৩. যুত্তিহাৰৱিভঙ্গৱিভাৱনা
১৮. যেন যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতেন ৱিচযহাৰৱিভঙ্গেন পদপঞ্হাদযো ৱিচিতা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতো ৱিচযহাৰৱিভঙ্গো পৰিপুণ্ণো, ‘‘কতমো যুত্তিহাৰৱিভঙ্গো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো যুত্তিহাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোড়সসু হাৰেসু কতমো সংৱণ্ণনাৱিসেসো যুত্তিহাৰো যুত্তিহাৰৱিভঙ্গোতি পুচ্ছি. ‘‘সব্বেসং হাৰান’’ন্তিআদিনিদ্দেসস্স ইদানি ৱুচ্চমানো ‘‘অযং যুত্তিহাৰো’’তিআদিকো ৱিত্থাৰসংৱণ্ণনাৱিসেসো যুত্তিহাৰৱিভঙ্গো নামাতি ৱিঞ্ঞেয্যো. তেন ৱুত্তং ‘‘তত্থ কতমো যুত্তিহাৰোতিআদি যুত্তিহাৰৱিভঙ্গো’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ১৮). অযং যুত্তিহাৰো কিং নাম সুত্তত্থং যুত্তাযুত্তিৱসেন যোজযতীতি যুঞ্জিতব্বং সুত্তত্থং পুচ্ছতি. সুত্তত্থো পন দুৱিধো অতথাকাৰেন গয্হমানো, তথাকাৰেন গয্হমানো অত্থোতি. তত্থ অতথাকাৰেন গয্হমানোৱ অত্থো যাথাৱতো যুত্তিনিদ্ধাৰণেন যোজেতব্বো, ইতৰো পন ভূতকথনমত্তেন যোজেতব্বো. যস্মা পনাযং যুত্তিগৱেসনা নাম সংৱণ্ণনা মহাপদেসেহি ৱিনা ন সম্ভৱতি, তস্মা যুত্তিহাৰং ৱিভজন্তো তস্স যুত্তিহাৰস্স লক্খণং পঠমং উপদিসিতুং ‘‘চত্তাৰো মহাপদেসা’’তিআদিমাহ. তত্থ মহাপদেসাতি মহন্তে বুদ্ধাদযো অপদিসিত্ৱা ৱুত্তানি কাৰণানি, মহন্তানি ৱা ধম্মস্স অপদেসানি পতিট্ঠানানি. অপদিসীযতেতি অপদেসো, বুদ্ধো অপদেসো এতস্স কাৰণস্সাতি বুদ্ধাপদেসো. সেসেসুপি এসেৱ নযো নেতব্বো. ‘‘বুদ্ধস্স সম্মুখা এতং সুত্তং মযা সুত’’ন্তি ৱত্ৱা আভতস্স গন্থস্স সুত্তৱিনযেহি সংসন্দনং ধম্মো, অসংসন্দনং অধম্মোতি ৱিনিচ্ছযকাৰণং মহাপদেসোতি অধিপ্পাযো. ‘‘বুদ্ধস্স সম্মুখা মযা আভতং, সঙ্ঘস্স সম্মুখা মযা আভতং, সম্বহুলত্থেৰানং সম্মুখা মযা আভতং, একত্থেৰস্স সম্মুখা মযা আভত’’ন্তি ৱত্ৱা আভতস্স গন্থস্স যানি ব্যঞ্জনপদঅত্থপদানি সন্তি, তানি পদব্যঞ্জনানি ভগৱতা দেসিতে সুত্তে ওতৰযিতব্বানি অনুপ্পৱেসিতানি, ৱিনযে ৰাগাদিৱিনযে সন্দস্সযিতব্বানি সংসন্দেতব্বানি. ধম্মতাযং উপনিক্খিপিতব্বানি পক্খিপিতব্বানি. যদি সুত্তত্থেন, ৱিনযত্থেন, ধম্মতায চ অৱিৰুদ্ধানি হোন্তি, এৱং সতি তৱ আভতপদব্যঞ্জনানি যুত্তানীতি ৱিনিচ্ছযন্তেহি ৱত্ৱা গহেতব্বানীতি অধিপ্পাযো.
সুত্তৱিনযধম্মতাসু ওতৰযিতব্বানি সন্দস্সযিতব্বানি উপনিক্খিপিতব্বানীতি আচৰিযেন ৱুত্তানি, ‘‘কত্থ সুত্তে, কত্থ ৱিনযে, কত্থ ধম্মতায’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘কতমস্মিং সুত্তে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ চতূসু অৰিযসচ্চেসূতি চতুন্নং অৰিযসচ্চানং দস্সনকেসু সুত্তেসু. ৰাগো ৱিনস্সতি ৱূপসমতি এতেন অসুভাদিনাতি ৰাগৱিনযং, কিং তং? অসুভাদিনিমিত্তং, তং অস্স অত্থীতি ৰাগৱিনযো, কো সো? অসুভাদিনিমিত্তদস্সনকো সুত্তন্তৱিসেসো. এস নযো দোসৱিনযোতিআদীসুপি. পটিচ্চসমুপ্পাদো নাম সস্সতদিট্ঠিউচ্ছেদদিট্ঠিং ৱিৱজ্জেত্ৱা একত্তনযাদীনং দীপনেন অৱিজ্জাদিসঙ্খাৰাদিসভাৱধম্মানং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱদীপকোতি ৱুত্তং ‘‘কতমিস্সং ধম্মতাযং উপনিক্খিপিতব্বানি? পটিচ্চসমুপ্পাদে’’তি.
