২. ৱিচযহাৰসম্পাতৱিভাৱনা
৫৩. যেন দেসনাহাৰসম্পাতেন অস্সাদাদযো আচৰিযেন ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, সো দেসনাহাৰসম্পাতো পৰিপুণ্ণো, ‘‘কতমো ৱিচযহাৰসম্পাতো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো ৱিচযো হাৰসম্পাতো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু দেসনাহাৰসম্পাতাদীসু সোড়সসু হাৰসম্পাতেসু কতমো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ৱিচযহাৰসম্পাতো নামাতি পুচ্ছতি. ইমেসু ধম্মেসু অযং ধম্মো যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন ৱিচযিতব্বো, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ৱিচযহাৰসম্পাতো নামাতি নিযমেত্ৱা ৱিভজিতুং ‘‘তত্থ তণ্হা’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন –
‘‘এৱং দেসনাহাৰসম্পাতং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিচযহাৰসম্পাতং দস্সেন্তো যস্মা দেসনাহাৰপদত্থৱিচযো ৱিচযহাৰো, তস্মা দেসনাহাৰে ৱিপল্লাসহেতুভাৱেন নিদ্ধাৰিতায তণ্হায কুসলাদিৱিভাগপৱিচযমুখেন ৱিচযহাৰসম্পাতং দস্সেতুং ‘তত্থ তণ্হা দুৱিধা’তিআদি আৰদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৩) –
ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং ‘‘অৰক্খিতেন চিত্তেনা’’তিআদিসুত্তত্থে দেসনাহাৰসম্পাতেন সংৱণ্ণিতে অকুসলধম্মে ‘‘তণ্হা’’তি নিদ্ধাৰিতা সব্বতণ্হা. কুসলাপীতি চতুভূমকে কুসলে উদ্দিস্স পৱত্তা তণ্হাপি. অকুসলাপীতি অকুসলধম্মে উদ্দিস্স পৱত্তা তণ্হাপীতি দুৱিধা হোতীতি ৱিচযিতব্বা. তেন ৱুত্তং টীকাযং – ‘‘কুসলধম্মাৰম্মণাতি কুসলধম্মে উদ্দিস্স পৱত্তমত্তং সন্ধায ৱুত্তং, ন তেসং আৰম্মণপচ্চযতং, ইধ ‘কুসলা ধম্মা’তি লোকুত্তৰধম্মানম্পি অধিপ্পেতত্তা’’তি.
‘‘কুসলা তণ্হা কিংগামিনী, অকুসলা তণ্হা কিং গামিনী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অকুসলা সংসাৰগামিনী’’তিআদি ৱুত্তং. অথ ৱা ‘‘কতমো কুসলাকুসলতণ্হানং ৱিসেসো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অকুসলা সংসাৰগামিনী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘তণ্হা নাম সংসাৰগামিনী হোতু, কথং অপচযগামিনী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘পহানতণ্হা’’তি ৱুত্তং, পহানস্স হেতুভূতা তণ্হা পহানতণ্হাতি অত্থো, পহাতব্বতণ্হং আগম্ম যং পহানং পৱত্তেতব্বং, তেন পৱত্তেতব্বেন পহানেন অপচযং গচ্ছতীতি ৱুত্তং হোতি.
‘‘কিং পন তণ্হাযেৱ কুসলাকুসলাতি দুব্বিধা, উদাহু অঞ্ঞোপি কুসলাকুসলাতি দুব্বিধো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘মানোপী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘কতমো মানো কুসলো, কতমো মানো অকুসলো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যং মানং নিস্সায মানং পজহতি, অযং মানো কুসলো. যো পন মানো দুক্খং নিব্বত্তযতি, অযং মানো অকুসলো’’তি ৱুত্তং. তত্থ যং মানং…পে… কুসলোতি যং মানং নিস্সায উপনিস্সায পহানং পৱত্তিতং, তেন পহানেন সন্তানে উপ্পজ্জনাৰহং মানং পজহতি, অযং উপনিস্সযপচ্চযভূতো মানো ফলূপচাৰেন কুসলো. যো পন…পে… অকুসলোতি যো পন মানো পৰহিংসনাদিৱসেন পৱত্তমানো হুত্ৱা অত্তনো চ পৰস্স চ দুক্খং নিব্বত্তযতি, অযং মানো অকুসলোতি ৱিচযিত্ৱা ৱেদিতব্বো.
‘‘সংসাৰাপচযগামিনীসু তাসু তণ্হাসু কতমা অপচযগামিনী তণ্হা কুসলা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘কুসলা’’তি ৱুত্তায তণ্হায সৰূপং দস্সেতুং ‘‘তত্থ যং নেক্খম্মসিত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তাসু সংসাৰাপচযগামিনীসু তণ্হাভূতাসু কুসলাকুসলাসু. অযং তণ্হা কুসলাতি সম্বন্ধো. ‘‘অৰিযা পুগ্গলা সন্তং আযতনং যং অৰিযফলধম্মং সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তি, তং আযতনং অৰিযফলধম্মং অহং কুদাস্সু সচ্ছিকত্ৱা ৱিহৰিস্স’’ন্তি পত্থযন্তস্স তস্স কুলপুত্তস্স তস্মিং অৰিযফলে পিহা উপ্পজ্জতি, পিহাপচ্চযা যং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, ইদং দোমনস্সং ‘‘নেক্খম্মসিত’’ন্তি ৱুচ্চতি. অযং অৰিযফলে পিহাসঙ্খাতা তণ্হা কুসলা অনৱজ্জা অনৱজ্জঅৰিযফলধম্মং উদ্দিস্স পৱত্তত্তাতি ৱিচযিতব্বং.
