নযসমুট্ঠানৱিভাৱনা

৭৯. যেন যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতেন দেসনাহাৰসম্পাতাদিনা হাৰসম্পাতেন একসুত্তপ্পদেসত্থা নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱিভত্তা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতো দেসনাহাৰসম্পাতাদিহাৰসম্পাতো পৰিপুণ্ণো, ‘‘কতমং নযসমুট্ঠান’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমং নযসমুট্ঠান’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. অট্ঠকথাযং পন –‘‘এৱং নানাসুত্তৱসেন, একসুত্তৱসেন চ হাৰৱিচাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি নযৱিচাৰং দস্সেতুং ‘তত্থ কতমং নযসমুট্ঠান’ন্তিআদি আৰদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৭৯) ৱুত্তং. ‘‘তত্থ কতমো নন্দিযাৱট্টনযো’’তিআদিং অনাৰভিত্ৱা ‘‘তত্থ কতমং নযসমুট্ঠান’’ন্তিআদিআৰম্ভনে কাৰণং অট্ঠকথাযং ৱুত্তমেৱ. তত্থ তত্থাতি তেসু হাৰাদীসু যো অত্থনযো সংৱণ্ণনানযেন নিদ্দিট্ঠো, তস্সেৱ অত্থনযস্স সমুট্ঠানং ভূমিং পুচ্ছতি ‘‘কতমং নযসমুট্ঠান’’ন্তি.

কিঞ্চাপি সংৱণ্ণনানযা নিদ্দিট্ঠা, তথাপি অত্থনযসংৱণ্ণনানযানং ৱিসেসস্স পাকটং কাতুং পুন কথযিস্সাম. তণ্হাঅৱিজ্জাহি সংকিলেসপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চেৱ সমথৱিপস্সনাহি ৱোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ নন্দিযাৱট্টো নযো নাম. তীহি অকুসলমূলেহি লোভাদীহি সংকিলেসপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চেৱ তীহি কুসলমূলেহি অলোভাদীহি ৱোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ তিপুক্খলো নযো নাম. চতূহি সুভসঞ্ঞাদীহি ৱিপল্লাসেহি সকলসংকিলেসপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চেৱ চতূহি অসুভসঞ্ঞাদীহি অৱিপল্লাসেহি সতিপট্ঠানেহি, সদ্ধিন্দ্ৰিযেহি ৱা ৱোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ সীহৱিক্কীড়িতো নযো নামাতি ৱুত্তা নযা সংৱণ্ণনানযা নাম. তেসং সংৱণ্ণনানযানং সমুট্ঠানং পুচ্ছতি ‘‘কতমং নযসমুট্ঠান’’ন্তি.

নযা পন নানাসুত্ততো নিদ্ধাৰিতেহি তণ্হাঅৱিজ্জাদীহি মূলপদেহি চতুসচ্চযোজনায নযতো অনুবুজ্ঝিযমানো দুক্খাদিঅত্থো. সো হি মগ্গঞাণং নযতি সম্পাপেতীতি ‘‘নযো’’তি ৱুত্তো, সো অত্থনযো নাম. তস্সেৱ অত্থনযস্স সমুট্ঠানং পুচ্ছতি ‘‘কতমং নযসমুট্ঠান’’ন্তি? তস্মা চতুসচ্চযোজনায নযগ্গাহতো নীযতি অনুপুচ্ছীযতীতি নযো, কো সো? সুত্তত্থভূতো দুক্খাদিকো অত্থো. নযতি মগ্গঞাণং পাপেতীতি ৱা নযো, দুক্খাদিকো অত্থোৱ. তেনাহ – ‘‘অনুবুজ্ঝিযমানো দুক্খাদিঅত্থো. সো হি মগ্গঞাণং নযতি সম্পাপেতীতি নযো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৭৯). সমুট্ঠহন্তি নযা এতেনাতি সমুট্ঠানং, কিং তং? অৱিজ্জাতণ্হাদিকাৰণং, তংদীপনা সংৱণ্ণনা চ. অৱিজ্জাতণ্হাদিনা হি দুক্খাদিঅত্থনযা সম্ভৱন্তি. অথ ৱা অৱিজ্জাতণ্হাদীহি চতুসচ্চযোজনা সমুট্ঠানং নাম. তেন ৱুত্তং – ‘‘কিং পন তং? তংতংমূলপদেহি চতুসচ্চযোজনা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৭৯). এৱং অত্থে গয্হমানে সতি সংৱণ্ণনানযাপি গহিতা হোন্তি, নযানং সমুট্ঠানং নযসমুট্ঠানং, তস্মিং নযসমুট্ঠানে.

‘‘কতমং নন্দিযাৱট্টনযসমুট্ঠান’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা পঠমং নন্দিযাৱট্টনযসমুট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তিআদি ৱুত্তং. নন্দিযাৱট্টনযসমুট্ঠানভূতায অৱিজ্জায চ তণ্হায চ পুব্বা কোটি ‘‘অসুকস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো উপ্পজ্জনকালে উপ্পন্না, অসুকস্স চক্কৱত্তিনো উপ্পজ্জনকালে উপ্পন্না’’তি ন পঞ্ঞাযতি কোটিযা অভাৱতোতি যোজনা. ‘‘অৱিজ্জাতণ্হাসু কতমা নীৱৰণং, কতমা সংযোজন’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ অৱিজ্জা নীৱৰণং তণ্হা সংযোজন’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থাতি তাসু অৱিজ্জাতণ্হাসু. আদীনৱপটিচ্ছাদিকত্তা অৱিজ্জা নীৱৰণং. ভৱেসু সংযোজনতো তণ্হা সংযোজনং. ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণা সত্তা কথং ৱিচৰন্তি, কথং ৱুচ্চন্তি, তণ্হাসংযোজনা সত্তা কথং ৱিচৰন্তি কথং ৱুচ্চন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণা সত্তা’’তিআদি ৱুত্তং. অৱিজ্জানীৱৰণমেতেসমত্থীতি অৱিজ্জানীৱৰণা. অৱিজ্জায সংযুত্তা ৱিয পৱত্তা অৱিজ্জায অভিনিৱিসৱত্থূসু সংযুত্তা ৱিয পৱত্তা সত্তা অৱিজ্জাপক্খেন ৱিপল্লাসেন নিচ্চাদিঅভিনিৱেসৱত্থুভূতে ৰূপাদিআৰম্মণে ৱিচৰন্তি ৱিৱিধা চৰন্তি পৱত্তন্তি, তে নিচ্চাদিঅভিনিৱিসন্তা ৱিচৰন্তা সত্তা ‘‘দিট্ঠিচৰিতা’’তি ৱুচ্চন্তি. তণ্হাসংযোজনমেতেসন্তি তণ্হাসংযোজনা. তণ্হায সংযুত্তা ৱিয পৱত্তা, তণ্হায ৱা আৰম্মণভূতে ৱত্থুকামে সংযুত্তা ৱিয পৱত্তা সত্তা তণ্হাপক্খেন অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতেন আৰম্মণভূতে ৱত্থুস্মিং ৱিচৰন্তি পৱত্তন্তীতি অত্থো.

‘‘দিট্ঠিচৰিতা সত্তা কং পটিপত্তিং অনুযুত্তা ৱিহৰন্তি, তণ্হাচৰিতা সত্তা কং পটিপত্তিং অনুযুত্তা ৱিহৰন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দিট্ঠিচৰিতা’’তিআদি ৱুত্তং. দিট্ঠিচৰিতা সত্তা ইতো সাসনতো বহিদ্ধা পব্বজিতা হোন্তাপি ‘‘সুখেন অধিগন্তব্বং সুখং নত্থি, দুক্খেন অধিগন্তব্বং সুখং পন অত্থী’’তি মনসি কৰোন্তা অত্তকিলমথানুযোগং পঞ্চাতপাদিপটিপত্তিং অনুযুত্তা ৱিহৰন্তি. তণ্হাচৰিতা সত্তা ইতো সাসনতো বহিদ্ধা পব্বজিতা হোন্তাপি ‘‘কামে পটিসেৱন্তা লোকং ৱড্ঢাপেন্তা বহুং পুঞ্ঞং ৱড্ঢাপেন্তী’’তি মনসি কৰোন্তা কামেসু কামসুখল্লিকানুযোগং পটিপত্তিং অনুযুত্তা ৱিহৰন্তি.

‘‘কস্মা দিট্ঠিচৰিতা তথাৱিধং পটিপত্তিং অনুযুত্তা ৱিহৰন্তি, কস্মা তণ্হাচৰিতা তথাৱিধং পটিপত্তিং অনুযুত্তা ৱিহৰন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কিং কাৰণ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তত্থ তেসু দিট্ঠিচৰিততণ্হাচৰিতেসু. যং যস্মা কাৰণা ৱিহৰন্তি, তং কাৰণং কিন্তি পুচ্ছতি. ইতো সাসনতো বহিদ্ধা যেসং পুগ্গলানং সচ্চৱৱত্থানং নত্থি, চতুসচ্চপ্পকাসনা কুতো চ অত্থি, সমথৱিপস্সনাকোসল্লং ৱা উপসমসুখপ্পত্তি ৱা কুতো অত্থি, তে পুগ্গলা উপসমসুখস্স অনভিঞ্ঞা ৱিপৰীতচেতা হুত্ৱা এৱং আহংসু ‘‘সুখেন অধিগন্তব্বং সুখং নত্থি, দুক্খেন অধিগন্তব্বং সুখং নাম অত্থী’’তি. তে এৱংসঞ্ঞী এৱংদিট্ঠী দুক্খেন সুখং পত্থযমানা হুত্ৱা অত্তকিলমথানুযোগমনুযুত্তা ৱিহৰন্তি. ইতো সাসনতো বহিদ্ধা যেসং পুগ্গলানং সচ্চৱৱত্থানং নত্থি, চতুসচ্চপ্পকাসনা কুতো চ অত্থি, সমথৱিপস্সনাকোসল্লং ৱা উপসমসুখপ্পত্তি ৱা কুতো অত্থি, তে পুগ্গলা উপসমসুখস্স অনভিঞ্ঞা ৱিপৰীতচেতা হুত্ৱা এৱমাহংসু ‘‘যো কামে পটিসেৱতি, সো লোকং ৱড্ঢযতি, যো লোকং ৱড্ঢযতি, সো বহুং পুঞ্ঞং পসৱতী’’তি. তে এৱংসঞ্ঞী এৱংদিট্ঠী কামেসু সুখসঞ্ঞী হুত্ৱা কামসুখল্লিকানুযোগং অনুযুত্তা চ ৱিহৰন্তীতি যোজনা কাতব্বা.

‘‘তথা ৱিহৰন্তা কিং ৱড্ঢযন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তে তদভিঞ্ঞা সন্তা ৰোগমেৱ ৱড্ঢযন্তী’’তি ৱুত্তং. ‘‘তথা ৱড্ঢযন্তা ৰোগাদীনং ভেসজ্জং সমথৱিপস্সনং ৱড্ঢযন্তি কি’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তে ৰোগাভিতুন্না গণ্ডপটিপীড়িতা সল্লানুৱিদ্ধা নিৰযতিৰচ্ছানযোনিপেতাসুৰেসু উম্মুজ্জনিমুজ্জানি কৰোন্তা উগ্ঘাতনিগ্ঘাতং পচ্চনুভোন্তা ৰোগগণ্ডসল্লভেসজ্জং ন ৱিন্দন্তী’’তি ৱুত্তং. অত্থো পন অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৭৯) ৱুত্তো. ‘‘কতমে সংকিলেসৱোদানা, কতমে ৰোগাদযো, কতমং ভেসজ্জ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ অত্তকিলমথানুযোগো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু সংকিলেসৱোদানৰোগভেসজ্জাদীসু. অত্তকিলমথানুযোগো চ কামসুখল্লিকানুযোগো চ সংকিলেসো হোতি, সমথৱিপস্সনা ৱোদানং হোতি, অত্তকিলমথানুযোগো চ ৰোগো হোতি, সমথৱিপস্সনা ৰোগনিগ্ঘাতকভেসজ্জং…পে... সমথৱিপস্সনা সল্লুদ্ধাৰণভেসজ্জং হোতি.