‘‘সুত্তাদীসু অৱতৰন্তে সন্দিস্সন্তে অৱিলোমেন্তে কিং ন জনেতী’’তি ৱত্তব্বতো ‘‘চতূসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘বুদ্ধাদীনং সম্মুখা মযা আভত’’ন্তি ৱত্ৱা আভতগন্থো চতূসু অৰিযসচ্চেসু যদি অৱতৰতি, এৱং সতি আভতগন্থো আসৱে ন জনেতি. ৰাগাদিকিলেসৱিনযে যদি সন্দিস্সতি, এৱং সতি আভতগন্থো আসৱে ন জনেতি. ধম্মতঞ্চ যদি ন ৱিলোমেতি, এৱং সতি আভতগন্থো আসৱে ন জনেতীতি অত্থো দট্ঠব্বো.
‘‘কিমত্থং যুত্তিহাৰৱিভঙ্গে চত্তাৰো মহাপদেসা আভতা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘চতূহি মহাপদেসেহী’’তিআদিমাহ. তত্থ আভতগন্থে যং যং অত্থজাতং, যং যং ধম্মজাতং ৱা চতূহি মহাপদেসেহি যুজ্জতি, তং তং অত্থজাতং ৱা তং তং ধম্মজাতং ৱা সংৱণ্ণেতব্বসুত্তে গহেতব্বং. যেন যেন কাৰণেন চ চতূহি মহাপদেসেহি যুজ্জতি, তং তং কাৰণং সংৱণ্ণনাৱসেন সংৱণ্ণেতব্বসুত্তে গহেতব্বং. যথা যথা পকাৰেন চতূহি মহাপদেসেহি যুজ্জতি, সো সো পকাৰো সংৱণ্ণনাৱসেন সংৱণ্ণেতব্বসুত্তে গহেতব্বো. এৱং গাহণত্থং চত্তাৰো মহাপদেসা আভতাতি অত্থো.
১৯. চতূহি মহাপদেসেহি যুত্তং অৱিৰুদ্ধং তং তং অত্থজাতং গহেতব্বন্তি আচৰিযেন ৱুত্তং, ‘‘কত্থ কেন যুত্তিনিদ্ধাৰণং কাতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘পঞ্হং পুচ্ছিতেনা’’তিআদি ৱুত্তং. পঞ্হে পঞ্হং পুচ্ছিতেন পুগ্গলেন যুত্তিনিদ্ধাৰণং কাতব্বন্তি. তত্থ পঞ্হন্তি পঞ্হিতব্বং সভাৱধম্মং. পুচ্ছিতেনাতি ৱিস্সজ্জেতুং সমত্থেন পণ্ডিতপুগ্গলেন. পঞ্হেতি পুচ্ছাৱসেন পৱত্তপাঠে. পদানি কতি কিত্তকানি হোন্তীতি পদসো পঠমং পৰিযোগাহিতব্বং যুত্তিহাৰেন ৱিচেতব্বং ৱীমংসিতব্বং. ‘‘কথং ৱিচেতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যদি সব্বানী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সব্বানি পদানীতি পুচ্ছিতপাঠে নিৰৱসেসানি পদানি একং সমানং অত্থং যদি অভিৱদন্তি, এৱং সতি অত্থৱসেন একো পঞ্হো. এস নযো সেসেসুপি. তেন ৱুত্তং ‘‘তদত্থস্সেকস্স ঞাতুং ইচ্ছিতত্তা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ১৯).
একন্তি অত্থৱসেন একৱিধং পঞ্হং. উপপৰিক্খমানেন পুগ্গলেন অঞ্ঞাতব্বং দড়্হং জানিতব্বং. ‘‘কো আজাননাকাৰো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা আজাননাকাৰং দস্সেন্তো ‘‘কিং ইমে ধম্মা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘যে হি পৰিযত্তিধম্মা সংৱণ্ণেতব্বা, ইমে পৰিযত্তিধম্মা নানত্থা হোন্তি কিং, নানাব্যঞ্জনা হোন্তি কিং, উদাহু ইমেসং পৰিযত্তিধম্মানং একো অত্থো হোতি, ব্যঞ্জনমেৱ নানং হোতি কি’’ন্তি যুত্তিতো ৱিচেত্ৱা অঞ্ঞাতব্বন্তি যোজনা. ‘‘যথাৱুত্তো পঞ্হো কিং ভৱে’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা যথাৱুত্তং পঞ্হং একদেসং দস্সেতুং ‘‘যথা কিং ভৱে’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘যথা সা’’তিআদিমাহ.
