকম্মং ৱা ন সেৱন্তি, কিচ্চে অসুভাসুখাদিকে, কাযাদিকে ৱা সাতচ্চকাৰিনো হোন্তীতি ভগৱা আহাতি যোজনা.

ইতিসদ্দস্স চেত্থ একস্স লোপো. ইতি এৱং ‘‘যেসঞ্চা’’তিআদিগাথায কেসাদিকে কাযে গতায পৱত্তায সতিযা ভগৱতা সৰূপেন ৱুত্তায ৱিজ্জমানায তদৱসেসা ৱেদনাগতা সতি চ চিত্তগতা সতি চ ধম্মগতা সতি চ সতিপট্ঠানভাৱেন একলক্খণত্তেন ৱুত্তা ভৱন্তীতি সঙ্খেপতো নিচ্চং সুসমাৰদ্ধা নিচ্চং ৱেদনাগতা সতি চ…পে… নিচ্চং চিত্তগতা সতি চ…পে… নিচ্চং ধম্মগতা সতীতি ৱত্তব্বাতি.

‘‘সতিপট্ঠানৱসেনেৱ একলক্খণা ধম্মা ৱত্তব্বা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তথা যং কিঞ্চী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যং কিঞ্চি ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণেন দিট্ঠং, যং কিঞ্চি সদ্দাযতনং সোতৱিঞ্ঞাণেন সুতং, যং কিঞ্চি গন্ধৰসফোট্ঠব্বাযতনং ঘানৱিঞ্ঞাণাদিত্তযেন ৱিঞ্ঞাণেন মুতং, ইতি এৱং দিট্ঠাদিত্তযে ভগৱতা সৰূপেন ৱুত্তে সতি তদৱসেসং যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাতং ধম্মাৰম্মণপৰিযাপন্নং ৰূপং ভগৱতা আলম্বিতব্বভাৱেন একলক্খণত্তা ৱুত্তং ভৱতীতি অত্থো. অথ ৱা যং কিঞ্চি ৰূপাযতনং দিট্ঠং ভগৱতা ৱুত্তং, তস্মিং ৱুত্তে সতি তদৱসেসং সুতাদিকম্পি ৱুত্তং হোতীতি আদিঅত্থো ৱিসুং ৱিসুং যোজেতব্বো. তেন ৱুত্তং – ‘‘দিট্ঠং ৱা সুতং ৱা মুতং ৱা’’তি.

‘‘কাযগতায সতিযা ৱুত্তায তদৱসেসা ৱেদনাগতাসতিআদযোযেৱ ৱত্তব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মাপি ৱুত্তা ভৱন্তীতি দস্সেতুং ‘‘যথা চাহ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যথা যেন নিয্যানিকলক্খণেন একলক্খণত্তেন চ ভগৱা আহ, তথা তেন একলক্খণত্তেন চ ভগৱা আহ, তথা তেন একলক্খণত্তেন চ ৱুত্তা ভৱন্তীতি অত্থো. ‘‘তস্মা অভিজ্ঝাদোমনস্সেন অভিভূতত্তা ইহ মম সাসনে, ভিক্খু, ত্ৱং আতাপী সম্পজানো সতিমা হুত্ৱা লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং তদঙ্গপ্পহানেন ৱা ৱিক্খম্ভনপ্পহানেন ৱা ৱিনেয্য ৱিনযিত্ৱা কাযে কেসাদিৰূপকাযে কাযানুপস্সী কেসাদিৰূপকাযানুপস্সী হুত্ৱা ৱিহৰাহী’’তি ভগৱতা ৱুত্তে সতি ‘‘তস্মাতিহ, ত্ৱং ভিক্খু, ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং, তস্মাতিহ, ত্ৱং ভিক্খু, চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰাহি…পে… দোমনস্সং, তস্মাতিহ, ত্ৱং ভিক্খু, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰাহি…পে… দোমনস্স’’ন্তি ৱুত্তং ভৱতীতি সঙ্খেপত্থো ৱেদিতব্বো. ৱিত্থাৰত্থো পন অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ২৩) বহুধা ৱুত্তোতি অম্হেহি ন ৱিত্থাৰিতো.