‘‘কথং পৱত্তা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘ৰাগৱিৰাগা’’তিআদি ৱুত্তং. যা ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তি পত্তব্বা. তদাৰম্মণা তং চেতোৱিমুত্তিং আগম্ম পৱত্তা তণ্হা কুসলা অনৱজ্জা, যা অৱিজ্জাৱিৰাগা পঞ্ঞাৱিমুত্তি পত্তব্বা, তদাৰম্মণা তং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং আগম্ম পৱত্তা তণ্হা কুসলা অনৱজ্জাতি ৱিচযিতব্বা. তায পঞ্ঞাৱিমুত্তিযা ৱসেন ভগৱতা –
‘‘তস্মা ৰক্খিতচিত্তস্স, সম্মাসঙ্কপ্পগোচৰো;
সম্মাদিট্ঠিপুৰেক্খাৰো, ঞত্ৱান উদযব্বযং;
থিনমিদ্ধাভিভূ ভিক্খু, সব্বা দুগ্গতিযো জহে’’তি. (উদা. ৩২; নেত্তি. ৩১, ৬৫, ৭৮) –
গাথাযং ‘‘সব্বা দুগ্গতিযো জহে’’তি পদং ৱুত্তং, ‘‘তস্সা পঞ্ঞাৱিমুত্তিযা যো পৱিচযো কাতব্বো, কতমো সো পৱিচযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তস্সা কো পৱিচযো’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সা পঞ্ঞাৱিমুত্তিযা কো পৱিচযোতি চে পুচ্ছেয্য ‘‘অট্ঠ মগ্গঙ্গানি – সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাৱাচা সম্মাকম্মন্তো সম্মাআজীৱো সম্মাৱাযামো সম্মাসতি সম্মাসমাধী’’তি পৱিচযো ৱেদিতব্বো. ‘‘সো পৱিচযো কত্থ দট্ঠব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো কত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. সো পঞ্ঞাৱিমুত্তিযা পৱিচযো কত্থ কস্মিং ধম্মে দট্ঠব্বোতি পুচ্ছতি. চতুত্থে ঝানে পাৰমিতায উক্কংসগতায চতুত্থজ্ঝানভাৱনায সো পৱিচযো দট্ঠব্বো.
‘‘চতুত্থে ঝানে পাৰমিতাযা’’তি ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘চতুত্থে হি ঝানে’’তিআদি ৱুত্তং. যো সো চতুত্থজ্ঝানলাভী পুগ্গলো চতুত্থে ঝানে পৰিসুদ্ধং পৰিযোদাতং অনঙ্গণং ৱিগতূপক্কিলেসং মুদু কম্মনিযং ঠিতং আনেঞ্জপ্পত্তং, ইতি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং চিত্তং ভাৱযতি, সো চতুত্থজ্ঝানলাভী পুগ্গলো তত্থ চতুত্থে ঝানে অট্ঠৱিধং ৱিজ্জাচৰণং অধিগচ্ছতি. কতমং অট্ঠৱিধং? ছ অভিঞ্ঞা, দ্ৱে চ ৱিসেসে ৱা অধিগচ্ছতীতি যোজনা. ইদ্ধিৱিধাদযো পঞ্চ, লোকিযাভিঞ্ঞা চেৱ অৰহত্তমগ্গপঞ্ঞা চাতি ছ অভিঞ্ঞা. মনোমযিদ্ধি চেৱ ৱিপস্সনাঞাণঞ্চাতি দ্ৱে চ ৱিসেসা হোন্তি.
‘‘তং চতুত্থজ্ঝানচিত্তং কুতো পৰিসুদ্ধং…পে… কুতো আনেঞ্জপ্পত্ত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তং চিত্তং যতো পৰিসুদ্ধ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তং চিত্তং যতো উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিভাৱতো পৰিসুদ্ধং, ততো উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিভাৱতো পৰিযোদাতং হোতি. সুখাদীনং পচ্চযঘাতেন যতো ৱীতৰাগাদিঅনঙ্গণভাৱতো অনঙ্গণং, ততো ৱীতৰাগাদিঅনঙ্গণভাৱতো ৱিগতূপক্কিলেসং. যতো সুভাৱিতভাৱতো মুদু, ততো সুভাৱিতভাৱতো কম্মনিযং. যতো পৰিসুদ্ধাদীসু ঠিতভাৱতো ঠিতং, ততো পৰিসুদ্ধাদীসু ঠিতভাৱতো আনেঞ্জপ্পত্তং হোতীতিপি যোজনা যুত্তা অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৩) যুগড়তো আগতত্তা. সদ্ধাৱীৰিযসতিসমাধিপঞ্ঞাওভাসেহি পৰিগ্গহিতভাৱতো আনেঞ্জপ্পত্তং. সদ্ধায হি পৰিগ্গহিতং চিত্তং পটিপক্খে অস্সদ্ধিযে ন ইঞ্জতি ন চলতি, ৱীৰিযেন পৰিগ্গহিতং চিত্তং পটিপক্খে কোসজ্জে ন ইঞ্জতি, সতিযা পৰিগ্গহিতং চিত্তং পটিপক্খে পমাদে ন ইঞ্জতি, সমাধিনা পৰিগ্গহিতং চিত্তং পটিপক্খে উদ্ধচ্চে ন ইঞ্জতি, পঞ্ঞায পৰিগ্গহিতং চিত্তং পটিপক্খায অৱিজ্জায ন ইঞ্জতি, ওভাসগতং চিত্তং কিলেসন্ধকাৰে ন ইঞ্জতি. ইতি ইমেহি ছহি ধম্মেহি পৰিগ্গহিতং চতুত্থজ্ঝানচিত্তং আনেঞ্জপ্পত্তং হোতি. এৱং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতত্তা চতুত্থজ্ঝানচিত্তং ছন্নং অভিঞ্ঞাঞাণানঞ্চ মনোমযিদ্ধিৱিপস্সনাঞাণানঞ্চ অধিগমূপাযো হোতি, তস্মা সো পঞ্ঞাৱিমুত্তিপৰিচযো চতুত্থজ্ঝানে দট্ঠব্বোযেৱাতি সঙ্খেপত্থো. ৱিত্থাৰতো পন অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৩) ‘‘তত্থ উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিভাৱেনা’’তিআদিনা ৱা ‘‘অপৰো নযো’’তিআদিনা ৱা ৱুত্তোযেৱাতি অম্হেহি ন ৱুত্তো.
