২. ৱিচযহাৰৱিভঙ্গৱিভাৱনা
১১. যেন যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতেন দেসনাহাৰৱিভঙ্গেন অস্সাদাদযো সুত্তত্থা আচৰিযেন ৱিভত্তা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতো দেসনাহাৰৱিভঙ্গো পৰিপুণ্ণো, ‘‘কতমো ৱিচযো হাৰো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো ৱিচযো হাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোড়সসু দেসনাহাৰাদীসু হাৰেসু কতমো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ৱিচযো হাৰো ৱিচযহাৰৱিভঙ্গো নামাতি পুচ্ছতি. ‘‘যং পুচ্ছিতঞ্চ ৱিস্সজ্জিতঞ্চা’’তিআদিনিদ্দেসগাথায ইদানি মযা ৱুচ্চমানো ‘‘অযং ৱিচযো হাৰো কিং ৱিচিনতী’’তিআদিকো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ৱিচযহাৰৱিভঙ্গো নামাতি যোজনা.
‘‘অযং ৱিচযো হাৰো কিং ৱিচিনতী’’তি ইমিনা যো ৱিচযো ৱিচিনিতব্বো, তং ৱিচযং ৱিচিনিতব্বং পুচ্ছতি, তস্মা ৱিচিনিতব্বং ৱিসযং ৱিসুং ৱিসুং নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘পদং ৱিচিনতি, পঞ্হং ৱিচিনতী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘কিং ৱিচযো পদৱিচযো’’তিআদিং অৱত্ৱা ‘‘কিং ৱিচিনতি, পদং ৱিচিনতী’’তিআদিৱচনেন ৱিচযসদ্দস্স কত্তুসাধনত্থং দস্সেতি. তত্থ পদং ৱিচিনতীতি নৱৱিধস্স সুত্তন্তস্স সব্বং পদং যাৱ নিগমনা নামপদাদিজাতিসদ্দাদিইত্থিলিঙ্গাদিআকাৰন্তাদিপঠমৱিভত্যন্তাদিএকৱচনাদিৱসেন ৱিচিনতি. পঞ্হং ৱিচিনতীতি অদিট্ঠজোতনাদিসত্তাধিট্ঠানাদিসম্মুতিৱিসযাদিঅতীতৱিসযাদিৱসেন ৱিচিনতি. ৱিস্সজ্জনং ৱিচিনতীতি একংসব্যাকৰণৱিস্সজ্জনাদিসাৱসেসব্যাকৰণৱিস্সজ্জনাদি সউত্তৰব্যাকৰণ ৱিস্সজ্জনাদি লোকিযব্যাকৰণৱিস্সজ্জনাদিৱসেন ৱিচিনতি. পুব্বাপৰং ৱিচিনতীতি পুব্বেন অপৰং সংসন্দিত্ৱা ৱিচিনতি. অস্সাদং ৱিচিনতীতি অস্সাদকতণ্হাদিঅস্সাদেতব্বসুখাদিৱসেন ৱিচিনতি. আদীনৱং ৱিচিনতীতি দুক্খদুক্খৱিপৰিণামদুক্খসঙ্খাৰদুক্খৱসেন ৱা অনিট্ঠানুভৱনাদিআদিঅন্তৱন্ততাদিসংকিলেসভাগিযাদিৱসেন ৱা ৱিচিনতি. নিস্সৰণং ৱিচিনতীতি মগ্গৱসেন ৱা নিব্বানৱসেন ৱা মগ্গস্স ৱা আগমৱসেন, নিব্বানস্স অসঙ্খতধাতুআদিপৰিযাযৱসেন ৱা ৱিচিনতি. ফলং ৱিচিনতীতি ধম্মচৰণস্স দুগ্গতিগমনাভাৱেন ৱা মচ্চুতৰণাদিনা ৱা দেসনায ফলং, দেসনানুসাৰেন চৰণস্স ফলং ৱিচিনতি. উপাযং ৱিচিনতীতি অনিচ্চানুপস্সনাদিৱসেন পৱত্তননিব্বিদাঞাণাদিৱসেন ৱা সদ্ধাসতিৱসেন ৱা ৱিসুদ্ধিযা উপাযং ৱিচিনতি. আণত্তিং ৱিচিনতীতি পাপপৰিৱজ্জনাণত্তিৱসেন ৱা লোকস্স সুঞ্ঞতাপেক্খনাণত্তিৱসেন ৱা ৱিচিনতি. অনুগীতিং ৱিচিনতীতি ৱুত্তানুগীতিৱসেন ৱা ৱুচ্চমানানুগীতিৱসেন ৱা অনুৰূপং গীতিং ৱিচিনতি. সব্বে নৱ সুত্তন্তে ৱিচিনতীতি সুত্তগেয্যাদিকে নৱ সুত্তে আহচ্চৱচনৱসেন ৱা অনুসন্ধিৱচনৱসেন ৱা নীতত্থৱচনৱসেন ৱা নেয্যত্থৱচনৱসেন ৱা সংকিলেসভাগিযাদিৱসেন ৱা ৱিচিনতি.
কিঞ্চাপি পদৱিচযো পঠমং ৱিভত্তো, সুত্তস্স পন অনুপদং ৱিচিনিতব্বতায অতিভাৰিযো, ন সুকৰো পদৱিচযোতি তং অগ্গহেত্ৱা পঞ্হাৱিচযৱিস্সজ্জনৱিচযে তাৱ ৱিভজন্তো ‘‘যথা কিং ভৱে’’তিআদিমাহ. তত্থ যথা কিং ভৱেতি যেন পকাৰেন সো পঞ্হাৱিচযো পৱত্তেতব্বো, তং পকাৰজাতং কীদিসং ভৱেয্যাতি অত্থো দট্ঠব্বো. আযস্মা অজিতো পাৰাযনে ভগৱন্তং পঞ্হং যথা যেন পকাৰেন পুচ্ছতি, তথা তেন পকাৰেন পঞ্হাৱিচযো পৱত্তেতব্বোতি অত্থো. তত্থ আযস্মাতি পিযৱচনং. অজিতোতি বাৱৰীব্ৰাহ্মণস্স পৰিচাৰকভূতানং সোড়সন্নং অঞ্ঞতৰো অজিতো. পাৰাযনেতি পাৰং নিব্বানং অযতি গচ্ছতি এতেনাতি পাৰাযনং, অজিতসুত্তাদিসোড়সসুত্তস্সেতং অধিৱচনং.
‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো, (ইচ্চাযস্মা অজিতো,)
কেনস্সু নপ্পকাসতি;
কিস্সাভিলেপনং ব্ৰূসি, কিং সু তস্স মহব্ভয’’ন্তি. (সু. নি. ১০৩৮; চূড়নি. ৱত্থুগাথা ৫৭, অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১) –
গাথায ‘‘কেন ধম্মেন লোকো অৰিযৱজ্জো সত্তো নিৱুতো পটিচ্ছাদিতো, ইতি আযস্মা অজিতো পুচ্ছতি. কেন হেতুনা যথাৱুত্তলোকো নপ্পকাসতি, অস্স যথাৱুত্তলোকস্স কিং অভিলেপনং ইতি ত্ৱং ব্ৰূসি, তস্স যথাৱুত্তলোকস্স কিং মহব্ভযন্তি ত্ৱং ব্ৰূসীতি পুচ্ছতী’’তি অত্থো.
ইতি ইমিনা পভেদেন চত্তাৰি ইমানি গাথাপাদপদানি পুচ্ছিতানি পুচ্ছাৱসেন ৱুত্তানি, পুচ্ছিতত্থদীপকানি ৱা, পধানৱসেন পন সো ‘‘একো পঞ্হো’’তি মতো, যদিপি চতুন্নং পদানং পুচ্ছনৱসেন পৱত্তত্তা চতুব্বিধোতি ৱত্তব্বো, ঞাতুং পন ইচ্ছিতস্স একস্সেৱ অত্থস্স সম্ভৱতো ‘‘একো পঞ্হো’’তি ৱুত্তং. ‘‘কাৰণং ৱদেহী’’তি ৱত্তব্বত্তা কাৰণমাহ ‘‘একৱত্থুপৰিগ্গহা’’তি. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘যদিপি নিৱাৰণাপকাসনাভিলেপনমহব্ভযসঙ্খাতা চত্তাৰো অত্থা পুচ্ছাযং গহিতা, একস্স পন অভিধেয্যত্থস্স গহণতো ‘একো পঞ্হো’তি পধানৱসেন গহিতোতি দট্ঠব্বো’’তি. ‘‘একৱত্থুপৰিগ্গহণং কথং অম্হেহি সদ্দহিতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘এৱঞ্হি আহা’’তি ৱুত্তং. এৱং একৱত্থুপৰিগ্গহণেনেৱ ভগৱা হি যস্মা আহ, ইতি তস্মা একৱত্থুপৰিগ্গহণং তুম্হেহি সদ্দহিতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি.
‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তি ইমিনা লোকাধিট্ঠানং পটিচ্ছাদনং পুচ্ছতি, ন নানাধম্মাধিট্ঠানং. ‘‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’’তি ইমিনা লোকস্সেৱ অপ্পকাসনং পুচ্ছতি, ন নানাসভাৱধম্মস্স. ‘‘কিস্সাভিলেপনং ব্ৰূসী’’তি ইমিনা লোকস্সেৱ অভিলেপনং পুচ্ছতি, ন নানাসভাৱধম্মস্স. ‘‘কিং সু তস্স মহব্ভয’’ন্তি ইমিনা তস্সেৱ লোকস্স মহব্ভযং পুচ্ছতি, ন নানাসভাৱধম্মস্স. তস্মা ‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তিআদিপঞ্হো একাধিট্ঠাননানাধিট্ঠানেসু একাধিট্ঠানো, ধম্মাধিট্ঠানসত্তাধিট্ঠানেসু সত্তাধিট্ঠানো, অদিট্ঠজোতনাদীসু অদিট্ঠজোতনাপঞ্হোতিআদিনা যথাসম্ভৱং ৱিচিনিতব্বোতি অধিপ্পাযো.
‘‘পঞ্হস্স যো লোকো ‘অধিট্ঠানো’তি গহিতো, সো লোকো তিৱিধো’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘লোকো তিৱিধো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তযো ৱিধা এতস্স লোকস্সাতি তিৱিধো. কিলিস্সতি ৰাগাদিৱসেন কামাৱচৰসত্তোতি কিলেসো, কিলেসো চ সো লোকো চাতি কিলেসলোকো, কামাৱচৰসত্তো. সো হি ৰাগাদিকিলেসবহুলতায কিলেসলোকোতি. ভৱতি ঝানাভিঞ্ঞাহি বুদ্ধীহীতি ভৱো, ভৱো চ সো লোকো চাতি ভৱলোকো, ৰূপাৱচৰসত্তো. সো হি ঝানাদিবুদ্ধীহি ভৱতীতি. ইন্দ্ৰিযেন সমন্নাগতোতি ইন্দ্ৰিযো, ইন্দ্ৰিযো চ সো লোকো চাতি ইন্দ্ৰিযলোকো, অৰূপাৱচৰসত্তো. সো হি আনেঞ্জসমাধিবহুলতায ৱিসুদ্ধিন্দ্ৰিযো হোতীতি লোকসমঞ্ঞা পৰিযাপন্নধম্মৱসেন পৱত্তা, তস্মা অৰিযা ন গহিতাতি.
‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তিআদিগাথায পুচ্ছাৱিচযো হাৰো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘ৱিস্সজ্জনাৱিচযো হাৰো কত্থ ৱিস্সজ্জনায ৱিভত্তো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ ৱিস্সজ্জনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্সং ‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তিআদিপুচ্ছাযং –
‘‘অৱিজ্জায নিৱুতো লোকো, (অজিতাতি ভগৱা,)
ৱিৱিচ্ছা পমাদা নপ্পকাসতি;
জপ্পাভিলেপনং ব্ৰূমি, দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি. (সু. নি. ১০৩৯; চূড়নি. ৱত্থুগাথা ৫৮, অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস) –
অযং গাথা ৱিস্সজ্জনাতি দট্ঠব্বা. তত্থ অৱিজ্জায নিৱুতো লোকোতি কাড়পক্খচতুদ্দসী, ঘনৱনসণ্ড, মেঘপটলচ্ছাদন, অড্ঢৰত্তীনং ৱসেন চতুৰঙ্গসমন্নাগতেন অন্ধকাৰেন ৰথঘটাদি পটিচ্ছাদিতো ৱিয ধম্মসভাৱপটিচ্ছাদনলক্খণায অৱিজ্জায সত্তলোকো নিৱুতো পটিচ্ছাদিতো. ‘‘অজিতা’’তি চ আলপনং কত্ৱা ভগৱা আহ. ৱিৱিচ্ছাতি ৱিচিকিচ্ছায পমাদহেতু যথাৱুত্তলোকো নপ্পকাসতি. জপ্পং তণ্হং যথাৱুত্তলোকস্স ‘‘অভিলেপন’’ন্তি অহং ব্ৰূমীতি ভগৱা আহ, দুক্খং জাতিআদিৱট্টদুক্খং অস্স যথাৱুত্তলোকস্স ‘‘মহব্ভয’’ন্তি অহং ব্ৰূমীতি ভগৱা অজিতং আহাতি অত্থো.
‘‘ইমায ৱিস্সজ্জনায কথং ৱিচিনেয্যা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমানি চত্তাৰি পদানী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইমানি চত্তাৰি পদানীতি ‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তিআদিপুচ্ছাগাথাযং ৱুত্তানি গাথাপদানি. ইমেহি চতূহি পদেহীতি ‘‘অৱিজ্জায নিৱুতো লোকো’’তি ৱিস্সজ্জনাগাথাযং ৱুত্তেহি গাথাপদেহি ৱিস্সজ্জিতানি. কথং? পঠমং পদং পঠমেন পদেন, দুতিযং পদং দুতিযেন পদেন, ততিযং পদং ততিযেন পদেন, চতুত্থং পদং চতুত্থেন পদেন ৱিস্সজ্জিতং.
‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তি পঠমপঞ্হে‘‘অৱিজ্জায নিৱুতো লোকো’’তি পঠমা ৱিস্সজ্জনা কতা, ন উপ্পটিপাটিযা. ৱিজ্জায পটিপক্খা অৱিজ্জা, তস্মা অৱিজ্জায অজানকো লোকো ভৱেয্য. কথং নিৱুতো সদ্দহিতব্বোতি আহ ‘‘নীৱৰণেহি নিৱুতো লোকো’’তি. যদি এৱং ‘‘নীৱৰণেন নিৱুতো লোকো’’তি ৱিস্সজ্জনা কাতব্বাতি চোদনং মনসি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণা হি সব্বে সত্তা’’তি. ‘‘সব্বসত্তানং অৱিজ্জানীৱৰণভাৱো কেন ৱচনেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘যথাহ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং.
‘‘সব্বসত্তানং, ভিক্খৱে, সব্বপাণানং সব্বভূতানং, পৰিযাযতো একমেৱ নীৱৰণং ৱদামি, যদিদং অৱিজ্জা. অৱিজ্জানীৱৰণা হি সব্বে সত্তা. সব্বসোৱ ভিক্খৱে অৱিজ্জায নিৰোধা চাগা পটিনিস্সগ্গা নত্থি সত্তানং নীৱৰণন্তি ৱদামী’’তি যং ৱচনং যথা যেন পকাৰেন ভগৱা আহ, তথা তেন পকাৰেন ৱুত্তেন তেন ৱচনেন তুম্হেহি সব্বসত্তানং অৱিজ্জানীৱৰণভাৱো সদ্দহিতব্বোতি.
