১২. ওতৰণহাৰৱিভঙ্গৱিভাৱনা

৪২. যেন যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতেন পঞ্ঞত্তিহাৰৱিভঙ্গেন পঞ্ঞত্তিযো ৱিভত্তা, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতো ৱিভঙ্গো পৰিপুণ্ণো, ‘‘কতমো ওতৰণো হাৰৱিভঙ্গো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো ওতৰণো হাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোড়সসু দেসনাহাৰাদীসু কতমো সংৱণ্ণনাৱিসেসো ওতৰণো হাৰো ওতৰণহাৰৱিভঙ্গো নামাতি পুচ্ছতি. ‘‘যো চ পটিচ্চুপ্পাদো’’তিআদিনিদ্দেসস্স ইদানি মযা ৱুচ্চমানো ‘‘উদ্ধং অধো সব্বধি ৱিপ্পমুত্তো’’তিআদিকো ৱিত্থাৰসংৱণ্ণনাৱিসেসো ওতৰণো হাৰো ওতৰণহাৰৱিভঙ্গো নামাতি গহেতব্বো.

তত্থ পাঠে ‘‘কতমে পটিচ্চসমুপ্পাদাদযো নিদ্ধাৰেত্ৱা কতমেহি নিদ্ধাৰিতেহি ধম্মেহি ওতৰতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ইমস্মিং পাঠে ইমে পটিচ্চসমুপ্পাদাদযো নিদ্ধাৰেত্ৱা ইমেহি নিদ্ধাৰিতেহি ধম্মেহি ওতৰতীতি দস্সেতুং ‘‘উদ্ধং অধো সব্বধি ৱিপ্পমুত্তো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ উদ্ধন্তি কামধাতুতো উদ্ধং উপৰিভাগে পৱত্তায ৰূপধাতুঅৰূপধাতুযা. অধোতি ৰূপধাতুতো হেট্ঠাভাগে পৱত্তায কামধাতুযা. সব্বধীতি সব্বস্মিং কামৰূপঅৰূপধাতুম্হি. ৱিপ্পমুত্তোতি পটিসন্ধিৱসেন অপ্পৱত্তনতো ৱিপ্পমুত্তো অসেক্খো. অযং সেক্খো দস্সনমগ্গেন সক্কাযদিট্ঠিযা সমুগ্ঘাতত্তা ‘‘অহং অস্মী’’তি অনানুপস্সী ৱিহৰতি. এৱং সেক্খায ৱিমুত্তিযা চেৱ অসেক্খায ৱিমুত্তিযা চ সেক্খো চেৱ অসেক্খো চ অতিণ্ণপুব্বং ওঘং অপুনব্ভৱায ৱিমুত্তো উদতাৰীতি গাথাত্থো গহেতব্বো.

তস্মিং গাথাপাঠে ‘‘কতমে নিদ্ধাৰেত্ৱা কতমেহি ওতৰতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘উদ্ধন্তি ৰূপধাতূ’’তিআদি ৱুত্তং. উদ্ধন্তি মনুস্সলোকতো উদ্ধং চাতুমহাৰাজিকাদযোপি গহিতাতি অত্থসম্ভৱতো তং নিৱত্তেতুং ‘‘ৰূপধাতু অৰূপধাতূ’’তি ৱুত্তং. অধোতি মনুস্সভৱতো অধো চত্তাৰো অপাযভূমিযো চ গহিতাতি অত্থসম্ভৱতো তং নিৱত্তেতুং ‘‘কামধাতূ’’তি ৱুত্তং. সব্বধীতি চতুভূমিকেতি অত্থসম্ভৱতো ‘‘তেধাতুকে’’তি ৱুত্তং. অযং অসেক্খা ৱিমুত্তীতি ৱিমুত্তস্স অসেক্খস্স যা ৱিৰাগতা অত্থি, অযম্পি ৱিৰাগতা অসেক্খফলৱিমুত্তি. ‘‘উদ্ধং অধো সব্বধি ৱিপ্পমুত্তো’’তি পাঠে ৱুত্তপ্পকাৰা অযং অসেক্খা ৱিমুত্তি নিদ্ধাৰিতাতি অত্থো. নিদ্ধাৰিতায অসেক্খায ৱিমুত্তিযা যানি সদ্ধাদিপঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিদ্ধাৰিতানি, তানিযেৱ অসেক্খানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভৱন্তি. অযং ৱুত্তপ্পকাৰা ওতৰণা ইন্দ্ৰিযেহি ৱিমুত্তিযা ওতৰণা নাম পৱেসনা নাম.

তানিযেৱ অসেক্খানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ৱিজ্জায উপকাৰকত্তা, পঞ্ঞাপদট্ঠানত্তা ৱা ৱিজ্জা ভৱন্তি. ৱিজ্জুপ্পাদা তাদিসায ৱিজ্জায উপ্পাদা উপ্পাদহেতুতো অৱিজ্জানিৰোধো অৱিজ্জায নিৰোধো হোতি…পে… দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি, অযং ৱুত্তপ্পকাৰা ওতৰণা পটিচ্চসমুপ্পাদেহি ওতৰণা নাম.