‘‘যেসং ৰাগাদিঅঙ্গণানং অভাৱেন অনঙ্গণং, যেসং অভিজ্ঝাদিউপক্কিলেসানং অভাৱেন ৱিগতূপক্কিলেসং, যায চিত্তস্স ঠিতিযা অভাৱেন ঠিতং, ইঞ্জনায অভাৱেন আনেঞ্জপ্পত্তং, তে ৰাগাদিঅঙ্গণাদযো কতমায পক্খা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ অঙ্গণা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু ৰাগাদিঅঙ্গণাদীসু অঙ্গণা চ ৰাগাদিঅঙ্গণা চ উপক্কিলেসা অভিজ্ঝাদিউপক্কিলেসা চ সন্তি, তদুভযং ৰাগাদিঅঙ্গণঅভিজ্ঝাদিউপক্কিলেসদ্ৱযং তণ্হাপক্খো ৰাগাদিঅঙ্গণানং তণ্হাসভাৱত্তা, অভিজ্ঝাদিউপক্কিলেসানঞ্চ তণ্হায অনুলোমত্তা. যা ইঞ্জনা ফন্দনা যা চ চিত্তস্স অট্ঠিতি অনৱট্ঠানং অত্থি, অযং ইঞ্জনা অট্ঠিতি দিট্ঠিপক্খো ইঞ্জনায চ অট্ঠিতিযা চ মিচ্ছাভিনিৱেসহেতুভাৱতোতি পৱিচযো কাতব্বো.
‘‘কিং পন চতুত্থজ্ঝানচিত্তং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতত্তাযেৱ ছন্নং অভিঞ্ঞাঞাণানঞ্চ মনোমযিদ্ধিৱিপস্সনাঞাণানঞ্চ অধিগমূপাযো হোতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘চত্তাৰি ইন্দ্ৰিযানী’’তি ৱুত্তং. ‘‘তস্স চতুত্থজ্ঝানলাভিনো, দুক্খিন্দ্ৰিযং দোমনস্সিন্দ্ৰিযং সুখিন্দ্ৰিযং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং ইতি চত্তাৰিন্দ্ৰিযানি চতুত্থজ্ঝানে নিৰুজ্ঝন্তি, তস্স চতুত্থজ্ঝানলাভিনো উপেক্খিন্দ্ৰিযং অৱসিট্ঠং ভৱতি, তস্মাপি চতুত্থজ্ঝানচিত্তং ৱুত্তপ্পকাৰানং অট্ঠন্নং ঞাণানং অধিগমূপাযো হোতি, সো চ অধিগমূপাযভাৱো চিণ্ণৱসীভাৱস্সেৱ ভৱেয্য, কথং চতুত্থজ্ঝানমত্তলাভিনো চিণ্ণৱসীভাৱো সিযা’’তি ৱত্তব্বত্তা সো চতুত্থজ্ঝানলাভী চতুত্থজ্ঝানেযেৱ অট্ঠত্ৱা অৰূপসমাপত্তিযোপি এৱং কত্ৱা নিব্বত্তেতি ভাৱেতি, তস্মা চিণ্ণৱসীভাৱো হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সো উপৰিমং সমাপত্তি’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৩) ৱিত্থাৰতো ৱুত্তো, তস্মা যোজনমত্তং কৰিস্সাম.
সো ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানলাভী যোগাৱচৰো ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানসমাপত্তিতো উপৰিমং আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং সন্ততো সন্ততৰতো মনসি কৰোতি. যথাৱুত্তং উপৰিমং সমাপত্তিং সন্ততো মনসি কৰোতো তস্স চতুত্থজ্ঝানলাভিনো যোগাৱচৰস্স চতুত্থজ্ঝানে সঞ্ঞা সঞ্ঞাপধানা সমাপত্তি ওড়াৰিকা ৱিয হুত্ৱা সণ্ঠহতি, পটিঘসঞ্ঞা চ উক্কণ্ঠা অনভিৰতি হুত্ৱা সণ্ঠহতি, সো যথাৱুত্তেন ৱিধিনা মনসি কৰোন্তো যোগাৱচৰো সব্বসো নিৰৱসেসতো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘‘আকাসং অনন্ত’’ন্তি মনসি কত্ৱা পৱত্তমানং আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. ৰূপসঞ্ঞা ৰূপাৱচৰসঞ্ঞা পঞ্চৱিধঅভিঞ্ঞাভিনীহাৰো হোতি. নানত্তসঞ্ঞা নানাৰম্মণেসু ৱোকাৰো অকুসলো পৱত্ততি. এৱং ৰূপাৱচৰজ্ঝানে আদীনৱদস্সী হুত্ৱা তা ৰূপসঞ্ঞানানত্তসঞ্ঞাযো আৰম্মণে সমতিক্কমতি, অস্স যোগাৱচৰস্স পটিঘসঞ্ঞা চ অব্ভত্থং গচ্ছতি. এৱং ইমিনা ৱুত্তনযেন সমতিক্কমেন সমাহিতস্স, সন্তৱুত্তিনা অৰূপাৱচৰসমাধিনা সমাহিতস্স যোগাৱচৰস্স ওভাসো ৰূপাৱচৰজ্ঝানোভাসো অন্তৰধাযতি. ৰূপানং কসিণৰূপানং ঝানচক্খুনা দস্সনঞ্চ অন্তৰধাযতীতি যোজনা.