‘‘একস্মিং সতিপট্ঠানে ৱুত্তে কস্মা চত্তাৰো সতিপট্ঠানা ৱুত্তা ভৱেয্যু’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘আতাপীতি ৱীৰিযিন্দ্ৰিয’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘আতাপী’’তি ইমিনা পদেন কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু পৱত্তং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং ৱুত্তং. ‘‘সম্পজানো’’তি পদেন কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু পৱত্তং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ৱুত্তং. ‘‘সতিমা’’তি পদেন কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু পৱত্তং সতিন্দ্ৰিযং ৱুত্তং. ‘‘ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি পদেন কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু পৱত্তং সমাধিন্দ্ৰিযং ৱুত্তং, ন কাযেযেৱ পৱত্তং. এৱং পকাৰেন কাযে কাযানুপস্সিনো যোগাৱচৰস্স চত্তাৰো সতিপট্ঠানা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তীতি চে ৱদেয্য, এৱং সতি চতুন্নং ৱীৰিযপঞ্ঞাসতিসমাধীনং ইন্দ্ৰিযানং চতুন্নং সতিপট্ঠানানং সাধকভাৱেন একলক্খণত্তা সমানলক্খণত্তা পাৰিপূৰিং গচ্ছন্তীতি যোজনা. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং – ‘‘চতুসতিপট্ঠানসাধনে ইমেসং ইন্দ্ৰিযানং সভাৱভেদাভাৱতো সমানলক্খণত্তা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২৩).

২৪. ‘‘এৱং ৱুত্তেপি চত্তাৰো সতিপট্ঠানাযেৱ ৱত্তব্বা ভৱেয্যুং, কথং সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মা ৱত্তব্বা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ চতূসু সতিপট্ঠানেসু যেন যোগাৱচৰেন ভাৱিযমানেসু তস্স যোগাৱচৰস্স চত্তাৰো সম্মপ্পধানা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি. এৱং সেসেসুপি যোজনা কাতব্বা. চতুন্নং সচ্চানং বুজ্ঝনং বোধং, অৰিযমগ্গঞাণং, বোধং গচ্ছন্তীতি বোধঙ্গমা. বোধস্স অৰিযমগ্গঞাণস্স পক্খে ভৱাতি বোধিপক্খিযা.