‘‘কতমো কতমং সচ্চ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ সংকিলেসো দুক্খ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু সংকিলেসাদীসু সংকিলেসো একদেসৱসেন দুক্খং দুক্খসচ্চং হোতি. তদভিসঙ্গোতি তস্মিং সংকিলেসে অভিসঙ্গো ৱিয পৱত্তো লোকিযধম্মো নিৰৱসেসৱসেন দুক্খসচ্চং হোতি. অথ ৱা তস্মিং দুক্খে অভিসঙ্গো ৱিয পৱত্তা তণ্হা দুক্খসমুদযো সমুদযসচ্চং হোতি. তণ্হানিৰোধো দুক্খনিৰোধো নিৰোধসচ্চং হোতি. সমথৱিপস্সনা দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা মগ্গসচ্চং হোতি. ইমানি চত্তাৰি সচ্চানি নিদ্ধাৰেত্ৱা যোজেতব্বানি. ‘‘তেসু চতূসু সচ্চেসু কতমং পৰিঞ্ঞেয্যং, কতমো পহাতব্বো, কতমো ভাৱেতব্বো, কতমো সচ্ছিকাতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দুক্খং পৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

৮০. দিট্ঠিচৰিততণ্হাচৰিতানং অত্তকিলমথানুযোগাদিৱসেন চত্তাৰি সচ্চানি নিদ্ধাৰিতানি, ‘‘কথং দিট্ঠিচৰিততণ্হাচৰিতানং সক্কাযদস্সনে পৱত্তিভেদৱসেন চত্তাৰি সচ্চানি নিদ্ধাৰিতানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ দিট্ঠিচৰিতা’’তিআদি ৱুত্তং. অথ ৱা ‘‘দিট্ঠিচৰিততণ্হাচৰিতানং সক্কাযদস্সনে কতমো পৱত্তিভেদো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমেসং সক্কাযদস্সনে অযং পৱত্তিভেদোতি ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থ দিট্ঠিচৰিতা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন ৱুত্তং – ‘‘ইদানি দিট্ঠিচৰিততণ্হাচৰিতানং সক্কাযদিট্ঠিদস্সনে পৱত্তিভেদং দস্সেতুং ‘দিট্ঠিচৰিতা’তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি. তত্থাতি তেসু দিট্ঠিচৰিততণ্হাচৰিতেসু. দিট্ঠিচৰিতা পুগ্গলা ৰূপং ‘‘অত্তা’’তি অত্ততো উপগচ্ছন্তি…পে… ৱিঞ্ঞাণং ‘‘অত্তা’’তি অত্ততো উপগচ্ছন্তি দিট্ঠিচৰিতানং অত্তাভিনিৱেসস্স বলৱভাৱতো, তণ্হাচৰিতা পন ৰূপং ৱা ‘‘অত্তা’’তি ৰূপৱন্তং অত্তানং উপগচ্ছন্তি অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা ‘‘অত্তা’’তি অত্তানং উপগচ্ছন্তি…পে… ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা ‘‘অত্তা’’তি অত্তানং উপগচ্ছন্তি তণ্হাচৰিতানং অত্তনিযাভিনিৱেসস্স বলৱভাৱতো. পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু একেকং নিস্সায চতুব্বিধত্তা ৱীসতিৱত্থুকা অযং মিচ্ছাদিট্ঠি ‘‘সক্কাযদিট্ঠী’’তি ৱুচ্চতি. এৱং দিট্ঠিচৰিততণ্হাচৰিতানং সক্কাযদস্সনে পৱত্তিভেদো ৱিঞ্ঞাতব্বোতি অত্থো.

‘‘সক্কাযদিট্ঠিযা কতমো পটিপক্খো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তস্সা পটিপক্খো’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সা সক্কাযদিট্ঠিযা পজহনৱসেন লোকুত্তৰা সম্মাদিট্ঠি পটিপক্খো, তস্সা সম্মাদিট্ঠিযা অন্ৱাযিকা অনুগুণভাৱেন পৱত্তনকা ধম্মা চ সক্কাযদিট্ঠিযা পজহনৱসেন পটিপক্খা ভৱন্তি. ‘‘কতমে ধম্মা অন্ৱাযিকা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সম্মাসঙ্কপ্পো’’তিআদি ৱুত্তং. সম্মাসঙ্কপ্পো…পে… সম্মাসমাধি ইমে ধম্মা অন্ৱাযিকা হোন্তি. অযং সম্মাদিট্ঠিআদিকো অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তস্সা সক্কাযদিট্ঠিযা পটিপক্খো হোতি পহাযকত্তা. ‘‘তে সম্মাদিট্ঠিযাদযো ধম্মা খন্ধতো কিত্তকা হোন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তে তযো খন্ধা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘কতমো খন্ধো সমথো, কতমো খন্ধো ৱিপস্সনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো চ সমথো, পঞ্ঞাক্খন্ধো ৱিপস্সনা’’তি ৱুত্তং. ‘‘সক্কাযাদীসু কতমো কতমং সচ্চং, কতমো কতমং সচ্চ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ সক্কাযো’’তিআদি ৱুত্তং.

‘‘দিট্ঠিচৰিততণ্হাচৰিতানং সক্কাযদিট্ঠিতপ্পটিপক্খৱসেন চত্তাৰি সচ্চানি নিদ্ধাৰিতানি, কথং অন্তদ্ৱযমজ্ঝিমপটিপদা নিদ্ধাৰিতা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তত্থ যে ৰূপং অত্ততো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু দিট্ঠিচৰিততণ্হাচৰিতেসু যে দিট্ঠিচৰিতা পুগ্গলা ৰূপং ‘‘অত্তা’’তি অত্ততো উপগচ্ছন্তি…পে… ৱিঞ্ঞাণং ‘‘অত্তা’’তি অত্ততো উপগচ্ছন্তি. ইমে দিট্ঠিচৰিতা পুগ্গলা ‘‘ৰূপাদযো চ অত্তা, ৰূপাদীনঞ্চ অনিচ্চত্তা, অত্তস্সাপি অনিচ্চত্তা অত্তা উচ্ছিজ্জতি, অত্তা ৱিনস্সতি, অত্তা পৰং মৰণা ন হোতী’’তি অভিনিৱিসনতো ‘‘উচ্ছেদৱাদিনো’’তি ৱুচ্চন্তি. যে তণ্হাচৰিতা পুগ্গলা ৰূপং ৱা ‘‘অত্তা’’তি ৰূপৱন্তং অত্তানং উপগচ্ছন্তি…পে… ৱিঞ্ঞাণং ৱা ‘‘অত্তা’’তি ৱিঞ্ঞাণৱন্তং অত্তানং উপগচ্ছন্তি. অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং উপগচ্ছন্তি. ইমে তণ্হাচৰিতা পুগ্গলা ‘‘ৰূপাদীহি অত্তা অঞ্ঞো অঞ্ঞত্তা অত্তা নিচ্চো সস্সতো’’তি অভিনিৱিসনতো ‘‘সস্সতৱাদিনো’’তি ৱুচ্চন্তি.

তত্থ তেসু উচ্ছেদৱাদীসস্সতৱাদীপুগ্গলেসু পৱত্তা উচ্ছেদৱাদসস্সতৱাদা উভো অন্তা অন্তদ্ৱযপটিপদা হোন্তি. অযং অন্তদ্ৱযপটিপদা সংসাৰপৱত্তনস্স হেতুভাৱতো সংসাৰপৱত্তি হোতি, তস্স অন্তদ্ৱযস্স পটিপজ্জনস্স পজহনৱসেন মজ্ঝিমপটিপদাসঙ্খাতোৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো পটিপক্খো হোতি পহাযকত্তা. অযং মগ্গো সংসাৰনিৱত্তনস্স হেতুভাৱতো সংসাৰনিৱত্তি হোতি. তত্থ সংসাৰপৱত্তিসংসাৰনিৱত্তীসু পৱত্তি সংসাৰপৱত্তি দুক্খং দুক্খসচ্চং, তদভিসঙ্গো তস্মিং দুক্খে অভিসঙ্গো তণ্হা সমুদযো সমুদযসচ্চং, তণ্হানিৰোধো দুক্খনিৰোধো নিৰোধসচ্চং, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা মগ্গসচ্চং, ইতি ইমানি চত্তাৰি সচ্চানি নিদ্ধাৰিতানি. ‘‘দুক্খং পৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিম্হি ৱুত্তনযোৱ অত্থো.

‘‘উচ্ছেদসস্সতস্স কিত্তকো পভেদো, মগ্গস্স কিত্তকো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ উচ্ছেদসস্সত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ উচ্ছেদসস্সতঅৰিযমগ্গেসু উচ্ছেদসস্সতদস্সনং সমাসতো সঙ্খেপতো ৱীসতিৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি. উচ্ছেদো পঞ্চুপাদানক্খন্ধে নিস্সায পৱত্তত্তা পঞ্চৱিধো, সস্সতদস্সনং একেকস্মিং তিধা উপ্পজ্জনতো পন্নৰসৱিধন্তি ৱীসতিৱিধং হোতি. ৱিত্থাৰতো দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি. কতমানি? চত্তাৰো সস্সতৱাদা, চত্তাৰো একচ্চসস্সতৱাদা, চত্তাৰো অন্তানন্তৱাদা, চত্তাৰো অমৰাৱিক্খেপৱাদা, দ্ৱে অধিচ্চসমুপ্পন্নৱাদা, সোড়স সঞ্ঞীৱাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৱাদা, অট্ঠ নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদা, সত্ত উচ্ছেদৱাদা, পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদাতি দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ৱেদিতব্বানি. ৱিত্থাৰতো পন ব্ৰহ্মজালসুত্তে (দী. নি. ১.৩০ আদযো) আগতানি. তেসং উচ্ছেদসস্সতদস্সনানং তেচত্তালীসং বোধিপক্খিযধম্মা পটিপক্খো মগ্গো. কতমে তেচত্তালীসং? ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞা দুক্খসঞ্ঞা অনত্তসঞ্ঞা’’তি তিস্সো সঞ্ঞা চ ‘‘পহানসঞ্ঞা ৱিৰাগসঞ্ঞা নিৰোধসঞ্ঞা’’তি তিস্সো সঞ্ঞা চাতি ছ সঞ্ঞা চ ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অট্ঠ মগ্গঙ্গানী’’তি তেচত্তালীসং বোধিপক্খিযধম্মা ৱিপস্সনাৱসেন পটিপক্খো মগ্গো নাম.