‘‘যেন সমাধিনা সমাহিতস্স, সমাহিতস্স ওভাসো চ ৰূপানং দস্সনঞ্চ অন্তৰধাযতি, সো সমাধি কিত্তকেহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো, কথং পচ্চৱেক্খিতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো সমাধী’’তিআদি ৱুত্তং. সো সমাধীতি যেন ৰূপাৰূপাৱচৰসমাধিনা সমাহিতো, সো দুৱিধোপি সমাধি অনভিজ্ঝাব্যাপাদৱীৰিযাৰম্ভেহি তীহি উপকাৰকঙ্গেহি চ পস্সদ্ধিসতীহি দ্ৱীহি পৰিক্খাৰঙ্গেহি চ অৱিক্খিত্তেন একেন সভাৱঙ্গেন চ ছহি অঙ্গেহি সমন্নাগতোতি পচ্চৱেক্খিতব্বো পুনপ্পুনং চিন্তেতব্বো সল্লক্খেতব্বো. ‘‘কথং কত্থ পচ্চৱেক্খিতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অনভিজ্ঝাসহগতং মে মানসং সব্বলোকে’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘তেসু ছসু অঙ্গেসু কিত্তকো সমথো, কিত্তকা ৱিপস্সনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা এত্তকো সমথো, এত্তকা ৱিপস্সনাতি ৱিভজিতুং ‘‘তত্থ যঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং.
৫৪. ‘‘পঞ্ঞাৱিমুত্তী’’তি ৱুত্তস্স অৰহত্তফলস্স সমাধিস্স সমথৱিপস্সনাসঙ্খাতা পুব্বভাগপটিপদা সমাধিমুখেন আচৰিযেন ৱিভত্তা, ‘‘তায পটিপদায লভিতব্বো অৰহত্তফলসমাধি কিত্তকেন ৱেদিতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো সমাধি পঞ্চৱিধেন ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং. যো অৰহত্তফলসমাধি সমথৱিপস্সনাপটিপদায লভিতব্বো, সো অৰহত্তফলসমাধি পঞ্চৱিধেন ঞাণদস্সনেন ৱেদিতব্বো.
‘‘কথং পঞ্চৱিধঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিতং ভৱতী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘অযং সমাধী’’তিআদি ৱুত্তং. অযং অৰহত্তফলসমাধি অপ্পিতপ্পিতক্খণে ফলসমাপত্তিসুখত্তা পচ্চুপ্পন্নসুখো হোতি, ইতি পচ্চৱেক্খন্তস্স অস্স অৰহতো পচ্চত্তমেৱ ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিতং ভৱতি. অযং অৰহত্তফলসমাধি আযতিং সমাপজ্জিতব্বস্স অৰহত্তফলসমাধিস্স উপনিস্সযপচ্চযত্তা আযতিং সুখৱিপাকো হোতি, ইতি পচ্চৱেক্খন্তস্স…পে… ভৱতি. অযং অৰহত্তফলসমাধি কিলেসঅৰীহি আৰকত্তা অৰিযো, কামামিসৱট্টামিসলোকামিসানং অভাৱতো নিৰামিসো চ হোতি, ইতি পচ্চৱেক্খন্তস্স…পে… ভৱতি. অযং অৰহত্তফলসমাধি অকাপুৰিসেহি সম্মাসম্বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকবুদ্ধেহি সেৱিতব্বত্তা অকাপুৰিসসেৱিতো হোতি, ইতি পচ্চৱেক্খন্তস্স…পে… ভৱতি. অযং অৰহত্তফলসমাধি অঙ্গসন্তকিলেসদৰথসন্তত্তা সন্তো চেৱ দিৱসম্পি সমাপজ্জন্তস্স অতিত্তিকৰণতো পণীতো চ পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসেন অৰহতা পুগ্গলেন লদ্ধত্তা পটিপ্পস্সদ্ধিলদ্ধো চ অৰহত্তমগ্গসমাধিসঙ্খাতেন একোদিভাৱেন অধিগতত্তা একোদিভাৱাধিগতো চ সসঙ্খাৰেন সপযোগেন অধিগতত্তা, নীৱৰণাদিপচ্চনীকধম্মে নিগ্গয্হ অনধিগতত্তা, অঞ্ঞে কিলেসে ৱাৰেত্ৱা অনধিগতত্তা, অৰহত্তমগ্গফলভাৱেনেৱ পৱত্তত্তা নসসঙ্খাৰনিগ্গয্হৱাৰিতগতো হোতি, ইতি পচ্চৱেক্খন্তস্স অস্স অৰহতো পচ্চত্তমেৱ ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিতং ভৱতীতি পঞ্চৱিধেন ঞাণদস্সনেন সো অৰহত্তফলসমাধি ৱিচযিত্ৱা ৱেদিতব্বোতি.
