১৫. পৰিক্খাৰহাৰৱিভঙ্গৱিভাৱনা

৪৯. যেন যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতেন ৱিভঙ্গেন দুক্খসচ্চাদীনং একত্ততাদযো ৱিভত্তা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতো পৰিপুণ্ণো, ‘‘কতমো পৰিক্খাৰহাৰৱিভঙ্গো নামা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো পৰিক্খাৰো হাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোড়সসু দেসনাহাৰাদীসু কতমো সংৱণ্ণনাৱিসেসো পৰিক্খাৰো হাৰো পৰিক্খাৰহাৰৱিভঙ্গো নামাতি পুচ্ছতি. ‘‘যে ধম্মা যং ধম্মং জনযন্তী’’তিআদিনিদ্দেসস্স ইদানি মযা ৱুচ্চমানো ‘‘যো ধম্মো যং ধম্মং জনযতি, তস্স সো পৰিক্খাৰো’’তিআদিকো পৰিক্খাৰভূতস্স হেতুনো চেৱ পচ্চযস্স চ ৱিত্থাৰসংৱণ্ণনাৱিসেসো পৰিক্খাৰৱিভঙ্গো নাম.

‘‘কতমো সংৱণ্ণেতব্বো পৰিক্খাৰো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যো ধম্মো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যো হেতুপচ্চযপ্পকাৰো ধম্মো যং ফলভূতং ধম্মং জনযতি জনেতি, তস্স ফলধম্মস্স সো হেতুপচ্চযপ্পকাৰো ধম্মো পৰিক্খাৰো নাম. ‘‘কিংলক্খণো পৰিক্খাৰো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তথা পুচ্ছিত্ৱা লক্খণৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘কিংলক্খণো’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন – ‘‘তত্থ ‘যো ধম্মো যং ধম্মং জনযতি, তস্স সো পৰিক্খাৰো’তি সঙ্খেপতো পৰিক্খাৰলক্খণং ৱত্ৱা তং ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘কিংলক্খণো’তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৪৯) ৱুত্তং. ‘‘কিত্তকা ধম্মা জনযন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘দ্ৱে ধম্মা জনযন্তি হেতু চ পচ্চযো চা’’তি ৱুত্তং. ‘‘হেতুপি কাৰণং, পচ্চযোপি কাৰণং, তস্মা কাৰণাযেৱ কেন লক্খণেন দ্ৱিধা ৱুত্তা’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তত্থ কিংলক্খণো’’তিআদি ৱুত্তং. জনিতব্বফলতো অঞ্ঞেহি ফলেহি অসাধাৰণলক্খণো হেতু, সব্বফলেহি সাধাৰণলক্খণো পচ্চযো, ইমিনা ৱিসেসলক্খণেন দ্ৱিধা ৱত্তব্বাতি অত্থো. ‘‘সাধাৰণাসাধাৰণৱিসেসো কীদিসো ভৱে’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যথা কিং ভৱে’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘যথা অঙ্কুৰস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. যথা যো সাধাৰণাসাধাৰণৱিসেসো অত্থি, তথা সো সাধাৰণাসাধাৰণৱিসেসো কিং ৱিয ভৱেতি অত্থো. অঙ্কুৰস্স নিব্বত্তিযা বীজং অসাধাৰণং যথা, তথা হেতু ফলস্স নিব্বত্তিযা অসাধাৰণো ভৱে. পথৱী চ আপো চ অঙ্কুৰস্স নিব্বত্তিযা সাধাৰণা ভৱন্তি যথা, তথা পচ্চযো ফলস্স নিব্বত্তিযা সাধাৰণো ভৱে. সব্বফলস্স পচ্চযত্তা অঙ্কুৰস্স বীজং অসাধাৰণং জনকং হেতু. ‘‘কথং পথৱী, আপো চ সাধাৰণা জনকাতি সদ্দহিতব্বা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অঙ্কুৰস্স হী’’তিআদি ৱুত্তং. সমং সমানং ফলং ভৱাপেতীতি সভাৱো, কো সো? বীজং হেতুযেৱ. ‘‘কিং হেতুপচ্চযানং ৱিসেসো বীজঙ্কুৰোপমাযেৱ দস্সেতব্বো, উদাহু অঞ্ঞূপমাযপি দস্সেতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা অঞ্ঞায উপমাযপি ৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘যথা ৱা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ইমায উপমাযপি হেতুপচ্চযানং ৱিসেসো ৱিজানিতব্বোতি অধিপ্পাযো.