‘‘অৱিজ্জায নিৱুতো লোকো’’তি পদেন ‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তি পঠমস্সেৱ পদস্স ৱিস্সজ্জনা ন সিযা, ‘‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’’তি দুতিযপদস্সাপি ৱিস্সজ্জনা সিযাতি চোদনং মনসি কত্ৱা ‘‘তেন চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তেন ‘‘অৱিজ্জায নিৱুতো লোকো’’তি পদেন ‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তি পঠমস্স পদস্স ৱিস্সজ্জনা যুত্তা যুত্ততৰা হোতি, যুত্ততৰত্তা ‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তি পঞ্হে ‘‘অৱিজ্জায নিৱুতো লোকো’’তি ৱিস্সজ্জনাতি মযা ৱত্তব্বাযেৱাতি অধিপ্পাযো.
‘‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’’তি ইমস্মিং পঞ্হে ‘‘ৱিৱিচ্ছা পমাদা নপ্পকাসতী’’তি অযং ৱিস্সজ্জনা কাতব্বা, ৱিৱিচ্ছায পৱত্তত্তা, পমাদা চ লোকো নপ্পকাসতীতি অত্থো. অৱিজ্জানীৱৰণায নিৱুতো লোকো নপ্পকাসতীতি ৱিস্সজ্জনা কাতব্বা, ‘‘কথং ৱিৱিচ্ছা পমাদা লোকো নপ্পকাসতীতি ৱিস্সজ্জনা কতা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘যো পুগ্গলো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যো পুথুজ্জনভূতো পুগ্গলো অৱিজ্জানীৱৰণেহি নিৱুতো, সো পুথুজ্জনভূতো পুগ্গলো ৱিৱিচ্ছায ৱিৱিচ্ছতি. ‘‘যায ৱিৱিচ্ছায ৱিৱিচ্ছতি, সা ৱিৱিচ্ছা কতমা নামা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ৱিৱিচ্ছা নাম ৱুচ্চতি ৱিচিকিচ্ছা’’তি ৱুত্তং. ‘‘তায কস্মা নপ্পকাসতী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘সো ৱিচিকিচ্ছন্তো’’তিআদি ৱুত্তং. তায ৱিচিকিচ্ছন্তো সো পুথুজ্জনভূতো পুগ্গলো সদ্দহিতব্বেসু নাভিসদ্দহতি; সদ্দহিতব্বেসু ন অভিসদ্দহন্তো অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং সচ্ছিকিৰিযায আৰভিতব্বং ৱীৰিযং নাৰভতি; অনাৰভন্তো সো পুগ্গলো ইধ লোকে পমাদমনুযুত্তো ৱিহৰতীতি, পমাদেন ৱিহৰন্তো পমত্তো পুগ্গলো সুক্কে ধম্মে ন উপ্পাদিযতি; অনুপ্পাদযন্তস্স তস্স পুগ্গলস্স তে সুক্কা ধম্মা অনুপ্পাদিযমানা হুত্ৱা নপ্পকাসন্তি পকাসনৱসেন ন পৱত্তন্তি; তস্মা ‘‘ৱিৱিচ্ছা পমাদা লোকো নপ্পকাসতী’’তি ৱিস্সজ্জনা কাতব্বাতি অধিপ্পাযো.
‘‘তাদিসস্স সুক্কধম্মানং অপ্পকাসনভাৱো অম্হেহি কেন ৱচনেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘যথাহ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ –
‘‘দূৰে সন্তো পকাসন্তি, হিমৱন্তোৱ পব্বতো;
অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি, ৰত্তিং খিত্তা যথা সৰা;
তে গুণেহি পকাসন্তি, কিত্তিযা চ যসেন চা’’তি. –
যং গাথাপাঠং ভগৱা যথা যেন অপ্পকাসনাকাৰেন আহ, তথা তেন অপ্পকাসনাকাৰেন ৱুত্তেন তেন গাথাপাঠেন তাদিসস্স পুগ্গলস্স সুক্কধম্মানং অপ্পকাসনভাৱো তুম্হেহি সদ্দহিতব্বোযেৱ, তস্মা ‘‘ৱিৱিচ্ছা পমাদা লোকো নপ্পকাসতী’’তি ৱিস্সজ্জনা কাতব্বাৱাতি অধিপ্পাযো.
গাথাত্থো পন – হিমৱন্তো পব্বতো দূৰে ঠিতো দূৰে ঠিতানম্পি সচক্খুকানং পুগ্গলানং পকাসতি ইৱ, এৱং সন্তো সপ্পুৰিসা দূৰে ঠিতানম্পি গুণৱসেন পৱত্তায কিত্তিযা চ গুণৱসেন পৱত্তেহি যসপৰিভোগপৰিৱাৰেহি চ দূৰে ঠিতানং পণ্ডিতানং পকাসন্তি, ৰত্তিকালে খিত্তা সৰা উসূ ন দিস্সন্তি যথা, এত্থ সত্তলোকে ৱিৱিচ্ছাপমাদানং ৱসেন ৱিহৰন্তো অসন্তো ন দিস্সন্তি. যে সন্তো পকাসন্তি, তে সন্তো গুণেহি পকাসন্তীতি দস্সেতুং ‘‘তে গুণেহি পকাসন্তী’’তি ৱুত্তং. গুণা নাম অব্ভন্তৰে জাতা, ‘‘কথং গুণেহি পকাসন্তী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘কিত্তিযা চ যসেন চা’’তি ৱুত্তং. গুণানুভাৱেন পৱত্তায কিত্তিযা চ গুণানুভাৱেন পৱত্তেন যসেন চ পকাসন্তা পুগ্গলা গুণেহি পকাসন্তীতি ৱত্তব্বাৱাতি.
যদি ৱিৱিচ্ছাপমাদানং ৱসেন নপ্পকাসতি, এৱং সতি লোকো নিৱুতো হোতি, তস্মা পঠমস্স পদস্সাপি ৱিস্সজ্জনা কাতব্বাতি চোদনং মনসি কত্ৱা ‘‘তেন চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তেনাতি ‘‘ৱিৱিচ্ছা পমাদা নপ্পকাসতী’’তি পদেন ‘‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’’তি দুতিযস্স পদস্স ৱিস্সজ্জনা যুত্তা যুত্ততৰাতি অত্থো. পদেনাতি চ পদত্থট্ঠেন ৱিস্সজ্জনাতি অত্থো. পদস্সাতি পদত্থস্স পুচ্ছিতব্বস্সাতি অত্থো দট্ঠব্বো. এস নযো হেট্ঠা, উপৰি চ.
‘‘কিস্সাভিলেপনং ব্ৰূসী’’তি পঞ্হে ‘‘জপ্পাভিলেপনং ব্ৰূমী’’তি ৱিস্সজ্জনা তস্সা অজিতেন দট্ঠব্বা. ‘‘কতমা জপ্পা নামা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘জপ্পা নাম ৱুচ্চতি তণ্হা’’তি ৱুত্তং. সা তণ্হা লোকং অভিলিম্পতীতি কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি যোজনা. তেন ৱুত্তং ‘‘যথাহ ভগৱা’’তিআদি. তত্থ যথা যেন তণ্হায অভিলেপনভাৱেন –
‘‘ৰত্তো অত্থং ন জানাতি, ৰত্তো ধম্মং ন পস্সতি;
অন্ধং তমং তদা হোতি, যং ৰাগো সহতে নৰ’’ন্তি. –
যং গাথং ভগৱা আহ, তথা তেন অভিলেপনভাৱেন ৱুত্তায তায গাথায সা তণ্হা লোকং অভিলিম্পতীতি ৱিঞ্ঞাযতীতি অধিপ্পাযো.
গাথাযং পন – ৰজ্জতি সত্তোতি ৰত্তো, ৰাগসমঙ্গীসত্তো. কাৰণং পটিচ্চ অসতি পৱত্ততি ফলন্তি অত্থং, ফলং. কাৰণং ফলং ধাৰেতি, তং কাৰণং ধম্মং নাম. অন্ধকাৰং অন্ধং. যন্তি যম্হি কালে. যন্তি হি ভুম্মত্থে পচ্চত্তৱচনং. যম্হি কালে ৰাগো নৰং ৰাগসমঙ্গিং সহতে অভিভৱতি, তদা কালে অন্ধং অন্ধকাৰং তমং হোতীতি যোজনা. ৰাগো নৰং যং যস্মা সহতে, তস্মা অন্ধং তমং তদা হোতীতি ৱা, ৰাগো যং নৰং সহতে, তস্স নৰস্স অন্ধং তমং তদা হোতীতি ৱা, ৰাগো নৰং যং সহতে অভিভূযতে যং সহনং অভিভৱনং নিপ্ফাদেতি, তং সহনং অভিভৱনং অন্ধং অন্ধকাৰং তমং হোতীতি ৱা যোজনা.
‘‘যদি ৰত্তো অত্থাদিকং ন জানাতি, এৱং সতি কথং জপ্পাভিলেপনং ভৱতী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘সাযং তণ্হা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ আৰম্মণেসু আসত্তিবহুলস্স আসঙ্গবহুলস্স তণ্হাসমঙ্গিস্স পুগ্গলস্স সা অযং তণ্হা এৱং বহুআসঙ্গৱসেন অভিজপ্পা পৰিযুট্ঠানট্ঠাযিনী হোতি. ইতি কৰিত্ৱা ইমিনা কাৰণেন তত্থ তণ্হায সত্তলোকো কেনচি সিলেসেন অভিলিত্তো মক্খিতো ৱিয জপ্পাভিলেপেন অভিলিত্তো নাম ভৱতীতি যোজনা. ‘‘জপ্পাভিলেপনং অপ্পকাসনস্সপি কাৰণং ভৱতি, তস্মা ‘কেনস্সু নপ্পকাসতী’তি দুতিযপদত্থস্সপি ৱিস্সজ্জনা সিযা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেন চা’’তিআদি ৱুত্তং.
‘‘তস্স লোকস্স মহব্ভযং কি’’ন্তি ইমস্মিং চতুত্থপঞ্হে ‘‘অস্স লোকস্স দুক্খং মহব্ভযং ভৱে’’তি অযং ৱিস্সজ্জনা তস্সা অজিতেন দট্ঠব্বা. ভাযতি লোকো এতস্মাতি ভযং, মহন্তং ভযং মহব্ভযং. ‘‘কতিৱিধং দুক্খ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দুৱিধং দুক্খ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. দ্ৱে ৱিধা অস্স দুক্খস্সাতি দুৱিধং. ‘‘কতমং দুৱিধং দুক্খ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘কাযিকঞ্চ চেতসিকঞ্চা’’তি ৱুত্তং. ‘‘কতমং কাযিকং, কতমং চেতসিক’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যং কাযিকং, ইদং দুক্খং যং চেতসিকং, ইদং দোমনস্স’’ন্তি ৱুত্তং.
ৰোগাদিসত্থাদিঅনিট্ঠৰূপং সত্তলোকস্স মহব্ভযং ভৱেয্য, ‘‘কথং দুক্খং মহব্ভযং ভৱেতি সদ্দহেতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘সব্বে সত্তা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সব্বে সত্তা যথাৱুত্তস্স দুক্খস্স উব্বিজ্জন্তি, দুক্খেন সমসমং অঞ্ঞং ভযং সত্তানং নত্থি, দুক্খতো উত্তৰিতৰং ৱা পন ভযং কুতো অত্থি. হি যস্মা নত্থি, তস্মা দুক্খতো অঞ্ঞস্স ভযস্স অভাৱতো ‘‘দুক্খং লোকস্স মহব্ভয’’ন্তি ৱচনং সদ্দহিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.
‘‘সব্বে সত্তা’’তিআদিৱচনেন ৰোগাদিসত্থাদিঅনিট্ঠৰূপং দুক্খমূলমেৱাতি দস্সেতি. ‘‘কাযিকচেতসিকৱসেন দুৱিধং দুক্খং দুক্খৱেদনাযেৱ, এৱং সতি সঙ্খাৰদুক্খৱিপৰিণামদুক্খানং মহব্ভযভাৱো ন আপজ্জেয্যা’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘তিস্সো দুক্খতা’’তিআদি ৱুত্তং.
‘‘তিস্সো দুক্খতা সব্বেসং সত্তানং সব্বকালেসু উপ্পজ্জন্তি, কদাচি কস্সচি ন উপ্পজ্জন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ লোকো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তাসু তীসু দুক্খতাসু. লোকোতি ভোগসম্পন্নো চেৱ অপ্পাবাধো চ সত্তলোকো. ওধসো ওধিসো কদাচি কৰহচি অত্তূপক্কমমূলায দুক্খদুক্খতায মুচ্চতি, কদাচি পৰূপক্কমমূলায দুক্খদুক্খতায মুচ্চতি, তথা ওধসো ওধিসো কদাচি কৰহচি দীঘাযুকো লোকো ৱিপৰিণামদুক্খতায মুচ্চতি, ‘‘কেন হেতুনা মুচ্চতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা পুচ্ছং ঠপেত্ৱা হেতুং দস্সেতুং ‘‘তং কিস্স হেতূ’’তিআদি ৱুত্তং. সত্তলোকে অপ্পেকচ্চে অপ্পাবাধা হোন্তি, তে ভোগসম্পন্নত্তা চেৱ অপ্পাবাধত্তা চ দুক্খদুক্খতায মুচ্চন্তি, ৱিসেসতো ৰূপাৱচৰসত্তা মুচ্চন্তি. অপ্পেকচ্চে দীঘাযুকাপি হোন্তি, তে দীঘাযুকত্তা ৱিপৰিণামদুক্খতায মুচ্চন্তি; ৱিসেসতো অৰূপাৱচৰসত্তা মুচ্চন্তি অৰূপাৱচৰসত্তানং উপেক্খাসমাপত্তিবহুলত্তা.
তেসং তাহি দুক্খতাহি মুচ্চনং অনেকন্তিকং হোতি, তস্মা তাহি অনতিক্কন্তত্তা অনেকন্তিকং মুচ্চনং তুম্হেহি ৱুত্তং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কতমং একন্তিকমুচ্চন’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সঙ্খাৰদুক্খতায পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সঙ্খাৰদুক্খতাযাতি দুক্খৱেদনাপি সঙ্খতত্তা সঙ্খাৰপৰিযাপন্না, তাদিসায সঙ্খাৰদুক্খতাযাতি অত্থো গহেতব্বো. লোকোতি অৰহা. উপাদীযতি ৱিপাকক্খন্ধচতুক্ককটত্তাৰূপসঙ্খাতং খন্ধপঞ্চকন্তি উপাদি, উপাদিযেৱ সেসং উপাদিসেসং, খন্ধপঞ্চকং, তং নত্থি এতিস্সা নিব্বানধাতুযাতি অনুপাদিসেসা. অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা অনুপাদিসেসনিব্বানধাতু হুত্ৱা মুচ্চতি, ইত্থম্ভূতলক্খণে চাযং কৰণনিদ্দেসো. নিব্বানধাতূতি চ খন্ধপঞ্চকস্স নিব্বাযনমত্তং অধিপ্পেতং, ন অসঙ্খতধাতু. তস্মাতি সঙ্খাৰদুক্খতায সকললোকব্যাপকভাৱেন সব্বলোকসঙ্গাহকত্তা ৱুত্তপ্পকাৰসঙ্খাৰদুক্খতায সব্বলোকস্স দুক্খং হোতি, ইতি কত্ৱা সঙ্খাৰদুক্খতায সব্বলোকস্স দুক্খভাৱতো ‘‘দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি ভগৱতা ৱুত্তং.
‘‘ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা’’তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩, ৩৬; মহাৱ. ১; ৱিভ. ২২৫) ৱচনতো ‘‘দুক্খমস্স মহব্ভয’’ন্তি পদেন ‘‘কিস্সাভিলেপনং ব্ৰূসী’’তি ততিযপদস্সাপি ৱিস্সজ্জনা সিযাতি আসঙ্কভাৱতো ‘‘তেন চ চতুত্থস্স পদস্স ৱিস্সজ্জনা যুত্তা’’তি ৱুত্তং. ‘‘কেন যথাক্কমং পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানং যুত্ততৰভাৱো জানিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন যথাক্কমং পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানং যুত্ততৰত্তা যুত্ততৰজাননকো ভগৱা ‘‘অৱিজ্জায নিৱুতো লোকো’’তিআদিমাহ, তস্মা যুত্ততৰভাৱো তুম্হেহি জানিতব্বোতি.