‘‘পচ্চুপ্পন্নসুখাদীসু সমাধীসু কিত্তকো সমথো, কিত্তকা ৱিপস্সনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যো চ সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো’’তিআদি ৱুত্তং. সমথো, ৱিপস্সনাতি চ অৰহত্তফলসমথৱিপস্সনাৱ অধিপ্পেতা, ন পুব্বভাগসমথৱিপস্সনাতি. অৰহত্তফলসমাধি পঞ্চৱিধেন ৱেদিতব্বোতি আচৰিযেন ৱুত্তো, ‘‘তস্স অৰহত্তফলসমাধিস্স পুব্বভাগপটিপদাযং ৱুত্তো সমাধি কিত্তকেন ৱেদিতব্বো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো সমাধি পঞ্চৱিধেন ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং. যো ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানসমাধি পুব্বভাগপটিপদাযং ৱুত্তো, সো ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানসমাধি পঞ্চৱিধেন পকাৰেন ৱেদিতব্বো. ‘‘কতমেনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘পীতিফৰণতা’’তিআদি ৱুত্তং. পঠমদুতিযজ্ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফৰণতা হোতি. পঠমদুতিযততিযজ্ঝানেসু পঞ্ঞা সুখফৰণতা হোতি. চতুত্থজ্ঝানে চেতোপৰিযপঞ্ঞা চেতোফৰণতা হোতি. দিব্বচক্খুপঞ্ঞা আলোকফৰণতা হোতি. ঝানং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পৱত্তমানপঞ্ঞা পচ্চৱেক্খণানিমিত্তং হোতি. ইতি পঞ্চৱিধেন পঞ্ঞাপকাৰেন ৱিচযিত্ৱা ৱেদিতব্বোতি. ‘‘তেসু পঞ্চৱিধেসু পকাৰেসু কিত্তকো সমথো, কিত্তকা ৱিপস্সনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যো চ পীতিফৰণো’’তিআদি ৱুত্তং.
৫৫. সম্পযোগৱসেন সমাধি আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং আৰম্মণৱসেন ৱিভত্তো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দস কসিণাযতনানী’’তিআদি ৱুত্তং. ইমেহি দসহি আৰম্মণেহি কসিণেহিপি সমাধি ৱিচিনিত্ৱা ৱেদিতব্বোতি. ‘‘তেসু দসসু কিত্তকো সমথো, কিত্তকা ৱিপস্সনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. কসিণন্তি চ কসিণমণ্ডলম্পি পৰিকম্মম্পি পটিভাগনিমিত্তম্পি তস্মিং পটিভাগনিমিত্তে উপ্পন্নজ্ঝানম্পি ৱুচ্চতি, ইধ পন সসম্পযুত্তজ্ঝানমেৱ অধিপ্পেতং.
‘‘কিং পন ৱুত্তপ্পকাৰো সমাধিযেৱ সমথৱিপস্সনায যোজেতব্বো, উদাহু অঞ্ঞোপি যোজেতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা সতিপট্ঠানাদিপুব্বভাগপটিপদাভেদেন অনেকভেদভিন্নো নিৰৱসেসো অৰিযমগ্গোপি ৱিচযিত্ৱা যোজেতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘এৱং সব্বো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ এৱন্তি মযা ৱুত্তনযেন ৱুত্তনযানুসাৰেন সব্বো নিৰৱসেসো সতিপট্ঠানাদিপুব্বভাগপটিপদাভেদেন অনেকভেদভিন্নো অৰিযো মগ্গো যোজেতব্বো. কথং? যেন যেন অনভিজ্ঝাদিআকাৰেন পচ্চুপ্পন্নসুখতাদিআকাৰেন সমাধি মযা ৱুত্তো, তেন তেন অনভিজ্ঝাদিআকাৰেন পচ্চুপ্পন্নসুখতাদিআকাৰেন যো যো অৰিযমগ্গো সমথেন যোজেতুং সম্ভৱতি, সো সো অৰিযমগ্গো সমথেন ৱিচযিত্ৱা যোজযিতব্বো. যো যো অৰিযমগ্গো ৱিপস্সনায যোজেতুং সম্ভৱতি, সো সো অৰিযমগ্গো ৱিপস্সনায যোজযিত্ৱা যোজযিতব্বোতি অত্থো গহেতব্বো.
‘‘যেহি সমথাধিট্ঠানেহি ৱিপস্সনাধম্মেহি যোজযিতব্বো, তে সমথাধিট্ঠানা ৱিপস্সনাধম্মা কতমেহি ধম্মেহি সঙ্গহিতা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তে তীহি ধম্মেহি সঙ্গহিতা অনিচ্চতায দুক্খতায অনত্ততাযা’’তি ৱুত্তং, তে সমথাধিট্ঠানা ৱিপস্সনাধম্মা ‘‘অনিচ্চতায পঞ্ঞায দুক্খতায পঞ্ঞায অনত্ততায পঞ্ঞাযা’’তি তীহি অনুপস্সনাধম্মেহি সঙ্গহিতা গণ্হিতাতি অত্থো. অনিচ্চতাদিনা সহচৰণতো অনুপস্সনাপঞ্ঞাপি ‘‘অনিচ্চতা দুক্খতা অনত্ততা’’তি ৱুচ্চতি.
‘‘যো যোগী পুগ্গলো সমথাধিট্ঠানং ৱিপস্সনং ভাৱযমানো হোতি, সো যোগী পুগ্গলো কিং ভাৱযতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো সমথৱিপস্সনং ভাৱযমানো’’তিআদি ৱুত্তং.
সমথৱিপস্সনাদীনি ভাৱযমানো পুগ্গলো ৰাগচৰিতো দোসচৰিতো মোহচৰিতোতি তিৱিধো, ‘‘তত্থ কতমো পুগ্গলো কতমেন কতমেন ৱিমোক্খমুখেন নিয্যাতি, কতমাযং কতমাযং সিক্খন্তো, কতমং কতমং পজহন্তো, কতমং কতমং অনুপগচ্ছন্তো, কতমং কতমং পৰিজানন্তো, কতমং কতমং পৱাহেন্তো, কতমং কতমং নিদ্ধুনন্তো, কতমং কতমং ৱমেন্তো, কতমং কতমং নিব্বাপেন্তো, কতমং কতমং উপ্পাটেন্তো, কতমং কতমং ৱিজটেন্তো নিয্যাতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ৰাগচৰিতো পুগ্গলো’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ইদানি যেসং পুগ্গলানং যত্থ সিক্খন্তানং ৱিসেসতো নিয্যানমুখানি, যেসঞ্চ কিলেসানং পটিপক্খভূতানি তীণি ৱিমোক্খমুখানি, তেহি সদ্ধিং তানি দস্সেতুং ‘ৰাগচৰিতো’তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. তস্সত্থোপি অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৫) ৱুত্তোযেৱ.
