১৬. সমাৰোপনহাৰৱিভঙ্গৱিভাৱনা

৫০. যেন যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতেন পৰিক্খাৰহাৰৱিভঙ্গেন সুত্তত্থানং হেতুপচ্চযো ৱিভত্তো, সো…পে… ৱিভঙ্গো পৰিপুণ্ণো, ‘‘কতমো সমাৰোপনহাৰৱিভঙ্গো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো সমাৰোপনো হাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোড়সসু দেসনাহাৰাদীসু কতমো সংৱণ্ণনাৱিসেসো সমাৰোপনো হাৰো সমাৰোপনহাৰৱিভঙ্গো নামাতি পুচ্ছতি. ‘‘যে ধম্মা যংমূলা’’তিআদিনিদ্দেসস্স ইদানি মযা ৱুচ্চমানো ‘‘একস্মিং পদট্ঠানে যত্তকানি পদট্ঠানানি ওতৰন্তী’’তিআদিকো ৱিত্থাৰসংৱণ্ণনাৱিসেসো সমাৰোপনহাৰৱিভঙ্গো নাম.

‘‘কিত্তকে পদট্ঠানে সুত্তে ৱুত্তে কিত্তকানি পদট্ঠানানি সমাৰোপযিতব্বানী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘একস্মিং পদট্ঠানে’’তিআদি ৱুত্তং. একস্মিং পদট্ঠানে সুত্তে ৱুত্তে সতি অৱুত্তানি যত্তকানি পদট্ঠানানি ওতৰন্তি সমোসৰন্তি, সব্বানি তানি অৱুত্তানি পদট্ঠানানি সুত্তে ৱুত্তানি ৱিয নিদ্ধাৰণৱসেন আনেত্ৱা দেসনায আৰোপযিতব্বানি. ‘‘কানি ৱিয সমাৰোপযিতব্বানী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘যথা আৱট্টে’’তিআদি ৱুত্তং. আৱট্টে হাৰে একস্মিং পদট্ঠানে সুত্তে ৱুত্তে সতি সুত্তে অৱুত্তানি বহুকানি পদট্ঠানানি ওতৰন্তি, তানি বহুকানি পদট্ঠানানি পৰিযেসিতব্বানি যথা, এৱং সমাৰোপনে হাৰেপি বহুকানি পদট্ঠানানি দেসনায সমাৰোপযিতব্বানীতি অত্থো.

‘‘কেৱলং পন পদট্ঠানৱসেনেৱ সমাৰোপনা কাতব্বা কিং, উদাহু অঞ্ঞৱসেনাপি সমাৰোপনা কাতব্বা কি’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা অঞ্ঞৱসেনাপি সমাৰোপনা কাতব্বা; তস্মা সমাৰোপনা চতুব্বিধা কাতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ সমাৰোপনা চতুব্বিধা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তাসু সমাৰোপযিতব্বসমাৰোপনাসু পদট্ঠানং পদট্ঠানসমাৰোপনা, ৱেৱচনং ৱেৱচনসমাৰোপনা, ভাৱনা ভাৱনাসমাৰোপনা, পহানং পহানসমাৰোপনা, ইতি ইমিনা পভেদেন সমাৰোপনা চতুব্বিধা কাতব্বা.

‘‘তাসু চতুব্বিধাসু সমাৰোপনাসু কতমা পদট্ঠানসমাৰোপনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তথা পুচ্ছিত্ৱা পদট্ঠানসমাৰোপনং দস্সেতুং ‘‘তত্থ কতমা’’তিআদি ৱুত্তং. সুত্তে ৱুত্তেন পদট্ঠানেন সুত্তে অৱুত্তানং পদট্ঠানানং সমাৰোপনা কতমাতি পুচ্ছতি.