‘‘সমথৱসেন কতমো পটিপক্খো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘অট্ঠ ৱিমোক্খা’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠ ৱিমোক্খা পাকটা. দস কসিণাযতনানি সমথৱসেন পটিপক্খো মগ্গো নাম. ‘‘কতমং ঞাণং কতমস্স ধম্মস্স পদালন’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানী’’তিআদি ৱুত্তং. দিট্ঠিচৰিতে পৱত্তানি দিট্ঠিগতানি, মোহো. তণ্হাচৰিতে পৱত্তানি দিট্ঠিগতানি, জালং. অনাদিৱসেন পৱত্তো মোহো. অনিধনৱসেন পৱত্তং জালং. অট্ঠ সমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৱা তেজেত্ৱা তিক্খং ৱিপস্সনাঞাণঞ্চ অৰিযমগ্গঞাণঞ্চঞাণৱজিৰং নাম বোধিপক্খিযধম্মানং ঞাণপদট্ঠানত্তা. মোহো চ জালঞ্চ মোহজালং. পদালেতীতি পদালনং, কত্তৰি যুপচ্চযো, মোহজালস্স পদালনন্তি মোহজালপদালনং. পদালনঞ্হি দুৱিধং ৱিক্খম্ভনপদালনং সমুচ্ছেদপদালনন্তি. পুব্বভাগে সমথৱিপস্সনাৱসেন ৱিক্খম্ভনপদালনং, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদপদালনং এৱ দট্ঠব্বং. তত্থাতি তস্মিং মোহজালে অৱিজ্জা মোহো, ভৱতণ্হা জালং. অত্তনো আধাৰং পুগ্গলং দুক্খাদীসু অট্ঠসু ঠানেসু মোহেতীতি মোহো. পঠমং জালং জটং লাযিত্ৱা জটাৱসেন লাতি পৱত্ততীতি জালং, অত্তনি জাতং মচ্ছসকুণাদিকং লাতি গণ্হাতি, লাপেতি গণ্হাপেতীতি ৱা জালং, জালং ৱিযাতি জালং. তেন ৱুত্তং – ‘‘অতীতাদিভেদভিন্নেসু ৰূপাদীসু, সকঅত্তভাৱাদীসু চ সংসিব্বনৱসেন পৱত্তনতো জালং ভৱতণ্হা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৮০). ‘‘অৱিজ্জাতণ্হাহি অত্তকিলমথানুযোগাদীনং কিলেসপক্খানং নিদ্ধাৰণং কতং কথং কেন সদ্দহিতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেন ৱুচ্চতি ‘পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জায চ ভৱতণ্হায চা’তি’’ ৱুত্তং.

৮১. ‘‘ইতো সাসনতো বহিদ্ধা দিট্ঠিচৰিততণ্হাচৰিতানং পটিপদাদযো নিদ্ধাৰিতা, সাসনে দিট্ঠিচৰিততণ্হাচৰিতানং পটিপদাদযো কথং নিদ্ধাৰিতব্বা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘সংকিলেসপক্খা সুত্তত্থা আচৰিযেন দস্সিতা, ৱোদানপক্খসুত্তত্থা কথং দস্সিতব্বা’’তি ৱত্তব্বত্তা ৱা ‘‘তত্থ দিট্ঠিচৰিতো অস্মিং সাসনে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু দিট্ঠিচৰিততণ্হাচৰিতেসু. দিট্ঠিচৰিতো পুগ্গলো অস্মিং সাসনে পব্বজিতো হুত্ৱা চতূসু পচ্চযেসু সল্লেখানুসন্ততৱুত্তি ভৱতি. কস্মা? যস্মা সল্লেখে তিব্বগাৰৱো, তস্মা সল্লেখে তিব্বগাৰৱত্তা. তণ্হাচৰিতো পুগ্গলো অস্মিং সাসনে পব্বজিতো হুত্ৱা সিক্খানুসন্ততৱুত্তি ভৱতি. কস্মা? যস্মা সিক্খায তিব্বগাৰৱো, তস্মা সিক্খায তিব্বগাৰৱত্তা. দিট্ঠিচৰিতো পুগ্গলো সম্মত্তনিযামং ওক্কমন্তো হুত্ৱা ধম্মানুসাৰী পুগ্গলো ভৱতি. কস্মা? দিট্ঠিযা দিট্ঠিৱিসযে পঞ্ঞাসদিসপৱত্তনতো. তণ্হাচৰিতো পুগ্গলো সম্মত্তনিযামং ওক্কমন্তো হুত্ৱা সদ্ধানুসাৰী ভৱতি. কস্মা? তণ্হাৱসেন মিচ্ছাধিমোক্খত্তা. দিট্ঠিচৰিতো পুগ্গলো সুখায পটিপদায, দন্ধাভিঞ্ঞায চ নিয্যাতি, সুখায পটিপদায, খিপ্পাভিঞ্ঞায চ নিয্যাতি সুখেন কিলেসেহি ৱিক্খম্ভিতুং সমত্থত্তা. তণ্হাচৰিতো পুগ্গলো দুক্খায পটিপদায, দন্ধাভিঞ্ঞায চ নিয্যাতি, দুক্খায পটিপদায, খিপ্পাভিঞ্ঞায চ নিয্যাতি দুক্খেন কিলেসেহি ৱিক্খম্ভিতুং সমত্থত্তা.

‘‘তথা কস্মা নিয্যাতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কিং কাৰণং য’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যং যেন কাৰণেন নিয্যাতি, তং কাৰণং কিন্তি পুচ্ছতি. তস্স তণ্হাচৰিতস্স কামা সুখেন অপৰিচ্চত্তা হি যস্মা ভৱন্তি, তস্মা কামানং সুখেন অপৰিচ্চত্তত্তা তথা নিয্যাতি. সো তণ্হাচৰিতো কামেহি ৱত্থুকামকিলেসকামেহি ৱিৱেচিযমানো দুক্খেন পটিনিস্সৰতি, দন্ধঞ্চ ধম্মং চতুসচ্চধম্মং আজানাতি. যো পন অযং পুগ্গলো দিট্ঠিচৰিতো হোতি, সো অযং দিট্ঠিচৰিতো পুগ্গলো আদিতো আদিম্হিযেৱ কামেহি কিলেসকামৱত্থুকামেহি অনত্থিকো ভৱতি. সো দিট্ঠিচৰিতো ততো তেহি কামেহি ৱিৱেচিযমানো খিপ্পঞ্চ সুখেন পটিনিস্সৰতি, খিপ্পঞ্চ ধম্মং আজানাতি.

‘‘তণ্হাচৰিতো দুক্খায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যাতি, দিট্ঠিচৰিতো সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যাতীতি একেকায পটিপদায ভৱিতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘দুক্খাপি পটিপদা দুৱিধা দন্ধাভিঞ্ঞা চ খিপ্পাভিঞ্ঞা চ, সুখাপি পটিপদা দুৱিধা দন্ধাভিঞ্ঞা চ খিপ্পাভিঞ্ঞা চা’’তি ৱুত্তং. ‘‘এৱং সতি একোৱ দ্ৱীহি দ্ৱীহি পটিপদাহি নিয্যাতীতি আপজ্জতী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘সত্তাপী’’তিআদি ৱুত্তং. তণ্হাচৰিতা সত্তাপি দুৱিধা মুদিন্দ্ৰিযাপি তিক্খিন্দ্ৰিযাপি, দিট্ঠিচৰিতা সত্তাপি দুৱিধা মুদিন্দ্ৰিযাপি তিক্খিন্দ্ৰিযাপীতি যোজনা কাতব্বা. যে তণ্হাচৰিতদিট্ঠিচৰিতা মুদিন্দ্ৰিযা ভৱন্তি, তে তণ্হাচৰিতদিট্ঠিচৰিতা দন্ধঞ্চ পটিনিস্সৰন্তি, দন্ধঞ্চ ধম্মং আজানন্তি. যে তণ্হাচৰিতদিট্ঠিচৰিতা তিক্খিন্দ্ৰিযা ভৱন্তি, তে তণ্হাচৰিতদিট্ঠিচৰিতা খিপ্পঞ্চ পটিনিস্সৰন্তি, খিপ্পঞ্চ ধম্মং আজানন্তি, তস্মা একেকস্সেৱ একেকা পটিপদা যুত্তাৱাতি. ‘‘ইমাহি পটিপদাহি নিয্যন্তিযেৱ, ন নিয্যিংসু নিয্যিস্সন্তীতি আপজ্জেয্য ৱত্তমানৱিভত্তিযা নিদ্দিট্ঠত্তা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘ইমা চতস্সো’’তিআদি ৱুত্তং. অতীতেপি ইমাহি চতূহি পটিপদাহি নিয্যিংসু, পচ্চুপ্পন্নেসুপি নিয্যন্তি, অনাগতেপি নিয্যিস্সন্তীতি অত্থো গহেতব্বো যথা ‘‘পব্বতো তিট্ঠতী’’তি.

এৱন্তি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰেন. অৰিযপুগ্গলা চতুক্কমগ্গং পটিপদং পঞ্ঞাপেন্তি. ‘‘কিমত্থং পঞ্ঞাপেন্তী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘অবুধজনসেৱিতাযা’’তিআদি ৱুত্তং. অযং ৱুচ্চতি নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স ভূমীতি তণ্হাঅৱিজ্জানং ৱসেন সংকিলেসপক্খে দ্ৱিদিসা চতুসচ্চযোজনাপি সমথৱিপস্সনানং ৱসেন ৱোদানপক্খে দ্ৱিদিসা চতুসচ্চযোজনাপি দস্সিতা. অযং চতুব্বিধা চতুসচ্চযোজনা নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স সমুট্ঠানং ভূমি সমুট্ঠানভাৱতোতি. ‘‘তথাৱিধায চতুসচ্চযোজনায নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স সমুট্ঠানভূমিভাৱো কেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং.

৮২. ‘‘নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স সমুট্ঠানভূতা ভূমি দস্সিতা, তস্স নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স কত্থ কতমা দিসা কিত্তকেন উপপৰিক্খিতব্বা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘ৱেয্যাকৰণেসু হী’’তিআদি ৱুত্তং. হি-সদ্দো পক্খন্তৰত্থো. যে দিসাভূতা আহাৰাদযো ধম্মা ৱেয্যাকৰণেসু ‘‘কুসলাকুসলা’’তি ৱুত্তং, তে দিসাভূতা আহাৰাদযো ধম্মা দুৱিধেন ‘‘ইমে অকুসলা ধম্মা সংকিলেসধম্মা, ইমে কুসলা ৱোদানধম্মা’’তি দুৱিধেন উপপৰিক্খিতব্বা আলোচিতব্বা. ‘‘কতমেন দুৱিধেনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘লোকৱট্টানুসাৰী চ লোকৱিৱট্টানুসাৰী চা’’তি ৱুত্তং. ‘‘কতমং ৱট্টং, কতমং ৱিৱট্ট’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ৱট্টং নাম সংসাৰো, ৱিৱট্টং নিব্বান’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘সংসাৰস্স কতমো হেতূ’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘কম্মকিলেসা হেতু সংসাৰস্সা’’তি ৱুত্তং. ‘‘কতমং কম্মং নাম, চেতনাযেৱ কম্মং নাম কিং, উদাহু চেতসিকঞ্চ ফলদানসমত্থাসমত্থম্পি কম্মং কি’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কম্ম’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু কম্মকিলেসেসু. ‘‘তং কম্মং কথং কেন পকাৰেন দট্ঠব্ব’’ন্তি চে ৱদেয্য, যথা যেন উপচযেন কতং কম্মং ফলদানসমত্থং হোতি, তস্মিং উপচযে তং কম্মং দট্ঠব্বং. ‘‘তে কিলেসা কতমেহি ধম্মেহি নিদ্দিসিতব্বা’’তি চে পুচ্ছেয্য, সব্বেপি কিলেসা চতূহি ৱিপল্লাসেহি নিদ্দিসিতব্বা. ‘‘তে কিলেসা কত্থ দট্ঠব্বা’’তি চে পুচ্ছেয্য, দসৱত্থুকে কিলেসপুঞ্জে তে কিলেসা দট্ঠব্বা.

