১. দেসনাহাৰসম্পাতৱিভাৱনা
৫২. যেন যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতেন দেসনাহাৰৱিভঙ্গাদিহাৰৱিভঙ্গেন অস্সাদাদযো নানাসুত্তত্থা ৱিভত্তা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতো দেসনাহাৰৱিভঙ্গাদিহাৰৱিভঙ্গো পৰিপুণ্ণো.
‘‘সোড়স হাৰা পঠমং, দিসালোচনতো দিসা ৱিলোকেত্ৱা;
সঙ্খিপিয অঙ্কুসেন হি, নযেহি তীহি নিদ্দিসে সুত্ত’’ন্তি. (নেত্তি. ৪ নযসঙ্খেপ) –
গাথা নিদ্দেসৱাৰে আচৰিযেন ৱুত্তা, তস্সা গাথায নিদ্দেসো হাৰৱিভঙ্গৱাৰস্স আদিম্হি ন ৱিভত্তো, ‘‘কুহিঞ্চি ৱিভত্তো, হাৰসম্পাতে ৱা ৱিভত্তো কিং, উদাহু নযসমুট্ঠানহাৰে ৱা ৱিভত্তো কি’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘হাৰসম্পাতে ৱিভত্তো’’তি তুম্হেহি দট্ঠব্বোতি ৱিঞ্ঞাপনত্থং ‘‘সোড়স হাৰা পঠম’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
অথ ৱা সুপৰিকম্মকতভূমিসদিসেসু সংৱণ্ণেতব্বেসু নানাসুত্তপ্পদেসেসু নানাৱণ্ণসুগন্ধপুপ্ফসদিসে সোড়স হাৰে সংৱণ্ণনাভাৱেন যোজেত্ৱা সোড়স হাৰা আচৰিযেন ৱিভত্তা, তথা সুসিক্খিতসিপ্পাচৰিযসুৱিচাৰিতজম্বুনদাভৰণসদিসেসু সংৱণ্ণেতব্বেসু নানাসুত্তপ্পদেসেসু নানাৱিধৰংসিজালৱিৱিধমণিৰতনসদিসে সোড়স হাৰে সংৱণ্ণনাভাৱেন যোজেত্ৱাৱ সোড়স হাৰা ৱিভত্তা, মহাপথৱিং পৰিৱত্তেত্ৱা পপ্পটকোজস্স খাদাপনং অতিদুক্কৰং ৱিয, নানাৱিধেসু সংৱণ্ণেতব্বেসু সুত্তপ্পদেসেসু পৰমত্থোজায সোড়সহি হাৰেহি অতিদুক্কৰখাদাপনসদিসং ৱিঞ্ঞাপনং কৰোন্তেন চ যোজনিকমধুগণ্ডং পীড়েত্ৱা সুমধুৰসস্স পাযাপনং অতিদুক্কৰং ৱিয নানাৱিধেসু সংৱণ্ণেতব্বেসু সুত্তপ্পদেসেসু পৰমত্থমধুৰসস্স সোড়সহি হাৰেহি অতিদুক্কৰং পাযাপনসদিসং ৱিঞ্ঞাপনং কৰোন্তেন চ আচৰিযেন অনেকেসু সংৱণ্ণেতব্বসুত্তপ্পদেসেসু সোড়স হাৰে সংৱণ্ণনাভাৱেন যোজেত্ৱা সোড়স হাৰা ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘নানাৱিধসুত্তপ্পদেসেসু তে সংৱণ্ণনাভাৱেন যোজেত্ৱা সোড়স হাৰা ৱিভত্তা কিং, উদাহু একস্মিম্পি সংৱণ্ণেতব্বসুত্তপ্পদেসে সংৱণ্ণনাভাৱেন যোজেত্ৱা সোড়স হাৰা ৱিভত্তা কি’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা একস্মিম্পি সংৱণ্ণেতব্বসুত্তপ্পদেসে সংৱণ্ণনাভাৱেন যোজেত্ৱা সোড়স হাৰা ৱিভত্তাযেৱাতি তথা ৱিভজন্তো ‘‘সোড়স হাৰা পঠম’’ন্তিআদিকং হাৰসম্পাতৱাৰং আহ.