এত্থ চ লোকস্স নীৱৰণাদীনি অজানন্তেন চ তিত্থিযৱাদেসু সমযন্তৰেসু পৰিচযেন চ তেসু সমযন্তৰেসু চেৱ নীৱৰণাদীসু চ সংসযপক্খন্দেন একংসেনেৱ সত্তাধিট্ঠানেন পুচ্ছিতব্বত্তা, একংসেনেৱ সত্তাধিট্ঠানেন ব্যাকাতব্বত্তা চ সত্তাধিট্ঠানা পুচ্ছা কতাতি ৱেদিতব্বা. সা চাযং পুচ্ছা অজানন্তস্স জাননত্থায, জাতসংসযস্স চ সংসযৱিনোদনত্থায ৱিস্সজ্জেতব্বস্স নীৱৰণাদিৱিসযস্স চতুব্বিধত্তা চতুব্বিধা. নীৱৰণাদীনং পন ৱিসযানং লোকো চ আধাৰভাৱেন গাথাযং ৱুত্তোতি ‘‘একো পঞ্হো দস্সিতো’’তি অযমেত্থ পুচ্ছাৱিচযো, ৱিস্সজ্জনাৱিচযো পন ‘‘অদিট্ঠজোতনা ৱিস্সজ্জনা, ৱিমতিচ্ছেদনা ৱিস্সজ্জনা’’তিআদিনা পুচ্ছাৱিচযে ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বো.
একাধাৰে পুচ্ছাৱিস্সজ্জনে ৱিচযো আচৰিযেহি ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘অনেকাধাৰে পুচ্ছাৱিস্সজ্জনে যো ৱিচযো ৱিভজনাৰহো, সো ৱিচযো কথং অম্হেহি ৱিঞ্ঞাযতি, অম্হাকং ৱিঞ্ঞাপনত্থায তস্মিং ৱিচযং ৱিভজথা’’তি ৱত্তব্বভাৱতো অনেকাধাৰং পুচ্ছং তাৱ নীহৰিত্ৱা দস্সেতুং –
‘‘সৱন্তি সব্বধি সোতা, (ইচ্চাযস্মা অজিতো,)
সোতানং কিং নিৱাৰণং;
সোতানং সংৱৰং ব্ৰূহি, কেন সোতা পিধীযৰে’’তি. (সু. নি. ১০৪০; চূড়নি. ৱত্থুগাথা ৫৯, অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৩) –
গাথমাহ. গাথাত্থো তাৱ দট্ঠব্বো. সৱন্তীতি সন্দন্তি, পৱত্তন্তীতি অত্থো. সব্বধীতি তণ্হাদীনং আৰম্মণভূতেসু সব্বেসু ৰূপাদীসু আযতনেসু. সোতাতি তণ্হাভিজ্ঝাব্যাপাদাদযো সোতা. ইচ্চাযস্মাতি ইতি এৱং আযস্মা অজিতো আহ. সোতানন্তি তণ্হাভিজ্ঝাব্যাপাদাদীনং সোতানং. কিং নিৱাৰণন্তি কিং কতমং ধম্মজাতং আৱৰণং ভৱে, কা কতমা ধম্মজাতি ৰক্খা ভৱে. সোতানং সংৱৰং ব্ৰূহীতি সোতানং তণ্হাভিজ্ঝাব্যাপাদাদীনং সংৱৰণং আৱৰণং ইদং ধম্মজাতং ভৱেতি সব্বসত্তহিতত্থং অম্হাকং ত্ৱং কথেহি. কেন সোতা পিধীযৰেতি কেন পহাযকধম্মেন তণ্হাভিজ্ঝাব্যাপাদাদযো সোতা পণ্ডিতেহি পিধীযৰেতি পুচ্ছতীতি পুচ্ছিতানি.
‘‘পুচ্ছাৱসেন কথিতায ‘সৱন্তি…পে… পিধীযৰে’তি ইমায গাথায কিত্তকানি পদানি পুচ্ছিতানি, কিত্তকা পঞ্হা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমানি চত্তাৰি পদানি পুচ্ছিতানি, তে দ্ৱে পঞ্হা’’তি ৱুত্তং. ‘‘পুচ্ছাৱসেন পৱত্তায ইমিস্সা গাথায যদি চত্তাৰি পদানি সিযুং, এৱং সন্তেসু পঞ্হাপি চতুব্বিধা সিযুং, কস্মা ‘দ্ৱে’তি ৱুত্তা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘কস্মা? ইমে হি বহ্ৱাধিৱচনেন পুচ্ছিতা’’তি ৱুত্তং. ইমে এতায গাথায গহিতা অত্থা বহ্ৱাধিৱচনেন পুচ্ছিতা. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘সৱন্তি…পে… পিধীযৰেতি বহূনি ৱচনানি অধিকিচ্চ পৱত্তা সংৱৰসঙ্খাতা সতি চেৱ পিদহনহেতুভূতা পঞ্ঞা চাতি ইমে দ্ৱে অত্থাৱ পুচ্ছিতা, তস্মা অত্থৱসেন দ্ৱে পঞ্হা ৱুত্তা ৱা’’তি. ‘‘পুচ্ছায দুৱিধত্থৱিসযতা কথং ৱুত্তা’’তি ৱত্তব্বত্তা পুচ্ছায দুৱিধত্থৱিসযতং ৱিৱৰিতুং ‘‘এৱং সমাপন্নস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ এৱং সমাপন্নস্সাতি ইমাহি দুগ্গতিহেতুভূতাহি ঞাতিব্যসনাদিসঙ্খাতাহি আপদাহি ৱা, পাণৱধাদীহি আপদাহি ৱা, সমং সহ, সব্বথা ৱা অযং সত্তলোকো আপন্নো অজ্ঝোত্থটো, এৱং অজ্ঝোত্থটস্স ৱা সমাপন্নস্স. এৱং সংকিলিট্ঠস্সাতি ঞাতিব্যসনাদযো ৱা পাণৱধাদীনি আগম্ম পৱত্তেহি দসহি কিলেসৱত্থূহি চ অযং সত্তলোকো সংকিলিট্ঠো, এৱং সংকিলিট্ঠস্স চ লোকস্সাতি সমাপন্নস্স অজ্ঝোত্থটস্স লোকস্স ৱোদানং ৱুট্ঠানং কিং কতমং ধম্মজাতং ভৱে. ইতি এৱঞ্হি সচ্চং অজিতসুত্তে আহাতি ৱিত্থাৰত্থো, পুচ্ছায দুৱিধত্থৱিসযতা ঞাতব্বাতি অধিপ্পাযো.
‘‘কিং নু সোতা সব্বস্স লোকস্স সব্বধি সৱন্তি, উদাহু, একচ্চস্সেৱা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সৱন্তি সব্বধি সোতাতি, অসমাহিতস্স সৱন্তি অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পমাদবহুলস্সা’’তি ৱুত্তং. তত্থ অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পমাদবহুলত্তা ৰূপাদীসু নানাৰম্মণেসু ৱিক্খিত্তচিত্তস্সেৱ সোতা সৱন্তি পৱত্তন্তি, ন সমাহিতস্স অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পমাদৱিৰহিতস্সাতি অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো. ‘‘কতমা অভিজ্ঝা, কতমো ব্যাপাদো, কতমো পমাদো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তত্থ যা অভিজ্ঝা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পমাদেসু. যা অভিজ্ঝা, অযং লোভো, ন অভিজ্ঝাযনমত্তং. লোভো চ অকুসলমূলং, ন লুব্ভনমত্তং. যো ব্যাপাদো, অযং দোসো, ন ব্যাপজ্জনমত্তং. দোসো চ অকুসলমূলং, ন দূসনমত্তং. যো পমাদো, অযং মোহো, ন সতিৱিপ্পৱাসমত্তং. মোহো চ অকুসলমূলং, ন মূহনমত্তং. এৱং ইমিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন অভিজ্ঝাদীনং অকুসলমূলত্তা যস্স অভিজ্ঝাব্যাপাদপ্পমাদবহুলস্স অসমাহিতস্স ছসু ৰূপাদীসু আযতনেসু তণ্হা সৱন্তি.
‘‘কতিৱিধা সা তণ্হা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘ৰূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হা’’তি ৱুত্তং. ‘‘ছন্নং ৰূপতণ্হাদীনং ছসু ৰূপাদিআযতনেসু সৱনং কেন চ ৱচনেন অম্হেহি সদ্দহিতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘যথাহ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘সৱতীতি চ খো, ভিক্খৱে…পে… পটিহঞ্ঞতী’’তি যং ৱচনং ভগৱা যথা যেন পকাৰেন আহ, তথা তেন পকাৰেন ৱুত্তনযেন ৱচনেন তুম্হেহি সদ্দহিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. এত্থ চ চক্খাদীনং ৰূপতণ্হাদীনং ছন্নং সোতানং দ্ৱাৰভাৱেন পৱত্তত্তা চক্খাদযো নিস্সিতূপচাৰৱসেন সযং সৱন্তো ৱিয ভগৱতা ৱুত্তা. ইতীতি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰেন সব্বা সব্বস্মা চক্খাদিদ্ৱাৰতো চ সৱতি পৱত্ততি. সব্বথা সব্বপ্পকাৰেন তণ্হাযনমিচ্ছাভিনিৱেসনউন্নমনাদিপ্পকাৰেন সৱতি পৱত্ততীতি অত্থো. ‘‘কস্মা সব্বস্মা চক্খাদিদ্ৱাৰতো চ সৱতি পৱত্ততি, সব্বপ্পকাৰেন তণ্হাযনমিচ্ছাভিনিৱেসনউন্নমনাদিপ্পকাৰেন সৱনভাৱো ৱিজানিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তেনাতি অসমাহিতস্স অভিজ্ঝাব্যাপাদাদীনং চক্খাদিদ্ৱাৰতো চ তণ্হাযনমিচ্ছাভিনিৱেসউন্নমনাকাৰেন তণ্হাদিৱসেন পৱত্তনতো পৱত্তজাননকো ভগৱা ‘‘সৱন্তি সব্বধি সোতা’’তি আহ.
‘‘সোতানং ‘কিং নিৱাৰণ’ন্তি ইমিনা কিং পুচ্ছতি? সোতানং অনুসযপ্পহানং পুচ্ছতি কিং? উদাহু ৱীতিক্কমপ্পহানং পুচ্ছতী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘সোতানং কিং নিৱাৰণন্তি পৰিযুট্ঠানৱিঘাতং পুচ্ছতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘ইদং পৰিযুট্ঠানৱিঘাতং ৱোদানং, উদাহু ৱুট্ঠানং কি’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘ইদং ৱোদান’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘সোতানং সংৱৰং ব্ৰূহি, ‘কেন সোতা পিধীযৰে’তি ইমিনা কিং পুচ্ছতি? সোতানং পৰিযুট্ঠানং পুচ্ছতি কিং? উদাহু ৱীতিক্কমনং, সমুগ্ঘাটং ৱা পুচ্ছতি কি’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা সোতানং…পে… পিধীযৰেতি অনুসযসমুগ্ঘাটং পুচ্ছতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘ইদং অনুসযসমুগ্ঘাটং ৱোদানং কিং, উদাহু ৱুট্ঠানং কি’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘ইদং ৱুট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং.
‘‘সৱন্তি সব্বধি সোতা’’তিআদিপুচ্ছাৱিচযো আচৰিযেন ৱুত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো; তায পুচ্ছায ‘‘কতমো ৱিস্সজ্জনৱিচযো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তত্থ ৱিস্সজ্জনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পুচ্ছাযং –
‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৱা,)
সতি তেসং নিৱাৰণং;
সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি, পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি. (সু. নি. ১০৪১ চূড়নি. ৱত্থুগাথা ৬০, অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৪) –
গাথা ৱিস্সজ্জনাতি দট্ঠব্বা. তস্সং গাথাযং অজিত লোকস্মিং যানি সোতানি সৱন্তি, তেসং সোতানং যং নিৱাৰণং, সা সতি হোতি; তং সতিং সোতানং সংৱৰন্তি অহং ব্ৰূমি; এতে সোতা পঞ্ঞায পিধীযৰেতি যোজনা কাতব্বা. তত্থ সতীতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায সম্পযুত্তা সতি. পঞ্ঞাযাতি মগ্গপঞ্ঞায. পিধীযৰেতি উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানৱসেন পিধীযন্তি পচ্ছিজ্জন্তি.
‘‘সতি তেসং নিৱাৰণং সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমী’’তি ভগৱা আহ – ‘‘যায কাযচি সতিযা সোতানং সংৱৰণকিচ্চং সিদ্ধং কিং, ৱিসিট্ঠায সতিযা সোতানং সংৱৰণকিচ্চং সিদ্ধং কিং, কতমায সতিযা সোতানং সংৱৰণকিচ্চং সিদ্ধ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘কাযগতায সতিযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কাযগতায সতিযাতি ৰূপকাযে গতং কেসাদিকং অনিচ্চাদিতো ৱিপস্সিত্ৱা পৱত্তায ৱিপস্সনাঞাণসম্পযুত্তায সতিযা. ভাৱিতাযাতি কাযগতং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো নিব্বিন্দনতো ৱিৰজ্জনতো নিৰোধনতো পটিনিস্সজ্জনতো অনুপস্সনাৱসেন ভাৱিতায. এৱঞ্হি অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি; দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং পজহতি; অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং পজহতি; নিব্বিন্দন্তো নন্দিং পজহতি; ৱিৰজ্জন্তো ৰাগং পজহতি; নিৰোধেন্তো সমুদযং পজহতি; পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতীতি. বহুলীকতাযাতি যথাৱুত্তপ্পকাৰেন দিৱসম্পি মাসম্পি সংৱচ্ছৰম্পি সত্তসংৱচ্ছৰম্পি বহুলীকতায. চক্খুন্তি অভিজ্ঝাদিপৱত্তিদ্ৱাৰভাৱেন ঠিতং চক্খুং, নিগ্গহিতাগমং দট্ঠব্বং. নাৱিঞ্ছতীতি চক্খুদ্ৱাৰে পৱত্তং অভিজ্ঝাদিসহিতং চিত্তসন্তানং, তংসমঙ্গীপুগ্গলং ৱা নাকড্ঢতি, মনাপিকেসু ৰূপেসু নাৱিঞ্ছতীতি যোজনা. অমনাপিকেসু ৰূপেসু ন পটিহঞ্ঞতি. কাযগতায সতিযা ভাৱিতায বহুলীকতায সোতং নাৱিঞ্ছতি. মনাপিকেসু সদ্দেসু…পে… অমনাপিকেসু সদ্দেসু ন পটিহঞ্ঞতীতি যোজনা যথাসম্ভৱতো কাতব্বা.
‘‘কেন কাৰণেন নাৱিঞ্ছতি পটিহঞ্ঞতী’’তি পুচ্ছতি, ইন্দ্ৰিযানং সংৱুতনিৱাৰিতত্তা নাৱিঞ্ছতি ন পটিহঞ্ঞতীতি ৱিস্সজ্জেতি. ‘‘কেনাৰক্খেন তে সংৱুতনিৱাৰিতা’’তি পুচ্ছতি, সতিআৰক্খেন তে সংৱুতনিৱাৰিতাতি ৱিস্সজ্জেতি. ‘‘সতিআৰক্খেন সংৱুতনিৱাৰিতভাৱো কেন অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তেনাতি তস্মা সতিআৰক্খেন সংৱুতনিৱাৰিতত্তা সংৱুতনিৱাৰিতজাননকো ভগৱা ‘‘সতি তেসং নিৱাৰণ’’ন্তি যং ৱচনং আহ, তেন ৱচনেন তুম্হেহি সতিআৰক্খেন সংৱুতনিৱাৰিতভাৱো সদ্দহিতব্বোতি পুব্বভাগে পঞ্ঞা সত্যানুগাতি কিচ্চমেৱেত্থ অধিকন্তি দট্ঠব্বং.