‘‘কতমানি দস ৱত্থূনী’’তি চে পুচ্ছেয্য, চত্তাৰো আহাৰা, চত্তাৰো ৱিপল্লাসা, চত্তাৰি উপাদানানি, চত্তাৰো যোগা, চত্তাৰো গন্থা, চত্তাৰো আসৱা, চত্তাৰো ওঘা, চত্তাৰো সল্লা, চতস্সো ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, চত্তাৰি অগতিগমনানীতি দস ৱত্থূনীতি ৱেদিতব্বানি চতুন্নং কিচ্চৱসেন একত্তা. এত্থ চ কিলেসানং পচ্চযো ৱত্থুকামোপি কিলেসোপি কিলেসৱত্থু হোতি পুৰিমানং পুৰিমানং কিলেসানং পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কিলেসানং পচ্চযভাৱতো.

‘‘কতমো কতমো কতমস্স কতমস্স ৱত্থূ’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘পঠমে আহাৰে’’তিআদি ৱুত্তং. আলম্বিতব্বে পঠমে কবড়ীকাৰাহাৰে পঠমো ‘‘ৰূপং সুভ’’ন্তি ৱিপল্লাসো আৰম্মণকৰণৱসেন পৱত্ততি. আলম্বিতব্বে দুতিযে ফস্সাহাৰে দুতিযো ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা সুখা’’তি ৱিপল্লাসো পৱত্ততি. আলম্বিতব্বে ততিযে চিত্তাহাৰে ততিযো ‘‘চিত্তং নিচ্চ’’ন্তি ৱিপল্লাসো পৱত্ততি, আলম্বিতব্বে চতুত্থে মনোসঞ্চেতনাহাৰে ‘‘ধম্মো অত্তা’’তি ৱিপল্লাসো আৰম্মণকৰণৱসেন পৱত্ততি. আলম্বিতব্বে পঠমে ‘‘ৰূপং সুভ’’ন্তি ৱিপল্লাসো পঠমং কামুপাদানং আৰম্মণকৰণৱসেন পৱত্ততি. সেসেসুপি যথাৰহং নযানুসাৰেন যোজেত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো.

৮৩. ‘‘তেসু আহাৰাদীসু কতমো কতমস্স পুগ্গলস্স উপক্কিলেসো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তত্থ যো চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু আহাৰাদীসু, তণ্হাচৰিতদিট্ঠিচৰিতেসু ৱা. তণ্হাচৰিতস্স ৰূপৱেদনাসু তিব্বচ্ছন্দৰাগস্স উপ্পজ্জনতো যো চ কবড়ীকাৰো আহাৰো, যো চ ফস্সাহাৰো পৱত্ততি, ইমে কবড়ীকাৰাহাৰফস্সাহাৰা তণ্হাচৰিতস্স পুগ্গলস্স উপক্কিলেসা ভৱন্তি. দিট্ঠিচৰিতস্স ধম্মচিত্তেসু বলৱঅত্তনিচ্চাভিনিৱেসস্স উপ্পজ্জনতো যো চ মনোসঞ্চেতনাহাৰো, যো চ ৱিঞ্ঞাণাহাৰো পৱত্ততি, ইমে মনোসঞ্চেতনাহাৰৱিঞ্ঞাণাহাৰা দিট্ঠিচৰিতস্স পুগ্গলস্স উপক্কিলেসা ভৱন্তি. ‘‘তত্থ যো চ অসুভে সুভ’’ন্তিআদীসুপি ৱুত্তনযানুসাৰেন অত্থো গহেতব্বোতি. পুৰিমানং দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং তণ্হাপধানত্তা চেৱ তণ্হাসভাৱত্তা চ, পচ্ছিমানং দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং দিট্ঠিপধানত্তা চেৱ দিট্ঠিসভাৱত্তা চাতি.

৮৪. ‘‘কতমস্মিং পঠমাদিকে আহাৰে কতমো পঠমাদিকো ৱিপল্লাসো পৱত্ততী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কবড়ীকাৰে আহাৰে’’তিআদিনা নামৱসেন নিযমেত্ৱা পুব্বে ৱুত্তত্থমেৱ দস্সেতি. ‘‘কতমস্মিং ৱিপল্লাসে ঠিতো কতমং উপাদিযতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘পঠমে ৱিপল্লাসে ঠিতো’’তিআদি ৱুত্তং. পঠমে ৱিপল্লাসে ঠিতো পুগ্গলো কামে যেন উপাদানেন উপাদিযতি, ইদং উপাদানং ‘‘কামুপাদানং নামা’’তি ৱুচ্চতি. সেসেসু ইমিনা নযেন যোজনা কাতব্বা.

‘‘যেন কামুপাদানেন কামেহি পুগ্গলো সংযুজ্জতি, অযং কামুপাদানধম্মো ‘কামযোগো’তি ৱুচ্চতী’’তিআদিনা যোজনা কাতব্বা. সেসানং যোজনত্থাদযো পাড়িতো, অট্ঠকথাতো চ পাকটা.

৮৫. ‘‘আহাৰাদীসু কতমে কতমা দিসা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ ইমা চতস্সো দিসা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তেসু আহাৰচতুক্কাদীসু দসসু চতুক্কেসু পঠমো পঠমো কবড়ীকাৰাহাৰাদিকো পঠমা দিসা, দুতিযো দুতিযো ফস্সাহাৰাদিকো দুতিযা দিসা, ততিযো ততিযো ৱিঞ্ঞাণাহাৰাদিকো ততিযা দিসা, চতুত্থো চতুত্থো মনোসঞ্চেতনাহাৰাদিকো চতুত্থা দিসাতি ৱেদিতব্বা.

‘‘তাসু চতূসু দিসাসু তেসু কবড়ীকাৰাহাৰাদীসু ধম্মেসু কতমে ধম্মা কতমস্স উপক্কিলেসা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমে আহাৰাদযো ধম্মা ইমস্স পুগ্গলস্স উপক্কিলেসাতি ৱিভত্তাতি দস্সেতুং ‘‘তত্থ যো চ কবড়ীকাৰো আহাৰো…পে… ইমে দিট্ঠিচৰিতস্স উদত্তস্স উপক্কিলেসা’’তি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন – ‘‘কবড়ীকাৰাহাৰো আহাৰোতিআদি আহাৰাদীসু যে যস্স পুগ্গলস্স উপক্কিলেসা, তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং আৰদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৮৫) ৱুত্তং. দসন্নং সুত্তানন্তি একদেসভূতানং দসন্নং সুত্তানং. অত্থোতি সভাৱধম্মো. সদ্দত্থো হি অসমানোতি. ‘‘ব্যঞ্জনমেৱ নান’’ন্তি এতেন চ সদ্দত্থস্স নানত্তং দস্সেতি.

‘‘কবড়ীকাৰাহাৰাদীসু কতমে আহাৰাদযো কতমেন ৱিমোক্খমুখেন পৰিঞ্ঞং পহানং গচ্ছন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যো চ কবড়ীকাৰো’’তিআদি ৱুত্তং.

ইতীতি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰা. সব্বেতি সব্বে আহাৰাদযো ধম্মা লোকৱট্টানুসাৰিনো ভৱন্তি. তেতি তে সব্বে আহাৰাদযো ধম্মা. লোকাতি লোকতো ৱট্টতো. তীহি ৱিমোক্খমুখেহি অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিয্যন্তি.

৮৬. সংকিলেসপক্খে দিসাভূতা আহাৰচতুক্কাদযো দস চতুক্কা ধম্মা আচৰিযেন নিদ্ধাৰেত্ৱা দস্সিতা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘ৱোদানপক্খে কতমে দিসাভূতা ধম্মা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ৱোদানপক্খে দিসাভূতে ধম্মে দস্সেতুং ‘‘চতস্সো পটিপদা’’তিআদি ৱুত্তং. চত্তাৰো ৱিহাৰাতি দিব্বৱিহাৰা ব্ৰহ্মৱিহাৰা অৰিযৱিহাৰা আনেঞ্জৱিহাৰাতি চত্তাৰো ৱিহাৰা. তেসু ৰূপাৱচৰসমাপত্তিযো দিব্বৱিহাৰা, চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো ব্ৰহ্মৱিহাৰা, চতস্সো ফলসমাপত্তিযো অৰিযৱিহাৰা, চতস্সো অৰূপসমাপত্তিযো আনেঞ্জৱিহাৰাচত্তাৰো অচ্ছৰিযা অব্ভুতা ধম্মাতি মানপহানং আলযসমুগ্ঘাতো অৱিজ্জাপহানং ভৱূপসমোতি চত্তাৰো অচ্ছৰিযঅব্ভুতধম্মা. চত্তাৰি অধিট্ঠানানীতি সচ্চাধিট্ঠানং চাগাধিট্ঠানং পঞ্ঞাধিট্ঠানং উপসমাধিট্ঠানন্তি চত্তাৰি অধিট্ঠানানি. চতস্সো সমাধিভাৱনাতি ছন্দসমাধিভাৱনা ৱীৰিযসমাধিভাৱনা চিত্তসমাধিভাৱনা ৱীমংসাসমাধিভাৱনাতি চতস্সো সমাধিভাৱনা. চত্তাৰো সুখভাগিযাতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰো তপো বোজ্ঝঙ্গো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গোতি চত্তাৰো সুখভাগিযা. অৱসেসা পাকটা.

‘‘চতূসু চতূসু পটিপদাদীসু কতমো পটিপদাদিকো পঠমো সতিপট্ঠানাদিকো ভৱতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘পঠমা পটিপদা পঠমং সতিপট্ঠান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ‘‘পটিপদাদযো পঞ্ঞাপদট্ঠানাদিকা, সতিপট্ঠানাদযো পন সতিপদট্ঠানাদিকা, তস্মা ‘পঠমা পটিপদা পঠমং সতিপট্ঠান’ন্তিআদিযোজনা কাতব্বা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘পঠমা পটিপদা ভাৱিতা বহুলীকতা পঠমং সতিপট্ঠানং পূৰেতী’’তিআদি ৱুত্তং, পূৰকপূৰেতব্বভাৱতো তথা যোজনা কাতব্বাতি অধিপ্পাযো. অথ ৱা ‘‘ভাৱিতা বহুলীকতা কতমে পটিপদাদযো কতমে সতিপট্ঠানাদিকে পূৰেন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘পঠমা পটিপদা ভাৱিতা বহুলীকতা পঠমং সতিপট্ঠানং পূৰেতী’’তিআদি ৱুত্তং.

৮৭. ‘‘তেসু দসসু পটিপদাচতুক্কাদীসু কতমে ধম্মা কতমা দিসা, কতমে ধম্মা কতমা দিসা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ ইমা চতস্সো দিসা পঠমা পটিপদা, পঠমো সতিপট্ঠানো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু দসসু পটিপদাচতুক্কাদীসু. ইমা মযা ৱুচ্চমানা পঠমা পটিপদাদযো দিসা চতস্সো দিসা ভৱন্তি.

‘‘তেসু চতূসু দিসাভূতেসু পটিপদাচতুক্কাদীসু কতমো দিসাভূতো অত্থো কতমস্স পুগ্গলস্স ভেসজ্জ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ পঠমা পটিপদা…পে… দিট্ঠিচৰিতস্স উদত্তস্স ভেসজ্জ’’ন্তি ৱুত্তং.