‘‘কুসলাযেৱ ধম্মা একলক্খণভাৱেন নীহৰিতা কিং, উদাহু অকুসলাপি ধম্মা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘এৱং অকুসলাপী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কুসলা ধম্মা একলক্খণত্তেন নিদ্ধাৰিতা যথা, এৱং অকুসলাপি ধম্মা একলক্খণত্তেন নিদ্ধাৰিতব্বাযেৱাতি অত্থো. ‘‘কথং নিদ্ধাৰেতব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা পহানেকট্ঠভাৱেন নিদ্ধাৰেতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘একলক্খণত্তা পহানং অব্ভত্থং গচ্ছন্তী’’তি আহ. তত্থ একলক্খণত্তাতি পহানেকট্ঠভাৱেন সমানলক্খণত্তা. ‘‘কতমং পহানং অব্ভত্থং গচ্ছন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসূ’’তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ চতূসু…পে… পৰিঞ্ঞং গচ্ছন্তীতি কাযাগতাসতিপট্ঠানে যোগাৱচৰেন ভাৱিযমানে সতি তেন যোগাৱচৰেন অসুভে কেসাদিকে ৰূপকাযে ‘‘সুভ’’ন্তি ৱিপল্লাসো পহীযতি, অস্স যোগাৱচৰস্স কবড়ীকাৰাহাৰো পৰিঞ্ঞং গচ্ছতি, ‘‘আহাৰসমুদযা ৰূপসমুদযো’’তি (সং. নি. ৩.৫৬) ৱুত্তত্তা ৰূপকাযে ছন্দৰাগং পজহন্তস্স তস্স সমুদযে কবড়ীকাৰাহাৰেপি ছন্দৰাগো পহীযতীতি অত্থো. ৱেদনাগতাসতিপট্ঠানে ভাৱিযমানে সতি দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি ৱিপল্লাসো পহীযতি, অস্স যোগাৱচৰস্স ফস্সাহাৰো পৰিঞ্ঞং গচ্ছতি, ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩৯; মহাৱ. ১; উদা. ১; ৱিভ. ২২৫) ৱুত্তত্তা ৱেদনায ছন্দৰাগং পজহন্তস্স তস্স পচ্চযে ফস্সাহাৰে ছন্দৰাগো পহীযতি. চিত্তগতাসতিপট্ঠানে ভাৱিযমানে অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি ৱিপল্লাসো পহীযতি, অস্স যোগাৱচৰস্স ৱিঞ্ঞাণাহাৰো পৰিঞ্ঞং গচ্ছতি. ধম্মগতাসতিপট্ঠানে ভাৱিযমানে অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি ৱিপল্লাসো পহীযতি, অস্স যোগাৱচৰস্স মনোসঞ্চেতনাহাৰো পৰিঞ্ঞং গচ্ছতীতি ৱিসুং ৱিসুং যোজেত্ৱা একেকস্মিং পহাতব্বে ৱুত্তে তদৱসেসা পহাতব্বা ৱুত্তা ভৱন্তি পহাতব্বভাৱেন একলক্খণত্তাতি অত্থো গহেতব্বো.

‘‘আহাৰা চস্স পৰিঞ্ঞং গচ্ছন্তী’’তি ৱচনে আহাৰেসু পৱত্তা কামৰাগদোসমোহা ব্যন্তীকতা হোন্তীতি অত্থো গহিতো. কবড়ীকাৰাহাৰঞ্হি আৰব্ভ পৱত্তে কামৰাগে ৱিজ্জমানে কবড়ীকাৰাহাৰস্স ৱিজাননা নত্থেৱ, তস্মিং কামৰাগে পন পহীনে পৰিজাননা ভৱতীতি. সেসাহাৰজাননম্পি এসেৱ নযো. যস্স যোগাৱচৰস্স সতিপট্ঠানা ভাৱিতা, ৱিপল্লাসা পহীনা, আহাৰপৰিজাননা উপ্পন্না, সো যোগাৱচৰো উপাদানেহি অনুপাদানো ভৱতি. সুভসঞ্ঞিতে হি কাযে কামুপাদানং ৱিসেসেন ভৱতীতি সুভসঞ্ঞিতো কাযো কামুপাদানস্স ৱত্থু, কাযগতায সতিযা অনুসৰিতব্বো অসুভসঞ্ঞিতো কেসাদি কামুপাদানস্স ৱত্থু ন হোত্ৱেৱ. সুখৱেদনায অস্সাদৱসেন দিট্ঠুপাদানং ভৱতীতি সুখসঞ্ঞিতা ৱেদনা দিট্ঠুপাদানস্স ৱত্থু, ৱেদনাগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বা ৱেদনা দিট্ঠুপাদানস্স ৱত্থু ন হোত্ৱেৱ. ‘‘চিত্তং নিচ্চ’’ন্তি দিট্ঠিগহণৱসেন তস্স তস্স অত্তনো সীলৱতৱসেন পৰিসুদ্ধীতি পৰামসনং হোতীতি চিত্তং সীলব্বতুপাদানস্স ৱত্থু, চিত্তগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বং চিত্তং সীলব্বতুপাদানস্স ৱত্থু ন হোত্ৱেৱ. ধম্মে নামৰূপপৰিচ্ছেদেন যথাভূতং অপস্সন্তস্স ধম্মেসু অত্তাভিনিৱেসো হোতীতি ধম্মা অত্তৱাদুপাদানস্স ৱত্থু, ধম্মগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বা ধম্মা অত্তৱাদুপাদানস্স ৱত্থু ন হোন্তি এৱ. তস্মা চতূসু সতিপট্ঠানেসু ভাৱিযমানেসু উপাদানেহি অনুপাদানো ভৱতীতি ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো গহেতব্বো.