‘‘কস্মা তীণি ৱিমোক্খমুখানি ভাৱযন্তো তযো খন্ধে ভাৱযতী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তত্থ সুঞ্ঞতৱিমোক্খমুখ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু তীসু ৱিমোক্খমুখেসু. সুঞ্ঞতৱিমোক্খমুখং পঞ্ঞাক্খন্ধো অনত্তানুপস্সনায পঞ্ঞাপধানত্তা. অনিমিত্তৱিমোক্খমুখং সমাধিক্খন্ধো অনিচ্চানুপস্সনায সমাধিপধানত্তা. অপ্পণিহিতৱিমোক্খমুখং সীলক্খন্ধো দুক্খানুপস্সনায সীলপধানত্তা. ইতি তীহি ৱিমোক্খমুখেহি তিণ্ণং খন্ধানং সঙ্গহিতত্তা তীণি ৱিমোক্খমুখানি ভাৱযন্তো সো যোগী পুগ্গলো তযো খন্ধে ভাৱযতিযেৱাতি পঞ্ঞাপধানাদিভাৱো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৫) ৱুত্তো. তযো খন্ধে ভাৱযন্তো অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৱযতি. ‘‘কস্মা ভাৱযতী’’তি ৱত্তব্বত্তা কাৰণং দস্সেতুং ‘‘তত্থ যা’’তিআদি ৱুত্তং.
তিণ্ণং খন্ধানং অৰিযঅট্ঠঙ্গিকমগ্গভাৱো ৱিভত্তো, অম্হেহি চ জানিতো, ‘‘কথং সমথৱিপস্সনাভাৱো জানিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা তিণ্ণং খন্ধানং সমথৱিপস্সনাভাৱং দস্সেতুং ‘‘তত্থ সীলক্খন্ধো চা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘যো যোগী পুগ্গলো সমথৱিপস্সনং ভাৱেতি, তস্স যোগিনো পুগ্গলস্স ভৱঙ্গানি কতমং ভাৱনং গচ্ছন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যো সমথৱিপস্সনং ভাৱেতি, তস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. কাযো চ চিত্তঞ্চ দ্ৱে ভৱঙ্গানি উপপত্তিভৱস্স অঙ্গানি ভাৱনং ৱড্ঢনং গচ্ছন্তি. সীলঞ্চ সমাধি চ দ্ৱে পদানি দ্ৱে পাদা ভৱনিৰোধগামিনী পটিপদা ভাৱনং ৱড্ঢনং গচ্ছন্তি.
‘‘কথং গচ্ছন্তী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘সো হোতি ভিক্খূ’’তিআদি ৱুত্তং. ভাৱিতকাযোতি ভাৱিতো কাযো কাযআভিসমাচাৰিকো, কাযসংৱৰো ৱা যেন ভিক্খুনাতি ভাৱিতকাযো. সেসেসুপি এস নযো. কাযে কাযআভিসমাচাৰিকে, কাযসংৱৰে ৱা ভাৱিযমানে সতি সম্মাকম্মন্তো, সম্মাৱাযামো চ দ্ৱে ধম্মা ভাৱনং গচ্ছন্তি কাযসমাচাৰসীলত্তা. সীলে ৱাচাসংৱৰআজীৱসংৱৰৱসেন পৱত্তে সীলে ভাৱিযমানে সতি সম্মাৱাচা চ সম্মাআজীৱো চ দ্ৱে ধম্মা ভাৱনং গচ্ছন্তি ৱাচাদিসংৱৰসীলত্তা. চিত্তে চিত্তসংৱৰৱসেন পৱত্তে চিত্তে ভাৱিযমানে সতি সম্মাসতি চ সম্মাসমাধি চ দ্ৱে ধম্মা ভাৱনং গচ্ছন্তি চিত্তসংৱৰসীলত্তা. পঞ্ঞায ভাৱিযমানায সতি সম্মাদিট্ঠি চ সম্মাসঙ্কপ্পো চ দ্ৱে ধম্মা ভাৱনং গচ্ছন্তি সমানত্তা, উপকাৰকত্তা চ. সম্মাসঙ্কপ্পেন হি পুনপ্পুনং সঙ্কপ্পন্তস্স পঞ্ঞা ৱড্ঢতীতি.
‘‘সম্মাকম্মন্তো চ সম্মাৱাযামো চ দ্ৱে ধম্মা কাযৱসেনেৱ ৱিভত্তা ৱিচেতব্বা কিং, উদাহু চিত্তৱসেন ৱিভত্তা ৱিচেতব্বা কি’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যো চ সম্মাকম্মন্তো’’তিআদি ৱুত্তং. কাযসুচৰিতচেতনাভূতো যো চ সম্মাকম্মন্তো, তংসহিতো যো চ সম্মাৱাযামো সিযা কাযিকো, ৱিৰতিভূতো যো চ সম্মাকম্মন্তো, তংসহিতো যো চ সম্মাৱাযামো সিযা চেতসিকো, তত্থ তেসু কাযিকচেতসিকভূতেসু সম্মাকম্মন্তসম্মাৱাযামেসু যো সম্মাকম্মন্তসম্মাৱাযামো কাযসঙ্গহো, সো সম্মাকম্মন্তসম্মাৱাযামো কাযে কাযআভিসমাচাৰিকে, কাযসংৱৰে ৱা ভাৱিতে সতি ভাৱনং গচ্ছতি. যো সম্মাকম্মন্তসম্মাৱাযামো চিত্তসঙ্গহো, সো সম্মাকম্মন্তসম্মাৱাযামো চিত্তে চিত্তসংৱৰে ভাৱিতে সতি ভাৱনং গচ্ছতীতি যোজনা.