‘‘তেসু দসসু পটিপদাদিচতুক্কেসু ধম্মেসু কতমো কতমো কতমং কতমং ৱিমোক্খমুখ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ দুক্খা চ পটিপদা’’তিআদি ৱুত্তং. অত্থো পন টীকাযং ৱিত্থাৰেন ৱুত্তো পাকটো. সংকিলেসপক্খে দিসাভূতা আহাৰচতুক্কাদযো দস চতুক্কা সমতিক্কমিতব্বপহাতব্বভাৱেন নিদ্ধাৰিতা, ৱোদানপক্খে পন দিসাভূতা পটিপদাচতুক্কাদযো দস চতুক্কা সমতিক্কমপহাযকভাৱেন নিদ্ধাৰিতা.

‘‘তেসং আহাৰচতুক্কাদীনং দসন্নং চতুক্কানং সমতিক্কমনপহানসঙ্খাতং যং ৱিক্কীড়িতঞ্চ তেসং পটিপদাচতুক্কাদীনং দসন্নং চতুক্কানং ভাৱনাসঙ্খাতং যং ৱিক্কীড়িতঞ্চ সচ্ছিকিৰিযাসঙ্খাতং যং ৱিক্কীড়িতঞ্চ অত্থি, তং তিৱিধং ৱিক্কীড়িতং কতমেসং পুগ্গলানং ৱিক্কীড়িতং ভৱতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তেসং ৱিক্কীড়িত’’ন্তি ৱুত্তং. অথ ৱা ‘‘যথাৱুত্তপ্পকাৰেহি ৱিমোক্খমুখেহি যে বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকা ৱিমুচ্চিংসু, তেসু বুদ্ধস্সেৱ ৱিক্কীড়িতং ভৱতি কিং, পচ্চেকবুদ্ধস্সেৱ ৱিক্কীড়িতং ভৱতি কিং, সাৱকস্সেৱ ৱিক্কীড়িতং ভৱতি কিং, উদাহু সব্বেসং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকানং ৱিক্কীড়িতং ভৱতি কি’’ন্তি ৱিচাৰণায সম্ভৱতো ‘‘তেসং ৱিক্কীড়িত’’ন্তি ৱুত্তং. যথাৱুত্তপ্পকাৰেহি ৱিমোক্খমুখেহি যে বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকা মুচ্চিংসু, তেসং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকানং ৱিক্কীড়িতং. যং আহাৰচতুক্কাদীনং দসন্নং চতুক্কানং সপৰসন্তানে সমতিক্কমনপহানঞ্চ যা পটিপদাচতুক্কাদীনং দসন্নং চতুক্কানং সপৰসন্তানে ভাৱনাসম্পাদনা, সচ্ছিকিৰিযাসম্পাদনা চ অত্থি, ইদং সব্বং ৱিক্কীড়িতং নাম ভৱতীতি অত্থো.

‘‘সব্বেসং আহাৰচতুক্কাদীনং দসন্নং চতুক্কানং সব্বে পটিপদাচতুক্কাদযো দস চতুক্কা পটিপক্খা হোন্তি কিং, উদাহু যথাক্কমং চতুক্কানং চতুক্কা পটিপক্খা হোন্তি কি’’ন্তি ৱিচাৰণায সম্ভৱতো যথাক্কমং চতুক্কানং চতুক্কা পটিপক্খা হোন্তি পহাতব্বপহাযকভাৱেনাতি দস্সেন্তো ‘‘চত্তাৰো আহাৰা তেসং পটিপক্খো চতস্সো পটিপদা’’তিআদিমাহ. অট্ঠকথাযং পন – ‘‘ইদানি আহাৰাদীনং পটিপদাদীহি যেন সমতিক্কমনং, তং নেসং পটিপক্খভাৱং দস্সেন্তো ‘চত্তাৰো আহাৰা তেসং পটিপক্খো চতস্সো পটিপদা’তিআদিমাহা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৮৭) ৱুত্তং. তত্থ সংকিলেসপক্খে চত্তাৰো যে আহাৰা নিদ্ধাৰিতা, তেসং চতুন্নং আহাৰানং ৱোদানপক্খে যা চতস্সো পটিপদা নিদ্ধাৰিতা, তা চতস্সো পটিপদা পটিপক্খো আহাৰানং পহাতব্বত্তা, পটিপদানং পন পহাযকত্তা. সতিপি আহাৰানং অপ্পহাতব্বভাৱে ৱিপস্সনাৰম্মণত্তা আহাৰপটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানৱসেন পহাতব্বভাৱো ৱুত্তোতি এৱমাদিযোজনা কাতব্বা.

সীহাতি সীহসদিসা বুদ্ধা চ সীহসদিসা পচ্চেকবুদ্ধা চ সীহসদিসা সাৱকা চাতি সীহসদিসা ৱিসুং ৱিসুং যোজেতব্বা. সাৱকা পন অহতৰাগদোসমোহাপি সন্তি, তেপি ‘‘সীহা’’তি মঞ্ঞেয্যুন্তি তং নিৱত্তাপনত্থং ‘‘হতৰাগদোসমোহা’’তি ৱুত্তং. হনিতব্বাতি হতা, ৰাগো চ দোসো চ মোহো চ ৰাগদোসমোহা, হতা ৰাগদোসমোহা এতেহি সাৱকেহীতি হতৰাগদোসমোহা, সাৱকাতি যোজনা কাতব্বা সাৱকানংযেৱ ব্যভিচাৰসম্ভৱতোতি. তেসং সীহানং বুদ্ধানং, তেসং সীহানং পচ্চেকবুদ্ধানং, তেসং সীহানং সাৱকানং ভাৱনা ৱোদানপক্খে ভাৱিতব্বানং বোধিপক্খিযধম্মানং ভাৱনা ৱড্ঢনা চ, সচ্ছিকিৰিযা ৱোদানপক্খেযেৱ সচ্ছিকাতব্বানং ফলনিব্বানানং সচ্ছিকিৰিযা চ, ব্যন্তীকিৰিযা সংকিলেসপক্খে পহাতব্বানং পহানসঙ্খাতা ব্যন্তীকিৰিযা চ ৱিক্কীড়িতং নাম ভৱতি.

ইন্দ্ৰিযাধিট্ঠানন্তি সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনং ইন্দ্ৰিযানং অধিট্ঠানং পৱত্তনং ভাৱনা, সচ্ছিকিৰিযা চ. ৱিপৰিযাসানধিট্ঠানন্তি ৱিপল্লাসানং অধিট্ঠানং পহানৱসেন অপ্পৱত্তনং, অনুপ্পাদনঞ্চ সঙ্খেপতো ৱিক্কীড়িতং নামাতি গহিতং. ইন্দ্ৰিযানি সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনি সদ্ধম্মগোচৰো সদ্ধম্মস্স ৱোদানপক্খস্স গোচৰো পৱত্তনহেতূতি অধিপ্পেতানি. ৱিপৰিযাসা ৱিপল্লাসা কিলেসগোচৰো সংকিলেসপক্খস্স গোচৰো পৱত্তিহেতূতি অধিপ্পেতা.

‘‘চত্তাৰো আহাৰাতিআদিনা সংকিলেসপক্খে আহাৰচতুক্কাদীনং দসন্নং চতুক্কানং তণ্হাচৰিতাদীনং চতুন্নং পুগ্গলানং উপক্কিলেসৱিভাৱনামুখেন যা নিদ্ধাৰণা আচৰিযেন কতা, ‘চতস্সো পটিপদা’তিআদিনা চ ৱোদানপক্খে পটিপদাচতুক্কাদীনং দসন্নং চতুক্কানং তণ্হাচৰিতাদীনং চতুন্নং পুগ্গলানং ৱোদানৱিভাৱনামুখেন যা নিদ্ধাৰণা আচৰিযেন কতা, সা অযং নিদ্ধাৰণা কতমস্স নযস্স সমুট্ঠানং ভূমীতি ৱুচ্চতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অযং ৱুচ্চতি সীহৱিক্কীড়িতস্স নযস্স ভূমী’’তি ৱুত্তং. তত্থ অযন্তি যা অযং ৱুত্তনযেন দ্ৱিপ্পকাৰা নিদ্ধাৰণা কতা, সা অযং দ্ৱিপ্পকাৰা নিদ্ধাৰণা সীহৱিক্কীড়িতস্স নযস্স ভূমি পৱত্তিট্ঠানং সমুট্ঠানন্তি নযসমুট্ঠানকোসল্লেহি পুগ্গলেহি ৱুচ্চতীতি যোজনা কাতব্বাতি.

‘‘ৱুত্তপ্পকাৰায নিদ্ধাৰিতায নযস্স ভূমিভাৱো কস্মা ৱিঞ্ঞাযতী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন ৱুত্তপ্পকাৰায নিদ্ধাৰণায নযভূমিভাৱেন ‘‘যো নেতি…পে… কুসলাতি চা’’তি যং ৱচনং আচৰিযো আহ, তেন ৱচনেন ৱিঞ্ঞাযতীতি.

সীহৱিক্কীড়িতনযভূমি আচৰিযেন ৱিভাৱিতা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমা তিপুক্খলনযভূমী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তিপুক্খলনযভূমিং ৱিভাৱেতুকামো ‘‘তত্থ যে দুক্খায পটিপদাযা’’তিআদিমাহ. এৱং সতি ‘‘অযং সংকিলেসো, তীণি অকুসলমূলানী’’তিআদিৱচনমেৱ আচৰিযেন ৱত্তব্বং, কস্মা পন ‘‘তত্থ যে দুক্খায পটিপদাযা’’তিআদিৱচনং ৱত্তব্বন্তি? সচ্চং, তিপুক্খলনযভূমিভাৱনা পন উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিপুগ্গলত্তযৱসেন পৱত্তা, তস্মা উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিপুগ্গলত্তযং ৱিভাৱেতুং ‘‘তত্থ যে দুক্খায পটিপদাযা’’তিআদিৱচনং ৱুত্তং. এৱমপি ‘‘তত্থ যো সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যাতি, অযং উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তিআদিৱচনমেৱ ৱত্তব্বং, কস্মা পন ‘‘তত্থ যে দুক্খায পটিপদাযা’’তিআদিৱচনং ৱত্তব্বন্তি? সচ্চং, উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিপুগ্গলত্তযং পন সীহৱিক্কীড়িতনযতো তিপুক্খলনযস্স নিগ্গচ্ছনতো নিক্খমনতো সীহৱিক্কীড়িতনযভূমিৱিভাৱনাযং পটিপদাৱিভাগতো ৱিভাৱিতপুগ্গলচতুক্কতো নিদ্ধাৰিতং, সীহৱিক্কীড়িতনযভূমিৱিভাৱনাযং পটিপদাৱিভাগতো ৱিভাৱিতং পুগ্গলচতুক্কং পঠমং ৱিভাৱেতুং ‘‘তত্থ যে দুক্খায পটিপদাযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি যো পটিপদাচতুক্কো সীহৱিক্কীড়িতনযভূমিৱিভাৱনাযং নিদ্ধাৰিতো, তস্মিং পটিপদাচতুক্কে. যেতি যে দন্ধউদত্তা দিট্ঠিচৰিতপুগ্গলা যথাক্কমং সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায চ সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায চ নিয্যন্তি, ইতি নিয্যকা দ্ৱে পুগ্গলা চ নিদ্ধাৰিতা. ‘‘তেসং চতুন্নং পুগ্গলানং কতমো সংকিলেসো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অযং সংকিলেসো’’তি ৱিস্সজ্জেতুং ‘‘তেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অযং সংকিলেসো’’তিআদি ৱুত্তং. চত্তাৰো আহাৰা নিদ্ধাৰিতা…পে… চত্তাৰি অগতিগমনানি নিদ্ধাৰিতানি, ইতি অযং দসৱিধো আহাৰচতুক্কাদিচতুক্কো তেসং চতুন্নং পুগ্গলানং সংকিলেসো হোতি. তেসং চতুন্নং পুগ্গলানং সংকিলেসো আচৰিযেন নিদ্ধাৰিতো, ‘‘কতমং ৱোদান’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তেসং চতুন্নং পুগ্গলানং ইদং ৱোদান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. চতস্সো পটিপদা নিদ্ধাৰিতা, চতস্সো অপ্পমাণা নিদ্ধাৰিতা, ইতি ইদং দসৱিধং পটিপদাচতুক্কাদিচতুক্কভূতং ধম্মজাতং তেসং চতুন্নং পুগ্গলানং ৱোদানং হোতি.