তস্সং পুচ্ছাগাথাযং – চোৰঘাতকেন মনুস্সেন চোৰো অব্ভাহতো ৱিয কেন ধম্মেন সত্তলোকো সদা অব্ভাহতো, মালুৱলতায অত্তনো নিস্সিতৰুক্খো পৰিৱাৰিতো অজ্ঝোত্থটো ৱিয কেন ধম্মেন সত্তলোকো সদা পৰিৱাৰিতো অজ্ঝোত্থটো, ৱিসপ্পীতখুৰপ্পেন সল্লেন ওতিণ্ণো অনুপৱিট্ঠো ৱিয কেন সল্লেন সত্তলোকো সদা ওতিণ্ণো অনুপৱিট্ঠো, কিস্স কেন কাৰণেন সত্তলোকো সদা ধূপাযিতো সন্তাপিতোতি যোজনা.
‘‘ইমায পুচ্ছাগাথায কিত্তকানি পদানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমানী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পুচ্ছিতানীতি পুচ্ছিতত্থানি পদানি চত্তাৰি হোন্তি. ‘‘কিত্তকা পঞ্হা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তে তযো পঞ্হা’’তি ৱুত্তং.
ভগৱা দেৱতায হি যস্মা ৱিস্সজ্জেতি, ইতি তস্মা ৱিস্সজ্জনতো ‘‘তযোপঞ্হা’’তি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘কতমা ৱিস্সজ্জনগাথা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা –
‘‘মচ্চুনাব্ভাহতো লোকো, জৰায পৰিৱাৰিতো;
তণ্হাসল্লেন ওতিণ্ণো, ইচ্ছাধূপাযিতো সদা’’তি. –
ৱুত্তং. তস্সং ৱিস্সজ্জনগাথাযং – চোৰঘাতকেন মনুস্সেন চোৰো অব্ভাহতো ৱিয মচ্চুনা সত্তলোকো সদা অব্ভাহতো, মালুৱলতায অত্তনো নিস্সিতৰুক্খো পৰিৱাৰিতো অজ্ঝোত্থটো ৱিয জৰায সত্তলোকো সদা পৰিৱাৰিতো অজ্ঝোত্থটো, ৱিসপ্পীতখুৰপ্পেন সল্লেন ওতিণ্ণো অনুপৱিট্ঠো ৱিয তণ্হাসল্লেন সত্তলোকো সদা ওতিণ্ণো অনুপৱিট্ঠো, ইচ্ছায সত্তলোকো সদা ধূপাযিতো সন্তাপিতোতি যোজনা.
২০. ‘‘কতমং মচ্চু, কতমা জৰা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ জৰা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তিস্সং ৱিস্সজ্জনগাথাযং. দুতিযপদে ৱুত্তা জৰা চ পঠমপদে ৱুত্তং মৰণঞ্চ ইমানি দ্ৱে সঙ্খতস্স খন্ধপঞ্চকস্স সঙ্খতলক্খণানি হোন্তি, সঙ্খতং খন্ধপঞ্চকং মুঞ্চিত্ৱা ৱিসুং ন উপলব্ভতীতি অত্থো. ‘‘সঙ্খতলক্খণানং জৰামৰণানং কথং ভেদো জানিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘জৰাযং ঠিতস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ জৰাযং ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তন্তি ঠিতস্স খন্ধপ্পবন্ধস্স যং অঞ্ঞথত্তং, অযং পাকটজৰা নাম, ন খণট্ঠিতিজৰা. মৰণং ৱযোতি সম্মুতিমৰণং চুতিযেৱ হোতি, ন খণিকমৰণং, ন সমুচ্ছেদমৰণং. তেন ৱুত্তং ‘‘উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতী’’তি (সং. নি. ৩.৩৮; অ. নি. ৩.৪৭; কথা. ২১৪).
যদি ঠিতস্সেৱ মৰণং সিযা, এৱং সতি জৰামৰণানং নানত্তং যুত্তং ন সিযা, অযুত্তে সতি ‘‘তে তযো পঞ্হা’’তি ৱচনম্পি অযুত্তমেৱাতি ৱত্তব্বতো ‘‘তত্থ জৰায চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তিস্সং ৱিস্সজ্জনগাথাযং ৱুত্তায জৰায চ ৱুত্তস্স মৰণস্স চ অত্থতো নানত্তং যুত্তং.