ননু হাৰসম্পাতৱাৰং কথেতুকামেন আচৰিযেন ‘‘তত্থ কতমো দেসনাহাৰসম্পাতো’’তিআদিৱচনং ৱত্তব্বং, অথ কস্মা ‘‘সোড়স হাৰা পঠম’’ন্তিআদি ৱত্তব্বন্তি চে? নিদ্দেসে ৱুত্তং ‘‘সোড়স হাৰা পঠম’’ন্তিআদিকং গাথং হাৰৱিভঙ্গৱাৰো নপ্পযোজেতি ৱিপ্পকিণ্ণৱিসযত্তা চ নযৱিচাৰস্স চ অন্তৰিতত্তা. হাৰসম্পাতৱাৰো পন তং গাথং পযোজেতি অৱিকিণ্ণৱিসযত্তা. তস্মা তং গাথং পচ্চামসিত্ৱা হাৰসম্পাতৱাৰে তস্সা গাথায নিদ্দেসো দট্ঠব্বোতি ৱিঞ্ঞাপনত্থং ‘‘সোড়স হাৰা পঠম’’ন্তিআদি ৱত্তব্বংযেৱাতি. অট্ঠকথাযং পন –
এৱং সুপৰিকম্মকতায ভূমিযা নানাৱণ্ণানি মুত্তপুপ্ফানি পকিৰন্তো ৱিয, সুসিক্খিতসিপ্পাচৰিযৱিচাৰিতেসু সুৰত্তসুৱণ্ণালঙ্কাৰেসু নানাৱিধৰংসিজালসমুজ্জলানি ৱিৱিধানি মণিৰতনানি বন্ধন্তো ৱিয, মহাপথৱিং পৰিৱত্তেত্ৱা পপ্পটকোজং খাদাপেন্তো ৱিয, যোজনিকমধুগণ্ডং পীড়েত্ৱা সুমধুৰসং পাযেন্তো ৱিয চ আযস্মা মহাকচ্চানো নানাসুত্তপ্পদেসে উদাহৰন্তো সোড়স হাৰে ৱিভজিত্ৱা ইদানি তে একস্মিংযেৱ সুত্তে যোজেত্ৱা দস্সেন্তো হাৰসম্পাতৱাৰং আৰভি. আৰভন্তো চ যাযং নিদ্দেসৱাৰে –
‘‘সোড়স হাৰা পঠমং, দিসালোচনতো দিসা ৱিলোকেত্ৱা;
সঙ্খিপিয অঙ্কুসেন হি, নযেহি তীহি নিদ্দিসে সুত্ত’’ন্তি. –
গাথা ৱুত্তা. যস্মা তং হাৰৱিভঙ্গৱাৰো নপ্পযোজেতি ৱিপ্পকিণ্ণৱিসযত্তা, নযৱিচাৰস্স চ অন্তৰিতত্তা. অনেকেহি সুত্তপ্পদেসেহি হাৰানং ৱিভাগদস্সনমেৱ হি হাৰৱিভঙ্গৱাৰো. হাৰসম্পাতৱাৰো পন তং পযোজেতি একস্মিংযেৱ সুত্তপ্পদেসে সোড়স হাৰে যোজেত্ৱাৱ তদনন্তৰং নযসমুট্ঠানস্স কথিতত্তা. তস্মা ‘‘সোড়স হাৰা পঠম’’ন্তি গাথং পচ্চামসিত্ৱা ‘‘তস্সা নিদ্দেসো কুহিং দট্ঠব্বো? হাৰসম্পাতেতি আহা’’তি –
ৱুত্তং. গাথাত্থো নিদ্দেসৱিভাৱনাযং ৱুত্তোৱ. ‘‘সোড়স…পে… সুত্ত’’ন্তি যা গাথা নিদ্দেসে আচৰিযেন ৱুত্তা, তস্সা গাথায নিদ্দেসো কুহিং দট্ঠব্বো, হাৰৱিভঙ্গস্স আদিম্হি আচৰিযেন ন ৱিভত্তো, হাৰসম্পাতে ৱা পচ্চামসিত্ৱা ৱিভত্তোতি দট্ঠব্বো কিং, উদাহু নযসমুট্ঠানে ৱা পচ্চামসিত্ৱা ৱিভত্তোতি দট্ঠব্বো কিন্তি পুচ্ছতি. হাৰসম্পাতে পচ্চামসিত্ৱা ৱিভত্তোতি দট্ঠব্বোতি ৱিস্সজ্জনা.
হাৰসম্পাতে তস্সা গাথায নিদ্দেসো দট্ঠব্বোতি আচৰিযেন ৱুত্তো, সো হাৰসম্পাতো দেসনাহাৰসম্পাতভেদেন সোড়সৱিধো, ‘‘তত্থ কতমো হাৰসম্পাতো দেসনাহাৰসম্পাতো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমস্মিং সুত্তে সংৱণ্ণেতব্বে সংৱণ্ণনাভাৱেন মযা ৱিভজিযমানো হাৰসম্পাতভূতো সংৱণ্ণনাৱিসেসো দেসনাহাৰসম্পাতো নামাতি তথা ৱিভজিতুং ‘‘তত্থ কতমো দেসনাহাৰসম্পাতো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তস্মিং সোড়সৱিধে দেসনাহাৰসম্পাতাদিকে হাৰসম্পাতে. কতমো হাৰসম্পাতভূতো সংৱণ্ণনাৱিসেসো দেসনাহাৰসম্পাতো নামাতি পুচ্ছতি.