সব্বপাপস্স অকুসলস্স যং অকৰণং অকৰণহেতু সাসনং অত্থি, এতং সাসনং বুদ্ধানং সাসনং ওৱাদো হোতি, অথ ৱা অকৰণং অকৰণত্থায যং সাসনং অত্থি, এতং বুদ্ধানং সাসনং ওৱাদো হোতি, ন যস্স কস্সচি সাসনন্তি অত্থো. অকৰণন্তি হি সম্পদানত্থে পৱত্তং পচ্চত্তৱচনং যথা ‘‘কিস্স অত্থায কিমত্থ’’ন্তি. কুসলস্স সম্পদা সম্পদায যং সাসনং অত্থি, এতং বুদ্ধানং সাসনং. সচিত্তপৰিযোদাপনং সচিত্তপৰিযোদাপনত্থং যং সাসনং অত্থি, এতং বুদ্ধানং সাসনং হোতি.

ইতি এৱংপকাৰেন ৱুত্তস্স তস্স সাসনস্স কিং পদট্ঠানন্তি ৱিসেসস্স ৱিসেসপদট্ঠানং পুন পুচ্ছতি. ইদং সুচৰিতত্তযং সাসনস্স ওৱাদস্স পদট্ঠানং সুচৰিতত্তযেন হেতুনা সাসনত্তাতি দট্ঠব্বং যথা ‘‘অন্নেন ৱসতী’’তিআদি. ‘‘সুচৰিতত্তযে পদট্ঠানে ৱুত্তে কতমং পদট্ঠানং সমাৰোপযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ যং কাযিকঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. ইদং খন্ধত্তযং সাসনস্স পদট্ঠানং সমাৰোপযিতব্বং, ‘‘খন্ধত্তযে পদট্ঠানে সমাৰোপযিতে কতমং সমাৰোপযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ সীলক্খন্ধো চা’’তিআদি ৱুত্তং. ইদং সমথৱিপস্সনাদ্ৱযং সাসনস্স পদট্ঠানং সমাৰোপযিতব্বং. ‘‘সমথৱিপস্সনাদ্ৱযে পদট্ঠানে সমাৰোপযিতে কতমং পদট্ঠানং সমাৰোপযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ সমথস্স ফল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ইদং ফলদ্ৱযং সাসনস্স পদট্ঠানং সমাৰোপযিতব্বং.

সাসনস্স পদট্ঠানানি সমাৰোপযিতব্বানীতি আচৰিযেন নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱিভত্তানি, অম্হেহি চ ঞাতানি, ‘‘ইদানি কতমস্স কতমং পদট্ঠানং সমাৰোপযিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ৱনং ৱনথস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. ইদং কামগুণপঞ্চকং ৱনং তণ্হাভূতস্স ৱনথস্স পদট্ঠানং তণ্হাৱত্থুভাৱতো, ‘‘ইত্থী’’তি ৱা ‘‘পুৰিসো’’তি ৱা নিমিত্তগ্গাহসঙ্খাতং ইদং ৱনং ‘‘অহো চক্খু, অহো সোতং, অহো ঘানং, অহো জিৱ্হা, অহো কাযো’’তি তেসং তেসং অঙ্গপচ্চঙ্গানং অনুব্যঞ্জনগ্গাহসঙ্খাতস্স ৱনথস্স পদট্ঠানং সমাৰোপযিতব্বং. অপৰিঞ্ঞাতং দ্ৱাদসাযতনসঙ্খাতং ইদং ৱনং সংযোজনসঙ্খাতস্স ৱনথস্স পদট্ঠানং সমাৰোপযিতব্বং, আযতনং পটিচ্চ সংযোজনুপ্পজ্জনতো অনুসযসঙ্খাতং ইদং ৱনং পৰিযুট্ঠানসঙ্খাতস্স ৱনথস্স পদট্ঠানং সমাৰোপযিতব্বং. ‘‘পঞ্চকামগুণাদীনং ৱনভাৱো চ তণ্হাদীনং ৱনথভাৱো চ কেন অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন পঞ্চকামগুণাদীনং ৱনভাৱেন চ তণ্হাদীনং ৱনথভাৱেন চ ভগৱা ‘‘ছেত্ৱা ৱনঞ্চ ৱনথঞ্চা’’তি যং ৱচনং আহ, তেন ভগৱতো ৱচনেন ৱচনানুসাৰেন সদ্দহিতব্বোতি. অযন্তি অযং ‘‘একস্মিং পদট্ঠানে’’তিআদিসংৱণ্ণনা. পদট্ঠানেনাতি একেকেন পদট্ঠানেন. সমাৰোপনাতি তদঞ্ঞপদট্ঠানানং সমাৰোপনা. সমাৰোপেন্তি সমাৰোপযিতব্বানি এতায সংৱণ্ণনাযাতি সমাৰোপনাতি ৱিগ্গহোতি. (১)