তানিযেৱ অসেক্খানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি তীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতানি সদ্ধাৱীৰিযেহি সীলসম্ভৱতো, সতিযা চ পঞ্ঞানুৱত্তকত্তা. সেসা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বা.

‘‘উদ্ধং অধো সব্বধি ৱিপ্পমুত্তো’’তি পাঠে নিদ্ধাৰেত্ৱা ওতৰণা আচৰিযেন ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘অযং অহস্মীতি অনানুপস্সী’’তি পাঠে ‘‘কতমে নিদ্ধাৰেত্ৱা কতমেহি ওতৰণেহি ওতৰতী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘অযং অহস্মীতি অনানুপস্সীতি অযং সক্কাযদিট্ঠিযা’’তিআদি ৱুত্তং. যো অযং সেক্খো ‘‘অহমস্মী’’তি নানুপস্সী, তস্স সেক্খস্স সক্কাযদিট্ঠিযা যো সমুগ্ঘাতো অত্থি, যা সমুগ্ঘাতসঙ্খাতা সমুগ্ঘাতৱিমুত্তি সেক্খা ৱিমুত্তি হোতি, তস্সা সেক্খায ৱিমুত্তিযা যানি সদ্ধাদিপঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিদ্ধাৰিতানি, তানিযেৱ সেক্খানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি ভৱন্তি. অযং ৱুত্তপ্পকাৰা ওতৰণা ইন্দ্ৰিযেহি ওতৰণা নাম. সেসা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বা.

৪৩. ‘‘উদ্ধং অধো’’তিআদিগাথাযং ওতৰণা আচৰিযেন ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘নিস্সিতস্স চলিত’’ন্তিআদিপাঠে ‘‘কতমে নিদ্ধাৰেত্ৱা কতমেহি ওতৰতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘নিস্সিতস্স চলিতং, অনিস্সিতস্স চলিতং নত্থী’’তিআদি ৱুত্তং. নিস্সিতস্স পুগ্গলস্স চলিতং চলনং অত্থি, অনিস্সিতস্স পুগ্গলস্স চলিতং চলনং নত্থি. চলিতে চলনে অসতি পস্সদ্ধি ভৱতি, পস্সদ্ধিযা সতি ৱিজ্জমানায নতি ন হোতি, নতিযা অসতি অৱিজ্জমানায আগতিগতি ন হোতি, আগতিগতিযা অসতি অৱিজ্জমানায চুতূপপাতো ন হোতি, চুতূপপাতে অসতি অৱিজ্জমানে ইধ ছসু অজ্ঝত্তিকাযতনেসু অত্তানং নেৱ পস্সতি, হুৰং ৱা ছসু বাহিৰাযতনেসু অত্তানং ন পস্সতি, উভযং অন্তৰেন ৱজ্জেত্ৱা ফস্সাদিসমুদাযেসু ধম্মেসু অত্তানং ন পস্সতি, এসোৱ পটিচ্চসমুপ্পাদো ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা’’তিআদিকো দুক্খস্স অন্তো অৱসানং কৰোতীতি অত্থো.

নিস্সিতস্স চলিতন্তি এত্থ ‘‘নিস্সযো কতিৱিধো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘নিস্সিতস্স চলিতন্তি নিস্সযো নামা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু দুৱিধেসু তণ্হানিস্সযদিট্ঠিনিস্সযেসু যা চেতনা ৰত্তস্স পুগ্গলস্স নিদ্ধাৰিতা, অযং চেতনাধম্মো তণ্হানিস্সযো নাম. যা চেতনা মূড়্হস্স পুগ্গলস্স নিদ্ধাৰিতা. অযং চেতনাধম্মো দিট্ঠিনিস্সযো নাম. সা দুৱিধা চেতনা পন সঙ্খাৰা নাম. সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং…পে… সব্বো পটিচ্চসমুপ্পাদো নিদ্ধাৰিতো. অযং ৱুত্তপ্পকাৰা ওতৰণা পটিচ্চসমুপ্পাদেহি ওতৰণা নাম.

তত্থাতি তস্মিং তণ্হানিস্সযদিট্ঠিনিস্সযে যা ৱেদনা ৰত্তস্স পুগ্গলস্স নিদ্ধাৰিতা, অযং সুখা ৱেদনা. যা চেতনা সম্মূড়্হস্স পুগ্গলস্স নিদ্ধাৰিতা, অযং অদুক্খমসুখা ৱেদনা. যেভুয্যেন সেসা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বা.

৪৪. ‘‘নিস্সিতস্স চলিত’’ন্তিআদিপাঠে ওতৰণা আচৰিযেন ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা.