‘‘কেন কাৰণেন যুত্তং, কথং কাৰণেন নানত্তং সম্পটিচ্ছিতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘গব্ভগতাপি হি মীযন্তী’’তি ৱুত্তং. জৰং অপ্পত্তা গব্ভগতাপি সত্তা হি যস্মা মীযন্তি, তস্মা নানত্তং সম্পটিচ্ছিতব্বং. ‘‘গব্ভগতাপি জৰপ্পত্তা ভৱেয্যু’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘ন চ তে জিণ্ণা ভৱন্তী’’তি ৱুত্তং. জৰপ্পত্তাপি অজিণ্ণত্তা জিণ্ণজৰং অপ্পত্তাৱ মীযন্তি, এৱং ইধাধিপ্পেতস্স জিণ্ণজৰাৱিৰহিতস্স মৰণস্স সম্ভৱতো অঞ্ঞা জৰা, অঞ্ঞং মৰণন্তি ঞাতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ন গব্ভগতানংযেৱ জিণ্ণজৰং অপ্পত্তং মৰণং অত্থি, অঞ্ঞেসম্পি অত্থী’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘অত্থি চ দেৱানং মৰণ’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘দেৱাপি চিৰকালসম্ভৱতো জৰং পত্তা ভৱেয্যু’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘ন চ তেসং সৰীৰানি জীৰন্তী’’তি ৱুত্তং. ‘‘জৰামৰণানং নানত্তে কাৰণং এত্তকমেৱা’’তি ৱত্তব্বত্তা অঞ্ঞম্পি অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘সক্কতে ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ জিণ্ণজৰায পটিকম্মং কাতুং সক্কতেৱ, মৰণস্স পন পটিকম্মস্স কাতুং ন সক্কতেৱ, ইমিনাপি কাৰণেন জৰামৰণানং নানত্তং সম্পটিচ্ছিতব্বমেৱাতি অত্থো. ‘‘ন সক্কতে মৰণস্স পটিকম্মং কাতু’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু ইদ্ধিপাদভাৱনায ৱসীভাৱে সতি সক্কা মৰণস্সাপি পটিকম্মং কাতুন্তি চোদনং মনসি কত্ৱা ‘‘অঞ্ঞত্ৰেৱ ইদ্ধিমন্তানং ইদ্ধিৱিসযা’’তি ৱুত্তং.
জৰামৰণানং অঞ্ঞমঞ্ঞং নানাভাৱো আচৰিযেন দস্সিতো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং পন তণ্হায জৰামৰণেহি নানাভাৱো’’তি ৱত্তব্বতো তেহি তণ্হায নানত্তং দস্সেতুং ‘‘যং পনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তণ্হায অৱিজ্জমানাযপি জীৰন্তাপি মীযন্তাপি ৱীতৰাগা যস্মা দিস্সন্তি, তস্মা তণ্হায জৰামৰণেহি নানাভাৱো সম্পটিচ্ছিতব্বো.
‘‘তণ্হায জীৰণভিজ্জনলক্খণং অত্থীতি তেহি তণ্হায অনঞ্ঞত্তে কো নাম দোসো সিযা’’তি ৱত্তব্বতো দোসং দস্সেতুং ‘‘যদি চা’’তিআদি ৱুত্তং. জৰামৰণং যথা যেন জীৰণভিজ্জনলক্খণেন পাকটং, এৱং জীৰণভিজ্জনলক্খণেন তণ্হাপি পাকটা. যদি চ সিযা; এৱং সন্তে যোব্বনট্ঠাপি সব্বে মাণৱা ৱিগততণ্হা সিযুং, ন চ ৱিগততণ্হা, তস্মা নানাভাৱো সম্পটিচ্ছিতব্বো. ততো অঞ্ঞোপি দোসো আপজ্জেয্যাতি দস্সেতুং ‘‘যথা চ তণ্হা দুক্খস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ জৰামৰণানং তণ্হায অনঞ্ঞত্তে সতি তণ্হায ভৱতণ্হায দুক্খসমুদযো হোতি, এৱং জৰামৰণম্পি দুক্খসমুদযো সিযা. যস্মা ন জৰামৰণং দুক্খসমুদযো, তস্মা জৰামৰণেহি তণ্হায নানত্তং ৱেদিতব্বং.
তেহি তায অনঞ্ঞত্তে সতি এৱম্পি দোসো আপজ্জেয্যাতি দস্সেতুং ‘‘যথা চ তণ্হা মগ্গৱজ্ঝা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তেহি তায অনঞ্ঞত্তে সতি যথা তণ্হা মগ্গৱজ্ঝা হোতি, এৱং জৰামৰণম্পি মগ্গৱজ্ঝং সিযা. যথা জৰামৰণং মগ্গৱজ্ঝং ন হোতি, এৱং তণ্হাপি মগ্গৱজ্ঝা ন সিযা, তথা চ ন হোতি পহাতব্বাপহাতব্বভাৱতো, তস্মাপি জৰামৰণেহি তণ্হায নানত্তং ৱেদিতব্বং.
‘‘যদি চাতিআদিনা ৱুত্তায যুত্তিযা উপপত্তিযা এৱ জৰামৰণেহি তণ্হায অঞ্ঞত্তং গৱেসিতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা অঞ্ঞেহিপি কাৰণেহি গৱেসিতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘ইমায যুত্তিযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইমায যুত্তিযাতি যা যুত্তি ‘‘যদি চা’’তিআদিনা ৱুত্তায ইমায যুত্তিযা উপপত্তিযা. অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কাৰণেহি অঞ্ঞেহি অঞ্ঞেহি কাৰণভূতেহি উপপত্তীহি জৰামৰণেহি তণ্হায অঞ্ঞত্তং গৱেসিতব্বন্তি অত্থো. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কাৰণেহি গৱেসিতব্ব’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু যুত্তিযা, অত্থতো চ অঞ্ঞত্তং সন্দিস্সতীতি চোদনং মনসি কত্ৱা ‘‘যদি চ সন্দিস্সতী’’তিআদিমাহ. তত্থ যুত্তিসমাৰুড়্হং অত্থতো চ মৰণেহি তণ্হায চ অঞ্ঞত্তং যদি চ সন্দিস্সতি, ব্যঞ্জনতোপি অঞ্ঞত্তং গৱেসিতব্বমেৱাতি অত্থো.