‘‘অৰক্খিতেন চিত্তেন, মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন চ;
থিনমিদ্ধাভিভূতেন, ৱসং মাৰস্স গচ্ছতী’’তি. –
সুত্তে ‘‘অৰক্খিতেন চিত্তেনাতি কিংদেসযতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘পমাদং দেসযতী’’তিআদিসংৱণ্ণনাৱিসেসো দেসনাহাৰসম্পাতো নামাতি ৱুত্তং হোতি. গাথাত্থো অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৫২) ৱিভত্তো. যোজনত্থো পন অৰক্খিতেন চিত্তেন অৰক্খিতচিত্তসমঙ্গী পুগ্গলো মাৰস্স মচ্চুনো ৱসং গচ্ছতি. মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন ৱিপল্লাসেন ৱিপল্লাসসমঙ্গী পুগ্গলো মাৰস্স ৱসং গচ্ছতি. থিনমিদ্ধাভিভূতেন সসঙ্খাৰিকচিত্তেন কুসীতচিত্তেন তংচিত্তসমঙ্গী পুগ্গলো মাৰস্স কিলেসাদিমাৰস্স ৱসং গচ্ছতীতি.
‘‘অৰক্খিতেন চিত্তেনা’তি পদেন দেসিতং তং পমাদধম্মজাতং কস্স পদ’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তং মচ্চুনো পদ’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘অৰক্খিতেন চিত্তেনা’’তি ইমিনা সুত্তপ্পদেসেন দেসিতো অত্থো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন চাতি সুত্তপ্পদেসেন দেসিতো অত্থো কথং ৱিভত্তো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন চা’’তিআদি ৱুত্তং. যেন ৱিপল্লাসেন যদা অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি পস্সতি, তদা পৱত্তো সো ৱিপল্লাসো ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিহতং নামা’’তি ৱুচ্চতি. ‘‘সো পন ৱিপল্লাসো কিংলক্খণো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তথা পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ৱিপৰীতগ্গাহলক্খণো ৱিপল্লাসো’’তি ৱুত্তং.
ৱিপৰীতগ্গাহলক্খণোতি অসুভাদীনংযেৱ সুভাদিৱিপৰীতগ্গাহলক্খণো ৱিপল্লাসো ‘‘ৱিপল্লাসযতী’’তি কাৰিতত্থসম্ভৱতো. কিং ৱিপল্লাসো ৱিপৰীতগ্গাহলক্খণো? সো ৱিপল্লাসো সঞ্ঞং ৱিপল্লাসযতি, চিত্তম্পি ৱিপল্লাসযতি, দিট্ঠিম্পি ৱিপল্লাসযতি. ইতি তযো ধম্মে ৱিপল্লাসযতীতি ৱিপল্লাসেতব্বানং তিৱিধত্তা ৱিপল্লাসাপি তিৱিধা হোন্তি. তেসু সঞ্ঞাৱিপল্লাসো মুদুকো দুব্বলো সুভাদিৱসেন উপট্ঠিতাকাৰগ্গহণমত্তত্তা, চিত্তৱিপল্লাসো সঞ্ঞাৱিপল্লাসতো বলৱা সুভাদিৱসেন উপট্ঠহন্তানং ৰূপক্খন্ধাদীনং সুভাদিৱসেন সন্নিট্ঠানং কত্ৱা গহণতো. দিট্ঠিৱিপল্লাসো সঞ্ঞাৱিপল্লাসচিত্তৱিপল্লাসেহি বলৱতৰো, যং যং আৰম্মণং সুভাদিআকাৰেন উপট্ঠাতি. তং তং আৰম্মণং সস্সতাদিৱসেন অভিনিৱিসিত্ৱা গহণতো. তস্মা সঞ্ঞাৱিপল্লাসো পঠমং ৱুত্তো, তদনন্তৰং চিত্তৱিপল্লাসো, তদনন্তৰং দিট্ঠিৱিপল্লাসো ৱুত্তো. ৱিত্থাৰতো পন একেকস্স সুভসুখঅত্তনিচ্চগ্গহণৱসেন চতুব্বিধত্তা দ্ৱাদসৱিধা হোন্তি.