বীজঙ্কুৰাদীসু বাহিৰেসু পৰিক্খাৰভূতানং হেতুপচ্চযানং ৱিসেসো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং অজ্ঝত্তিকেসু ৱিভত্তো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অযঞ্হি সংসাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. অথ ৱা ‘‘বাহিৰেসু পৰিক্খাৰভূতো হেতুপচ্চযো যুত্তো হোতু, কথং অজ্ঝত্তিকেসু যুত্তো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘অযঞ্হি সংসাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন – ‘‘এৱং বাহিৰং হেতুপচ্চযৱিভাগং দস্সেত্ৱা ইদানি অজ্ঝত্তিকং দস্সেতুং ‘অযঞ্হি সংসাৰো’তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৪৯) ৱুত্তং. হেতুপচ্চযেহি সহ সংসাৰো ভৱতীতি সহেতুপচ্চযো. অযং সংসাৰো হি যস্মা সহেতুপচ্চযো হুত্ৱা নিব্বত্তো, তস্মা অজ্ঝত্তিকেপি পৰিক্খাৰভূতো হেতুপচ্চযো যুত্তোযেৱাতি দট্ঠব্বোতি অধিপ্পাযো.

সো ইমস্স সংসাৰস্স সহেতুপচ্চযত্তং যদি ভগৱতা ৱুত্তং, এৱং সতি অম্হেহি সদ্দহিতব্বং, ‘‘কথং সদ্দহিতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘এৱঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. এৱন্তি ইমিনা অৱিজ্জাদিনা হেতুপচ্চযেন সব্বো পটিচ্চসমুপ্পাদো সংসাৰোতি নিব্বত্তোতি ভগৱতা সংসাৰস্স সহেতুপচ্চযত্তং ৱুত্তং, তস্মা সদ্দহিতব্বং. অৱিজ্জাদযো সঙ্খাৰাদীনং পচ্চযো হোতু, ‘‘কতমো অৱিজ্জায হেতূ’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ইতি অৱিজ্জা অৱিজ্জায হেতূ’’তি ৱুত্তং. ‘‘কতমো অৱিজ্জায পচ্চযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অযোনিসো মনসিকাৰো পচ্চযো’’তি ৱুত্তং. ‘‘কতমা অৱিজ্জা কতমায অৱিজ্জায হেতূ’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘পুৰিমিকা অৱিজ্জা পচ্ছিমিকায অৱিজ্জায হেতূ’’তি ৱুত্তং. ‘‘কতমা পুৰিমিকা অৱিজ্জা কতমা পচ্ছিমিকা অৱিজ্জা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানস্স হেতুভূতো পুৰিমো অৱিজ্জানুসযো সমনন্তৰোৱ কিং, উদাহু পৰম্পৰহেতুপি হোতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘বীজঙ্কুৰো ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং. বীজঙ্কুৰোতি বীজানং অঙ্কুৰোতি বীজঙ্কুৰো, বীজানং সমনন্তৰহেতুতায অঙ্কুৰো নিব্বত্ততি ৱিয. যত্থ ৰুক্খাদিকে যং ফলং নিব্বত্ততি, তস্মিং ৰুক্খাদিকে নিব্বত্তস্স অস্স ফলস্স ইদং বীজং পন পৰম্পৰহেতুতায হেতুভূতং ভৱতি.