‘‘যেন যোগাৱচৰেন সতিপট্ঠানা ভাৱিতা, সো যোগাৱচৰো উপাদানেহিযেৱ অনুপাদানো ভৱতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা যোগাদীহিপি ৱিসংযুত্তো ভৱতীতি দস্সেতুং ‘‘যোগেহি চ ৱিসংযুত্তো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যোগেহি চাতি কামযোগভৱযোগদিট্ঠিযোগঅৱিজ্জাযোগেহি চ. ৱিসংযুত্তোতি তদঙ্গপ্পহানৱিক্খম্ভনপ্পহানসমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন ৱিগতো, ৱিমুত্তো চ ভৱতীতি অত্থো. সুভসঞ্ঞিতো হি ৰূপকাযো কামৰাগস্স ৱত্থু হোতি, কাযগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বো কাযো কামৰাগস্স ৱত্থু ন হোত্ৱেৱ. ‘‘সুখো’’তি ৱা ‘‘সুখহেতূ’’তি ৱা গহণীযো ভৱো ভৱৰাগস্স ৱত্থু হোতি, ৱেদনাগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বো ভৱো ভৱৰাগস্স ৱত্থু ন হোতি. ‘‘অত্তা’’তি অভিনিৱিসিতব্বং চিত্তং দিট্ঠিযোগস্স ৱত্থু হোতি, চিত্তগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বং চিত্তং দিট্ঠিযোগস্স ৱত্থু ন হোতি. ৱিনিব্ভোগস্স দুক্কৰত্তা, ধম্মানং ধম্মমত্ততায চ দুপ্পটিৱিজ্ঝত্তা অৱিনিব্ভুজিতব্বা, ধম্মমত্ততায অপ্পটিৱিজ্ঝিতব্বা ধম্মা অৱিজ্জাযোগস্স ৱত্থু হোন্তি, ধম্মগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বা ধম্মা অৱিজ্জাযোগস্স ৱত্থু ন হোন্তি. তস্মা চতুসতিপট্ঠানানুপস্সকো ‘‘যোগেহি চ ৱিসংযুত্তো’’তি ৱুত্তো. অযং নযো আসৱেহি চ অনাসৱো ভৱতি, ওঘেহি চ নিত্থিণ্ণো ভৱতীতি এত্থাপি যোজেতব্বো.

গন্থেহি চ ৱিপ্পযুত্তো ভৱতীতি এত্থ পন সুভসঞ্ঞিতো ৰূপকাযো অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স ৱত্থু, কাযগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বো ৰূপকাযো অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স ৱত্থু ন হোতি. দুক্খদুক্খৱিপৰিণামদুক্খসঙ্খাৰদুক্খভূতা ৱেদনা ব্যাপাদকাযগন্থস্স ৱত্থু হোন্তি, তেন ৱুত্তং – ‘‘দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). ৱেদনাগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বা ৱেদনা ব্যাপাদকাযগন্থস্স ৱত্থু ন হোতি. ‘‘চিত্তং নিচ্চ’’ন্তি অভিনিৱেসৱসেন সস্সতস্স ‘‘অত্তনো সীলেন সুদ্ধি, ৱতেন সুদ্ধী’’তি পৰামসনং হোতি, তস্মা ‘‘নিচ্চ’’ন্তি গহিতং চিত্তং সীলব্বতপৰামাসকাযগন্থস্স ৱত্থু, চিত্তগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বং চিত্তং সীলব্বতপৰামাসস্স ৱত্থু ন হোতি. ধম্মানং সপ্পচ্চযনামৰূপসভাৱস্স অদস্সনতো ভৱদিট্ঠিৱিভৱদিট্ঠি হোতি, তস্মা ‘‘ইদং সচ্চ’’ন্তি অভিনিৱিসিতব্বা ধম্মা ইদংসচ্চাভিনিৱেসকাযগন্থস্স ৱত্থু, ধম্মগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বা ধম্মা ইদংসচ্চাভিনিৱেসকাযগন্থস্স ৱত্থু ন হোন্তি, তস্মা চতুসতিপট্ঠানানুপস্সকো ‘‘গন্থেহি চ ৱিপ্পযুত্তো’’তি ৱুত্তো.