‘‘যে কেচি সোকা পৰিদেৱিতা ৱা…পে…

পিযং ন কযিৰাথ কুহিঞ্চি লোকে’’তি. –

গাথাপাঠে ‘‘কতমে নিদ্ধাৰেত্ৱা কতমেহি ওতৰতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যে কেচি সোকা’’তিআদি ৱুত্তং. যে কেচি সোকা ৱা যা কাচি পৰিদেৱিতা ৱা অনেকৰূপা যা কাচি দুক্খা ৱা লোকস্মিং সম্ভৱন্তি. এতে সোকাদযো পিযং পটিচ্চ পভৱন্তি, পিযে অসন্তে এতে সোকাদযো ন ভৱন্তি. তস্মা পিযে অসন্তে সোকাদীনং অভাৱতো যেসং ৱীতসোকানং কুহিঞ্চি লোকেপি নত্থি, তে ৱীতসোকা সুখিনো ভৱন্তি. তস্মা ৱীতসোকানং সুখসম্পন্নত্তা অসোকং ৱিৰজং পত্থযানো সপ্পুৰিসো কুহিঞ্চি লোকে পিযং ন কযিৰাথাতি গাথাত্থো.

‘‘যে কেচি সোকা পৰিদেৱিতা ৱা, দুক্খা চ লোকস্মিমনেকৰূপা পিযং পটিচ্চ পভৱন্তি এতে’’তি এত্থ পাঠে যা ৱেদনা নিদ্ধাৰিতা, অযং দুক্খা ৱেদনা. সেসা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বা.

‘‘যে কেচি সোকা’’তিআদিগাথাপাঠে ওতৰণা আচৰিযেন ৱিভত্তা, অম্হেহি চ ঞাতা, ‘‘কামং কামযমানস্সা’’তিআদিগাথাপাঠে ‘‘কতমে নিদ্ধাৰেত্ৱা কতমেহি ওতৰতী’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘কামং কামযমানস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সং গাথাযং অত্থো হেট্ঠা ৱুত্তোৱ.

তত্থাতি তস্মিং ‘‘পীতিমনো হোতী’’তি পাঠে যা পীতিমনতা ৱুত্তা নিদ্ধাৰিতা, অযং পীতিমনতা অনুনযো হোতি. ‘‘সল্লৱিদ্ধোৱ ৰুপ্পতী’’তি পাঠে যং ৰুপ্পনং আহ, ইদং ৰুপ্পনং পটিঘং হোতি, অনুনযো চ পটিঘঞ্চ নিদ্ধাৰিতাতি অত্থো.

‘‘অনুনযে চ পটিঘে চ নিদ্ধাৰিতে কতমো ধম্মো নিদ্ধাৰিতো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘অনুনযো পটিঘঞ্চ পন তণ্হাপক্খো’’তি ৱুত্তং. তণ্হাপক্খোতি তণ্হাপক্খত্তা তণ্হা নিদ্ধাৰিতা. ‘‘অনুনযো তণ্হাপক্খো হোতু, পটিঘং পন তণ্হাপক্খং ন সিযা’’তি চে ৱদেয্য? পটিঘস্স অত্তসিনেহৱসেন পৱত্তনতো পটিঘম্পি তণ্হাপক্খং হোতি. ‘‘তণ্হায নিদ্ধাৰিতায কতমো নিদ্ধাৰিতো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তণ্হায চ পনা’’তিআদি ৱুত্তং. দসন্নং ৰূপাযতনানং তণ্হায পদট্ঠানত্তা দস ৰূপানি আযতনানি নিদ্ধাৰিতানি. অযং ৱুত্তপ্পকাৰা ওতৰণা আযতনেহি ওতৰণা নাম. সুত্তে আগতা পটিচ্চসমুপ্পাদাদযো তেন সংৱণ্ণনাৱিসেসেন নযেন নিদ্ধাৰিতা, সুত্তত্থমুখেন ৱা নিদ্ধাৰিতা, তেন…পে… নযেন নিদ্ধাৰিতেসু পটিচ্চসমুপ্পাদাদীসু যো সংৱণ্ণনানযৱিসেসো তদত্থৱাচকৱসেন ৱা তদত্থঞাপকৱসেন ৱা ওতৰতি পৱিসতি সমোসৰতি, সো সংৱণ্ণনানযৱিসেসো ওতৰণো হাৰো নামাতি অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো. সেসেসুপি ৱুত্তনযানুসাৰেন ওতৰণা গহেতব্বা. ‘‘তেনাহ আযস্মা’’তিআদ্যানুসন্ধ্যাদিঅত্থো চেৱ ‘‘নিযুত্তো ওতৰণো হাৰো’’তি অনুসন্ধ্যাদিঅত্থো চ ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বো.

ইতি ওতৰণহাৰৱিভঙ্গে সত্তিবলানুৰূপা ৰচিতা

ৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসাৰেন গম্ভীৰত্থো ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা গহেতব্বোতি.