‘‘বীজং পন একংযেৱ হোতি, কথং দ্ৱিধা ৱত্তব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘দুৱিধো হী’’তিআদি ৱুত্তং, সমনন্তৰকালপৰম্পৰকালভেদেন হেতুপি দুৱিধো হোতিযেৱাতি অত্থো. বীজভূতো হেতু দুৱিধো যথা, এৱং অৱিজ্জায হেতুভূতো অৱিজ্জানুসযোপি সমনন্তৰহেতু চ পৰম্পৰহেতু চাতি কালভেদেন দুৱিধো ভৱতি, সমনন্তৰো অৱিজ্জানুসযো সমনন্তৰস্স অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানস্স সমনন্তৰহেতু হোতি. পুৰিমতৰো অৱিজ্জানুসযো পচ্ছিমতৰস্স অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানস্স পৰম্পৰহেতু হোতি. ইতি বীজভূতো অসাধাৰণো হেতু, পথৱীআপাদিকো সাধাৰণো পচ্চযোতি ৱিসেসো পাকটো যথা, এৱং অৱিজ্জানুসযো অসাধাৰণো হেতু, অযোনিসোমনসিকাৰো সাধাৰণো পচ্চযোতি ৱিসেসো দট্ঠব্বো.

‘‘এত্তকেনেৱ হেতুপচ্চযানং ৱিসেসো ৱত্তব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘যথা ৱা পন থালকঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন – ‘‘যথা ৱা পনাতিআদিনাপি হেতুপচ্চযৱিভাগমেৱ দস্সেতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ পদীপস্স পচ্চযভূতং থালকঞ্চ ৱট্টি চ তেলঞ্চ পদীপস্স সভাৱহেতু সমানহেতু ন হোতীতি যোজনা. ‘‘পদীপস্স পচ্চযভূতম্পি থালকাদিকং সভাৱহেতু ন হোতীতি কস্মা সদ্দহিতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘ন হি সক্কা’’তিআদি ৱুত্তং. পদীপস্স পচ্চযভূতং অনগ্গিকং অগ্গিৰহিতং থালকঞ্চ ৱট্টিঞ্চ তেলঞ্চ দীপেতুং জালেতুং হি যস্মা ন সক্কা, তস্মা পুৰিমো পদীপো পচ্ছিমস্স পদীপস্স সভাৱহেতু হোতি ৱিয, এৱং থালকাদিকং সভাৱহেতু ন হোতি. ইতি এৱংপকাৰো সভাৱো সমানো পদীপো হেতু হোতি যথা, পৰভাৱো অসমানো থালকাদিকো পচ্চযো হোতি যথা চ, তথা অজ্ঝত্তিকো সভাৱো হেতু হোতি, বাহিৰো অসমানো পচ্চযো হোতি. জনকো অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানস্স হেতু হোতি, পৰিগ্গাহকো উপত্থম্ভকো পচ্চযো হোতি. অঞ্ঞেহি ফলেহি অসাধাৰণো হেতু হোতি, সব্বেহি ফলেহি সাধাৰণো পচ্চযো হোতীতি যোজেত্ৱা পদীপোপমাযপি হেতুপচ্চযানং পাকটো ৱিসেসো দট্ঠব্বোতি অধিপ্পাযো.

হেতুপচ্চযপ্পভেদং কাৰণং পৰিক্খাৰোতি আচৰিযেন ৱুত্তং, তস্স কাৰণস্স কাৰণভাৱো চ ফলাপেক্খো হোতি, তস্মা ‘‘যো কাৰণভাৱো যেনাকাৰেন হোতি, কতমো সো কাৰণভাৱো, কতমো সো আকাৰো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা চ ‘‘যং ফলং যেন ৱিসেসেন হোতি, কতমং তং ফলং, কতমো সো ৱিসেসো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা চ ‘‘কাৰণফলানং যো সম্বন্ধো হোতি, কতমো সো সম্বন্ধো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা চ তং সব্বং ৱিভাৱেতুং ‘‘অৱুপচ্ছেদত্থো’’তিআদি ৱুত্তং. অযমনুসন্ধ্যত্থো চ অট্ঠকথাযং ‘‘ইদানি যস্মা কাৰণং ‘পৰিক্খাৰো’তি ৱুত্তং, কাৰণভাৱো চ ফলাপেক্খায, তস্মা কাৰণস্স যো কাৰণভাৱো যথা চ সো হোতি, যঞ্চ ফলং, যো চ তস্স ৱিসেসো, যো চ কাৰণফলানং সম্বন্ধো, তং সব্বং ৱিভাৱেতুং ‘অৱুপচ্ছেদত্থো’তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৪৯) ইমিনা ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো.