‘‘সমথৱিপস্সনং ভাৱযন্তো সো যোগী পুগ্গলো কিত্তকং অধিগমং গচ্ছতী’’তি ৱিচযিতব্বত্তা ‘‘সো সমথৱিপস্সনং ভাৱযন্তো’’তিআদি ৱুত্তং. পঞ্চৱিধং অৰিযমগ্গাধিগমং দস্সেতুং ‘‘খিপ্পাধিগমো চা’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৫) ৱিভত্তো. ‘‘কেন কতমো অধিগমো হোতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ সমথেনা’’তিআদি ৱুত্তং.
৫৬. ‘‘অৰক্খিতেন চিত্তেনা’’তিআদিসুত্তত্থো ৱেনেয্যানং অৰহত্তফলৱিমুত্তিমুখেন আচৰিযেন ৱিচযিতো ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘দেসকস্স দসবলসমন্নাগতস্স দস বলানি কথং ৱিচযিতব্বানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যো দেসযতি, সো দসবলসমন্নাগতো’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন –
‘‘ইতি মহাথেৰো ‘তস্মা ৰক্খিতচিত্তস্সা’তি গাথায ৱসেন অৰহত্তফলৱিমুত্তিমুখেন ৱিচযহাৰসম্পাতং নিদ্দিসন্তো, দেসনাকুসলতায অনেকেহি সুত্তপ্পদেসেহি তস্সা পুব্বভাগপটিপদায ভাৱনাৱিসেসানং ভাৱনানিসংসানঞ্চ ৱিভজনৱসেন নানপ্পকাৰতো ৱিচযহাৰং দস্সেত্ৱা, ইদানি দসন্নং তথাগতবলানম্পি ৱসেন তং দস্সেতুং ‘তত্থ যো দেসযতী’তিআদিমাহা’’তি –
ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু সমথৱিপস্সনং ভাৱযন্তেসু সাসিতব্বসাসকেসু. দসবলসমন্নাগতো যো দেসকো সত্থা ‘‘অৰক্খিতেন চিত্তেনা’’তিআদিধম্মং দেসেতি, ওৱাদেন সাৱকে ন ৱিসংৱাদযতি, তস্স দেসকস্স সত্থুনো দস বলানি ৱিচযিতব্বানীতি যোজনা.
‘‘কিন্তি দেসেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো তিৱিধ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তেসু দসসু তথাগতবলেসু ঠানাট্ঠানঞাণং পঠমং তথাগতবলং নাম, ‘‘তং বলং কথং ৱিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো তথা ওৱদিতো’’তিআদি ৱুত্তং. অত্থো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫৬) ৱুত্তো, পাড়িৱসেনপি পাকটো. ‘‘এতং ঠানং ন ৱিজ্জতী’’তি জাননং অট্ঠানঞাণং নাম, ‘‘এতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি জাননং ঠানঞাণং নামাতি ঠানাট্ঠানানং জাননঞাণং পঠমং তথাগতবলং ৱিচযিতব্বন্তি অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. (১)
৫৭. ঠানাট্ঠানঞাণং পঠমং তথাগতবলং আচৰিযেন ৱিচযিতং ৱিভত্তং অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কথং সব্বত্থগামিনিপটিপদাঞাণং দুতিযতথাগতবলং ৱিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি ঠানাট্ঠানতা’’তি ৱুত্তং. ‘‘অযং পটিপদা ইমস্মিং ভৱে গামিনী, অযং পটিপদা ইমস্মিং ভৱে গামিনী’’তি সব্বত্থ গামিনিযা পটিপদায জাননঞাণং সব্বত্থগামিনিপটিপদাঞাণং নামাতি সব্বত্থগামিনিপটিপদাঞাণং দুতিযং তথাগতবলং ৱিচযিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. (২)
৫৯. সব্বত্থগামিনিপটিপদাঞাণং দুতিযং তথাগতবলং আচৰিযেন ৱিচযিতং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কথং অনেকধাতুনানাধাতুঞাণং ততিযং তথাগতবলং ৱিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি সব্বত্থগামিনী পটিপদা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অযং ধাতু চ অযং ধাতু চ অনেকধাতু নাম, অযং ধাতু চ অযং ধাতু চ নানাধাতু নামা’’তি অনেকধাতুনানাধাতূনং জাননঞাণং অনেকধাতুনানাধাতুঞাণং নামাতি অনেকধাতুনানাধাতুঞাণং ততিযং তথাগতবলং ৱিচযিতব্বন্তি. (৩)
৬০. অনেকধাতুনানাধাতুঞাণং ততিযং তথাগতবলং আচৰিযেন ৱিচযিতং ৱিভত্তং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কথং সত্তানং নানাধিমুত্তিকতাঞাণং চতুত্থং তথাগতবলং ৱিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি অনেকধাতুনানাধাতুকস্স লোকস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ইমে সত্তা এৱং অধিমুত্তা, ইমে সত্তা এৱং অধিমুত্তা’’তি সত্তানং অধিমুচ্চনানং জাননঞাণং সত্তানং নানাধিমুত্তিকতাঞাণং নামাতি সত্তানং নানাধিমুত্তিকতাঞাণং চতুত্থং তথাগতবলং ৱিচযিতব্বন্তি. (৪)
সত্তানং নানাধিমুত্তিকতাঞাণং চতুত্থং তথাগতবলং আচৰিযেন ৱিভত্তং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কথং ৱিপাকৱেমত্ততাঞাণং পঞ্চমং তথাগতবলং ৱিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি তে যথাধিমুত্তা চা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘এৱং অধিমুত্তানং সত্তানং ইদং কম্মং কণ্হং, ইমস্স কণ্হকম্মস্স অযং ৱিপাকো. ইদং কম্মং সুক্কং, ইমস্স সুক্ককম্মস্স অযং ৱিপাকো’’তি এৱমাদীহি ৱিপাকানং নানত্তজাননঞাণং ৱিপাকৱেমত্ততাঞাণং নামাতি ৱিপাকৱেমত্ততাঞাণং পঞ্চমং তথাগতবলং ৱিচযিতব্বন্তি.