সুভসঞ্ঞিতো চ কাযো ৰাগসল্লস্স ৱত্থু, কাযগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বো কাযো ৰাগসল্লস্স ৱত্থু ন হোতি. সুখসঞ্ঞিতায ৱেদনায দোসো হোতি, তস্মা ৱেদনা দোসসল্লস্স ৱত্থু, ৱেদনাগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বা ৱেদনা দোসসল্লস্স ৱত্থু ন হোতি. ‘‘চিত্তং অত্তা’’তি গহেত্ৱা ‘‘অত্তা সেয্যো’’তিআদিৱসেন পৱত্তস্স মানসল্লস্স চিত্তং ৱত্থু, চিত্তগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বং চিত্তং মানসল্লস্স ৱত্থু ন হোতি. ধম্মানং সপ্পচ্চযনামৰূপসভাৱস্স অজাননতো ধম্মা মোহসল্লস্স ৱত্থু, ধম্মগতায পন সতিযা অনুপস্সিতব্বা ধম্মা মোহসল্লস্স ৱত্থু ন হোন্তি, তস্মা চতুসতিপট্ঠানানুপস্সকো ‘‘সল্লেহি চ ৱিসল্লো ভৱতী’’তি ৱুত্তো.

‘‘আহাৰা চস্স পৰিঞ্ঞং গচ্ছন্তী’’তি আচৰিযেন ৱুত্তং, ‘‘কিং পন আহাৰাৱ অস্স যোগাৱচৰস্স পৰিঞ্ঞং গচ্ছন্তি, উদাহু অঞ্ঞেপী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো চ অস্স যোগাৱচৰস্স পৰিঞ্ঞং গচ্ছন্তীতি দস্সেতুং ‘‘ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো চস্স পৰিঞ্ঞং গচ্ছন্তী’’তি ৱুত্তং. যেন যোগাৱচৰেন চত্তাৰো সতিপট্ঠানা ভাৱিতা, তস্স যোগাৱচৰস্স কাযৱেদনাচিত্তধম্মাৱ পৰিঞ্ঞং গচ্ছেয্যুং, ন ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোতি চে ৱদেয্য কাযানুপস্সনাদীহি চ কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু পৰিঞ্ঞাতেসু সঞ্ঞাযপি পৰিঞ্ঞাতব্বভাৱতো. সা হি ৱেদনাচিত্তসঙ্খাতেন ধম্মেসু পৰিঞ্ঞাতেসু অৱিনাভাৱতো পৰিঞ্ঞাতাৱাতি.