তত্থ অৱুপচ্ছিন্নস্স হেতুপচ্চযসঙ্খাতস্স কাৰণস্স যো অনুপচ্ছেদত্থো অত্থি, সো অনুপচ্ছেদত্থো সন্ততিঅত্থো হোতি ফলেন সম্বন্ধত্তা, যঞ্চ কাৰণং অত্তনো ফলস্স জনকং উপত্থম্ভকং হুত্ৱা নিৰুজ্ঝতি, সো অনুপচ্ছিন্নো এৱ নাম হোতীতি. যঞ্চ ফলং অঞ্ঞস্স কাৰণং হুত্ৱা নিৰুজ্ঝতি, তস্মিং অনুপচ্ছিন্নে তস্স চ সন্ততিঅত্থো হোতি. যং পন ফলং অঞ্ঞস্স ফলস্স কাৰণং অহুত্ৱা নিৰুজ্ঝতি, তং উপচ্ছিন্নং হোতি, যথা তং অৰহতো চুতিচিত্তন্তি. কাৰণতো নিব্বত্তস্স ফলস্স যো নিব্বত্তিঅত্থো অত্থি, সো নিব্বত্তিঅত্থো ফলত্থো হোতি. পটিসন্ধিক্খন্ধানং যো পটিসন্ধিঅত্থো পটিসন্দহনত্থো অত্থি, সো পটিসন্ধিঅত্থো পুনব্ভৱত্থো পুনব্ভৱনত্থো হোতি. কিলেসানং যো পলিবোধত্থো সন্তানে উপ্পজ্জনত্থো অত্থি, সো পলিবোধত্থো পৰিযুট্ঠানত্থো হোতি. কিলেসানং মগ্গেন যো অসমুগ্ঘাতত্থো অত্থি, সো অসমুগ্ঘাতত্থো অনুসযত্থো হোতি. অৱিজ্জায চতুন্নং সচ্চানং যো অসম্পটিৱেধত্থো অত্থি, সো অসম্পটিৱেধত্থো অৱিজ্জত্থো হোতি. অৰহত্তমগ্গেন যো অপৰিঞ্ঞাতত্থো অত্থি, সো অপৰিঞ্ঞাতত্থো ৱিঞ্ঞাণস্স পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স বীজত্থো হোতি.

এত্তাৱতা কাৰণভাৱো চ কাৰণাকাৰো চ ফলঞ্চ ফলৱিসেসো চ আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কতমো পৰম্পৰহেতুপচ্চযত্থো, কতমো চ সম্বন্ধত্থো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যত্থ অৱুপচ্ছেদো’’তিআদি ৱুত্তং. যত্থ যস্সং ৰূপাৰূপপৱত্তিযং অৱুপচ্ছিন্নস্স হেতুপচ্চযপ্পভেদস্স কাৰণস্স যো অৱুপচ্ছেদো অত্থি, সো অৱুপচ্ছেদো তত্থ তিস্সং ৰূপাৰূপপৱত্তিযং সন্ততি হোতি. যত্থ যস্সং ৰূপাৰূপপৱত্তিযং যা সন্ততি অত্থি, সা সন্ততিতত্থ ৰূপাৰূপপৱত্তিযং নিব্বত্তি হোতীতিআদিনা যোজেত্ৱা পৰম্পৰহেতুআদিকো ৱিঞ্ঞাতব্বো.