‘‘সতি তেসং নিৱাৰণ’’ন্তি ৱিস্সজ্জনস্স ৱিত্থাৰত্থো আচৰিযেন ৱুত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি ৱিস্সজ্জনস্স ৱিত্থাৰত্থো ‘‘কথং অম্হেহি জানিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি ৱিস্সজ্জনস্স ৱিত্থাৰত্থং দস্সেন্তো ‘‘পঞ্ঞায অনুসযা পহীযন্তী’’তিআদিমাহ. তত্থ পঞ্ঞাযাতি মগ্গপঞ্ঞায. অনুসযাতি অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জনাৰহা কামৰাগানুসযাদযো. পহীযন্তি সমুচ্ছেদৱসেন অনুসযেসু পঞ্ঞায পহীনেসু পৰিযুট্ঠানাপি অত্থতো পহীযন্তি. কিস্স পহীনত্তা ‘‘পহীযন্তী’’তি ৱুচ্চতি? অনুসযস্স পহীনত্তা পৰিযুট্ঠানা পহীযন্তীতি ৱিস্সজ্জেতি.
‘‘তং অনুসযপ্পহানেন পৰিযুট্ঠানপ্পহানং কিং ৱিয ভৱতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তং যথা খন্ধৱন্তস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ খন্ধৱন্তস্স ৰুক্খস্স কুদালাদিনা ভূমিং খণিত্ৱা অনৱসেসমূলুদ্ধৰণে কতে তস্স ৰুক্খস্স পুপ্ফফলপল্লৱঙ্কুৰসন্ততিপি কুদালাদিনা সমুচ্ছিন্নাৱ ভৱতি যথা, এৱং অৰহত্তমগ্গঞাণেন অনুসযেসু পহীনেসু অনুসযানং পৰিযুট্ঠানসন্ততি সমুচ্ছিন্না পিদহিতা পটিচ্ছন্না ভৱতি. কেন সমুচ্ছিন্না ভৱতি? পঞ্ঞায মগ্গপঞ্ঞায সমুচ্ছিন্না ভৱতীতি অত্থযোজনা দট্ঠব্বা. ‘‘পঞ্ঞায পৰিচ্ছিন্নভাৱো কথং সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি ৱচনতো অনুসযানং পৰিযুট্ঠানসন্ততিযা পঞ্ঞায পৰিচ্ছিন্নভাৱো পণ্ডিতেহি সদ্দহিতব্বোতি অধিপ্পাযো.
ইমেসু পঞ্হাৱিস্সজ্জনেসু সোতানং সংৱৰং, পিধানঞ্চ অজানন্তেন ৱা সংসযিতেন ৱা সংৱৰপিধানানং পুচ্ছিতব্বত্তা ধম্মাধিট্ঠানা পুচ্ছাতি পুচ্ছাৱিচযো চেৱ সতিপঞ্ঞানং ৱিস্সজ্জেতব্বত্তা ধম্মাধিট্ঠানং ৱিস্সজ্জনন্তি ৱিস্সজ্জনৱিচযো চ ৱেদিতব্বো. এতেসু চ ‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তিআদিকো পঞ্হো নীৱৰণৱিচিকিচ্ছাপমাদজপ্পানং ৱসেন চতুব্বিধোপি লোকাধিট্ঠানৱসেন একো পঞ্হোতি ৱুত্তো, এৱং সতি ‘‘সৱন্তি সব্বধি সোতা’’তিআদিকোপি পঞ্হো সংৱৰপিধানানং ৱসেন দুৱিধোপি একত্থৱসেন গহেত্ৱা একাধিট্ঠানৱসেন ‘‘একো পঞ্হো’’তি ৱত্তব্বো, সোতানং বহুভাৱতো ৱা ‘‘বহুপঞ্হো’’তি ৱত্তব্বো; তথা পন অৱত্ৱা সোতে অনামসিত্ৱা সংৱৰপিধানানং ৱসেন ‘‘সৱন্তি সব্বধি সোতা’’তিআদিম্হি ‘‘দ্ৱে পঞ্হা’’তি ৱুত্তা. তদনুসাৰেন ‘‘কেনস্সু নিৱুতো লোকো’’তিআদিম্হিপি লোকং অনামসিত্ৱা নীৱৰণাদীনং চতুন্নং ৱসেন ‘‘চত্তাৰো পঞ্হা’’তিপি ৱত্তব্বাতি অযং নযো দস্সিতোতি নযদস্সনং দট্ঠব্বং.
দেসনাকালে ৱুত্তধম্মস্স অনুসন্ধিমগ্গহেত্ৱা অত্তনা ৰচিতনিযামেনেৱ পুচ্ছিতপঞ্হস্স চেৱ পঞ্হং অট্ঠপেত্ৱা, পটিঞ্ঞঞ্চ অকত্ৱা ৱিস্সজ্জনস্স চ ৱিচযহাৰো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘দেসনাকালে ৱুত্তধম্মস্স অনুসন্ধিং গহেত্ৱা পুচ্ছিতপঞ্হস্স চেৱ তং পঞ্হং ঠপেত্ৱা, পটিঞ্ঞঞ্চ কত্ৱা ৱিস্সজ্জনস্স চ যো ৱিচযো হাৰো ৱিভত্তো, সো ৱিচযহাৰো কথং অম্হেহি ৱিঞ্ঞাযতি, অম্হাকং ৱিঞ্ঞাপনত্থায তস্মিং ৱিচযং ৱিভজেথা’’তি ৱত্তব্বভাৱতো তেসু ৱিচেতব্বাকাৰং দস্সেন্তো ‘‘যানি সোতানী’’তিআদিগাথায ৱিচযাকাৰদস্সনানন্তৰং ‘‘পঞ্ঞা চেৱ সতি চা’’তিআদিমাহ.
তত্থ গাথাত্থো তাৱ ৱিঞ্ঞাতব্বো – যায পঞ্ঞায অনুসযপ্পহানেন সোতনিৰুজ্ঝনং ৱুত্তং, যায সতিযা চ পৰিযুট্ঠানপ্পহানেন সোতনিৰুজ্ঝনং ৱুত্তং, সাযং পঞ্ঞা চেৱ সাযং সতি চ তাহি পঞ্ঞাসতীহি অসেসং সহুপ্পন্নং নামঞ্চেৱ ৰূপঞ্চ, এতং সব্বং কত্থ নিৰুজ্ঝমানে অসেসং উপৰুজ্ঝতীতি মাৰিস মে মযা পুট্ঠো ত্ৱং ভগৱা ময্হং এতং নিৰুজ্ঝনং পব্ৰূহি, ইতি আযস্মা অজিতো ভগৱন্তং পুচ্ছতি.
অজিত ত্ৱং যমেতং পঞ্হং পুচ্ছিতং নিৰুজ্ঝনং মং অপুচ্ছি, অহং তে তৱ তং নিৰুজ্ঝনং ৱদামি. যত্থ ৱিঞ্ঞাণনিৰোধে পঞ্ঞাসতিসহিতং নামঞ্চ ৰূপঞ্চ ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেন সহ একতো অসেসং উপৰুজ্ঝতি, এত্থ ৱিঞ্ঞাণনিৰোধে এতং সব্বং ৱিঞ্ঞাণনিৰোধেন একতো একক্খণে অপুব্বং অচৰিমং উপৰুজ্ঝতি, এতং ৱিঞ্ঞাণনিৰোধং তস্স নামৰূপস্স নিৰোধো নাতিৱত্ততি, তং তং নামৰূপনিৰোধং সো সো ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো নাতিৱত্ততীতি.
‘‘তস্মিং পঞ্হে অযং অজিতো কিং পুচ্ছতি? উপৰুজ্ঝনমেৱ পুচ্ছতি, উদাহু অঞ্ঞং পুচ্ছতী’’তি ৱত্তব্বতো ‘‘অযং পঞ্হে অনুসন্ধিং পুচ্ছতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অযন্তি যো আযস্মা অজিতো পঞ্হং অপুচ্ছীতি অযং অজিতো. পঞ্হেতি ‘‘পঞ্ঞা চেৱ সতি চা’’তিআদিপঞ্হে. যদি অনুসন্ধিং পুচ্ছতি, এৱং সতি ‘‘কত্থেতং উপৰুজ্ঝতী’’তি পুচ্ছনং অযুত্তং ভৱেয্যাতি? ন, অনুসন্ধীযতি এতেন উপনিৰুজ্ঝনেনাতি অনুসন্ধীতি অত্থসম্ভৱতো. তেন ৱুত্তং ‘‘অনুসন্ধিং পুচ্ছন্তো কিং…পে… নিব্বানধাতু’’ন্তি. অনুসন্ধিপুচ্ছনেন অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুযাপি পুচ্ছনতো ‘‘কত্থেতং উপৰুজ্ঝতী’’তি পুচ্ছনং যুত্তমেৱ.
‘‘যা অনুপাদিসেসনিব্বানধাতু পুচ্ছিতা, তং কতমায পটিপদায অধিগচ্ছতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৱনাসঙ্খাতং পটিপদং ৱিসযেন সহ দস্সেতুং ‘‘তীণী সচ্চানী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সঙ্খতানীতি কম্মাদিপচ্চযেহি সমেচ্চ সম্ভূয দুক্খাদীনি কৰীযন্তীতি সঙ্খতানি. নিৰোধধম্মানীতি নিৰুজ্ঝনং নিৰোধো, ধম্মোপি নিৰোধধম্মোৱ, তস্মা নিৰোধো ধম্মো সভাৱো যেসং দুক্খাদীনন্তি নিৰোধধম্মানীতি অত্থোৱ গহেতব্বো. তানি তীণি সচ্চানি সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘দুক্খং সমুদযো মগ্গো’’তি ৱুত্তং. তীণি দুক্খসমুদযমগ্গসচ্চানি সঙ্খতানীতি ৱুত্তানি, ‘‘কিং নিৰোধসচ্চ’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘নিৰোধো অসঙ্খতো’’তি ৱুত্তং. ইধ ‘‘নিৰোধধম্মো’’তিপি ৱত্তব্বং. কম্মাদিপচ্চযেহি অসঙ্খতত্তা অসঙ্খতো. উপ্পাদনিৰোধাভাৱতো অনিৰোধধম্মো. ‘‘পহাযকপহাতব্বেসু সচ্চেসু কতমেন পহাযকেন কতমো পহাতব্বো, কতমায ভূমিযা পহীনো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ সমুদযো দ্ৱীসু ভূমীসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দ্ৱীসু ভূমীসূতি দস্সনভাৱনাভূমীসু. কামচ্ছন্দোতি কামভৱৰাগো. ৰূপৰাগোতি ৰূপভৱৰাগো. অৰূপৰাগোতি অৰূপভৱৰাগো. সংযোজনভেদতো দস সংযোজনানি পহীযন্তীতি যোজনা.
১২. পহাতব্বসংযোজনানি দস্সনভূমিভাৱনাভূমিভেদেন ৱিভত্তানি, অম্হেহিপি ঞাতানি, ‘‘ইন্দ্ৰিযভেদতো কথং ৱিভত্তানী’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘তত্থ তীণী’’তিআদি ৱুত্তং. অথ ৱা ‘‘পহাতব্বসংযোজনেসু কতমানি সংযোজনানি কতমং ইন্দ্ৰিযং অত্তনো পহাযকং কত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ তীণী’’তিআদি ৱুত্তং. অধিট্ঠায অত্তনো পহাযকং কত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি অনুপ্পাদৱসেন. ‘‘অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযঞ্চ অঞ্ঞিন্দ্ৰিযঞ্চ সংযোজনানং নিৰুজ্ঝনহেতু হোতু, অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং কিস্স হেতূ’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যং যেন অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযেন অৰহা ‘‘মে জাতি খীণা’’তি এৱং জানাতি, ইদং জাননহেতু অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং খযে জাতিক্খযে অৰহত্তফলে পৱত্তং ঞাণং. যং যেন অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযেন অৰহা ‘‘ইত্থত্তায অপৰং ন ভৱিস্সামী’’তি পজানাতি, ইদং পজাননহেতু অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং. অনুপ্পাদে পন অনুপ্পজ্জনে অৰহত্তফলে পৱত্তং ঞাণং অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং জাননহেতু হোতীতি ৱুত্তং হোতি. ইন্দ্ৰিযঞাণানি পহাযকানি কত্ৱা সংযোজনানি নিৰুজ্ঝন্তি, ‘‘তানি ঞাণানি কদা নিৰুজ্ঝন্তী’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘তত্থ যঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং.
‘‘অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পাপুণন্তস্স নিৰুজ্ঝতু, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অৰহত্তং পাপুণন্তস্স নিৰুজ্ঝতু, অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং কদা নিৰুজ্ঝতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যঞ্চ খযে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দ্ৱেতি কিচ্চভেদেন দ্ৱে, সভাৱতো পন একাৱ.
‘‘পজাননকিচ্চম্পি একমেৱ, কথং দ্ৱে সিযু’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. আৰম্মণপঞ্ঞাভেদেন দ্ৱে নামানি লব্ভন্তীতি ৱুত্তং হোতি. সাতি যা পঞ্ঞা পুব্বগাথাযং সোতপিধানকিচ্চেন ৱুত্তা, সা পঞ্ঞা পকাৰেহি জাননসভাৱেন পঞ্ঞা নাম. যথাদিট্ঠং আৰম্মণং অপিলাপনট্ঠেন ওগাহনট্ঠেন সতি নাম.
১৩. ‘‘পঞ্ঞা চেৱ সতি চা’’তি পদস্স অত্থো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘নামৰূপঞ্চা’তি পদস্স অত্থো কথং অম্হেহি ঞাতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা নামৰূপং ৱিভজন্তো ‘‘তত্থ যে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি কম্মৱিপাকৱট্টভেদে ভৱত্তযে. তত্থাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধসঙ্খাতনামৰূপসমুদাযে. পঞ্চিন্দ্ৰিযানীতি চক্খাদিপঞ্চিন্দ্ৰিযানি. ৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তন্তি সম্পযুত্তপচ্চযত্তং সন্ধায ন ৱুত্তং, পচুৰজনস্স পন অৱিভজিত্ৱা গহণীযসভাৱমত্তং সন্ধায ৱুত্তং. ৱিভাগং জানন্তেহি পন ‘‘নামং ৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং, ৰূপং পন ন ৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং, সহজাত’’ন্তি ৱিভজিত্ৱা গহেতব্বং. তস্সাতি পঞ্ঞাসতিসহিতস্স নামৰূপস্স. নিৰোধন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুং.