যেন চত্তাৰো সতিপট্ঠানা ভাৱিতা, সো যোগাৱচৰো উপাদানেহি অনুপাদানো চ, যোগেহি ৱিসংযুত্তো চ, খন্ধেহি ৱিপ্পযুত্তো চ, আসৱেহি অনাসৱো চ, ওঘেহি নিত্থিণ্ণো চ, সল্লেহি ৱিসল্লো চ ভৱতীতি ৱুত্তো, ‘‘কিং পন তথাৱিধোৱ হোতি, উদাহু অঞ্ঞথাপী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা অগতিম্পি ন গচ্ছতীতি দস্সেন্তো ‘‘অগতিগমনেহি চ ন অগতিং গচ্ছতী’’তি আহ. সুভাদিসঞ্ঞিতে ৰূপকাযে অপেক্খমানো পুগ্গলো ছন্দাগতিং গচ্ছতীতি সুভাদিসঞ্ঞিতো ৰূপকাযো ৱিসেসতো ছন্দাগতিযা ৱত্থু হোতি, কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানেন পন অনুপস্সিতব্বো অস্সাসপস্সাসাদিকো কাযো ছন্দাগতিযা ৱত্থু ন হোতি, তস্মা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনং ভাৱেন্তো পুগ্গলো ছন্দাগতিং ন গচ্ছতি. সুখৱেদনস্সাদৱসেন ৱেদযমানো তদভাৱেন ব্যাপাদং আগচ্ছতীতি সুখৱেদনা দোসাগতিযা ৱত্থু হোতি, ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানেন পন অনুপস্সিতব্বা ৱেদনা দোসাগতিযা ৱত্থু ন হোতি, তস্মা ৱেদনাসতিপট্ঠানভাৱনং ভাৱেন্তো পুগ্গলো দোসাগতিং ন গচ্ছতি. সন্ততিঘনৱসেন ‘‘নিচ্চং, ধুৱ’’ন্তি গহিতং চিত্তং মোহস্স ৱত্থু হোতি, চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানেন পন অনুপস্সিতব্বং চিত্তং মোহস্স ৱত্থু ন হোতি, তস্মা চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনং ভাৱেন্তো পুগ্গলো দোসাগতিং ন গচ্ছতি. ৱিভজিত্ৱা ধম্মসভাৱং অজানন্তস্স ভযং জাযতীতি ৱিভজিত্ৱা অজানিযসভাৱা ধম্মা ভযস্স ৱত্থু হোন্তি, ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানেন পন অনুপস্সিতব্বা ৱিভজিত্ৱা জানিতব্বা ধম্মা ৰাগস্স ৱত্থু ন হোন্তি, তস্মা ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনং ভাৱেন্তো পুগ্গলো ভযাগতিং ন গচ্ছতি. এৱং পহাতব্বভাৱেন একলক্খণে অকুসলেপি ধম্মে নীহৰিত্ৱা ইদানি নিগমেতুং ‘‘এৱং অকুসলাপি ধম্মা একলক্খণত্তা পহানং অব্ভত্থং গচ্ছন্তী’’তি পুন ৱুত্তং.

ভাৱেতব্বেসু ধম্মেসু একদেসেসু ৱুত্তে তদৱসেসাপি ভাৱেতব্বা ধম্মা একলক্খণত্তা নীহৰিত্ৱা ৱত্তব্বা, পহাতব্বেসুপি ধম্মেসু একদেসে ৱুত্তে তদৱসেসাপি ধম্মা পহাতব্বা একলক্খণত্তা নীহৰিত্ৱা ৱত্তব্বাতি আচৰিযেন ৱুত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘অঞ্ঞথাপি যদি ৱত্তব্বা সিযুং, তেপি ৱদথা’’তি ৱত্তব্বভাৱতো অঞ্ঞেনপি পৰিযাযেন লক্খণহাৰস্স উদাহৰণানি দস্সেতুং ‘‘যত্থ ৱা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যত্থ যস্সং ৰূপেকদেসদেসনাযং ৰূপিন্দ্ৰিযং ৰুপ্পনলক্খণং চক্খুন্দ্ৰিযাদিজীৱিতিন্দ্ৰিযপৰিযোসানং অট্ঠৱিধং ইন্দ্ৰিযং ৰূপেকদেসং ভগৱতা দেসিতং. তত্থেৱ তস্সং ৰূপেকদেসদেসনাযং ৰূপধাতু ৰুপ্পনলক্খণা চক্খুধাতাদিফোট্ঠব্বধাতুপৰিযোসানা দসৱিধা ৰূপধাতু ৰুপ্পনলক্খণেন একলক্খণত্তা দেসিতা. সব্বো ৰূপক্খন্ধো চ দেসিতো. ৰূপাযতনং ৰুপ্পনলক্খণং চক্খাযতনাদিফোট্ঠব্বাযতনপৰিযোসানং দসৱিধং আযতনং ৰুপ্পনলক্খণেন একলক্খণত্তা ভগৱতা দেসিতং.