‘‘কথং ব্যঞ্জনতো অঞ্ঞত্তং গৱেসিতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘সল্লোতি ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘সল্লো’’তি ৱা ‘‘ধূপাযন’’ন্তি ৱা দ্ৱীহি ব্যঞ্জনেহি ৱুচ্চমানানং ইমেসং ইচ্ছাতণ্হাসঙ্খাতানং ধম্মানং অত্থতো একত্তং সমানত্তং যুজ্জতি, ন অঞ্ঞত্তং. ‘‘সল্লো’’তি ৱা ‘‘ধূপাযন’’ন্তি ৱা দ্ৱীহি ব্যঞ্জনেহি অৱুচ্চমানানং জৰামৰণানং তণ্হায একত্তং ন যুজ্জতি. তমেৱত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইচ্ছায চ তণ্হায চ অত্থতো অঞ্ঞত্তং ন যুজ্জতি, একত্তমেৱ যুজ্জতীতি যোজনা. ইচ্ছায চ তণ্হায চ জীৰণভিজ্জনসম্ভৱতো জৰামৰণেহি তণ্হায একত্তং সিযা, ‘‘কস্মা অঞ্ঞত্তং যুত্ত’’ন্তি ৱত্তব্বতো ‘‘তণ্হায অধিপ্পাযে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তণ্হায অধিপ্পাযে অপৰিপূৰমানে নৱসু আঘাতৱত্থূসু কোধো চ উপ্পজ্জতি, উপনাহো চ উপ্পজ্জতি. জৰামৰণেসু অপৰিপূৰমানেসু নৱসু আঘাতৱত্থূসু কোধো চ ন উপ্পজ্জতি, উপনাহো চ ন উপ্পজ্জতি. ইতি ইমায যুত্তিযা জৰায চ মৰণস্স চ তণ্হায চ অত্থতো অঞ্ঞত্তং যুজ্জতিযেৱাতি দট্ঠব্বং.
যদি ইচ্ছা তণ্হায অত্থতো একত্তং যুত্তং, এৱং সতি কস্মা ভগৱতা ‘‘মচ্চুনাব্ভাহতো লোকো’’তিআদিগাথাযং ‘‘তণ্হাসল্লেন ওতিণ্ণো, ইচ্ছাধূপাযিতো সদা’’তি দ্ৱিধা ৱুত্তাতি চোদনং পৰিহৰন্তো ‘‘যং পনিদং ভগৱতা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ইচ্ছা’’তিপি ‘‘তণ্হা’’তিপি দ্ৱীহি নামেহি যং পনিদং অভিলপিতং যং পনিদং অভিলপনং কতং, ইদং অভিলপনং ভগৱতা বাহিৰানং ইচ্ছিতব্বতসিতব্বানং ৱত্থূনং ৰূপাদিআৰম্মণানং ভেদানং ৱসেন ‘‘ইচ্ছা’’তিপি ‘‘তণ্হা’’তিপি দ্ৱীহি নামেহি অভিলপিতং অভিলপনৱসেন কতন্তি একত্তং যুত্তমেৱ, ন নানত্তন্তি অত্থো দট্ঠব্বো.
‘‘নামৱসেন দ্ৱিধা ৱুত্তানং ইচ্ছাতণ্হাদীনং কেন একত্তং যুত্তন্তি সদ্দহিতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘সব্বাহী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ নানানামৱসেন পভেদা সব্বা ইচ্ছাদিকা তণ্হা অজ্ঝোসানলক্খণেন একলক্খণা হি যস্মা যুত্তা, তস্মা নামৱসেন ভিন্নানম্পি একলক্খণেন একত্তং যুত্তন্তি সদ্দহিতব্বন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘কিমিৱ যুত্ত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যথা সব্বো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কট্ঠগ্গিআদিৱসেন অনেকো সব্বোঅগ্গি উণ্হত্তলক্খণেন একলক্খণো যথা, এৱং অজ্ঝোসানলক্খণেন একলক্খণাতি যোজনা. সব্বস্স অগ্গিনো উপাদানৱসেন অনেকানি নামানি সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো পাকটো. আৰম্মণৱসেন তণ্হা অঞ্ঞেহি অঞ্ঞেহি নামেহি ভগৱতা অভিলপিতা, উপাদানৱসেন অগ্গি অঞ্ঞেহি অঞ্ঞেহি নামেহি অভিলপিতোতি যোজনা কাতব্বা.