ৱিপল্লাসা আচৰিযেন ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমে ৱিপল্লাসপৱত্তিট্ঠানৱিসযা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমানি অত্তভাৱৱত্থূনি ৱিপল্লাসপৱত্তিট্ঠানৱিসযানীতি দস্সেতুং ‘‘সো কুহিং ৱিপল্লাসযতি চতূসু অত্তভাৱৱত্থূসূ’’তি ৱুত্তং. চতূসু ৰূপকাযৱেদনাচিত্তধম্মসঙ্খাতেসু অত্তভাৱৱত্থূসু সো সব্বো ৱিপল্লাসো সঞ্ঞাচিত্তদিট্ঠিযো ৱিপল্লাসযতি. ‘‘কথং সমনুপস্সন্তস্স ৱিপল্লাসযতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদি ৱুত্তং. যো পুগ্গলো ৰূপং ৱা অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰূপৱন্তং অত্তানং ৱা অত্ততো সমনুপস্সতি, অত্তনি ৰূপং ৱা অত্ততো সমনুপস্সতি. ৰূপস্মিং অত্তানং ৱা অত্ততো সমনুপস্সতি, এৱং তস্স সমনুপস্সন্তস্স পুগ্গলস্স ৱিপল্লাসো ৰূপকাযে সঞ্ঞাচিত্তদিট্ঠিযো ৱিপল্লাসযতি. এসেৱ নযো ৱেদনাদীসুপি.
‘‘তেসু ৰূপকাযাদীসু কতমং কতমস্স ৱিপল্লাসস্স ৱত্থূ’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা এৱং পৱত্তমানস্স ৱিপল্লাসস্স ইদং ইমস্স ৱত্থূতি ৱিভজিতুং ‘‘তত্থ ৰূপ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু ৰূপাদীসু চতূসু পঠমং ৱিপল্লাসৱত্থু ৰূপং ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তি এৱং পৱত্তমানস্স ৱিপল্লাসস্স ৱত্থু হোতীতি ৱিভজিত্ৱা গহেতব্বং. এস নযো সেসেসুপি. এৱং ‘‘অসুভে সুভ’’ন্তিআদিপ্পকাৰেন ৱিপল্লাসা চতুব্বিধা ভৱন্তি.
ইদং ইমস্স ৱত্থূতি আচৰিযেন ৱিভজিত্ৱা দস্সিতা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘তেসং ৱিপল্লাসানং কতমে মূলকাৰণধম্মা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দ্ৱে ধম্মা’’তিআদি ৱুত্তং. চিত্তস্স সংকিলেসা, তণ্হা চ অৱিজ্জা চ – ইমে দ্ৱে ধম্মা ৱিপল্লাসানং মূলকাৰণভূতা ভৱন্তি.
‘‘ইমে দ্ৱে ধম্মা একতো ৱিপল্লাসানং মূলকাৰণং কিং হোন্তি, উদাহু ৱিসুং ৱিসু’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ৱিসুং ৱিসুং ৱিভজিতুং ‘‘তণ্হানিৱুত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অৱিজ্জাৰহিতা তণ্হা নাম নত্থি, তস্মা ‘‘তণ্হাঅৱিজ্জানিৱুত’’ন্তি ৱত্তব্বন্তি? ন, তণ্হায সাতিসযপচ্চযত্তা. সাতিসযায হি তণ্হায অসুভেপি ‘‘সুভ’’ন্তি, দুক্খেপি ‘‘সুখ’’ন্তি সমনুপস্সন্তি. ‘‘তণ্হা চ অৱিজ্জা চা’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘অৱিজ্জানিৱুত’’ন্তি ৱত্তব্বং, কস্মা ‘‘দিট্ঠিনিৱুত’’ন্তি ৱুত্তন্তি? অৱিজ্জায দিট্ঠি ভৱতীতি দিট্ঠিসীসেন অৱিজ্জং গহেত্ৱা ‘‘দিট্ঠিনিৱুত’’ন্তি ৱুত্তং, অৱিজ্জানিৱুতন্তি অত্থো গহেতব্বো. ‘‘অৱিজ্জানিৱুত’’ন্তি ৱুত্তে পন দিট্ঠিৰহিতা অৱিজ্জাপি গহিতা সিযা, দিট্ঠিসহিতায হি অৱিজ্জায অনিচ্চেপি ‘‘নিচ্চ’’ন্তি, অনত্তনিযেপি ‘‘অত্তা’’তি সমনুপস্সন্তি.