৫১. পদট্ঠানেন সমাৰোপনা আচৰিযেন নিদ্দিট্ঠা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমা ৱেৱচনেন সমাৰোপনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমা ৱেৱচনেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তাসু চতূসু পদট্ঠানসমাৰোপনাদীসু সমাৰোপনাসু ৱেৱচনেন একেকেন ৰোতদঞ্ঞৱেৱচনানং সমাৰোপনা কতমাতি পুচ্ছতি. ‘‘ৰাগৱিৰাগা’’তি চ ‘‘চেতোৱিমুত্তী’’তি চ ‘‘সেক্খফল’’ন্তি চ ইদং ৱচনত্তযং অনাগামিফলত্থত্তা অনাগামিফলস্স ৱেৱচনং. ‘‘অৱিজ্জাৱিৰাগা’’তি চ ‘‘পঞ্ঞাৱিমুত্তী’’তি চ ‘‘অসেক্খফল’’ন্তি চ ইদং ৱচনত্তযং অৰহত্তফলত্থত্তা অৰহত্তফলস্স ৱেৱচনং. ইমিনা নযেন সেসেসু যোজনা কাতব্বা. (২)

ৱেৱচনেন সমাৰোপনা আচৰিযেন নিদ্দিট্ঠা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমা ভাৱনায সমাৰোপনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমা ভাৱনাযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তাসু চতূসু পদট্ঠানসমাৰোপনাদীসু কতমায দেসিতায ভাৱনায কতমেসানং অদেসিতানং ভাৱনাৰোপনা কতমাতি পুচ্ছতি. যথা যেন পকাৰেন যং ভাৱনং ভগৱা ‘‘তস্মাতিহ, ত্ৱং ভিক্খু, কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি, আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি (সং. নি. ৫.৩৬৯, ৩৭১, ৩৯৫, ৪১৫) আহ, তথা তেন পকাৰেন তায ভাৱনায তদঞ্ঞভাৱনাপি সমাৰোপযিতব্বাতি অত্থো.

‘‘তস্মাতিহা’’তিআদিপাঠে ‘‘কিং ভাৱনং ভগৱা আহা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘আতাপী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘আতাপী’’তি ৱচনেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং ভগৱা আহ. ‘‘সম্পজানো’’তি ৱচনেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভগৱা আহ. ‘‘সতিমা’’তি ৱচনেন সতিন্দ্ৰিযং আহ. ‘‘ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি ৱচনেন সমাধিন্দ্ৰিযং আহ. ‘‘এৱং ৱুত্তে কতমা ভাৱনা সমাৰোপযিতব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘এৱং কাযে কাযানুপস্সিনো ৱিহৰতো চত্তাৰো সতিপট্ঠানা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তী’’তি ৱুত্তং. এৱং ৱুত্তায ৱীৰিযিন্দ্ৰিযাদিভাৱনায চত্তাৰো সতিপট্ঠানা সমাৰোপযিতব্বাতি অত্থো. কেন কাৰণেন ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তীতি পুচ্ছতি. চতুন্নং ইন্দ্ৰিযানং ইন্দ্ৰিযভাৱেন, ভাৱেতব্বভাৱেন ৱা একলক্খণত্তা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তীতি ৱিস্সজ্জেতি. ‘‘তেসু সমাৰোপিতেসু কতমে সমাৰোপযিতব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘চতূসূ’’তিআদি ৱুত্তং. চতূসু সতিপট্ঠানেসু ভাৱিযমানেসু সমাৰোপযিতব্বেসু চত্তাৰো সম্মপ্পধানা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তীতি সমাৰোপযিতব্বাতি অত্থো. সেসেসুপি এৱমেৱ সমাৰোপযিতব্বা.