‘‘ৱিস্সজ্জনগাথাযং আগতনামেহি এৱ তণ্হা অভিলপিতা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা অনেকেহি নামেহি অভিলপিতাতি দস্সেতুং ‘‘ইচ্ছাইতিপী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইচ্ছিতব্বানি অত্থানি ৰূপাদীনি আৰম্মণানি সত্তা ইচ্ছন্তি এতাযাতি ইচ্ছা. তসন্তি এতাযাতি তণ্হা. সল্লতি পৱিসতি ৱিসপ্পীতং সল্লং ৱিযাতি সল্লা, সন্তাপং লাতি আদদাতীতি ৱা সল্লা, সন্তাপং লাতি পৱত্তেতীতি ৱা সল্লা. ধূপাযতি সন্তাপেতি পৰিদহতীতি ধূপাযনা. সৰতি আকড্ঢতি অৱহৰতি সীঘসোতা সৰিতা ৱিযাতি সৰিতা, সৰতি সল্লতীতি ৱা সৰিতা. ৱিসৰতীতি ৱিসত্তিকা. পীতিৱসেন সিনেহতীতি সিনেহো. তাসু তাসু গতীসু কিলমথং উপ্পাদেতীতি কিলমথো. সত্তা ৰূপাদিআৰম্মণানি মঞ্ঞন্তি এতাযাতি মঞ্ঞনা. ভৱং বন্ধতীতি বন্ধো. আসীযতে পত্থীযতেতি আসা. আসিযতি পত্থেতীতি ৱা আসা. পিপাসীযতেতি পিপাসা, আৰম্মণৰসং পিপাসতীতি ৱা পিপাসা. অভিনন্দীযতেতি অভিনন্দনা, অভিনন্দতীতি ৱা অভিনন্দনা. ৱিত্থাৰতো অট্ঠকথাৱসেন (নেত্তি. অট্ঠ. ২০) ৱেদিতব্বো.
‘‘তণ্হায ইচ্ছাদিপ্পকাৰৱসেন আলপিতভাৱো কেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘যথা চ ৱেৱচনে’’তিআদি ৱুত্তং. ৱেৱচনহাৰৱিভঙ্গে ‘‘আসা চ পীহা…পে… ৱেৱচন’’ন্তি (নেত্তি. ৩৭) যা তণ্হা যথা যেন পকাৰেন ৱুত্তা, তথা তেন পকাৰেন ৱুত্তায তণ্হায ইচ্ছাদিপ্পকাৰৱসেন আলপিতভাৱো সদ্দহিতব্বো. ‘‘ৱেৱচনৱিভঙ্গে আচৰিযেন ৱুত্তোপি ভগৱতা অৱুত্তে কেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘যথাহ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. যথা যেন পকাৰেন ভগৱা ‘‘ৰূপে তিস্সা’’তিআদিকং যং ৱচনমাহ, তথা তেন পকাৰেন ৱুত্তেন তেন ৱচনেন সদ্দহিতব্বো ৱাতি. এৱং যুজ্জতীতি এৱং ৱুত্তনযেন ইচ্ছাতণ্হানং অত্থতো একত্তা, জৰায চ মৰণস্স চ তণ্হায চ অত্থতো অঞ্ঞত্তা চ ‘‘তযো পঞ্হা’’তি যং ৱচনং ৱুত্তং, তং ৱচনং যুজ্জতীতি অত্থো গহেতব্বো.
২১. ‘‘কেনস্সুব্ভাহতো লোকোতিআদিগাথায তযো পঞ্হা ৱুত্তা’’তি পঞ্হত্তযভাৱে যুত্তি আচৰিযেন ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা. ‘‘ততো অঞ্ঞেহি পকাৰেহি যুত্তি কথং ঞাতব্বা’’তি ৱত্তব্বভাৱতো অঞ্ঞেহি পকাৰেহিপি যুত্তিগৱেসনং দস্সেন্তো ‘‘সব্বো দুক্খূপচাৰো’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বো দুক্খূপচাৰো কামতণ্হাসঙ্খাৰমূলকোতি যুজ্জতি, সব্বো নিব্বিদূপচাৰো কামতণ্হাপৰিক্খাৰমূলকোতি ন যুজ্জতি. ৱচনত্থতো পন দুক্খস্স উপচাৰো পৱত্তীতি দুক্খূপচাৰো. কামতণ্হাপচ্চযা পৱত্তো সঙ্খাৰো মূলং এতস্সাতি কামতণ্হাসঙ্খাৰমূলকো. নিব্বিদায উপচাৰো পৱত্তীতি নিব্বিদূপচাৰো. কামতণ্হায পৰিক্খাৰভূতো ৱত্থুকামো মূলং এতস্সাতি কামতণ্হাপৰিক্খাৰমূলকোতি. তত্থ অনভিৰতিসঙ্খাতা উক্কণ্ঠা নিব্বিদা কামতণ্হাপৰিক্খাৰমূলিকা যুজ্জতি, ঞাণনিব্বিদা কামতণ্হাপৰিক্খাৰমূলিকা ন যুজ্জতি, তস্মা সব্বো নিব্বিদূপচাৰো কামতণ্হাপৰিক্খাৰমূলকোতি ন পন যুজ্জতীতি ৱুত্তং.
‘‘পঞ্হত্তযভাৱে চেৱ দুক্খূপচাৰনিব্বিদূপচাৰে চ যা যুত্তি আচৰিযেন ৱিভত্তা, সাৱ যুত্তি সল্লক্খেতব্বা কিং, উদাহু ইমায যুত্তিযা অঞ্ঞাপি যুত্তি গৱেসিতব্বা কি’’ন্তি ৱত্তব্বতো নযং দস্সেতুং ‘‘ইমাযা’’তিআদিমাহ. ইদং ৱুত্তং হোতি – পঞ্হত্তযভাৱে চেৱ দুক্খূপচাৰনিব্বিদূপচাৰে চ যা যুত্তি মযা ৱিভত্তা, ইমায যুত্তিযা অনুসাৰেন অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কাৰণেহি তেসু তেসু পাড়িপ্পদেসেসু যুত্তিপি গৱেসিতব্বাতি.