‘‘কথং তণ্হামূলকো ৱিপল্লাসো পৱত্তো, কথং দিট্ঠিসহিতাৱিজ্জামূলকো ৱিপল্লাসো পৱত্তো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তত্থ যো দিট্ঠিৱিপল্লাসো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু তণ্হামূলকদিট্ঠিসহিতাৱিজ্জামূলকেসু. দিট্ঠিৱিপল্লাসোতি দিট্ঠিসহিতাৱিজ্জামূলকৱিপল্লাসো. অতীতং ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি অদব্বভূতোপি দব্বভূতো ৱিয ৱুত্তো. তণ্হাৱিপল্লাসোতি দিট্ঠিসহিততণ্হামূলকো ৱিপল্লাসো অনাগতং ৰূপং দিট্ঠিভিনন্দনৱসেন অভিনন্দতীতি. এৱং অতীতসমনুপস্সনঅনাগতাভিনন্দনভেদেন পৱত্তিৱিসেসো দট্ঠব্বো. ‘‘চিত্তস্স সংকিলেসো তণ্হাঅৱিজ্জাযেৱ দ্ৱে ধম্মা ন হোন্তি, অথ খো দস কিলেসাপি, কস্মা দ্ৱেযেৱ ৱুত্তা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘দ্ৱে ধম্মা চিত্তস্স উপক্কিলেসা’’তিআদি ৱুত্তং. তণ্হা চ অৱিজ্জা চ – ইমে দ্ৱেযেৱ ধম্মা পৰমসাৱজ্জস্স ৱিপল্লাসস্স মূলকাৰণত্তা. তাহি তণ্হাঅৱিজ্জাহি ৱিসুজ্ঝন্তং চিত্তং সব্বেহি কিলেসেহি ৱিসুজ্ঝতি, তস্মা চ ৱিসেসতো চিত্তস্স উপক্কিলেসা হোন্তীতি দ্ৱে ধম্মা ৱুত্তা. ন হি তাসু তণ্হাঅৱিজ্জাসু অৰহত্তমগ্গেন পহীনাসু কোচি সংকিলেসো অপ্পহীনো নাম নত্থীতি.
‘‘ৱুত্তপ্পকাৰা তণ্হাঅৱিজ্জা ৱুত্তপ্পকাৰানং ৱিপল্লাসানংযেৱ মূলকাৰণং হোন্তি কিং, উদাহু সকলস্স ৱট্টস্সাপি মূলকাৰণং হোন্তি কি’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ৱুত্তপ্পকাৰা তণ্হাঅৱিজ্জা ৱুত্তপ্পকাৰানং মূলকাৰণং হোন্তি যথা, এৱং সকলস্স ৱট্টস্সাপি মূলকাৰণং হোন্তীতি দস্সেতুং ‘‘তেস’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যেসং পুগ্গলানং চিত্তং অৰক্খিতং, মিচ্ছাদিট্ঠিহতঞ্চ হোতি, তেসং পুগ্গলানং. যেসং অৱিজ্জানীৱৰণানং তণ্হাসংযোজনানং পুব্বকোটি ন পঞ্ঞাযতি, তেহি অৱিজ্জানীৱৰণেহি তণ্হাসংযোজনেহি সংসাৰে সন্ধাৱন্তানং সংসৰন্তানং পুগ্গলানং সকিং নিৰযং মাৰৱসগমনেন সন্ধাৱনং সংসৰণং হোতি, সকিং তিৰচ্ছানযোনিং সন্ধাৱনং সংসৰণং হোতি, সকিং পেত্তিৱিসযং সন্ধাৱনং সংসৰণং হোতি, সকিং অসুৰকাযং সন্ধাৱনং সংসৰণং হোতি, সকিং দেৱে সন্ধাৱনং সংসৰণং হোতি, সকিং মনুস্সে সন্ধাৱনং সংসৰণং হোতীতি অত্থো.
‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন চা’’তি সুত্তপ্পদেসেন দেসিতো অত্থো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘থিনমিদ্ধাভিভূতেনাতি সুত্তপ্পদেসেন দেসিতো অত্থো কথং ৱিভত্তো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘থিনমিদ্ধাভিভূতেনা’’তিআদি ৱুত্তং. চিত্তস্স ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স যা অকল্লতা অকম্মনিযতা অত্থি, ইদং অকল্লত্তং অকম্মনিযত্তং থিনং নাম. যং কাযস্স লীনত্তং ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযলীনত্তং অত্থি, ইদং কাযস্স লীনত্তং মিদ্ধং নামাতি থিনমিদ্ধসৰূপমেৱ ৱুত্তং. তেহি থিনমিদ্ধেহি চিত্তস্স অভিভূতভাৱাদিকো পন সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ন ৱুত্তো, অৱুত্তেপি যেসং পুগ্গলানং চিত্তং থিনমিদ্ধেহি অভিভূতং, তেসং পুগ্গলানং তেন চিত্তেন চিত্তসীসেন সংযোজনেন সংসাৰে মাৰৱসগমনেন সন্ধাৱনং সংসৰণং পৰিযোসানসভাৱো ৱিত্থাৰেত্ৱা গহেতব্বো.