যত্থ ৱা পন যস্সং ৱেদনেকদেসদেসনাযং সুখা ৱেদনা ভগৱতা দেসিতা, তত্থ তস্সং ৱেদনেকদেসদেসনাযং সুখিন্দ্ৰিযঞ্চ দেসিতং, সোমনস্সিন্দ্ৰিযঞ্চ দেসিতং, দুক্খসমুদযো অৰিযসচ্চঞ্চ দেসিতং সুখৱেদনাভাৱেন একলক্খণত্তা. যত্থ ৱা পন যস্সং ৱেদনেকদেসদেসনাযং দুক্খা ৱেদনা ভগৱতা দেসিতা, তত্থ তস্সং ৱেদনেকদেসদেসনাযং দুক্খিন্দ্ৰিযঞ্চ দেসিতং দোমনস্সিন্দ্ৰিযঞ্চ দেসিতং, দুক্খং অৰিযসচ্চঞ্চ দেসিতং দুক্খৱেদনাভাৱেন একলক্খণত্তা. যত্থ ৱা পন যস্সং ৱেদনেকদেসদেসনাযং অদুক্খমসুখা ৱেদনা ভগৱতা দেসিতা, তত্থ তস্সং ৱেদনেকদেসদেসনাযং উপেক্খিন্দ্ৰিযঞ্চ দেসিতং, সব্বো পটিচ্চসমুপ্পাদো চ দেসিতোতি যোজনা কাতব্বা.

যস্সং দেসনাযং অদুক্খমসুখা ৱেদনা দেসিতা, তস্সং দেসনাযং উপেক্খিন্দ্ৰিযং দেসিতং হোতু সমানলক্খণত্তা, ‘‘কেন পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতো ভৱেয্যা’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘কেন কাৰণেনা’’তি পুচ্ছিত্ৱা কাৰণং দস্সেতুং ‘‘অদুক্খমসুখাযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অদুক্খমসুখায ৱেদনায হি যস্মা অৱিজ্জা অনুসেতি, তস্মা অৱিজ্জা দেসিতা হোতি. অৱিজ্জায চ দেসিতায অৱিজ্জামূলকো সব্বোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা…পে… দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি দেসিতোৱ হোতীতি অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো.

‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা…পে… সমুদযো হোতী’’তি অনুলোমৱসেন পৱত্তো যো পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতোতি আচৰিযেন ৱুত্তো, ‘‘যদি তথা পৱত্তো সো চ পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতো, এৱং সতি সব্বো চ পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতো’’তি ন ৱত্তব্বোতি চোদনং মনসি কত্ৱা ‘‘সো চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যো চ অনুলোমৱসেন পৱত্তো, সো চ সৰাগসদোসসমোহসংকিলেসপক্খেন হাতব্বো. যো চ পটিলোমৱসেন ‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’তিআদিকো পৱত্তো, সো চ ৱীতৰাগৱীতদোসৱীতমোহঅৰিযধম্মেহি হাতব্বো. যো চ অনুলোমপটিলোমৱসেন পৱত্তো, সো চ তদুভযেহি হাতব্বো. তস্মা ‘‘সব্বো চ পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতো’’তি ৱত্তব্বোৱাতি অধিপ্পাযো গহেতব্বো.