সীলক্খন্ধোতি পৰিসুদ্ধসীলক্খন্ধো. সমাধিক্খন্ধস্সাতি মহগ্গতক্খন্ধস্স, সমাধিপট্ঠানো হি মহগ্গতধম্মো. পঞ্ঞাক্খন্ধোতি মগ্গফলপঞ্ঞাপধানক্খন্ধো. সো হি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনসঙ্খাতস্স পচ্চৱেক্খণঞাণক্খন্ধস্স পচ্চযো হোতি. তিত্থঞ্ঞুতাদীনং অত্থো পদট্ঠানহাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনাযং ৱুত্তোৱ.

সভাৱো হেতূতি আচৰিযেন ৱুত্তো, ‘‘কীদিসো সো সভাৱো হেতূ’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যথা ৱা পন চক্খুঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. চক্খুৱিঞ্ঞাণং চক্খুঞ্চ চক্খুন্দ্ৰিযঞ্চ পটিচ্চ নিস্সযং কত্ৱা ৰূপে পটিচ্চ আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জতি. তত্থ চক্খাদীসু চক্খুন্দ্ৰিযং আধিপতেয্যপচ্চযতায ইন্দ্ৰিযপচ্চযতায চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো, ৰূপাৰম্মণং পুৰেজাতাৰম্মণপচ্চযতায পচ্চযো, আলোকো সন্নিস্সযতায উপনিস্সযতায পচ্চযো হোতি. সো পচ্চযো হোন্তো ফলেন চক্খুৱিঞ্ঞাণেন অসমানত্তা সভাৱো হেতু ন হোতি, পচ্চযো চ হোতি মনসিকাৰো. কিৰিযমনোধাতু পন ফলেন চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৱিঞ্ঞাণভাৱেন সমানত্তা সভাৱো হেতু হোতি যথা, এৱং সঙ্খাৰা নামক্খন্ধভাৱেন সমানত্তা ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযা হোন্তা সভাৱো হেতু হোন্তি. ৱিঞ্ঞাণং নামৰূপেন একসন্ততিৱসেন সমানত্তা নামৰূপস্স পচ্চযো হোন্তং সভাৱো হেতু হোতি. ইমিনা নযেন ‘‘নামৰূপং সড়াযতনস্সা’’তিআদীসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱং ৱুত্তপ্পকাৰো হেতু, পচ্চযো জনকো, উপত্থম্ভকো চ যো কোচি উপনিস্সযো বলৱপচ্চযো হোতি, সব্বো সো হেতুপচ্চযো জনকউপত্থম্ভকো জনিতব্বুপত্থম্ভিযস্স ফলস্স পৰিক্খৰণতো অভিসঙ্খৰণতো নিপ্পৰিযাযতো পৰিক্খাৰো নাম.

‘‘ৱুত্তপ্পকাৰো হেতুপচ্চযো পৰিক্খাৰো নামাতি কেন অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন কাৰণভূতেন সব্বস্স হেতুপচ্চযস্স পৰিক্খাৰভাৱেন আযস্মা মহাকচ্চানো ‘‘যে ধম্মা যং ধম্মং জনযন্তী’’তি যং ৱচনং আহ, তেন ৱচনেন সদ্দহিতব্বো, ‘‘যে ধম্মা যং ধম্মং জনযন্তী’’তি ৱচনং নিস্সায তুম্হেহি সল্লক্খেতব্বোতি অধিপ্পাযো.

‘‘এত্তকোৱ পৰিক্খাৰো হাৰো যুঞ্জিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘নিযুত্তো পৰিক্খাৰো হাৰো’’তি ৱুত্তং, যো যো পৰিক্খাৰো হাৰো যুঞ্জিতব্বো, সো সো পৰিক্খাৰো হাৰো নীহৰিত্ৱা যুত্তো যুঞ্জিতব্বোতি.

ইতি পৰিক্খাৰহাৰৱিভঙ্গে সত্তিবলানুৰূপা ৰচিতা

ৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসাৰেন গম্ভীৰত্থো ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা গহেতব্বোতি.