‘‘ৱসং মাৰস্স গচ্ছতীতি সুত্তপ্পদেসেন দেসিতো অত্থো কথং ৱিভত্তো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘ৱসং মাৰস্স গচ্ছতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ কিলেসমাৰস্সাতি কিলেসো দানাদিপুঞ্ঞে মাৰেতি নিৱাৰেতীতি অত্থেন মাৰোতি কিলেসমাৰো. ইমিনা কিলেসমাৰং নিস্সায পৱত্তত্তা অভিসঙ্খাৰমাৰখন্ধমাৰমচ্চুমাৰা চ গহিতা, চ-সদ্দেন ৱা গহিতাতি ৱেদিতব্বা. সত্তমাৰস্সাতি দেৱপুত্তমাৰস্স. অথ ৱা ‘‘দেৱপুত্তমাৰস্সা’’তি অৱত্ৱা ‘‘সত্তমাৰস্সা’’তি ৱুত্তত্তা যো যো ৰাজচোৰাদিকো দানাদীনি ৱা ইস্সৰিযভোগাদীনি ৱা মাৰেতি, সো সো ৰাজচোৰাদিকোপি গহিতো, তস্মা যস্স কস্সচি সত্তমাৰস্সাতি অত্থো. ৱসন্তি ইচ্ছং লোভং অধিপ্পাযং ৰুচিং আকঙ্খং আণং আণত্তিং. গচ্ছতীতি উপগচ্ছতি উপেতি অনুৱত্ততি অনুগচ্ছতি নাতিক্কমতীতি অত্থো. ‘‘কস্মা ৱসং গচ্ছতী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘সো হী’’তিআদি ৱুত্তং. যো সত্তো অৰক্খিতচিত্তেন চ মিচ্ছাদিট্ঠিহতচিত্তেন চ থিনমিদ্ধাভিভূতচিত্তেন চ সমন্নাগতো হোতি, সো সত্তো অৱিজ্জানীৱৰণাদীহি নিৱুতো হুত্ৱা সংসাৰাভিমুখো হি যস্মা হোতি, ন ৱিসঙ্খাৰাভিমুখো, তস্মা মাৰস্স ৱসং গচ্ছতীতি অত্থো.
‘‘অৰক্খিতেনাতিআদিকস্স যস্স সুত্তস্স অত্থো ৱিভত্তো, তেন ‘অৰক্খিতেনা’তিআদিকেন সুত্তেন কিত্তকানি সচ্চানি দেসিতানী’’তিৱত্তব্বত্তা ‘‘ইমানি ভগৱতা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অৰক্খিতেনা’’তিআদিসুত্তেন ভগৱতা ইমানি দ্ৱে সচ্চানি দেসিতানি দুক্খং, সমুদযো চাতি. কথং দেসিতানি? অভিধম্মনিস্সিতায কথায চেৱ সুত্তন্তনিস্সিতায কথায চ দেসিতানি. তাসু কথাসু অভিধম্মনিস্সিতায কথায দেসিতে সতি ‘‘অৰক্খিতেন চিত্তেনা’’তি ইমিনা পদেন অৰক্খিতং ৰত্তম্পি চিত্তং, অৰক্খিতং দুট্ঠম্পি চিত্তং, অৰক্খিতং মূড়্হম্পি চিত্তং ভগৱতা দেসিতং ঞাপিতং. তত্থ ৰত্তচিত্তং লোভসহগতচিত্তুপ্পাদৱসেন অট্ঠৱিধং, দুট্ঠচিত্তং পটিঘসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদৱসেন দুব্বিধং, মূড়্হচিত্তং মোমূহচিত্তুপ্পাদৱসেন দুব্বিধন্তি ৱেদিতব্বং. ইমেসঞ্হি চিত্তুপ্পাদানং ৱসেন যা চক্খুন্দ্ৰিযাদীনং অগুত্তি অনাৰক্খা উপ্পন্না, তায অগুত্তিযা অনাৰক্খায চিত্তং অৰক্খিতং হোতি ফলূপচাৰেনাতি.
‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিহতেনা’’তি ইমিনা পদেন মিচ্ছাদিট্ঠিসংসট্ঠং চিত্তং দেসিতং, তং দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদৱসেন চতুব্বিধন্তি ৱেদিতব্বং. তঞ্হি মিচ্ছাদিট্ঠিযা সংসট্ঠভাৱেন মিচ্ছাদিট্ঠিৱসানুগতত্তা মিচ্ছাদিট্ঠিহতং নামাতি. ‘‘থিনমিদ্ধাভিভূতেনা’’তি ইমিনা পদেন থিনমিদ্ধেন সংসট্ঠং চিত্তং দেসিতং, তং সসঙ্খাৰিকচিত্তুপ্পাদৱসেন পঞ্চৱিধন্তি ৱেদিতব্বং. তঞ্হি থিনমিদ্ধেন সংসট্ঠভাৱেন থিনমিদ্ধৱসানুগতত্তা থিনমিদ্ধাভিভূতং নামাতি এৱং যে দ্ৱাদসাকুসলা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ‘‘কতমে ধম্মা অকুসলা? যস্মিং সমযে অকুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. ৩৬৫) ৱিত্থাৰতো ৱত্তব্বা, তে দ্ৱাদসাকুসলচিত্তুপ্পাদা তীহি পদেহি ভগৱতা দেসিতাতি ৱেদিতব্বা. ‘‘মাৰস্সা’’তি পদেন পঞ্চ মাৰা গহিতা. তেসু কিলেসমাৰো ‘‘চত্তাৰো আসৱা, চত্তাৰো ওঘা, চত্তাৰো যোগা, চত্তাৰো গন্থা, চত্তাৰি উপাদানানি, অট্ঠ নীৱৰণা, দস কিলেসা’’তি (ধ. স. ১১০২ আদযো) দেসিতো. অভিসঙ্খাৰমাৰো পন ‘‘কুসলা চেতনা (ৱিভ. ২২৬) অকুসলা চেতনা (ৱিভ. ২২৬) কুসলং কম্মং অকুসলং কম্ম’’ন্তিআদিনা দেসিতো. খন্ধমাৰো পন ‘‘অত্তভাৱো পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিনা দেসিতো. মচ্চুমাৰো পন ‘‘চুতি চৱনতা’’তিআদিনা (ৱিভ. ১৯৩) দেসিতো. এৱং তাৱেত্থ অভিধম্মনিস্সিতায কথায দেসিতো অত্থো দট্ঠব্বো.
সুত্তন্তনিস্সিতায পন কথায দেসিতে সতি ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী, যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি, ন ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি…পে… সোতিন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি… ঘানিন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি… জিৱ্হিন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি… কাযিন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি… মনিন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.৩৪৭) এৱং পুগ্গলাধিট্ঠানেন যং ছদ্ৱাৰিকচিত্তং ৱুত্তং, তং ছদ্ৱাৰিকচিত্তং ‘‘অৰক্খিতেন চিত্তেনা’’তি ইমিনা পদেন দেসিতং. যা মিচ্ছাদিট্ঠিযো পুব্বন্তকপ্পনৱসেন ৱা অপৰন্তকপ্পনৱসেন ৱা পুব্বন্তাপৰন্তকপ্পনৱসেন ৱা মিচ্ছা অভিনিৱিসন্তস্স অযোনিসো উম্মুজ্জন্তস্স ‘‘সস্সতো লোকো’’তি ৱা ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি ৱা ‘‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি ৱা উপ্পন্না, তাহি দিট্ঠীহি ৱা, যা চ দিট্ঠিযো ‘‘ইমা চত্তাৰো সস্সতৱাদা…পে… পৰমদিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদা’’তি ব্ৰহ্মজালসুত্তাদীসু (দী. নি. ১.৩০ আদযো) ৱুত্তা, তাহি দিট্ঠীহি ৱা সম্পযুত্তং যং চিত্তং ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিহতেন চা’’তি ইমিনা পদেন দেসিতং.
‘‘থিনং নাম চিত্তস্স অকম্মঞ্ঞতা, মিদ্ধং নাম ৱেদনাদিক্খন্ধত্তযস্স অকম্মঞ্ঞতা’’তি ৱা ‘‘থিনং অনুস্সাহসংসীদনং, মিদ্ধং উস্সাহসত্তিৱিঘাতো’’তি ৱা যানি থিনমিদ্ধানি ৱুত্তানি, তেহি থিনমিদ্ধেহি যং চিত্তং অভিভূতং অজ্ঝোত্থটং, তং চিত্তং ‘‘থিনমিদ্ধাভিভূতেনা’’তি ইমিনা পদেন দেসিতং.