‘‘যে ধম্মা একলক্খণা, তেসং ধম্মানং একস্মিং ধম্মে ৱুত্তে অৱসিট্ঠা ধম্মা ৱুত্তা ভৱন্তীতিআদিনা (নেত্তি. ২৩) আচৰিযেন যা লক্খণহাৰযোজনা ৱুত্তা, সাৱ কাতব্বা, ন অঞ্ঞথা কাতব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বভাৱতো অঞ্ঞথাপি লক্খণহাৰযোজনা কাতব্বাযেৱাতি দস্সেতুং ‘‘এৱং যে ধম্মা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যে পথৱীআদযো ৰূপধম্মা, যে ফস্সাদযো অৰূপধম্মা সন্ধাৰণাদিকিচ্চতো সঙ্ঘট্টনাদিকিচ্চতো একলক্খণা, তেসং ৰূপাৰূপধম্মানং একস্মিং ধম্মে ৱুত্তে অৱসিট্ঠা ৰূপাৰূপধম্মা ৱুত্তা ভৱন্তি. যে পথৱীআদযো ৰূপধম্মা, যে ফস্সাদযো অৰূপধম্মা কক্খড়াদিলক্খণতো ফুসনাদিলক্খণতো একলক্খণা, তেসং ৰূপাৰূপধম্মানং একস্মিং ধম্মে ৱুত্তে অৱসিট্ঠা ৰূপাৰূপধম্মা ৱুত্তা ভৱন্তি. যে ধম্মা ৰুপ্পনসামঞ্ঞতো নমনসামঞ্ঞতো অনিচ্চাদিসামঞ্ঞতো ৱা খন্ধাযতনাদিসামঞ্ঞতো ৱা একলক্খণা, তেসং সঙ্খতধম্মানং একস্মিং সঙ্খতধম্মে ৱুত্তে অৱসিট্ঠা ধম্মা ৱুত্তা ভৱন্তি. যে সঙ্খতধম্মা ভঙ্গুপ্পাদতো সঙ্খতো চুতূপপাততো সমাননিৰোধুপ্পাদসঙ্খততো ৱা চুতূপপাততো একলক্খণা, তেসং সঙ্খতধম্মানং একস্মিং সঙ্খতধম্মে ৱুত্তে অৱসিট্ঠা সঙ্খতধম্মা ৱুত্তা ভৱন্তীতি অত্থযোজনা কাতব্বা.

কিচ্চতো চ লক্খণতো চাতিআদীসু চ-সদ্দেন সহচৰণসমানহেতুতাদযো সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. সহচৰণাদীসু চ যং ৱত্তব্বং, তং ‘‘নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞিনো (দী. নি. ৩.৩৪১, ৩৫৭, ৩৫৯; অ. নি. ৯.২৪), নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা’’তিআদীসু সহচাৰিতায সঞ্ঞাসহগতা ধম্মা নিদ্ধাৰিতাতিআদিনা ৱুত্তমেৱ.

‘‘একস্মিং ধম্মে সৰূপতো ৱুত্তে একলক্খণাদিতো অৱসিট্ঠধম্মানম্পি ৱুত্তভাৱো কেন অম্হেহি জানিতব্বো সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘তেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তেন অৱসিট্ঠধম্মানম্পি ৱুত্তভাৱেন ‘‘ৱুত্তম্হি একধম্মে’’তিআদিকং যং ৱচনং আযস্মা মহাকচ্চানো আহ, তেন ৱচনেন তুম্হেহি অৱসিট্ঠানম্পি ৱুত্তভাৱো জানিতব্বো সদ্দহিতব্বোতি ৱুত্তং হোতি.

‘‘এত্তাৱতা চ লক্খণহাৰো পৰিপুণ্ণো, অঞ্ঞো নিযুত্তো নত্থী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো লক্খণো হাৰো’’তি ৱুত্তং. তত্থ যস্সং পাড়িযং একস্মিং ধম্মে ৱুত্তে অৱসিট্ঠধম্মাপি যেন লক্খণহাৰেন নিদ্ধাৰিতা, তস্সং পাড়িযং সো লক্খণো হাৰো নিযুত্তো নিদ্ধাৰেত্ৱা যোজিতোতি অত্থো দট্ঠব্বোতি.

ইতি লক্খণহাৰৱিভঙ্গে সত্তিবলানুৰূপা ৰচিতা

ৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসাৰেন গম্ভীৰত্থো ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা গহেতব্বোতি.