৮৮. ‘‘তেসু চতূসু পুগ্গলেসু কতমো পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ, কতমো পুগ্গলো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ, কতমো পুগ্গলো নেয্যো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যে’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘পুব্বেপি ‘তত্থ যে’তিআদিনা চত্তাৰো পুগ্গলা নিদ্ধাৰিতা, কস্মা পন পুন ‘‘তত্থ যে’তিআদিনা চত্তাৰো পুগ্গলা নিদ্ধাৰিতা’’তি চে ৱদেয্য? পুব্বে সংকিলেসৱোদানং সামিভাৱেন নিদ্ধাৰিতা, পচ্ছা পন উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনং অৱযৱানং সমূহভাৱেন নিদ্ধাৰিতাতি ৱিসেসত্থো গহেতব্বো. তত্থ যে…পে… ইমে দ্ৱে পুগ্গলাতি এত্থ যোজনত্থো হেট্ঠা ৱুত্তসদিসোৱ. তত্থাতি তেসু চতূসু পুগ্গলেসু. যোতি উদত্তো দিট্ঠিচৰিতো. অযন্তি অযং নিযতো উদত্তো দিট্ঠিচৰিতো. পুন যোতি উদত্তোৱ তণ্হাচৰিতো চ মন্দো দিট্ঠিচৰিতো চ. সাধাৰণাযাতি দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায চ সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায চ.

‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদযো তযো পুগ্গলা আচৰিযেন নিদ্ধাৰিতা, তেসু তীসু পুগ্গলেসু কতমস্স কতমস্স কতমং কতমং ভগৱা উপদিসতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. অথ ৱা ‘‘পটিপদাভেদেন পুগ্গলভেদো আচৰিযেন ৱিভাৱিতো, কথং দেসনাভেদেন পুগ্গলভেদো ৱিভাৱিতো’’তি ৱত্তব্বত্তা দেসনাভেদেনপি পুগ্গলভেদং ৱিভাৱেতুং ‘‘তত্থ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু তীসু উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীসু পুগ্গলেসু. ‘‘সমথদেসনাৱিপস্সনাদেসনাভেদেনেৱ পুগ্গলভেদো ৱিভাৱিতো’’তি ৱত্তব্বত্তা মুদুধম্মদেসনাতিক্খধম্মদেসনাভেদেনপি পুগ্গলভেদং ৱিভাৱেতুং ‘‘তত্থ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. সেসেসুপি এৱমেৱ অনুসন্ধ্যত্থো ৱত্তব্বো.

ৱিসুং ৱিসুং পটিপদাভেদেন চত্তাৰো হুত্ৱা ৱিসুং চ সম্পিণ্ডিতা চ পটিপদাভেদেন চেৱ দেসনাভেদেন চ তযো হোন্তীতি ৱিভাৱেতুং ‘‘তত্থ যে’’তিআদিং পুন ৱত্ৱা ‘‘ইতি খো চত্তাৰি হুত্ৱা তীণি ভৱন্তী’’তি ৱুত্তং. তত্থ চত্তাৰি তীণীতি লিঙ্গৱিপল্লাসনিদ্দেসো, ‘‘চত্তাৰো তযো’’তি পন পকতিলিঙ্গনিদ্দেসো কাতব্বোৱ.

‘‘তেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং কতমো সংকিলেসো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং অযং সংকিলেসো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অযং সংকিলেসোতি ‘‘তীণি অকুসলমূলানি…পে… সীলৱিপত্তি দিট্ঠিৱিপত্তি আচাৰৱিপত্তী’’তি নিদ্ধাৰিতানং অকুসলানং ধম্মানং ইতি অযং সমূহো সংকিলেসো হোতি. ‘‘তেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং সংকিলেসো আচৰিযেন নিদ্ধাৰিতো, কথং ৱোদানং নিদ্ধাৰিতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং ইদং ৱোদান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইদং ৱোদানন্তি ‘‘তীণি কুসলমূলানি…পে… তীণি ৱিমোক্খমুখানি সুঞ্ঞতং অনিমিত্তং অপ্পণিহিত’’ন্তি নিদ্ধাৰিতানং কুসলধম্মানং সমূহভূতং ইতি ইদং ধম্মজাতং ৱোদানং হোতি.

‘‘ৱুত্তপ্পকাৰেন চত্তাৰো হুত্ৱা তযো পুগ্গলা ভৱন্তীতি আচৰিযেন ৱিভাৱিতা, তযো হুত্ৱা কিত্তকা পুগ্গলা ভৱন্তী’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘ইতি খো চত্তাৰি হুত্ৱা তীণি ভৱন্তি, তীণি হুত্ৱা দ্ৱে ভৱন্তি তণ্হাচৰিতো চ দিট্ঠিচৰিতো চা’’তিআদি ৱুত্তং. ইতীতি হেট্ঠা ৱুত্তপ্পকাৰেন চত্তাৰি চত্তাৰো হুত্ৱা তীণি তযো ভৱন্তি. তীণি তযো হুত্ৱা তণ্হাচৰিতো চ দিট্ঠিচৰিতো চাতি দ্ৱে পুগ্গলা ভৱন্তি.

‘‘তেসং দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং কতমো সংকিলেসো’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘তেসং দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং অযং সংকিলেসো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অযং সংকিলেসোতি ‘‘তণ্হা চ অৱিজ্জা চ…পে… সস্সতদিট্ঠি চ উচ্ছেদদিট্ঠি চা’’তি নিদ্ধাৰিতানং অকুসলধম্মানং ইতি অযং সমূহো সংকিলেসো হোতি.

‘‘তেসং দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং সংকিলেসো আচৰিযেন নিদ্ধাৰিতো, কথং ৱোদান’’ন্তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘তেসং দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং ইদং ৱোদান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ইদং ৱোদানন্তি ‘‘সমথো চ ৱিপস্সনা চ…পে… সউপাদিসেসা চ নিব্বানধাতু, অনুপাদিসেসা চ নিব্বানধাতূ’’তি নিদ্ধাৰিতানং কুসলধম্মানং সমূহভূতং ইতি ইদং ধম্মজাতং ৱোদানং হোতি.

‘‘তীণি অকুসলমূলানী’’তিআদিনা সংকিলেসপক্খে অকুসলমূলতিকাদীনং দ্ৱিন্নং দ্ৱাদসন্নং তিকানং, তিণ্ণং উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিপুগ্গলানং সংকিলেসৱিভাৱনামুখেন যা নিদ্ধাৰণা কতা, ‘‘তীণি কুসলমূলানী’’তিআদিনা ৱোদানপক্খে কুসলমূলতিকাদীনং দ্ৱিন্নং দ্ৱাদসন্নং তিকানং, তিণ্ণং উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিপুগ্গলানং ৱোদানৱিভাৱনামুখেন যা নিদ্ধাৰণা কতা, অযং ৱুত্তপ্পকাৰনিদ্ধাৰণা তিপুক্খলস্স চ নযস্স, অঙ্কুসস্স চ নযস্স ভূমি সমুট্ঠানং পৱত্তিহেতু নামাতি যোজেত্ৱা ‘‘তণ্হা চ অৱিজ্জা চা’’তিআদিনা সংকিলেসপক্খে তণ্হাঅৱিজ্জাদুকাদীনং পন্নৰসন্নং দুকানং, দ্ৱিন্নং তণ্হাচৰিতদিট্ঠিচৰিতানং পুগ্গলানং ৱোদানৱিভাৱনামুখেন যা নিদ্ধাৰণা কতা, ‘‘সমথো চ ৱিপস্সনা চা’’তিআদিনা ৱোদানপক্খে সমথৱিপস্সনাদুকাদীনং একূনৱীসতিদুকানং, দ্ৱিন্নং তণ্হাচৰিতদিট্ঠিচৰিতানং পুগ্গলানং ৱোদানৱিভাৱনামুখেন যা নিদ্ধাৰণা কতা, অযং ৱুত্তপ্পকাৰা নন্দিযাৱট্টস্স নযস্স ভূমীতিপি নীহৰিত্ৱা যোজেতব্বা. পুগ্গলাধিট্ঠানৱসেন হি নন্দিযাৱট্টনযতো সীহৱিক্কীড়িতনযস্স সম্ভৱো, সীহৱিক্কীড়িতনযতো চ তিপুক্খলনযস্স সম্ভৱো হোতি. ধম্মাধিট্ঠানৱসেন পন সীহৱিক্কীড়িতনযতো তিপুক্খলনযস্স সম্ভৱো, তিপুক্খলনযতো চ নন্দিযাৱট্টনযস্স সম্ভৱো হোতি. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘অন্তে ‘তণ্হা চ অৱিজ্জা চা’তিআদিনা সমথস্স নযস্স ভূমি দস্সিতা. তেনেৱ হি ‘চত্তাৰি হুত্ৱা তীণি ভৱন্তি, তীণি হুত্ৱা দ্ৱে ভৱন্তী’তি ৱুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৮৮).

‘‘কস্মা পন অযং ৱুত্তপ্পকাৰায নিদ্ধাৰণায তিপুক্খলস্স চ নযস্স, অঙ্কুসস্স চ নযস্স ভূমিভাৱো ৱিঞ্ঞাযতী’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন যথাৱুত্তস্স নিদ্ধাৰণায ভূমিভাৱেন আচৰিযো ‘‘যো অকুসলে…পে… দিসালোচনেনাতি চা’’তি যং ৱচনং আহ, তেন ৱচনেন ৱুত্তপ্পকাৰায নিদ্ধাৰণায তিপুক্খল…পে… যস্স ভূমিভাৱো ৱিঞ্ঞাযতীতি অত্থো.

‘‘এত্তাৱতা নযসমুট্ঠানং পৰিপুণ্ণং হোতি, অঞ্ঞং নত্থী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তং নযসমুট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. যেন যেন নযসমুট্ঠানেন সংকিলেসপক্খে ৱা অকুসলা ধম্মা নিদ্ধাৰিতা, ৱোদানপক্খে ৱা কুসলা ধম্মা নিদ্ধাৰিতা, তং তং নযসমুট্ঠানং নিযুত্তং যথাৰহং নিদ্ধাৰেত্ৱা যুজ্জিতব্বন্তি অত্থো গহেতব্বো.