‘‘ইদং নযদস্সনং সংখিত্তং, ন সক্কা ৱিত্থাৰতো গৱেসিতু’’ন্তি ৱত্তব্বতো তং নযদস্সনং ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যথা হি ভগৱা’’তিআদি আৰদ্ধং. অসুভস্স জিগুচ্ছনীযভাৱতো ৰাগুপ্পাদো ন যুত্তো, তস্মা ৰাগচৰিতস্স পুগ্গলস্স অসুভদেসনা ৰাগৱিনযায যুত্তা. মেত্তায দোসপটিপক্খত্তা দোসচৰিতস্স পুগ্গলস্স মেত্তাদেসনা দোসৱিনযায যুত্তা. পটিচ্চসমুপ্পাদস্স পঞ্ঞাৱিসযত্তা মোহচৰিতস্স পুগ্গলস্স পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা মোহৱিনযায যুত্তা. ‘‘ৰাগচৰিতস্সাপি মেত্তাদিদেসনা যুজ্জেয্য সব্বসত্তসাধাৰণত্তা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘যদি হি ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তিব্বকিলেসস্স ৰাগচৰিতস্স অধিপ্পেতত্তা তাদিসস্স পুগ্গলস্স মেত্তং চেতোৱিমুত্তিং যদি দেসেয্য, এৱং সতি মেত্তাৱসেনপি ৰাগুপ্পজ্জনতো দেসনা ন যুজ্জতি. সুখং পটিপদং ৱা যদি দেসেয্য, এৱং সতি ৰাগচৰিতস্স দুক্খাপটিপদাযুজ্জনতো দেসনা ন যুজ্জতি. ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং পহানং ৱা যদিপি দেসেয্য, এৱং সতি ৰাগচৰিতস্স অসুভানুপস্সনং ৱজ্জেত্ৱা ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমস্স পহানস্স দুক্কৰতো দেসনা ন যুজ্জতীতি যোজনা.
‘‘ভগৱা ৰাগচৰিতস্সা’’তিআদিনা নিৰৱসেসৱসেন যুত্তি ন ৱিভত্তা, নযদস্সনমেৱাতি যো নযো দস্সিতো, তেন নযেন অঞ্ঞাপি গৱেসিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘এৱং যং কিঞ্চী’’তিআদি ৱুত্তং. ৰাগস্স যং কিঞ্চি অনুলোমপ্পহানং, দোসস্স যং কিঞ্চি অনুলোমপ্পহানং, মোহস্স যং কিঞ্চি অনুলোমপ্পহানং দেসিতং, তং সব্বং অনুলোমপ্পহানং যত্তকা পাড়িপ্পদেসা ঞাণস্স ভূমি, তত্তকেসু ৱিচযেন হাৰেন ৱিচিনিত্ৱা যুত্তিহাৰেন যোজেতব্বন্তি যোজনা.
‘‘ৰাগাদিপ্পহানৱসেন যুত্তি গৱেসিতব্বা’’তি ৱত্তব্বভাৱতো অঞ্ঞেহিপি মেত্তাদিব্ৰহ্মৱিহাৰফলসমাপত্তিনৱানুপুব্বসমাপত্তিৱসীভাৱেহি ৱিভজিত্ৱা যুত্তিগৱেসনং দস্সেতুং ‘‘মেত্তাৱিহাৰিস্সা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ মেত্তাৱিহাৰিস্স মেত্তাৱিহাৰলাভিনো সতো সংৱিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স মেত্তায ব্যাপাদপটিপক্খত্তা ব্যাপাদো চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সতীতি দেসনা ন যুজ্জতীতি চ, মেত্তাৱিহাৰিস্স সতো ব্যাপাদো পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি দেসনা যুজ্জতি. কৰুণাৱিহাৰিস্স কৰুণাৱিহাৰলাভিনো সতো সংৱিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স কৰুণায ৱিহেসায পটিপক্খত্তা ৱিহেসা চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সতীতি দেসনা ন যুজ্জতি, কৰুণাৱিহাৰিস্স সতো ৱিহেসা পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি দেসনা যুজ্জতি. মুদিতাৱিহাৰিস্স মুদিতাৱিহাৰলাভিনো সতো সংৱিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স মুদিতায অৰতিযা পটিপক্খত্তা অৰতি চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সতীতি দেসনা ন যুজ্জতি, মুদিতাৱিহাৰিস্স সতো অৰতি পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি দেসনা যুজ্জতি. উপেক্খাৱিহাৰিস্স উপেক্খাৱিহাৰলাভিনো সতো সংৱিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স উপেক্খায ৰাগস্স পটিপক্খত্তা ৰাগো চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সতীতি দেসনা ন যুজ্জতি, উপেক্খাৱিহাৰিস্স সতো ৰাগো পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি দেসনা যুজ্জতি.