ভাৱনায সমাৰোপনা আচৰিযেন ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কতমা পহানেন সমাৰোপনা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তাসু চতূসু পদট্ঠানসমাৰোপনাদীসু কতমেন দেসিতেন পহানেন কতমেসং অদেসিতানং পহানানং কতমা সমাৰোপনাতি পুচ্ছতি. ‘‘কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰন্তো অসুভে ‘সুভ’ন্তি ৱিপল্লাসং পজহতী’’তি দেসিতেন ‘‘সুভ’’ন্তি ৱিপল্লাসপ্পহানেন কবড়ীকাৰাহাৰপৰিঞ্ঞায পৰিবন্ধকিলেসকামুপাদানপ্পহানাদযোপি সমাৰোপযিতব্বা.

‘‘ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ৱিহৰন্তো দুক্খে ‘সুখ’ন্তি ৱিপল্লাসং পজহতী’’তি দেসিতেন ‘‘সুখ’’ন্তি ৱিপল্লাসপ্পহানেন ফস্সাহাৰপৰিঞ্ঞায পৰিবন্ধকিলেসভৱুপাদানপ্পহানাদযোপি সমাৰোপযিতব্বা.

‘‘চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৱিহৰন্তো অনিচ্চে ‘নিচ্চ’ন্তি ৱিপল্লাসং পজহতী’’তি দেসিতেন ‘‘নিচ্চ’’ন্তি ৱিপল্লাসপ্পহানেন ৱিঞ্ঞাণাহাৰপৰিঞ্ঞায পৰিবন্ধকিলেসদিট্ঠুপাদানপ্পহানাদযোপি সমাৰোপযিতব্বা.

‘‘ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰন্তো অনত্তনি ‘অত্তা’তি ৱিপল্লাসং পজহতী’’তি দেসিতেন ‘‘অত্তা’’তি ৱিপল্লাসপ্পহানেন মনোসঞ্চেতনাহাৰপৰিঞ্ঞায? মনোসঞ্চেতনাহাৰপৰিঞ্ঞায পৰিবন্ধকিলেসঅত্তৱাদুপাদানপ্পহানাদযোপি সমাৰোপযিতব্বাতি অধিপ্পাযো. (৪)

পহানহাৰো পন লক্খণহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনাযং ৱুত্তোযেৱাতি ইধ ন ৱদাম.

‘‘সুত্তে দেসিতেন একেকেন পদট্ঠানাদিকেন অদেসিতানং পদট্ঠানাদীনং সমাৰোপনভাৱো কেন অম্হেহি ৱিজানিতব্বো সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহ আযস্মা’’তিআদিমাহ. তেন তথা সমাৰোপনভাৱেন আযস্মা মহাকচ্চানো –

‘‘যে ধম্মা যংমূলা, যে চেকত্থা পকাসিতা মুনিনা;

তে সমাৰোপযিতব্বা, এস সমাৰোপনো হাৰো’’তি –

যং ৱচনং আহ, তেন ৱচনেন ৱচনানুসাৰেন তথা সমাৰোপনভাৱো তুম্হেহি ৱিজানিতব্বো সদ্দহিতব্বোতি ৱুত্তং হোতি.

‘‘কিং পন এত্তাৱতা সমাৰোপনো হাৰো পৰিপুণ্ণো, অঞ্ঞো নিযুত্তো নত্থী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো সমাৰোপনো হাৰো’’তি ৱুত্তং. সুত্তে দেসিতেন নযেন পদট্ঠানাদিকেন অদেসিতানি পদট্ঠানানি সমাৰোপযিতব্বানি ভৱন্তি, তেন তেন পদট্ঠানাদিকেন অদেসিতানং পদট্ঠানাদীনং সমাৰোপনো হাৰো নিযুত্তো নিদ্ধাৰেত্ৱা যুঞ্জিতব্বোতি অত্থো দট্ঠব্বো.

ইতি সমাৰোপনহাৰৱিভঙ্গে সত্তিবলানুৰূপা ৰচিতা

ৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসাৰেন গম্ভীৰত্থো ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা গহেতব্বো.

ইমে যথাৱুত্তা সোড়স সংৱণ্ণনাৱিসেসা সংৱণ্ণেতব্বত্থেসু অঞ্ঞাণসংসযানং হৰণতো অপনযনতো হাৰা নামাতি.

নিট্ঠিতা হাৰৱিভঙ্গৱাৰৱিভাৱনা.