৬২. ৱিপাকৱেমত্ততাঞাণং পঞ্চমং তথাগতবলং আচৰিযেন ৱিচযিতং, অম্হেহি চ ঞাতং, ‘‘কথং ঝানানং সংকিলেসৱোদানৱুট্ঠানঞাণং ছট্ঠং তথাগতবলং ৱিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি তথা সমাদিন্নান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ‘‘এৱং সমাদিন্নানং কম্মানং ঝানানং ৱিমোক্খানং সমাধীনং সমাপত্তীনং অযং সংকিলেসো, ইদং ৱোদানং, ইদং ৱুট্ঠানং, এৱং সংকিলিস্সতি, এৱং ৱোদাযতি, এৱং ৱুট্ঠহতী’’তি ঝানানং সংকিলেসৱোদানৱুট্ঠানানং অনাৱৰণঞাণং ঝানানং সংকিলেসৱোদানৱুট্ঠানঞাণং নামাতি ঝানানং সংকিলেসৱোদানৱুট্ঠানঞাণং ছট্ঠং তথাগতবলং ৱিচযিতব্বন্তি. (৫)
৬৩. ঝানানং সংকিলেসঞাণং ছট্ঠং তথাগতবলং আচৰিযেন ৱিচযিতং, ‘‘কথং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তৱেমত্ততাঞাণং সত্তমং তথাগতবলং ৱিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি তস্সেৱ সমাধিস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘এৱং আধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্ৰিযানি, এৱং অকম্পিযট্ঠেন বলানী’’তি জাননেন সহ ‘‘অযং মুদিন্দ্ৰিযো, অযং মজ্ঝিন্দ্ৰিযো, অযং তিক্খিন্দ্ৰিযো’’তি পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযবলানং অমুদুমজ্ঝাধিমত্ততাজাননঞাণংঅমুদুমজ্ঝাধিমত্ততাজাননঞাণং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তৱেমত্ততাঞাণং নামাতি ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তৱেমত্ততাঞাণং সত্তমং তথাগতবলং ৱিচযিতব্বন্তি. (৬)
৬৪. ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণং সত্তমং তথাগতবলং আচৰিযেন ৱিচযিতং, ‘‘কথং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং অট্ঠমং তথাগতবলং ৱিচযিতব্বং, কথং দিব্বচক্খুঞাণং নৱমং তথাগতবলং ৱিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি তত্থ যং অনেকৱিহিত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ‘‘একং জাতি’’ন্তিআদিনা জাতিৱসেন ৱা ‘‘এৱংনামো’’তিআদিনা নামগোত্তৱণ্ণাহাৰসুখদুক্খপটিসংৱেদনায পৰিযন্তৱসেন ৱা সাকাৰস্স সউদ্দেসস্স অনেকৱিহিতপুব্বেনিৱাসস্স তংতংভৱস্স অসেসতো জাননঞাণং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং নামাতি পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং অট্ঠমং তথাগতবলং ৱিচযিতব্বন্তি. (৭)
চৱমানউপপজ্জমানহীনপণীতসুৱণ্ণদুব্বণ্ণসুগতদুগ্গতযথাকম্মূপগানং সত্তানং অসেসতো চুতূপপাতানং জাননঞাণং দিব্বচক্খুঞাণং নামাতি দিব্বচক্খুঞাণং নৱমং তথাগতবলং ৱিচযিতব্বন্তি. (৮-৯)
পুব্বেনিৱাসাদিঅট্ঠমনৱমং তথাগতবলং আচৰিযেন ৱিচযিতং ৱিভত্তং, ‘‘কথং সব্বাসৱক্খযঞাণং দসমং তথাগতবলং ৱিচযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি তত্থ য’’ন্তিআদি ৱুত্তং. বোধিমূলে সংকিলেসমাৰনিহনং ঞাণং উপ্পন্নং, ইদং কিলেসমাৰনিহনং ঞাণং সব্বাসৱক্খযঞাণং নামাতি সব্বাসৱক্খযঞাণং দসমং তথাগতবলং ৱিচযিতব্বন্তি অযং সঙ্খেপত্থো. ৱিত্থাৰতো পন পাড়িতো চ অট্ঠকথাতো চ যতিপোতানম্পি পাকটো ভৱেয্যাতি মঞ্ঞিত্ৱা ন দস্সিতো.(১০)
‘‘এত্তকোৱ ৱিচযহাৰসম্পাতো পৰিপুণ্ণো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো ৱিচযো হাৰসম্পাতো’’তি ৱুত্তং. যে যে সুত্তপ্পদেসত্থা ৱুত্তা, তে তে সুত্তপ্পদেসত্থা যেন যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতেন ৱিচযহাৰসম্পাতেন ৱিচযিতব্বা, সো সো সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতো ৱিচযহাৰসম্পাতো নিযুত্তো যথাৰহং নীহৰিত্ৱা যুজ্জিতব্বোতি অত্থো গহেতব্বোতি.
ইতি ৱিচযহাৰসম্পাতে সত্তিবলানুৰূপা ৰচিতা
ৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.
পণ্ডিতেহি পন…পে… গহেতব্বোতি.