অনিমিত্তৱিহাৰিস্স অনিচ্চানুপস্সনামুখেন পটিলদ্ধফলসমাপত্তিৱিহাৰলাভিনো সতো সংৱিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স নিমিত্তানুসাৰি তেন তেনেৱ সঙ্খাৰনিমিত্তানুসাৰেনেৱ নিচ্চাদীসু পহীনেন নিমিত্তেন ৱিঞ্ঞাণং পৱত্ততীতি দেসনা ন যুজ্জতি, অনিমিত্তানুপস্সনায নিচ্চাদিৱিপল্লাসপটিপক্খত্তা অনিমিত্তৱিহাৰিস্স সতো নিমিত্তং পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি দেসনা যুজ্জতি. ‘‘অস্মী’’তি মঞ্ঞিতং খন্ধপঞ্চকং অত্তৱিগতং ‘‘অযং খন্ধপঞ্চকো অহং অস্মী’’তি ন সমনুপস্সামি, অথ চ পন অসমনুপস্সনে সতিপি ‘‘মে কিং অস্মী’’তি ‘‘কথং অস্মী’’তি ৱিচিকিচ্ছা কথংকথাসল্লং চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সতীতি দেসনা ন যুজ্জতি, ৱিচিকিচ্ছায পহানেকট্ঠভাৱতো ‘‘অযং খন্ধপঞ্চকো অহং অস্মী’’তি অসমনুপস্সন্তস্স ৱিচিকিচ্ছা কথংকথাসল্লং পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতীতি দেসনা যুজ্জতি.
‘‘ফলসমাপত্তিৱসেনেৱ যুত্তি গৱেসিতব্বা কি’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ঝানসমাপত্তিৱসেনপি যুত্তি গৱেসিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘যথা ৱা পন পঠমং ঝান’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. অথ ৱা ‘‘ফলসমাপত্তিৱিহাৰিস্সেৱ যুত্তি গৱেসিতব্বা কি’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ঝানসমাপত্তিৱসেনপি যুত্তি গৱেসিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘যথা ৱা পন পঠমং ঝান’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যথা পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ফলসমাপত্তিৱিহাৰিস্স যুত্তি গৱেসিতব্বা, এৱং ঝানসমাপত্তিৱিহাৰিস্সপি যুত্তি গৱেসিতব্বা. কথং? পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স পঠমজ্ঝানসমঙ্গিনো সতো সংৱিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স নীৱৰণৱিক্খম্ভনতো কামৰাগব্যাপাদা ৱিসেসায দুতিযজ্ঝানায সংৱত্তন্তীতি দেসনা ন যুজ্জতি, কামৰাগব্যাপাদা ঝানস্স হানায সংৱত্তন্তীতি দেসনা যুজ্জতি. ৱিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা উপচাৰধম্মেন সহ দুতিযজ্ঝানধম্মা ঝানস্স হানায সংৱত্তন্তীতি দেসনা ন যুজ্জতি, ৱিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা ৱিসেসায উপৰিঝানত্থায সংৱত্তন্তীতি দেসনা যুজ্জতি.
দুতিযং ঝানং সমাপন্নস্স সতো সংৱিজ্জমানস্স পুগ্গলস্স ৱিতক্কৱিচাৰসহগতা ৱা সঞ্ঞামনসিকাৰা উপচাৰধম্মেন সহ পঠমজ্ঝানধম্মা ৱিসেসায উপৰিঝানত্থায সংৱত্তন্তীতি দেসনা ন যুজ্জতি, ৱিতক্কৱিচাৰসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা অৱিতক্কঝানস্স হানায সংৱত্তন্তীতি দেসনা যুজ্জতি. উপেক্খাসহগতা ৱা সঞ্ঞামনসিকাৰা উপচাৰধম্মেন সহ চতুত্থজ্ঝানধম্মা ঝানস্স হানায সংৱত্তন্তীতি দেসনা ন যুজ্জতি, উপেক্খাসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা ৱিসেসায উপৰিঝানত্থায সংৱত্তন্তীতি দেসনা যুজ্জতি. সেসেসুপি অত্থানুৰূপং যোজনা কাতব্বা. যথাৱুত্তসমাপত্তীসু ৱসীভাৱেন পৰিচিতং কল্লতাপৰিচিতং চিত্তং নাম.
এত্তকমেৱ যুত্তিগৱেসনং ন কাতব্বং, নৱৱিধসুত্তন্তেসু যথালদ্ধযুত্তিগৱেসনম্পি কাতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘এৱং সব্বে’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘সব্বেসং হাৰানং যথাৱুত্তভূমিগোচৰানং ৱিচযহাৰেন ৱিচিনিত্ৱা যুত্তিহাৰেন যোজেতব্বভাৱো কেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তেন যোজেতব্বভাৱেন আযস্মা মহাকচ্চানো ‘‘সব্বেস’’ন্তিআদিকং যং ৱচনং আহ, তেন ৱচনেন সদ্দহিতব্বোতি ৱুত্তং হোতি.
ইতি যুত্তিহাৰৱিভঙ্গে সত্তিবলানুৰূপা ৰচিতা
ৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.
পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসাৰেন গম্ভীৰত্থো ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা গহেতব্বোতি.