ভগৱন্তং পুচ্ছন্তো আযস্মা অজিতো ‘‘পঞ্ঞা চেৱ…পে… কত্থেতং উপৰুজ্ঝতী’’তি এৱং পাৰাযনে আহ. ‘‘পঞ্ঞা চেৱাতিআদিগাথায যা অনুপাদিসেসনিব্বানধাতু পুচ্ছিতা, সা অনুপাদিসেসনিব্বানধাতু কতমেন অধিগমেন পত্তব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা চতুৰিদ্ধিপাদমুখেন অৰিযমগ্গাধিগমমুখেন পত্তব্বা, চতুৰিদ্ধিপাদভাৱনায চ চত্তাৰিন্দ্ৰিযানি মূলভূতানি, তস্মা মূলভূতানি তানি চত্তাৰিন্দ্ৰিযানি নিদ্ধাৰেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘তত্থ সতি চ পঞ্ঞা চা’’তিআদিমাহ. কুসলাকুসলধম্মগতিযো সমন্ৱেসমানায সতিযা সিজ্ঝমানায একন্তেন সমাধি নিপ্ফাদেতব্বো, সতিগ্গহণেন চ পৰিযুট্ঠানপ্পহানং গাথাযং অধিপ্পেতং, পৰিযুট্ঠানপ্পহানেন চ সমাধিকিচ্চং পাকটন্তি আহ ‘‘সতি দ্ৱে ইন্দ্ৰিযানি সতিন্দ্ৰিযঞ্চ সমাধিন্দ্ৰিযঞ্চা’’তি. পঞ্ঞায অনুসযসমুগ্ঘাতং চতুব্বিধসম্মপ্পধানসঙ্খাতেন ৱীৰিযেন সিজ্ঝতি, ন ৱিনা তেনাতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞা দ্ৱে ইন্দ্ৰিযানি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযঞ্চ ৱীৰিযিন্দ্ৰিযঞ্চা’’তি.
ইমেসু যথাৱুত্তেসু চতূসু ইন্দ্ৰিযেসু পুব্বভাগে ৱা মগ্গক্খণে ৱা সিজ্ঝন্তেসু তংসম্পযুত্তা যা সদ্দহনা ওকপ্পনা সিদ্ধা, ইদং সদ্দহনওকপ্পনসঙ্খাতং ধম্মজাতং সদ্ধিন্দ্ৰিযং সিদ্ধং, ‘‘তেসু মূলভূতেসু ইন্দ্ৰিযেসু সিদ্ধেসু কতমেন ইন্দ্ৰিযেন কতমো ধম্মো সিদ্ধো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমিনা অযং সিদ্ধোতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ যা সদ্ধাধিপতেয্যা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি সত্যাদীসু. সদ্ধাধিপতেয্যাতি পচ্চযভূতায সদ্ধায সিদ্ধো ছন্দো অধিপতীতি সদ্ধাধিপতি, সদ্ধাধিপতিনা পৱত্তেতব্বা চিত্তেকগ্গতাতি সদ্ধাধিপতেয্যা. ছন্দসমাধীতি ছন্দং জেট্ঠকং কত্ৱা পৱত্তিতো সমাধি ৱা ছন্দাধিপতিনা সম্পযুত্তো পুব্বভাগে পৱত্তো সমাধি ৱা ছন্দসমাধি, পহানং পহানহেতু হোতীতি যোজনা কাতব্বা. পহানন্তি চ পজহতি ৱিক্খম্ভিতকিলেসে এতেন ছন্দসমাধিনাতি পহানন্তি কৰণসাধনত্থো গহেতব্বো. পটিসঙ্খানবলেনাতি পৰিকম্মবলেন. ভাৱনাবলেনাতি মহগ্গতভাৱনাবলেন.
‘‘সো ছন্দসমাধি সযং কেৱলোৱ পহান’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তত্থ যে অস্সাসপস্সাসা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং সমাহিতে চিত্তে চিত্তুপ্পাদে. ‘‘তস্মিং সমাহিতে চিত্তুপ্পাদে অস্সাসা’’তিআদিনা অস্সাসাদিসীসেন অস্সাসাদিজনকা ৱীৰিযসঙ্খাৰা গহিতা, তে চ যাৱ ভাৱনাপাৰিপূৰী, তাৱ পুনপ্পুনং সৰণতো চ সৰা, পুনপ্পুনং সঙ্কপ্পতো চ সঙ্কপ্পা. যো পন ‘‘সৰসঙ্কপ্পা, ইমে সঙ্খাৰা চা’’তি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰো পুৰিমকো ছন্দসমাধি ৱা কিলেসৱিক্খম্ভনতায চ তদঙ্গপ্পহানতায চ পহানং পহানহেতুপধানং ৱা, ‘‘ইমে ৱুত্তপ্পকাৰা সঙ্খাৰাদযো কিং ভাৱেন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমে চ সঙ্খাৰা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইমে সঙ্খাৰা চ তদুভযঞ্চ ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতীতি যোজনা.
ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতন্তি ছন্দো এৱ অধিপতি ছন্দাধিপতি, ছন্দাধিপতিসমাধি. তেন ৱুত্তং ভগৱতা – ‘‘ছন্দং চে, ভিক্খৱে, ভিক্খু অধিপতিং কৰিত্ৱা লভতি সমাধি’’ন্তি (ৱিভ. ৪৩২). ছন্দহেতুকো ৱা সমাধি, ছন্দাদিকো ৱা সমাধি ছন্দসমাধি, ছন্দাধিপতিস্স পচ্চযুপ্পন্নো সমাধীতি ৱুত্তং হোতি. পধানভূতা সঙ্খাৰা পধানসঙ্খাৰা, পধানসদ্দেন সঙ্খতসঙ্খাৰাদযো নিৱত্তাপিতা, ছন্দসমাধি চ পধানসঙ্খাৰা চাতি ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰা, তেহি সমন্নাগতো ছন্দ…পে… সমন্নাগতো, তং…পে… গতং. ইজ্ঝতি সমিজ্ঝতি নিপ্পজ্জতীতি ইদ্ধি, কোট্ঠাসো, ইদ্ধি এৱ পাদো কোট্ঠাসোতি ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিপাদচতুত্থো. ইজ্ঝন্তি ৱা তায সত্তা ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি, পজ্জতি এতেনাতি পাদো, ইদ্ধিযা পাদোতি ইদ্ধিপাদো. ইদ্ধিপাদোতি সামঞ্ঞত্থৱসেন ৱুত্তোপি ‘‘ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগত’’ন্তি ৱুত্তত্তা ছন্দিদ্ধিপাদোৱ গহেতব্বো, তং ইদ্ধিপাদং তং ছন্দিদ্ধিপাদং ভাৱেতি ৱড্ঢেতীতি অত্থো.
ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতন্তি ৱিপস্সনাক্খণে কিচ্চতো তদঙ্গৱিৱেকনিস্সিতং, অজ্ঝাসযতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতং, মগ্গক্খণে পন কিচ্চতো সমুচ্ছেদৱিৱেকনিস্সিতং, আৰম্মণতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতং. ৱিৰাগনিস্সিতন্তি ৱিপস্সনাক্খণে কিচ্চতো তদঙ্গৱিৰাগনিস্সিতং, অজ্ঝাসযতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতং, মগ্গক্খণে পন কিচ্চতো সমুচ্ছেদৱিৰাগনিস্সিতং, আৰম্মণতো নিস্সৰণৱিৰাগনিস্সিতং. নিৰোধনিস্সিতন্তি ৱিপস্সনাক্খণে কিচ্চতো তদঙ্গনিৰোধনিস্সিতং, অজ্ঝাসযতো নিস্সৰণনিৰোধনিস্সিতং, মগ্গক্খণে কিচ্চতো সমুচ্ছেদনিৰোধনিস্সিতং, আৰম্মণতো নিস্সৰণনিৰোধনিস্সিতং. ৱোস্সগ্গপৰিণামিন্তি এত্থ পৰিচ্চাগৱোস্সগ্গপক্খন্দনৱোস্সগ্গৱসেন ৱোস্সগ্গো দুৱিধো. তত্থপি ৱিপস্সনাক্খণে তদঙ্গৱসেন পৰিচ্চাগৱোস্সগ্গো, নিব্বাননিন্নভাৱেন পক্খন্দনৱোস্সগ্গো, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৱসেন পৰিচ্চাগৱোস্সগ্গো, আৰম্মণকৰণেন নিব্বানপক্খন্দনৱোস্সগ্গোতি ৱিভজিত্ৱা গহেতব্বো. যথাৱুত্তৱোস্সগ্গত্থং পৰিণমতি, পৰিণতং ৱা পৰিপচতি পৰিপচনং কৰোতীতি ৱোস্সগ্গপৰিণামী, তং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং.
ছন্দিদ্ধিপাদভাৱনাকাৰো আচৰিযেন ৱুত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং ৱীৰিযিদ্ধিপাদভাৱনাকাৰো অম্হেহি ৱিজানিতব্বো’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘তত্থ যা ৱীৰিযাধিপতেয্যা’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো হেট্ঠা ৱুত্তনযানুসাৰেনেৱ ৱিঞ্ঞেয্যো. সংখিত্তৱসেন পন ঠপিতং পাঠং ৱিত্থাৰতো ঠপেস্সামি. কথং? –
‘‘তত্থ যা ৱীৰিযাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ৱীৰিযসমাধি. সমাহিতে চিত্তে কিলেসানং ৱিক্খম্ভনতায পটিসঙ্খানবলেন ৱা ভাৱনাবলেন ৱা, ইদং পহানং. তত্থ যে অস্সাসপস্সাসা ৱিতক্কৱিচাৰা সঞ্ঞাৱেদযিতা সৰসঙ্কপ্পা, ইমে সঙ্খাৰা. ইতি পুৰিমকো চ ৱীৰিযসমাধি, কিলেসৱিক্খম্ভনতায চ পহানং ইমে চ সঙ্খাৰা, তদুভযং ৱীৰিযসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং.
‘‘তত্থ যা চিত্তাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং চিত্তসমাধি. সমাহিতে চিত্তে কিলেসানং ৱিক্খম্ভনতায পটিসঙ্খানবলেন ৱা ভাৱনাবলেন ৱা, ইদং পহানং. তত্থ যে অস্সাসপস্সাসা ৱিতক্কৱিচাৰা সঞ্ঞাৱেদযিতা সৰসঙ্কপ্পা, ইমে সঙ্খাৰা. ইতি পুৰিমকো চ চিত্তসমাধি, কিলেসৱিক্খম্ভনতায চ পহানং ইমে চ সঙ্খাৰা, তদুভযং চিত্তসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং.
‘‘তত্থ যা ৱীমংসাধিপতেয্যা চিত্তেকগ্গতা, অযং ৱীমংসাসমাধি, সমাহিতে চিত্তে কিলেসানং ৱিক্খম্ভনতায পটিসঙ্খানবলেন ৱা ভাৱনাবলেন ৱা, ইদং পহানং. তত্থ যে অস্সাসপস্সাসা ৱিতক্কৱিচাৰা সঞ্ঞাৱেদযিতা সৰসঙ্কপ্পা, ইমে সঙ্খাৰা. ইতি পুৰিমকো চ ৱীমংসাসমাধি কিলেসৱিক্খম্ভনতায চ পহানং ইমে চ সঙ্খাৰা, তদুভযং ৱীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামি’’ন্তি.
অযং পন ৱিসেসো – ৱীৰিযসমাধীতি ৱীৰিযং জেট্ঠকং কত্ৱা পৱত্তিতো সমাধি ৱা ৱীৰিযাধিপতিনা সম্পযুত্তো পুব্বভাগে পৱত্তো সমাধি ৱা ৱীৰিযসমাধি. চিত্তসমাধীতি চিত্তং জেট্ঠকং কত্ৱা পৱত্তিতো সমাধি ৱা চিত্তাধিপতিনা সম্পযুত্তো পুব্বভাগে পৱত্তো সমাধি ৱা চিত্তসমাধি. ৱীমংসাসমাধীতি ৱীমংসং জেট্ঠকং কত্ৱা পৱত্তিতো সমাধি ৱা ৱীমংসাধিপতিনা সম্পযুত্তো পুব্বভাগে পৱত্তো সমাধি ৱা ৱীমংসাসমাধীতি.
সত্তিবলানুৰূপেনেত্থ সঙ্খেপৱণ্ণনা কতা, গম্ভীৰঞাণেহি পন অট্ঠকথাটীকানুৰূপেন ৱিত্থাৰতো ৱা গম্ভীৰতো ৱা ৱিভজিত্ৱা গহেতব্বা.
১৪. ‘‘ছন্দসমাধি ৱীৰিযসমাধি চিত্তসমাধি ৱীমংসাসমাধী’’তি ৱুত্তো, ‘‘এৱং সতি ৱীমংসাসমাধিযেৱ ঞাণমূলকো ঞাণপুব্বঙ্গমো ঞাণানুপৰিৱত্তি ভৱেয্য, অঞ্ঞে তযো সমাধযো অঞ্ঞাণমূলকা অঞ্ঞাণপুব্বঙ্গমা অঞ্ঞাণপৱত্তিযো ভৱেয্যু’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা সব্বে সমাধযো ঞাণমূলকাদযোযেৱাতি দস্সেতুং ‘‘সব্বো সমাধি ঞাণমূলকো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সব্বো সমাধীতি ছন্দসমাধি, ৱীৰিযসমাধি, চিত্তসমাধি, ৱীমংসাসমাধীতি চতুব্বিধো সমাধি. ঞাণমূলকোতি একাৱজ্জনৱীথিনানাৱজ্জনৱীথীসু পৱত্তং উপচাৰঞাণমূলকো. ঞাণপুব্বঙ্গমোতি অধিগমঞাণং পুব্বঙ্গমং অস্সাতি ঞাণপুব্বঙ্গমো. ঞাণানুপৰিৱত্তীতি পচ্চৱেক্খণঞাণং অনুপৰিৱত্তি অস্সাতি ঞাণানুপৰিৱত্তি. অথ ৱা নানাৱজ্জনূপচাৰঞাণং ৱা পটিসন্ধিঞাণং ৱা মূলং অস্সাতি ঞাণমূলকো, উপচাৰঞাণং পুব্বঙ্গমং অস্সাতি ঞাণপুব্বঙ্গমো, অপ্পনাঞাণং অনুপৰিৱত্তি অস্সাতি ঞাণানুপৰিৱত্তি. সব্বং ৱা উপচাৰঞাণং মূলং অস্সাতি ঞাণমূলকো. অপ্পনাঞাণং পুব্বঙ্গমং অস্সাতি ঞাণপুব্বঙ্গমো. অভিঞ্ঞাঞাণং অনুপৰিৱত্তি অস্সাতি ঞাণানুপৰিৱত্তি, অনুপৰিৱত্তনং ৱা অনুপৰিৱত্তি, ঞাণস্স অনুপৰিৱত্তি ঞাণানুপৰিৱত্তি, ঞাণানুপৰিৱত্তি অস্সাতি ঞাণানুপৰিৱত্তি. ঞাণং পন পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰমেৱ.
যথা পুৰে তথা পচ্ছাতি যথা ছন্দসমাধিআদিচতুব্বিধসমাধিস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱেন পুৰে অতীতাসু জাতীসু অসঙ্খ্যেয্যেসুপি সংৱট্টৱিৱট্টেসু অত্তনো খন্ধপটিবদ্ধস্স, পৰেসং খন্ধপটিবদ্ধস্স চ সুট্ঠু পটিৱিজ্ঝনমেৱ, ন দুপ্পটিৱিজ্ঝনং তথা তথাৱুত্তসমাধিস্স অনাগতংসঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱেন পচ্ছা অনাগতাসু জাতীসু অসঙ্খ্যেয্যেসুপি সংৱট্টৱিৱট্টেসু অত্তনো খন্ধপটিবদ্ধস্স, পৰেসং খন্ধপটিবদ্ধস্স চ সুট্ঠু পটিৱিজ্ঝনমেৱ, ন দুপ্পটিৱিজ্ঝনন্তি অত্থো দট্ঠব্বো. যথা পচ্ছা তথা পুৰেতি যথা যথাৱুত্তসমাধিস্স চেতোপৰিযঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱেন অনাগতেসু সত্তসুযেৱ দিৱসেসু পৰসত্তানংযেৱ চিত্তস্স সুট্ঠু পটিৱিজ্ঝনমেৱ, ন দুপ্পটিৱিজ্ঝনং, তথা তথাৱুত্তসমাধিস্স পুৰে অতীতেসু সত্তসুযেৱ দিৱসেসু পৰসত্তানংযেৱ চিত্তস্স সুট্ঠু পটিৱিজ্ঝনমেৱ, ন দুপ্পটিৱিজ্ঝনন্তি অত্থো.