নযক্কমেন পন সঙ্খেপতো দস্সযিস্সামি – দ্ৱে পুগ্গলা, তযো পুগ্গলা, চত্তাৰো পুগ্গলাতি পুগ্গলা তিকোট্ঠাসা ভৱন্তি, চতুদিসা, ছদিসা, অট্ঠদিসাতি দিসাপি তিকোট্ঠাসা ভৱন্তি. তত্থ দ্ৱে পুগ্গলাতি তণ্হাচৰিতো পুগ্গলো, দিট্ঠিচৰিতো পুগ্গলোতি দ্ৱে পুগ্গলা ভৱন্তি. তযো পুগ্গলাতি উগ্ঘটিতঞ্ঞুপুগ্গলো, ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুপুগ্গলো, নেয্যপুগ্গলোতি তযো পুগ্গলা ভৱন্তি. চত্তাৰো পুগ্গলাতি দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদিভেদেন ভিন্না মুদিন্দ্ৰিযো তণ্হাচৰিতো পুগ্গলো, মুদিন্দ্ৰিযো দিট্ঠিচৰিতো পুগ্গলো, তিক্খিন্দ্ৰিযো তণ্হাচৰিতো পুগ্গলো, তিক্খিন্দ্ৰিযো দিট্ঠিচৰিতো পুগ্গলোতি চত্তাৰো পুগ্গলা ভৱন্তি. চতুদিসাতি সংকিলেসপক্খে দ্ৱে দ্ৱে দিসা, ৱোদানপক্খে দ্ৱে দ্ৱে দিসাতি চতুদিসা ভৱন্তি. ছদিসাতি সংকিলেসপক্খে তিস্সো তিস্সো দিসা, ৱোদানপক্খে তিস্সো তিস্সো দিসাতি ছদিসা ভৱন্তি. অট্ঠদিসাতি সংকিলেসপক্খে চতস্সো চতস্সো দিসা, ৱোদানপক্খে চতস্সো চতস্সো দিসাতি অট্ঠদিসা ভৱন্তি. তেসু দ্ৱে দ্ৱে তণ্হাচৰিতদিট্ঠিচৰিতে পুগ্গলে, চতুদিসা চ নিস্সায নন্দিযাৱট্টনযসমুট্ঠানং ভৱতি. তযো উগ্ঘটিতঞ্ঞুৱিপঞ্চিতঞ্ঞুনেয্যপুগ্গলে চ ছদিসা চ নিস্সায তিপুক্খলনযসমুট্ঠানং ভৱতি. দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদিভেদেন ভিন্নে চত্তাৰো মুদিন্দ্ৰিযতণ্হাচৰিততিক্খিন্দ্ৰিযতণ্হাচৰিতমুদিন্দ্ৰিযদিট্ঠিচৰিততিক্খিন্দ্ৰিযদিট্ঠিচৰিতে পুগ্গলে চ অট্ঠদিসা চ নিস্সায সীহৱিক্কীড়িতনযসমুট্ঠানং ভৱতি. একেকস্মিং নযসমুট্ঠানে ৱিভজিতে দিসালোচনঅঙ্কুসনযসমুট্ঠানানিপি ৱিভজিতানি ভৱন্তি.

‘‘কথং নন্দিযাৱট্টনযসমুট্ঠানং ভৱতী’’তি চে ৱদেয্য? ‘‘তণ্হা চ অৱিজ্জা চ অহিৰিকঞ্চ অনোত্তপ্পঞ্চ অস্সতি চ অসম্পজঞ্ঞঞ্চ অযোনিসোমনসিকাৰো চ কোসজ্জঞ্চ দোৱচস্সঞ্চ অহংকাৰো চ মমংকাৰো চ অস্সদ্ধা চ পমাদো চ অসদ্ধম্মস্সৱনঞ্চ অসংৱৰো চ অভিজ্ঝা চ ব্যাপাদো চ নীৱৰণঞ্চ সংযোজনঞ্চ কোধো চ উপনাহো চ মক্খো চ পড়াসো চ ইস্সা চ মচ্ছেৰঞ্চ মাযা চ সাঠেয্যঞ্চ সস্সতদিট্ঠি চ উচ্ছেদদিট্ঠি চা’’তি (নেত্তি. ৮৮) দুকদুকৱসেন দেসিতো অযং দিসাভূতো অকুসলধম্মসমূহো দ্ৱিন্নং তণ্হাচৰিতদিট্ঠিচৰিতানং পুগ্গলানং সংকিলেসো হোতীতি সংকিলেসপক্খে সংকিলেসসামঞ্ঞভাৱেন যোজেত্ৱা ‘‘ইমেসু পন্নৰসসু দুকদুকৱসেন দেসিতেসু দিসাভূতেসু অকুসলধম্মেসু কতমো অকুসলধম্মো কতমস্স পুগ্গলস্স দিসা’’তি মনসাৱ দিসাধম্মভাৱেন ওলোকেত্ৱা ‘‘অযং অযং পঠমো পঠমো অকুসলধম্মো তণ্হাচৰিতস্স পুগ্গলস্স সংকিলেসপক্খে পঠমা দিসা নাম, অযং অযং দুতিযো দুতিযো অকুসলধম্মো দিট্ঠিচৰিতস্স পুগ্গলস্স সংকিলেসপক্খে দুতিযা দিসা নামা’’তি ৱিসুং ৱিসুং যোজেত্ৱা সমুদযসচ্চদুক্খসচ্চানি যথাৰহং নীহৰিত্ৱা ৱিভজিতব্বধম্মসভাৱো চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন দস্সিতো, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ নন্দিযাৱট্টনযসমুট্ঠানং ভৱতি, তস্স ওলোকনা চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন দস্সিতা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ দিসালোচননযসমুট্ঠানং ভৱতি, তথা ওলোকেত্ৱা দিসাৱিসেসভূতস্স ধম্মৱিসেসস্স পুগ্গলানং নযনঞ্চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন নযতি, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ অঙ্কুসনযসমুট্ঠানং ভৱতি.

‘‘সমথো চ ৱিপস্সনা চ, হিৰী চ ওত্তপ্পঞ্চ, সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ, যোনিসোমনসিকাৰো চ ৱীৰিযাৰম্ভো চ, সোৱচস্সঞ্চ ধম্মে ঞাণঞ্চ অন্ৱযে ঞাণঞ্চ, খযে ঞাণঞ্চ অনুপ্পাদে ঞাণঞ্চ, সদ্ধা চ অপ্পমাদো চ, সদ্ধম্মস্সৱনঞ্চ সংৱৰো চ, অনভিজ্ঝা চ অব্যাপাদো চ, ৰাগৱিৰাগা চ চেতোৱিমুত্তি, অৱিজ্জাৱিৰাগা চ পঞ্ঞাৱিমুত্তি, অভিসমযো চ অপ্পিচ্ছতা চ, সন্তুট্ঠি চ অক্কোধো চ, অনুপনাহো চ অমক্খো চ, অপড়াসো চ ইস্সাপহানঞ্চ মচ্ছৰিযপ্পহানঞ্চ ৱিজ্জা চ, ৱিমুত্তি চ সঙ্খতাৰম্মণো চ ৱিমোক্খো, অসঙ্খতাৰম্মণো চ ৱিমোক্খো, সউপাদিসেসা চ নিব্বানধাতু, অনুপাদিসেসা চ নিব্বানধাতূ’’তি (নেত্তি. ৮৮) তিকদুকৱসেন দেসিতং ইদং দিসাভূতং কুসলসমূহধম্মজাতং দ্ৱিন্নং তণ্হাচৰিতদিট্ঠিচৰিতানং পুগ্গলানং ৱোদানং হোতীতি ৱোদানপক্খে ৱোদানসামঞ্ঞভাৱেন যোজেত্ৱা ‘‘ইমেসু একূনৱীসতিযা দুকদুকৱসেন ৱা দেসিতেসু দিসাভূতেসু ধম্মেসু কতমো কতমো কুসলধম্মো কতমস্স কতমস্স পুগ্গলস্স দিসা’’তি মনসাৱ দিসাধম্মভাৱেন ওলোকেত্ৱা ‘‘অযং পঠমো পঠমো কুসলধম্মো তণ্হাচৰিতস্স পুগ্গলস্স ৱোদানপক্খে পঠমা দিসা নাম, অযং দুতিযো দুতিযো কুসলধম্মো দিট্ঠিচৰিতস্স পুগ্গলস্স ৱোদানপক্খে দুতিযা দিসা নামা’’তি ৱিসুং ৱিসুং যোজেত্ৱা মগ্গসচ্চনিৰোধসচ্চানি যথাৰহং নীহৰিত্ৱা ৱিভজিতব্বধম্মভাৱো চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন দস্সিতো, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ নন্দিযাৱট্টনযসমুট্ঠানং ভৱতি, তস্স ওলোকনা চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন দস্সিতা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ দিসালোচননযসমুট্ঠানং ভৱতি, তথা ওলোকেত্ৱা দিসাৱিসেসভূতস্স ধম্মৱিসেসস্স পুগ্গলানং নযনঞ্চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন নযতি, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ অঙ্কুসনযসমুট্ঠানং ভৱতি.

‘‘কথং তিপুক্খলনযসমুট্ঠানং ভৱতী’’তি চে পুচ্ছেয্য, ‘‘তীণি অকুসলমূলানি – লোভো অকুসলমূলং, দোসো অকুসলমূলং, মোহো অকুসলমূলং. তীণি দুচ্চৰিতানি – কাযদুচ্চৰিতং, ৱচীদুচ্চৰিতং, মনোদুচ্চৰিতং. তযো অকুসলৱিতক্কা – কামৱিতক্কো, ব্যাপাদৱিতক্কো, ৱিহিংসাৱিতক্কো. তিস্সো অকুসলসঞ্ঞা – কামসঞ্ঞা, ব্যাপাদসঞ্ঞা, ৱিহিংসাসঞ্ঞা. তিস্সো ৱিপৰীতসঞ্ঞা – নিচ্চসঞ্ঞা, সুখসঞ্ঞা, অত্তসঞ্ঞা. তিস্সো ৱেদনা – সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা. তিস্সো দুক্খতা – দুক্খদুক্খতা, সঙ্খাৰদুক্খতা, ৱিপৰিণামদুক্খতা. তযো অগ্গী – ৰাগগ্গি, দোসগ্গি, মোহগ্গি. তযো সল্লা – ৰাগসল্লো, দোসসল্লো, মোহসল্লো. তিস্সো জটা – ৰাগজটা, দোসজটা, মোহজটা. তিস্সো অকুসলূপপৰিক্খা – অকুসলং কাযকম্মং, অকুসলং ৱচীকম্মং, অকুসলং মনোকম্মং. তিস্সো ৱিপত্তিযো – সীলৱিপত্তি, দিট্ঠিৱিপত্তি, আচাৰৱিপত্তী’’তি (নেত্তি. ৮৮) তিকৱসেন দেসিতো অযং দিসাভূতো অকুসলধম্মসমূহো তিণ্ণং উগ্ঘটিতঞ্ঞুৱিপঞ্চিতঞ্ঞুনেয্যপুগ্গলানং সংকিলেসো হোতীতি সংকিলেসপক্খে সংকিলেসসামঞ্ঞভাৱেন যোজেত্ৱা ‘‘ইমেসু দ্ৱাদসসু তিকতিকৱসেন দেসিতেসু দিসাভূতেসু অকুসলধম্মেসু কতমো কতমো অকুসলো ধম্মো কতমস্স কতমস্স পুগ্গলস্স দিসা’’তি মনসাৱ দিসাধম্মভাৱেন ওলোকেত্ৱা ‘‘অযং অযং পঠমো পঠমো অকুসলধম্মো উগ্ঘটিতঞ্ঞুপুগ্গলস্স সংকিলেসপক্খে পঠমা দিসা নাম. অযং অযং দুতিযো দুতিযো অকুসলধম্মো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুপুগ্গলস্স সংকিলেসপক্খে দুতিযা দিসা নাম. অযং অযং ততিযো ততিযো অকুসলধম্মো নেয্যস্স পুগ্গলস্স সংকিলেসপক্খে ততিযা দিসা নামা’’তি ৱিসুং ৱিসুং যোজেত্ৱা সমুদযসচ্চদুক্খসচ্চানি যথাৰহং নীহৰিত্ৱা ৱিভজিতব্বধম্মসভাৱো চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন দস্সিতো. সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ তিপুক্খলনযসমুট্ঠানং ভৱতি. তস্স ওলোকনা চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন দস্সিতা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ দিসালোচননযসমুট্ঠানং ভৱতি তথা ওলোকেত্ৱা দিসাৱিসেসভূতস্স ধম্মৱিসেসস্স পুগ্গলানং নযনঞ্চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন নযতি, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো অঙ্কুসনযসমুট্ঠানং ভৱতি.