‘‘ৱসো নাম ইচ্ছা লোভো অধিপ্পাযো ৰুচি আকঙ্খা আণা আণত্তী’’তি যো ৱসো ৱুত্তো, সো ৱসো ‘‘ৱস’’ন্তি ইমিনা পদেন দেসিতো. ‘‘পঞ্চ মাৰা – খন্ধমাৰো অভিসঙ্খাৰমাৰো মচ্চুমাৰো দেৱপুত্তমাৰো কিলেসমাৰো’’তি যো মাৰো ৱুত্তো, সো মাৰো ‘‘মাৰস্সা’’তি ইমিনা দেসিতো. ‘‘গচ্ছতি, উপগচ্ছতি, উপেতি, অনুৱত্ততি, অনুগচ্ছতি, নাতিক্কমতী’’তি যো পুগ্গলো ৱুত্তো, সো পুগ্গলো ‘‘গচ্ছতী’’তি ইমিনা দেসিতোতি. এৱং দেসিতেসু ধম্মেসু অকুসলা সমুদযসচ্চং, ‘‘ৱসং মাৰস্স গচ্ছতী’’তি ইমিনা পদেন যে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উপাদায পঞ্ঞত্তো পুগ্গলো ৱুত্তো, তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চন্তি দ্ৱে সচ্চানি দেসিতানি. ‘‘কিমত্থায দ্ৱে সচ্চানি দেসিতানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তেসং ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তেসং দ্ৱিন্নং সচ্চানং পৰিঞ্ঞায চ পহানায চ ‘‘অৰক্খিতেনা’’তিআদি ধম্মং ভগৱা দেসেতি, তানি দ্ৱে সচ্চানি ‘‘অৰক্খিতেনা’’তিআদিকেন ঞাপেতীতি অত্থো.
‘‘তেসু দ্ৱীসু সচ্চেসু কস্স সচ্চস্স পৰিঞ্ঞায, কস্স সচ্চস্স পহানায দেসেতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দুক্খস্স পৰিঞ্ঞায, সমুদযস্স পহানাযা’’তি ৱুত্তং. ‘‘পৰিঞ্ঞাপহানেহি কতমানি সচ্চানি দেসিতানী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘যেন চা’’তিআদি ৱুত্তং. যেন অৰহত্তমগ্গেন পৰিজানাতি, যেন অৰহত্তমগ্গেন পজহতি চ, অযং অৰহত্তমগ্গো মগ্গসচ্চং নাম. যং নিব্বানধম্মং আৰব্ভ তণ্হায, অৱিজ্জায চ পহানং জাতং, অযং নিব্বানধম্মো নিৰোধো নিৰোধসচ্চং নামাতি. এৱং চত্তাৰি সচ্চানি ভগৱতা দেসিতানি.
‘‘চতুন্নং সচ্চানং দেসিতভাৱো কেন ৱিঞ্ঞাতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তেসু চতূসু সচ্চেসু সমুদযসচ্চেন অস্সাদো গহিতো, দুক্খসচ্চেন আদীনৱো গহিতো, মগ্গসচ্চনিৰোধসচ্চেহি নিস্সৰণং গহিতং, সমুদযপ্পহানৱসেন সব্বগতিপজহনং জাতং, সব্বগতিপজহনং ফলন্তি গহিতং. যেন ৰক্খিতচিত্ততাদিকেন সব্বগতিপজহনং জাতং, সো ৰক্খিতচিত্ততাদিকো উপাযোতি গহিতো, অৰক্খিতচিত্ততাদিকস্স পটিসেধনমুখেন ৰক্খিতচিত্ততাদিকস্স নিযোজনং ভগৱতো আণত্তীতি গহিতন্তি দেসনাহাৰেন নানাসুত্তেসু দস্সিতা অস্সাদাদযো ‘‘অৰক্খিতেনা’’তিআদিকে একস্মিংযেৱ সুত্তে নীহৰিত্ৱা দস্সিতা.
‘‘অস্সাদাদীনং নীহৰিত্ৱা দস্সিতভাৱো কেন ৱিঞ্ঞাতব্বো সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. এত্থ চ যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন নানাসুত্তেসু অস্সাদাদযো নীহৰিত্ৱা দস্সিতা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো দেসনাহাৰৱিভঙ্গো নাম. যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন একস্মিংযেৱ সুত্তে অস্সাদাদযো নীহৰিত্ৱা দস্সিতা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসো দেসনাহাৰসম্পাতো নামাতি ৱিসেসো দট্ঠব্বো.
‘‘এত্তকোৱ দেসনাহাৰসম্পাতো পৰিপুণ্ণো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো দেসনাহাৰসম্পাতো’’তি ৱুত্তং. একেকস্মিংযেৱ সুত্তে অস্সাদাদযো যেন যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতেন দেসনাহাৰসম্পাতেন নীহৰিত্ৱা যথাৰহং দস্সিতা, সো সো সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতো দেসনাহাৰসম্পাতো নিযুত্তো যথাৰহং নিদ্ধাৰেত্ৱা যুজ্জিতব্বোতি অত্থো গহিতো.
ইতি দেসনাহাৰসম্পাতে সত্তিবলানুৰূপা ৰচিতা
ৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.
পণ্ডিতেহি পন…পে… গহেতব্বোতি.