যথা দিৱা তথা ৰত্তিন্তি যথা চক্খুমন্তানং সত্তানং দিৱসভাগে সূৰিযালোকেন অন্ধকাৰস্স ৱিদ্ধংসিতত্তা আপাথগতং চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং ৰূপং মনোৱিঞ্ঞাণেনপি সুৱিঞ্ঞেয্যং, তথা ৰত্তিভাগে চতুৰঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকাৰে ৱত্তমানে যথাৱুত্তসমাধিস্স দিব্বচক্খুঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱেন ৰূপাযতনস্স সুট্ঠু পটিৱিজ্ঝনমেৱ, ন দুপ্পটিৱিজ্ঝনং. যথা ৰত্তিং তথা দিৱাতি যথা ৰত্তিভাগে চতুৰঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকাৰে যথাৱুত্তসমাধিস্স দিব্বচক্খুঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱেন ৰূপাযতনস্স সুট্ঠু পটিৱিজ্ঝনমেৱ, ন দুপ্পটিৱিজ্ঝনং, তথা দিৱসভাগে সুখুমস্স ৰূপাযতনস্স ৱা কেনচি পাকাৰাদিনা তিৰোহিতস্স ৰূপাযতনস্স ৱা অতিদূৰট্ঠানে পৱত্তস্স ৰূপাযতনস্স ৱা যথাৱুত্তসমাধিস্স দিব্বচক্খুঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱেন সুট্ঠু পটিৱিজ্ঝনমেৱ, ন দুপ্পটিৱিজ্ঝনন্তি অত্থো দট্ঠব্বো.
যথা যথাৱুত্তসমাধিস্স দিৱসভাগে দিব্বসোতঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱেন সুখুমস্স সদ্দাযতনস্স ৱা কেনচি পাকাৰাদিনা তিৰোহিতস্স সদ্দাযতনস্স ৱা অতিদূৰট্ঠানে পৱত্তস্স সদ্দাযতনস্স ৱা সুট্ঠু পটিৱিজ্ঝনমেৱ, ন দুপ্পটিৱিজ্ঝনং, তথা ৰত্তিভাগেপি যথাৱুত্তসমাধিস্স দিব্বসোতঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱেন সুখুমস্স সদ্দাযতনস্স ৱা কেনচি পাকাৰাদিনা তিৰোহিতস্স সদ্দাযতনস্স ৱা অতিদূৰট্ঠানে পৱত্তস্স সদ্দাযতনস্স ৱা সুট্ঠু পটিৱিজ্ঝনমেৱ, ন দুপ্পটিৱিজ্ঝনন্তি অযং নযোপি নেতব্বো. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং –
‘‘যথা পুৰেতি যথা সমাধিস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱেনা’’তিআদিং ৱত্ৱা ‘‘যথা চ ৰূপাযতনে ৱুত্তং, তথা সমাধিস্স দিব্বসোতঞাণানুপৰিৱত্তিতায সদ্দাযতনে চ নেতব্ব’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ১৪).
‘‘ঞাণমূলকাদিসমাধিনা পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱাদিসহিতেন কিং ভাৱেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি ৱিৱটেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইতীতি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰেন. অপৰিযোনদ্ধেনাতি নীৱৰণাদিৱিগমনেন. সপ্পভাসং চিত্তন্তি ইদ্ধিপাদসম্পযুত্তং মগ্গচিত্তং ভাৱেতি. ইদ্ধিপাদসম্পযুত্তে মগ্গচিত্তে উপ্পজ্জমানে হি মগ্গচিত্তসহভূনি কুসলানি সদ্ধিন্দ্ৰিযৱীৰিযিন্দ্ৰিযসতিন্দ্ৰিযসমাধিন্দ্ৰিযপঞ্ঞিন্দ্ৰিযভূতানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি উপ্পজ্জন্তি. মগ্গচিত্তে নিৰুজ্ঝমানে অনুপ্পজ্জনভাৱেন নিৰুজ্ঝন্তি একচিত্তক্খণিকত্তা. এৱং মগ্গৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধা পঞ্ঞা চ সতি চ নিৰুজ্ঝতীতি যোজনা.
‘‘কস্স ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধা নামৰূপং নিৰুজ্ঝতী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘নামৰূপঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং, পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধা নামৰূপঞ্চ নিৰুজ্ঝতীতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা ‘‘ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধা পঞ্ঞা চ সতি চাতি ৱুত্তানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি এৱং নিৰুজ্ঝন্তী’’তি ৱত্তব্বত্তা নামৰূপঞ্চ নিৰুজ্ঝতি, নিৰুজ্ঝমানং পন নামৰূপং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধা নিৰুজ্ঝতীতি দস্সেতুং ‘‘নামৰূপঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ নামৰূপঞ্চাতি মগ্গেন তণ্হাঅৱিজ্জাদিকে অনুপচ্ছিন্নে উপ্পজ্জনাৰহং ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযং, ভূতুপাদাৰূপঞ্চ. ৱিঞ্ঞাণহেতুকন্তি উপ্পজ্জনাৰহং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং হেতু অস্স নামৰূপস্সাতি ৱিঞ্ঞাণহেতুকং. ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নিব্বত্তন্তি ৱিঞ্ঞাণেন পচ্চযেন নিব্বত্তং. তস্সাতি উপ্পজ্জনাৰহস্স পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স. হেতূতি তণ্হাঅৱিজ্জাদিকো কিলেসো. ৱিঞ্ঞাণন্তি উপ্পজ্জনাৰহং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং. অনাহাৰন্তি অপ্পচ্চযং. অনভিনন্দিতন্তি কামতণ্হাদীহি অনভিনন্দিতব্বং. অপ্পটিসন্ধিকন্তি পুনব্ভৱাভিসন্দহনৰহিতং. ন্তি তাদিসং ৱিঞ্ঞাণং. অহেতূতি নত্থি হেতুসঙ্খাতং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং ইমস্স নামৰূপস্সাতি অহেতু. অপ্পচ্চযন্তি সহাযৱিৰহেন নত্থি পচ্চযা সঙ্খাৰা ইমস্সাতি অপ্পচ্চযং. এৱং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধা নামৰূপঞ্চ নিৰুজ্ঝতীতি.
‘‘পঞ্ঞাসতীনঞ্চেৱ নামৰূপস্স চ ৱুত্তপ্পকাৰেন নিৰুজ্ঝনভাৱো কথং অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱত্তব্বাকাৰেন পঞ্ঞাসতীনঞ্চেৱ নামৰূপস্স চ নিৰুজ্ঝনভাৱজাননকো ভগৱা যথানিৰুজ্ঝনভাৱদীপকং ‘‘যমেতং…পে… এত্থেতং উপৰুজ্ঝতী’’তি গাথাৱচনং আহ. তেন গাথাৱচনেন তুম্হেহি মযা ৱুত্তো নিৰুজ্ঝনভাৱো সদ্দহিতব্বোযেৱাতি. এত্থাপি পঞ্ঞাসতিনামৰূপানং নিৰুজ্ঝনং অজানন্তেন তত্থ ৱা সংসযন্তেন অজিতেন পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছাতি ৱা দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছাতি ৱা পঞ্ঞাদীনং অনেকত্থত্তা ধম্মতো ৱা অনেকাধিট্ঠানা পুচ্ছাতি ৱা ধম্মাধিট্ঠানা পুচ্ছা’’তি ৱা ইচ্চেৱমাদিপুচ্ছাৱিচযো নিদ্ধাৰেতব্বো. ‘‘সৰূপদস্সনৱিস্সজ্জনন্তি ৱা অনেকাধিট্ঠানৱিস্সজ্জনন্তি ৱা ধম্মাধিট্ঠানৱিস্সজ্জন’’ন্তি ৱা ইচ্চেৱমাদিৱিস্সজ্জনৱিচযো নিদ্ধাৰেতব্বো.
এৱং সত্তাধিট্ঠানাদিপুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি চেৱ ধম্মাধিট্ঠানাদিপুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি চ ৱিসুং ৱিসুং দস্সেত্ৱা পুচ্ছাৱিচযো চেৱ ৱিস্সজ্জনৱিচযো চ আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘সত্তাধিট্ঠানধম্মাধিট্ঠানেসু একতো দস্সিতেসু পুচ্ছাৱিস্সজ্জনেসু কথং পুচ্ছাৱিচযো চেৱ ৱিস্সজ্জনৱিচযো চ অম্হেহি ৱিঞ্ঞাতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা সত্তাধিট্ঠানধম্মাধিট্ঠানং পুচ্ছং নীহৰিত্ৱা তত্থ ৱিচযং ৱিভজন্তো ‘‘যে চ সঙ্খতধম্মাসে’’তিআদিমাহ. অট্ঠকথাযং পন –
‘‘এৱং অনুসন্ধিপুচ্ছম্পি দস্সেত্ৱা হেট্ঠা সত্তাধিট্ঠানা, ধম্মাধিট্ঠানা চ পুচ্ছা ৱিসুং ৱিসুং দস্সিতাতি ইদানি তা সহ দস্সেতুং ‘‘যে চ সঙ্খতধম্মাসে’তিআদি আৰদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ১৪) –
ৱুত্তং. তস্সাযং অত্থো – ইধ সাসনে যে অৰহন্তো সঙ্খতধম্মা হোন্তি, পুথূ বহূযেৱ সত্ত জনা সেক্খা সীলাদিসিক্খমানা হোন্তি, তেসং অৰহন্তাৱঞ্চেৱ সেক্খানঞ্চ ইৰিযং পটিপত্তিং মেং মহা পুট্ঠো নিপকো ত্ৱং ভগৱা পব্ৰূহি মাৰিস ইতি আযস্মা অজিতো পুচ্ছন্তো আহাতি.
১৫. তস্সং গাথাযং ‘‘কিত্তকানি পুচ্ছিতানী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘ইমানী’’তিআদি ৱুত্তং. পদত্থানুৰূপং পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমানি তীণি পদানি পুচ্ছিতানী’’তি ৱুত্তং. ‘‘যে চ …পে… মাৰিসা’’তি গাথাযং যে পঞ্হা পুচ্ছিতা, তে পঞ্হা তযো হোন্তি, ‘‘কিস্স কেন কাৰণেন তযো হোন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘কিস্স…পে… যোগেনা’’তি ৱুত্তং. সেক্খা অৰিযা চ অসেক্খা অৰিযা চ ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং পহানঞ্চাতি সেখাসেখৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমপ্পহানানি, তেসং যোগোতি সেখা…পে… যোগো, তেন সেখা…পে… যোগেন. এৱং পুচ্ছাৱিধিনা হি যস্মা ‘‘যে চ সঙ্খতধম্মাসে…পে… মাৰিসা’’তি গাথমাহ, তস্মা তযো পঞ্হা হোন্তীতি দট্ঠব্বা.
‘‘যে চ সঙ্খতধম্মাসে’’তি ইমিনা অসেক্খানং অৰহত্তং পুচ্ছতি, ‘‘যে চ সেক্খা পুথূ ইধা’’তি ইমিনা সেক্খাসেক্খানং সেক্খসিক্খনং পুচ্ছতি, ‘‘তেসং মে নিপকো ইৰিযং, পুট্ঠো পব্ৰূহি মাৰিসা’’তি ইমিনা সেক্খাসেক্খানং ৱিপস্সনা পুব্বভাগে তদঙ্গপ্পহানং পুচ্ছতি. ‘‘অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছাতি ৱা দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছাতি ৱা সত্তাধিট্ঠানা পুচ্ছাতি ৱা অনেকাধিট্ঠানা পুচ্ছা’’তি ৱা ইচ্চেৱমাদিপুচ্ছাৱিচযো নিদ্ধাৰেতব্বো.
সত্তধম্মাধিট্ঠানং পুচ্ছং নীহৰিত্ৱা পুচ্ছাৱিচযো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘তস্সং পুচ্ছাযং কতমা ৱিস্সজ্জনাগাথা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ ৱিস্সজ্জনা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থাতি তস্সং গাথাযং. ‘‘কামেসু…পে… পৰিব্বজে’’তি ৱিস্সজ্জনাগাথা ভগৱতা ৱুত্তা. কামেসূতি কামীযন্তীতি কামা, তেসু কামেসু. ৱত্থুকামেসু কিলেসকামেন পণ্ডিতেহি নাভিগিজ্ঝেয্য. মনসা নাৱিলোসিযাতি আৱিলভাৱকৰে ব্যাপাদৱিতক্কাদযো চেৱ কাযদুচ্চৰিতাদযো চ ধম্মে পজহন্তো পণ্ডিতো মনসা অনাৱিলো সুপ্পসন্নো ভৱেয্য. কুসলো সব্বধম্মানন্তি সব্বধম্মানং অনিচ্চতাদিনা পৰিতুলিতত্তা অনিচ্চতাদীসু পঞ্চসু খন্ধেসু কুসলো ছেকো. সতোতি কেসাদীসু সৰতীতি সতো. ভিক্খূতি সঙ্খতধম্মে ভযাদিতো ইক্খতীতি ভিক্খু. পৰিব্বজেতি তদঙ্গৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপ্পহানভাৱেন কিলেসকামৱত্থুকামে পৰি সমন্ততো ৱজ্জেয্য.
পুচ্ছাগাথাযং ‘‘নিপকো’’তি পদেন পসংসিতেন ভগৱতা ৱিস্সজ্জনাগাথা ৱুত্তা, তস্স ভগৱতো যেন অনাৱৰণঞাণেন উক্কংসগতেন পক্কভাৱো দস্সিতো, তং অনাৱৰণঞাণং তাৱ কাযকম্মাদিভেদেহি ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘ভগৱতো সব্বং কাযকম্ম’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অনাৱৰণঞাণেন জানিত্ৱা কতং সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গমং ঞাণানুপৰিৱত্তি. এস নযো সেসেসুপি. অতীতে অংসেতি অতীতভৱে সপৰক্খন্ধাদিকে কোট্ঠাসে অঞ্ঞাণেন অপ্পটিহতং ভগৱতো ঞাণদস্সনং. অনাগতে অংসেতি অনাগতভৱে সপৰক্খন্ধাদিকে কোট্ঠাসে. পচ্চুপ্পন্নে অংসেতি পচ্চুপ্পন্নে ভৱে সপৰক্খন্ধাদিকে কোট্ঠাসে.
‘‘ঞাণদস্সনস্স কতৰস্মিং পটিঘাতো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা পুচ্ছং ঠপেত্ৱা পটিঘাতৱিসযং দস্সেতুং ‘‘কো চা’’তিআদি ৱুত্তং. অথ ৱা ‘‘পচ্চুপ্পন্নভৱে সপৰক্খন্ধাদিকে কোট্ঠাসে অঞ্ঞেসম্পি ঞাণদস্সনং ভৱেয্য, তদনুসাৰেন অতীতানাগতকোট্ঠাসেসুপি কতৰস্মিং অঞ্ঞেসং ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো ভৱেয্যা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা পুচ্ছং ঠপেত্ৱা পটিঘাতৱিসযং নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কো চা’’তি ৱুত্তং. তত্থ কো চাতি ক্ৱ কতৰস্মিং সমযে অঞ্ঞেসং ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো ভৱেয্যাতি পুচ্ছি.