‘‘তীণি কুসলমূলানি – অলোভো কুসলমূলং, অদোসো কুসলমূলং, অমোহো কুসলমূলং. তীণি সুচৰিতানি – কাযসুচৰিতং, ৱচীসুচৰিতং, মনোসুচৰিতং. তযো কুসলৱিতক্কা – নেক্খম্মৱিতক্কো, অব্যাপাদৱিতক্কো, অৱিহিংসাৱিতক্কো. তযো সমাধী – সৱিতক্কো সৱিচাৰো সমাধি, অৱিতক্কো ৱিচাৰমত্তো সমাধি, অৱিতক্কো অৱিচাৰো সমাধি. তিস্সো কুসলসঞ্ঞা – নেক্খম্মসঞ্ঞা, অব্যাপাদসঞ্ঞা, অৱিহিংসাসঞ্ঞা. তিস্সো অৱিপৰীতসঞ্ঞা – অনিচ্চসঞ্ঞা, দুক্খসঞ্ঞা, অনত্তসঞ্ঞা. তিস্সো কুসলূপপৰিক্খা – কুসলং কাযকম্মং, কুসলং ৱচীকম্মং, কুসলং মনোকম্মং. তীণি সোচেয্যানি – কাযসোচেয্যং, ৱচীসোচেয্যং, মনোসোচেয্যং. তিস্সো সম্পত্তিযো – সীলসম্পত্তি, সমাধিসম্পত্তি, পঞ্ঞাসম্পত্তি. তিস্সো সিক্খা – অধিসীলসিক্খা, অধিচিত্তসিক্খা, অধিপঞ্ঞাসিক্খা. তযো খন্ধা – সীলক্খন্ধো, সমাধিক্খন্ধো, পঞ্ঞাক্খন্ধো. তীণি ৱিমোক্খমুখানি – সুঞ্ঞতং, অনিমিত্তং, অপ্পণিহিত’’ন্তি (নেত্তি. ৮৮) তিকতিকৱসেন দেসিতং ইদং দিসাভূতং কুসলসমূহধম্মজাতং তিণ্ণং উগ্ঘটিতঞ্ঞুৱিপঞ্চিতঞ্ঞুনেয্যপুগ্গলানং ৱোদানং হোতীতি ৱোদানপক্খে ৱোদানসামঞ্ঞভাৱেন যোজেত্ৱা ‘‘ইমেসু দ্ৱীসু দ্ৱাদসসু তিকতিকৱসেন দেসিতেসু দিসাভূতেসু কুসলধম্মেসু কতমো কতমো কুসলধম্মো কতমস্স কতমস্স পুগ্গলস্স দিসা’’তি মনসাৱ দিসাধম্মভাৱেন ওলোকেত্ৱা ‘‘অযং অযং পঠমো পঠমো কুসলধম্মো উগ্ঘটিতঞ্ঞুপুগ্গলস্স ৱোদানপক্খে পঠমা দিসা নাম. অযং অযং দুতিযো দুতিযো কুসলো ধম্মো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুপুগ্গলস্স ৱোদানপক্খে দুতিযা দিসা নাম. অযং অযং ততিযো ততিযো কুসলধম্মো নেয্যপুগ্গলস্স ৱোদানপক্খে ততিযা দিসা নামা’’তি ৱিসুং ৱিসুং দিসাভাৱেন যোজেত্ৱা মগ্গসচ্চনিৰোধসচ্চানি যথাৰহং নীহৰিত্ৱা ৱিভজিতব্বধম্মসভাৱো চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন দস্সিতো. সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ তিপুক্খলনযসমুট্ঠানং ভৱতি. তস্স ওলোকনা চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন দস্সিতা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ দিসালোচননযসমুট্ঠানং ভৱতি. তথা ওলোকেত্ৱা দিসাৱিসেসভূতস্স ধম্মস্স পুগ্গলানং নযনঞ্চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন নযতি, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ অঙ্কুসনযসমুট্ঠানং ভৱতি.

‘‘কথং সীহৱিক্কীড়িতনযসমুট্ঠান’’ন্তি চে পুচ্ছেয্য, ‘‘চত্তাৰো আহাৰা, চত্তাৰো ৱিপল্লাসা, চত্তাৰি উপাদানানি, চত্তাৰো যোগা, চত্তাৰো গন্থা, চত্তাৰো আসৱা, চত্তাৰো ওঘা, চত্তাৰো সল্লা, চতস্সো ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, চত্তাৰি অগতিগমনানী’’তি (নেত্তি. ৮৭) চতুক্কচতুক্কৱসেন দেসিতো অযং দিসাভূতো চতুক্কো চতুক্কো অকুসলধম্মো ‘‘দুক্খায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্ৰিযস্স তণ্হাচৰিতস্স চ দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্ৰিযস্স তণ্হাচৰিতস্স চ সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্ৰিযস্স দিট্ঠিচৰিতস্স চ সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্ৰিযস্স দিট্ঠিচৰিতস্স চা’’তি চতুন্নং পুগ্গলানং সংকিলেসোতি সংকিলেসপক্খে সংকিলেসসামঞ্ঞভাৱেন যোজেত্ৱা ‘‘ইমেসু চতুক্কচতুক্কৱসেন দেসিতেসু দসসু চতুক্কেসু ধম্মেসু কতমো কতমো অকুসলধম্মো কতমস্স কতমস্স পুগ্গলস্স দিসা’’তি মনসাৱ সংকিলেসপক্খে দিসাধম্মভাৱেন ওলোকেত্ৱা ‘‘অযং অযং পঠমো পঠমো অকুসলধম্মো দুক্খায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্ৰিযস্স তণ্হাচৰিতস্স পুগ্গলস্স পঠমা দিসা নাম. অযং অযং দুতিযো দুতিযো অকুসলধম্মো দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্ৰিযস্স তণ্হাচৰিতস্স পুগ্গলস্স দুতিযা দিসা নাম. অযং অযং ততিযো ততিযো অকুসলধম্মো সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্ৰিযস্স দিট্ঠিচৰিতস্স পুগ্গলস্স ততিযা দিসা নাম. অযং অযং চতুত্থো চতুত্থো অকুসলধম্মো সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্ৰিযস্স দিট্ঠিচৰিতস্স পুগ্গলস্স চতুত্থা দিসা নামা’’তি ৱিসুং ৱিসুং দিসাভাৱেন যোজেত্ৱা, সমুদযসচ্চদুক্খসচ্চানি যথাৰহং নীহৰিত্ৱা, ৱিভজিতব্বধম্মসভাৱো চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন দস্সিতো. সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ সীহৱিক্কীড়িতনযসমুট্ঠানং ভৱতি. তস্স ওলোকনা চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন দস্সিতা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ দিসালোচননযসমুট্ঠানং ভৱতি. তথা ওলোকেত্ৱা দিসাৱিসেসভূতস্স ধম্মস্স পুগ্গলানং নযনঞ্চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন নযতি, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ অঙ্কুসনযসমুট্ঠানং ভৱতি.

‘‘চতস্সো পটিপদা, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰি ঝানানি, চত্তাৰো ৱিহাৰা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো অচ্ছৰিযা অব্ভুতা ধম্মা, চত্তাৰি অধিট্ঠানানি, চতস্সো সমাধিভাৱনা, চত্তাৰো সুখভাগিযা ধম্মা, চতস্সো অপ্পমাণা’’তি (নেত্তি. ৮৬) চতুক্কচতুক্কৱসেন দেসিতং ইদং দিসাভূতং কুসলসমূহধম্মজাতং ‘‘দুক্খায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্ৰিযস্স তণ্হাচৰিতস্স চ দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্ৰিযস্স তণ্হাচৰিতস্স চ সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্ৰিযস্স দিট্ঠিচৰিতস্স স সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্ৰিযস্স দিট্ঠিচৰিতস্স চা’’তি চতুন্নং পুগ্গলানং ৱোদানং হোতীতি ৱোদানপক্খে ৱোদানসামঞ্ঞভাৱেন যোজেত্ৱা ‘‘ইমেসু চতুক্কচতুক্কৱসেন দেসিতেসু দসসু চতুক্কেসু কুসলধম্মেসু কতমো কতমো কুসলধম্মো কতমস্স কতমস্স পুগ্গলস্স দিসা’’তি মনসাৱ দিসাধম্মভাৱেন ওলোকেত্ৱা, ‘‘অযং অযং পঠমো পঠমো কুসলধম্মো দুক্খায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্ৰিযস্স তণ্হাচৰিতস্স পুগ্গলস্স পঠমা দিসা নাম. অযং অযং দুতিযো দুতিযো কুসলধম্মো দুক্খায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্ৰিযস্স তণ্হাচৰিতস্স পুগ্গলস্স দুতিযা দিসা নাম. অযং অযং ততিযো ততিযো কুসলধম্মো সুখায পটিপদায দন্ধাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স মুদিন্দ্ৰিযস্স দিট্ঠিচৰিতস্স পুগ্গলস্স ততিযা দিসা নাম. অযং অযং চতুত্থো চতুত্থো কুসলধম্মো সুখায পটিপদায খিপ্পাভিঞ্ঞায নিয্যকস্স তিক্খিন্দ্ৰিযস্স দিট্ঠিচৰিতস্স পুগ্গলস্স চতুত্থা দিসা নামা’’তি ৱিসুং ৱিসুং দিসাভাৱেন যোজেত্ৱা, মগ্গসচ্চনিৰোধসচ্চানি যথাৰহং নীহৰিত্ৱা, ৱিভজিতব্বধম্মসভাৱো চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন দস্সিতো. সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ সীহৱিক্কীড়িতনযসমুট্ঠানং ভৱতি. তস্স ওলোকনা চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন দস্সিতা. সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ দিসালোচননযসমুট্ঠানং ভৱতি. তথা ওলোকেত্ৱা দিসাৱিসেসস্স ধম্মস্স পুগ্গলানং নযনঞ্চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন নযতি, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো চ অঙ্কুসনযসমুট্ঠানং ভৱতীতি নযক্কমেন সঙ্খেপতো নযসমুট্ঠানং ভৱতীতি ৱিঞ্ঞাতব্বন্তি.

ইতি নযসমুট্ঠানে সত্তিবলানুৰূপা ৰচিতা

ৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসাৰেন গম্ভীৰত্থো ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা গহেতব্বোতি.