অনিচ্চে, দুক্খে, অনত্তনিযে চ অঞ্ঞেসং অঞ্ঞাণং যং অদস্সনং অত্থি, অঞ্ঞাণাদস্সনসঙ্খাতো সভাৱো ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো ভৱতি, ন সপৰক্খন্ধাদিদস্সনমত্তপটিঘাতো. এতেন অনিচ্চতো লক্খণত্তযে পৱত্তস্স ঞাণদস্সনস্স অঞ্ঞেসং দুৰভিসম্ভৱং, ভগৱতো চ ঞাণদস্সনস্স অঞ্ঞেহি অসাধাৰণতং দস্সেতি. ভগৱতো হি লক্খণত্তযৱিভাৱনেন ৱেনেয্যা চতুসচ্চপ্পটিৱেধং লভন্তি. ‘‘ভগৱতো ঞাণদস্সনপটিঘাতাভাৱেন অঞ্ঞেসঞ্চ ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতভাৱো কতমায উপমায অম্হাকং পাকটো’’তি ৱত্তব্বভাৱতো উপমায পাকটং কাতুং ‘‘যথা ইধা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইধ সত্তলোকে চক্খুমা পুৰিসো আকাসে তাৰকানি পস্সেয্য, গণনসঙ্কেতেন ‘‘এত্তকানী’’তি নো চ জানেয্য যথা, এৱং অঞ্ঞেসং ঞাণদস্সনস্স পটিঘাতো অযং অঞ্ঞাণদস্সনসভাৱো ভৱতি.
ভগৱতো পন তথা অভাৱতো কেনচি অঞ্ঞাণেন অদস্সনেন অপ্পটিহতং ঞাণদস্সনং ভৱতীতি অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘ভগৱতো ঞাণদস্সনস্স অপ্পটিহতভাৱো কস্মা অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অনাৱৰণঞাণদস্সনা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো’’তি ৱুত্তং. ‘‘নিপকস্স…পে… ভগৱতো অনাৱৰণঞাণং কাযকম্মাদিভেদেহি আচৰিযেন ৱিভজিত্ৱা দস্সিতং, অম্হেহি চ ঞাতং, পচ্ছা গাথায ‘ইৰিয’ন্তি পদেন পুচ্ছিতা সেক্খাসেক্খপটিপদা কথং ৱিজানিতব্বা’’তি ৱত্তব্বত্তা সেক্খাসেক্খপটিপদং দস্সেতুং ‘‘তত্থ সেখেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং ৱিস্সজ্জনে. সেখেনাতি সিক্খনসীলেন পুগ্গলেন ৰজনীযেসু ৰূপাৰম্মণাদীসু ধম্মেসু গেধা চিত্তং ৰক্খিতব্বং, পৰিযুট্ঠানীযেসু আঘাতৱত্থূসু দোসা চিত্তং ৰক্খিতব্বং.
‘‘তেসু গেধদোসেসু কতমং নিৱাৰেন্তো ভগৱা ৱিস্সজ্জনগাথাযং কতমং পদমাহা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যা ইচ্ছা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি গেধদোসেসু. ইচ্ছাতি ৰাগিচ্ছা. মুচ্ছাতি লোভমোহসহগতমোহমুচ্ছা. পত্থনাতি ৰাগপত্থনা. পিযাযনাতি তণ্হাপিযাযনাৱ, ন মেত্তাপিযাযনা. কীড়নাতি গেধকীড়না. এতানি হি গেধপৰিযাযৱচনানি. তং গেধসঙ্খাতং ইচ্ছাদিকং নিৱাৰেন্তো ভগৱা ‘‘কামেসু নাভিগিজ্ঝেয্যা’’তি এৱং ৱিসুং ৱিসুং পকাৰেন আহ.
পৰিযুট্ঠানৱিঘাতং দোসং নিৱাৰেন্তো ভগৱা ‘‘মনসানাৱিলো সিযা’’তি এৱং ৱিসুং ৱিসুং পকাৰেন আহাতি যোজনা. গেধদোসানং ৱিসুং ৱিসুং নিৱাৰেন্তো ভগৱা দ্ৱে পদানি আহাতি ৱুত্তং, ‘‘তং কেন অত্থেন সদ্দহিতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তথা হি সেখো’’তিআদি ৱুত্তং. ৰজনীযেসু অভিগিজ্ঝন্তো সেখো অনুপ্পন্নং লোভপধানং কিলেসঞ্চ উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং কিলেসঞ্চ ফাতিং অভিৱড্ঢনং কৰোতি, পৰিযুট্ঠানীযেসু আৱিলো সেখো অনুপ্পন্নং দোসপধানং কিলেসঞ্চ উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং কিলেসঞ্চ ফাতিং ৱড্ঢনং কৰোতি, ইতি ইমিনা পটিক্খেপঅত্থেন তং মম ৱচনং সদ্দহিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.
‘‘কিং পন অনভিগিজ্ঝন্তো, অনাৱিলো চ সেক্খো অগেধদোসনিৱাৰণমেৱ কৰোতি, উদাহু উত্তৰিপি পটিপদং পূৰেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা উত্তৰিপি পটিপদং পূৰেতিযেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘যো পন অনাৱিলসঙ্কপ্পো’’তিআদিমাহ. তত্থ অনাৱিলসঙ্কপ্পোতি নত্থি আৱিলকৰা সঙ্কপ্পা ব্যাপাদসঙ্কপ্পৱিহিংসাসঙ্কপ্পা এতস্সাতি অনাৱিলসঙ্কপ্পো, ইচ্ছাদিগেধস্স অভাৱেন অনভিগিজ্ঝন্তো ৱাযমতি কুসলৱাযামং পৱত্তেতি. ‘‘কথং ৱাযমতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো অনুপ্পন্নান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সোতি উপৰিভাৱনামগ্গভাৱত্থায পটিপজ্জমানো সেক্খো. অনুপ্পন্নানন্তিআদীনং অত্থো সক্কা অট্ঠকথাৱচনেনেৱ (নেত্তি. অট্ঠ. ১৫-১৬) জানিতুন্তি ন ৱিভত্তো.
১৬. যেনাতি অসুভাদীনং অনুস্সৰণলক্খণেন ইন্দ্ৰিযেন তণ্হামযিতৱত্থূসু কামতণ্হায সহজাতং ৱিতক্কং ৱাৰেতি, ইদং অসুভাদিঅনুস্সৰণলক্খণং ইন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং. যেন মহগ্গতভাৱপ্পত্তেন অৱিক্খেপেন ব্যাপাদৱিতক্কং ৱাৰেতি, ইদং অৱিক্খেপসঙ্খাতং ইন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং. যেন সম্মপ্পধানেন ৱিহিংসাৱিতক্কং ৱাৰেতি, ইদং সম্মপ্পধানসঙ্খাতং ইন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং. যেন সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতেন ইন্দ্ৰিযেন উপ্পন্নুপ্পন্নে…পে… নাধিৱাসেতি, ইদং সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতং ইন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. ইমেসু চতূসু ইন্দ্ৰিযেসু সহ উপ্পজ্জমানা যা সদ্দহনা ওকপ্পনা উপ্পজ্জতি, অনাৱিলভাৱতো ইদং সদ্দহনসঙ্খাতং ইন্দ্ৰিযং সদ্ধিন্দ্ৰিযং. ইমানি সেক্খস্স পঞ্চিন্দ্ৰিযানি.
একস্মিংযেৱ ৱিসযে জেট্ঠকভাৱং ন পাপুণেয্যুং, অত্তনো ৱিসযে জেট্ঠকভাৱং পাপুণিতুং অৰহন্তি, ‘‘কতমং ইন্দ্ৰিযং কত্থ ৱিসযে জেট্ঠকভাৱং পৱত্ত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বভাৱতো ইদং ইন্দ্ৰিযং ইমস্মিং ৱিসযে পৱত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ সদ্ধিন্দ্ৰিযং কত্থ দট্ঠব্ব’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তেসু ইন্দ্ৰিযেসু চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসু সদ্ধিন্দ্ৰিযং জেট্ঠকভাৱং পৱত্তন্তি দট্ঠব্বং. এৱং সেসেসুপি যোজেতব্বং. কিং নু সেক্খো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযেৱ অপ্পমত্তো’তি ভগৱতা ৱুত্তো থোমিতো, উদাহু সব্বেহি কুসলেহি ধম্মেহীতি পুচ্ছিতব্বত্তা সব্বেহি কুসলেহি ধম্মেহি পঞ্চিন্দ্ৰিযপমুখেহি ৱুত্তো থোমিতো হোতীতি দস্সেতুং ‘‘এৱং সেখো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ এৱং পঞ্চিন্দ্ৰিযানং নিব্বত্তিদস্সনেন সেখো পুগ্গলো সব্বেহি কুসলেহি ধম্মেহি অপ্পমত্তোতি ভগৱতা ৱুত্তো থোমিতো অনাৱিলতায মনসাতি যোজনা. ‘‘সেক্খস্স অনাৱিলতা কেন সদ্দহিতব্বা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহ ভগৱা মনসানাৱিলো সিযা’’তি ৱুত্তং. ভগৱতা ‘‘মনসানাৱিলো সিযা’’তি ৱুত্তত্তা সেক্খস্স অনাৱিলতা তুম্হেহি সদ্দহিতব্বাতি.
১৭. সেক্খস্স মত্থকপ্পত্তা পটিপদা আচৰিযেন ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কথং অসেক্খস্স মত্থকপ্পত্তা পটিপদা ঞাতব্বা’’তি ৱত্তব্বত্তা অসেক্খস্স মত্থকপ্পত্তং পটিপদং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কুসলো সব্বধম্মান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সব্বধম্মানন্তি সব্বেসু ধম্মেসু মত্থকপ্পত্তায পটিপদায অসেক্খো কুসলো ছেকতৰোতি ভগৱতা ৱুত্তো থোমিতো অনাৱিলতায মনসাতি. অসেক্খস্স সব্বধম্মেসু যং কোসল্লং দস্সেতুকামো, তস্স কোসল্লস্স ৱিসযভূতে সব্বধম্মে তাৱ পুগ্গলাধিট্ঠানেন ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘লোকো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘সব্বধম্মান’’ন্তি ইমিনা ৱুত্তধম্মসঙ্খাতো লোকো নাম কিলেসলোকো, ভৱলোকো, ইন্দ্ৰিযলোকোতি তিৱিধো হোতীতি যোজনা. তত্থ পৰিত্তধম্মট্ঠো কিলেসজননট্ঠেন কিলেসো, কুসলাদিপৱত্তনট্ঠেন লোকো চাতি কিলেসলোকো. মহগ্গতধম্মট্ঠো ভৱনট্ঠেন ভৱো, ৱুত্তনযেন লোকো চাতি ভৱলোকো. সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিধম্মট্ঠো আধিপচ্চট্ঠযোগৱসেন ইন্দ্ৰিযভূতো হুত্ৱা সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিপত্তনট্ঠেন লোকো চাতি ইন্দ্ৰিযলোকো.
‘‘তীসু লোকেসু কতমেন কতমো সমুদাগচ্ছতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘সদ্ধাদিইন্দ্ৰিযানি কো নিব্বত্তেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো ইন্দ্ৰিযানি নিব্বত্তেতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ সোতি যো পুগ্গলো কিলেসলোকসঙ্খাতে পৰিত্তধম্মে, ভৱলোকসঙ্খাতে মহগ্গতধম্মে চ তংতংসম্পাদনৱসেন ঠিতো, সো পুগ্গলো সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনি ইন্দ্ৰিযানি অত্তসন্তানে নিব্বত্তেতি.
‘‘ইন্দ্ৰিযেসু অত্তসন্তানেসু পুনপ্পুনং নিব্বত্তাপনৱসেন ৱুড্ঢাপিযমানেসু কা পঞ্ঞা ভৱতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইন্দ্ৰিযেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ নেয্যস্সাতি অভিঞ্ঞেয্যস্স. পৰিঞ্ঞাতি ৰূপাৰূপধম্মে সলক্খণতো, পচ্চযতো চ পৰিগ্গহাদিৱসেন পৱত্তপঞ্ঞা. ‘‘সা পৰিঞ্ঞা কতিৱিধেন উপপৰিক্খিতব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সা দুৱিধেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সা পৰিঞ্ঞা দস্সনপৰিঞ্ঞায চ ভাৱনাপৰিঞ্ঞায চ দুৱিধেন ৱিঞ্ঞূহি উপপৰিক্খিত্ৱা গহেতব্বাতি. দস্সনপৰিঞ্ঞাযাতি চ দস্সনমগ্গপঞ্ঞাজনিকায ঞাতপৰিঞ্ঞাযাতি অত্থো গহেতব্বো. তেন অট্ঠকথাযং ৱুত্তং ‘‘দস্সনপৰিঞ্ঞাতি ঞাতপৰিঞ্ঞা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ১৭). ভাৱনাপৰিঞ্ঞাযাতি ভাৱনামগ্গপঞ্ঞাজনিকায তীৰণপৰিঞ্ঞায সদ্ধিং পহানপৰিঞ্ঞাযাতি অত্থো.
‘‘সা দুৱিধেনা’তিআদিনা ৱুত্তো অত্থো অতিসঙ্খেপো ন সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং, ৱিত্থাৰেত্ৱা কথেহী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘যদা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যদাতি বলৱৱিপস্সনুপ্পজ্জনকালে. সেখোতি সিক্খনসীলতায কল্যাণপুথুজ্জনো চেৱ সোতাপন্নাদিকো চ. ঞেয্যন্তি ঞাতব্বং ৰূপাদিকং সঙ্খাৰং. পৰিজানাতীতি পৰিগ্গহাদিঞাণেন পৰিগ্গহেত্ৱা জানাতি নিব্বিদাঞাণসহগতেন. তস্সাতি কল্যাণপুথুজ্জনস্স চেৱ সোতাপন্নাদিকস্স চ. দ্ৱে ধম্মাতি কল্যাণপুথুজ্জনস্স বলৱৱিপস্সনাধম্মো চেৱ সোতাপন্নাদিকস্স চ বলৱৱিপস্সনাধম্মো চ. যথাক্কমং দস্সনকোসল্লং সোতাপত্তিমগ্গঞাণঞ্চেৱ ভাৱনাকোসল্লং সকদাগামিমগ্গাদিকঞ্চ সন্তানে পৱত্তাপনৱসেন গচ্ছন্তি.
‘‘পুব্বে যং ঞাণং ‘নেয্যস্স পৰিঞ্ঞা’তি ৱুত্তং, তং ঞাণং কতিৱিধেন ৱেদিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তং ঞাণং পঞ্চৱিধেন ৱেদিতব্বং…পে... সচ্ছিকিৰিযা’’তি ৱুত্তং. ‘‘তাসু ৱিপস্সনাভেদেন ভিন্নাসু পঞ্চসু অভিঞ্ঞাদীসু কতমা অভিঞ্ঞা, কতমা পৰিঞ্ঞা, কতমং পহানং, কতমা ভাৱনা, কতমা সচ্ছিকিৰিযা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি অভিঞ্ঞাদীসু. যং ধম্মানং সলক্খণে ঞাণন্তি ৰূপধম্মানং কক্খড়াদিসলক্খণে, অৰূপধম্মানং ফুসনাদিসলক্খণে আৰম্মণকৰণৱসেন পৱত্তং যং ঞাণং হেতুফলজাননহেতুজাননসঙ্খাতা ধম্মপটিসম্ভিদা চেৱ হেতুফলজাননসঙ্খাতা অত্থপটিসম্ভিদা চ ভৱতি. অযং সলক্খণেন সদ্ধিং হেতুফলজাননা পঞ্ঞা অভিঞ্ঞা নাম.
এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰেন. অভিঞ্ঞাঞাণেন অভিজানিত্ৱা. যা পৰিজাননাতিআদীসু ‘‘ইদং অনৱজ্জং কুসলং, ইদং সাৱজ্জং অকুসলং, ইদং অকুসলৱিপাকজনকং সাৱজ্জং, ইদং কুসলৱিপাকজনকং অনৱজ্জং, ইদং সংকিলিট্ঠং কণ্হং, ইদং অসংকিলিট্ঠং সুক্কং, ইদং কুসলং অনৱজ্জাদিকং সেৱিতব্বং, ইদং অকুসলং সাৱজ্জাদিকং ন সেৱিতব্ব’’ন্তি এৱং অনিচ্চাদিতো কলাপসম্মসনাদিৱসেন গহিতা সম্মসিতা ইমে ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা সঙ্খতধম্মা ইদং উদযব্বযঞাণাদিফলং আনিসংসং অনুক্কমেন নিব্বত্তাপেন্তি. তন্নিব্বত্তৱিপস্সনায উপ্পজ্জনতো উপচাৰং উপ্পাদেন্তি, এৱং অনুক্কমেন গহিতানং পৱত্তিতানং তেসং উদযব্বযঞাণাদীনং অযং সচ্চানুবোধপটিৱেধো অত্থোতি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা যা পৰিজাননা পৱত্তা, সা অযং পৰিজাননা পৰিঞ্ঞা নামাতি যোজেত্ৱা, এৱং ৱুত্তপ্পকাৰায পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞায পৰিজানিত্ৱা পহাতব্বা, ভাৱেতব্বা, সচ্ছিকাতব্বা চ তযো ধম্মা অৱসিট্ঠা ভৱন্তি. ‘‘যে অকুসলা, তে পহাতব্বা’’তি যা পৰিজাননা পঞ্ঞা পৱত্তা, ইদং পহানং পহানঞাণং. ‘‘যে কুসলা, তে ভাৱেতব্বা’’তি যা পৰিজাননা পঞ্ঞা পৱত্তা, সা ভাৱনাপঞ্ঞা. ‘‘যং অসঙ্খতং, ইদং সচ্ছিকিৰিয’’ন্তি যা পৰিজাননা পঞ্ঞা পৱত্তা, সা সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞাতি যোজেত্ৱা অট্ঠকথাধিপ্পাযেন অৱিৰুদ্ধো অত্থো গহেতব্বো.
অভিঞ্ঞাদযো পঞ্চৱিধা পঞ্ঞা আচৰিযেন ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘তাহি পৰিঞ্ঞাহি জানন্তো পুগ্গলো ‘কি’ন্তি ৱুচ্চতি থোমীযতী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘যো এৱ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যো পুগ্গলো এৱং ৱুত্তপ্পকাৰেন জানাতি, অযং জানন্তো পুগ্গলো পচ্চযুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কুসলত্তা ছেকত্তা ‘‘অত্থকুসলো’’তি ৱুচ্চতি থোমীযতি, পচ্চযধম্মেসু কুসলত্তা ‘‘ধম্মকুসলো’’তি চ চতুন্নং একত্তাদীনং নযানং যুত্ততায কোৱিদত্তা ‘‘কল্যাণতাকুসলো’’তি চ ফলসমাপত্তীসু কোৱিদত্তা ‘‘ফলতাকুসলো’’তি চ ৱড্ঢীসু কোৱিদত্তা ‘‘আযকুসলো’’তি চ অৱড্ঢীসু কোৱিদত্তা ‘‘অপাযকুসলো’’তি চ অচ্চাযিকে কিচ্চে ৱা ভযে ৱা উপ্পন্নে সতি তস্স কিচ্চস্স, ভযস্স ৱা তিকিচ্ছনসমত্থে ঠানুপ্পত্তিযকাৰণে কোৱিদত্তা ‘‘উপাযকুসলো’’তি চ মহন্তেসু অভিক্কমাদীসু সতিসম্পজঞ্ঞায সম্পন্নত্তা ‘‘মহতা কোসল্লেন সমন্নাগতো’’তি চ ৱুচ্চতি থোমীযতি. ‘‘তস্স অসেক্খস্স অত্থাদীসু কুসলভাৱো কথং সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘কুসলো সব্বধম্মান’’ন্তি ৱুত্তত্তা সদ্দহিতব্বোতি অধিপ্পাযো.
‘‘কুসলো সব্বধম্মান’’ন্তি পদস্স অত্থো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি পদস্স অত্থো কথং অম্হেহি ৱিত্থাৰতো ৱিঞ্ঞাতো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তিআদি ৱুত্তং. অথ ৱা ‘‘সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি ভগৱতা ৱুত্তং, ‘‘কত্থ পৱত্তেন সতিসহিতেন ঞাণেন সম্পন্নো সতো কিমত্থং পৰিব্বজে’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইমেসু পৱত্তেন সতিসহিতঞাণেন সম্পন্নো সতো ইমমত্থং পৰিব্বজে’’তি নিযমেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তিআদিমাহ. তত্থ তেনাতি যো অভিক্কমাদীসু পৱত্তেন সতিসহিতঞাণেন সমন্নাগতো সতো অসেক্খভিক্খু, তেন অসেক্খভিক্খুনা পৰিনিট্ঠিতসিক্খত্তা অঞ্ঞপযোজনাভাৱতো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থং অভিক্কন্তে…পে… তুণ্হীভাৱেন সতেন সতিসহিতেন সম্পজানেন ঞাণেন ৱিহাতব্বং চতুইৰিযাপথপৰিৱত্তনসঙ্খাতং ৱিহৰণং পৱত্তেতব্বং.
‘‘যা সেক্খাসেক্খপটিপদা নিদ্দিট্ঠা, ইমা সেক্খাসেক্খপটিপদা সঙ্খেপতো কতিৱিধা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমা পটিপদাসঙ্খাতা চৰিযা সঙ্খেপতো পুগ্গলৱসেন দ্ৱেতি দস্সেতুং ‘‘ইমা দ্ৱে চৰিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ যা চৰিযা ভাৱেতব্বকুসলাদিভেদেন ৱা অত্থকোসল্লাদিভেদেন ৱা অভিক্কমাদীসু সতিসম্পজঞ্ঞভেদেন ৱা নিদ্দিট্ঠা, ইমা চৰিযা দ্ৱেতি ভগৱতা অনুঞ্ঞাতা অনুজাননৱসেন দেসিতা, ৱিসুদ্ধানং অৰহন্তানং একা চৰিযা, ৱিসুজ্ঝন্তানং সেক্খানং একা চৰিযাতি পুগ্গলৱসেন দ্ৱেতি দট্ঠব্বা.
‘‘অসেক্খোযেৱ কস্মা ‘সতো অভিক্কমতী’তিআদিনা ৱুচ্চতি থোমীযতি, কল্যাণপুথুজ্জনোপি ‘সতো অভিক্কমতী’তিআদিনা ৱুচ্চতি থোমীযতী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘কতকিচ্চানি হী’’তিআদি ৱুত্তং. অৰহতো ইন্দ্ৰিযানি কতকিচ্চানি, ইন্দ্ৰিযানং কতকিচ্চত্তা যং পুচ্ছং পুচ্ছিতব্বং, তং সব্বং চতুব্বিধং দুক্খস্স পৰিঞ্ঞাভিসমযেন বোজ্ঝিতব্বং…পে… নিৰোধস্স সচ্ছিকিৰিযাভিসমযেন বোজ্ঝিতব্বং ভৱে. চতুব্বিধং ইদং বোজ্ঝং বোজ্ঝিতব্বং যো অসেক্খো সতিৱেপুল্লপ্পত্তত্তা এৱং পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিনা জানাতি,অযং অসেক্খো নিপ্পৰিযাযেন ‘‘ৰাগস্স খযায, দোসস্স খযায, মোহস্স খযায সতো অভিক্কমতি, সতো পটিক্কমতী’’তি ৱুচ্চতি থোমীযতি. সেক্খোপি যথাৱুত্তং বোজ্ঝং বোজ্ঝিতব্বং অত্তনো পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিনা জানাতি, তস্মা ‘‘সতো…পে… মোহস্সা’’তি ৱুচ্চতি থোমীযতীতি ৱেদিতব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘কে ৱিসুজ্ঝন্তা? সেক্খা’’তি.
‘‘কস্মা সেক্খাসেক্খানং সতিসম্পজঞ্ঞেন অভিক্কমনাদিভাৱো, ৰাগাদীনঞ্চ খযভাৱো সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ৱুত্তং ‘‘তেনাহ ভগৱা সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি. ‘‘ভগৱতো সব্বং কাযকম্মং ঞাণপুব্বঙ্গম’ন্তিআদিনা (নেত্তি. ১৫) মনাপিকেসু কামেসু নাভিগিজ্ঝনভাৱো, অমনাপিকেসু কামেসু মনসা অনাৱিলভাৱো, সব্বধম্মেসু কুসলভাৱো, সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতস্স পৰিব্বজনভাৱো আচৰিযেন নিদ্দিট্ঠো, সো নাভিগিজ্ঝনভাৱাদিকো কস্মা অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ৱুত্তং ‘‘তেনাহ কামেসু…পে… পৰিব্বজে’’তি. ইমিস্সা গাথাযপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱিচযো পুব্বে একাধিট্ঠানাদিধম্মাধিট্ঠানাদিৱসেন ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বো.
ৱিচযহাৰৱিভঙ্গে অজিতসুত্তং নীহৰিত্ৱা পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱিচযো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমো সুত্তন্তৰেসু পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱিচযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা অজিতসুত্তে পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱিচযনযানুসাৰেন সুত্তন্তৰেসুপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি নীহৰিত্ৱা পুচ্ছাৱিচযৱিস্সজ্জনৱিচযা যোজেতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘এৱং পুচ্ছিতব্বং, এৱং ৱিস্সজ্জিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন –
এত্তাৱতা চ মহাথেৰো ৱিচযহাৰং ৱিভজন্তো অজিতসুত্তৱসেন পুচ্ছাৱিচযং, ৱিস্সজ্জনৱিচযঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি সুত্তন্তৰেসুপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱিচযানং নযং দস্সেন্তো এৱং পুচ্ছিতব্বং, এৱং ৱিস্সজ্জিতব্ব’ন্তি আহা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ১৭) –
ৱুত্তং. তত্থ এৱন্তি অজিতসুত্তে (সু. নি. ১০৩৮ আদযো; চূড়নি. ৱত্থুগাথা ৫৭, অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১ আদযো) ৱুত্তপুচ্ছাৱিচযানুসাৰেন পুচ্ছাৱসেন পৱত্তসুত্তং নীহৰিত্ৱা পুচ্ছাৱিচযো ৱিভজেতব্বো, এৱং অজিতসুত্তে (সু. নি. ১০৩৮ আদযো; চূড়নি. ৱত্থুগাথা ৫৭ আদযো, অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১ আদযো) ৱুত্তৱিস্সজ্জনৱিচযানুসাৰেন সুত্তন্তৰেসুপি ৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তসুত্তং নীহৰিত্ৱা ৱিস্সজ্জনৱিচযো ৱিভজেতব্বো.
পুচ্ছাৱিস্সজ্জনৱিচযা আচৰিযেন ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমো সুত্তঅনুগীতিৱিচযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সুত্তস্স চ অনুগীতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সুত্তস্সাতি নীহৰিতসুত্তস্স. অনুগীতীতি সুত্তন্তৰদেসনাসঙ্খাতা অনুগীতি. অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ সমানেতব্বাতি তস্সা অনুগীতিযা অত্থতো, ব্যঞ্জনতো চ সংৱণ্ণেতব্বসুত্তেন সমানা সদিসী কাতব্বা, তস্মিং ৱা সংৱণ্ণিযমানসুত্তে অনুগীতি সুত্তত্থতো, ব্যঞ্জনতো চ সমানেতব্বা. ‘‘অত্থতো অসমানে কো নাম দোসো আপজ্জেয্যা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা অত্থাপগতং হি ব্যঞ্জনং সম্ফপ্পলাপং ভৱতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘অত্থতো অসমানে দোসো ৱুত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ব্যঞ্জনতো অসমানে পন কো নাম দোসো আপজ্জতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দুন্নিক্খিত্তস্স পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি দুন্নযো ভৱতী’’তি ৱুত্তং. তস্মা সদোসত্তা অনুগীতিযা ৱা সুত্তেন অত্থব্যঞ্জনূপেতং সঙ্গাযিতব্বং.
অনুগীতিৱিচযো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমো সুত্তস্স ৱিচযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা সুত্তঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সুত্তঞ্চাতি নিদ্ধাৰিতসুত্তঞ্চ. ‘‘ইদং নিদ্ধাৰিতসুত্তং নাম ভগৱতা ৱুত্তং আহচ্চৱচনং কিং, উদাহু সঙ্গাযন্তেহি ৱুত্তং অনুসন্ধিৱচনং কি’’ন্তি পৱিচিনিতব্বং, ‘‘ইদং নিদ্ধাৰিতসুত্তং নীতত্থং কিং, উদাহু নেয্যত্থং কি’’ন্তি পৱিচিনিতব্বং, ‘‘ইদং নিদ্ধাৰিতসুত্তং সংকিলেসভাগিযং কিং, উদাহু ৱাসনাভাগিযং কি’’ন্তি পৱিচিনিতব্বং, ‘‘ইদং নিদ্ধাৰিতসুত্তং নিব্বেধভাগিযং কিং, উদাহু অসেক্খভাগিযং কি’’ন্তি পৱিচিনিতব্বং. এৱং পৱিচিনিত্ৱা যদি আহচ্চৱচনং ভৱে, এৱং সতি ‘‘আহচ্চৱচন’’ন্তি নিদ্ধাৰেত্ৱা গহেতব্বং. যদি অসেক্খসুত্তং ভৱে, এৱং সতি ‘‘অসেক্খসুত্ত’’ন্তি নিদ্ধাৰেত্ৱা গহেতব্বং, ঞাতন্তি অত্থো.
‘‘সুত্তং পৱিচিনিত্ৱা সুত্তস্স অত্থভূতানি সব্বানি সচ্চানি নিদ্ধাৰেত্ৱা কত্থ পদেসে পস্সিতব্বানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা পুচ্ছং ঠপেত্ৱা ইমস্মিং পদেসে পস্সিতব্বানীতি দস্সেতুং ‘‘কুহিং ইমস্স সুত্তস্স সব্বানি…পে… পৰিযোসানে’’তি ৱুত্তং. তত্থ ইমস্স সুত্তস্সাতি যং সুত্তং ৱিচিনিতুং নিদ্ধাৰিতং, ইমস্স সুত্তস্স চতুসচ্চৱিনিমুত্তস্স সুত্তত্থস্স অভাৱতো সব্বানি সচ্চানি তস্সেৱ সুত্তস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসানে পস্সিতব্বানীতি অত্থো.
যথাৱুত্তং সুত্তৱিচযং নিগমেন্তো ‘‘এৱং সুত্তং পৱিচেতব্ব’’ন্তি আহ. ‘‘ন যথাৱুত্তপুচ্ছাদীনং পৱিচেতব্বভাৱো অম্হেহি জানিতব্বো সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বভাৱতো ‘‘তেনাহ…পে… অনুগীতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ তেন যথাৱুত্তপুচ্ছাদীনং ৱিচেতব্বভাৱেন আযস্মা মহাকচ্চানো ‘‘যং পুচ্ছিতঞ্চ…পে… অনুগীতী’’তিআদিকং যং ৱচনং আহ, তেন ৱচনেন ৱিচেতব্বভাৱো তুম্হেহি জানিতব্বো সদ্দহিতব্বোৱাতি ৱুত্তং হোতি.
‘‘যথাৱুত্তপ্পকাৰো চ ৱিচযো হাৰো পৰিপুণ্ণো কিং, উদাহু অঞ্ঞোপি নিদ্ধাৰেত্ৱা যোজেতব্বো অত্থি কি’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো ৱিচযো হাৰো’’তি ৱুত্তং. তত্থ পুচ্ছাৱিচযৱিস্সজ্জনৱিচযপুব্বাপৰৱিচযঅনুগীতিৱিচযসুত্তৱিচযা সৰূপতো ৱিভত্তা, তেহি অৱসেসো অস্সাদাদিৱিচযোপি যথাৰহং নিদ্ধাৰেত্ৱা যুত্তো যুঞ্জিতব্বোতি অধিপ্পাযো.
ইতি ৱিচযহাৰৱিভঙ্গে সত্তিবলানুৰূপা ৰচিতা
ৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.
পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসাৰেন গম্ভীৰত্থো ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা গহেতব্বোতি.