১১. পঞ্ঞত্তিহাৰৱিভঙ্গৱিভাৱনা

৩৯. যেন যেন সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতেন ৱিভঙ্গেন ৱেৱচনানি ৱিভত্তানি, সো সংৱণ্ণনাৱিসেসভূতো ৱিভঙ্গো পৰিপুণ্ণো, ‘‘কতমো পঞ্ঞত্তিহাৰৱিভঙ্গো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ কতমো পঞ্ঞত্তিহাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু নিদ্দিট্ঠেসু সোড়সসু দেসনাহাৰাদীসু কতমো সংৱণ্ণনাৱিসেসো পঞ্ঞত্তিহাৰো পঞ্ঞত্তিহাৰৱিভঙ্গো নামাতি পুচ্ছতি. ‘‘একং ভগৱা ধম্মং পঞ্ঞত্তীহি ৱিৱিধাহি দেসেতী’’তিআদিনিদ্দেসস্স ইদানি মযা ৱুচ্চমানো ‘‘যা পকতিকথায দেসনা’’তিআদিকো ৱিত্থাৰসংৱণ্ণনাৱিসেসো পঞ্ঞত্তিহাৰো পঞ্ঞত্তিহাৰৱিভঙ্গো নামাতি গহেতব্বো.

‘‘যাহি ৱিৱিধাহি পঞ্ঞত্তীহি একং ধম্মং ভগৱা দেসেতি, কতমা তা ৱিৱিধা পঞ্ঞত্তিযো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যা পকতিকথাযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পকতিকথাযাতি অস্সাদাদিপদত্থৱিসেসং অনিদ্ধাৰেত্ৱা অত্থসভাৱেন পৱত্তায কথায সাধুকং মনসিকাৰধম্মকথায যা দেসনা যথাধিপ্পেতমত্থং ৱেনেয্যসন্তানে নিক্খিপতি পতিট্ঠপেতি পকাৰেন ঞাপেতি, তস্মা নিক্খেপপঞ্ঞত্তি, তায পঞ্ঞত্তিযা ধম্মং দেসেতীতি অত্থো. ‘‘যা পঞ্ঞত্তি ‘পকতিকথায দেসনা’তি ৱুত্তা, কতমা সা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা তথা পুচ্ছিত্ৱা ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘কা চ পকতিকথায দেসনা’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন –‘‘ইতি ‘পকতিকথায দেসনা’তি সঙ্খেপেন ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰেন ৱিভজিতুং ‘কা চ পকতিকথায দেসনা’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘চত্তাৰি সচ্চানী’তিআদিমাহা’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৩৯) ৱুত্তং. তত্থ দেসনাদেসেতব্বস্স ভেদভাৱেপি অভেদোপচাৰেন ‘‘দেসনা চত্তাৰি সচ্চানী’’তি ৱুত্তং, চতুন্নং সচ্চানং পঞ্ঞত্তি দেসনা নামাতি অত্থো.

‘‘কথং তং সচ্চপঞ্ঞত্তিং ভগৱা আহা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘যথা ভগৱা আহা’’তি ৱুত্তং. যথা যেন পকাৰেন ভগৱা যং যং পঞ্ঞত্তিং আহ, তথা তেন পকাৰেন সা পঞ্ঞত্তি জানিতব্বা. ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি যং পঞ্ঞত্তিং ভগৱা আহ, অযং ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি পঞ্ঞত্তি পঞ্চন্নং খন্ধানং নিক্খেপপঞ্ঞত্তি, ছন্নং ধাতূনং নিক্খেপপঞ্ঞত্তি, অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং নিক্খেপপঞ্ঞত্তি, দ্ৱাদসন্নং আযতনানং নিক্খেপপঞ্ঞত্তি, দসন্নং ইন্দ্ৰিযানং নিক্খেপপঞ্ঞত্তীতি যোজনা কাতব্বা. খন্ধধাতুআযতনিন্দ্ৰিযানি চ লোকিযানেৱ. পীড়নসঙ্খতসন্তাপৱিপৰিণামত্থতাসামঞ্ঞেন একত্তং উপনেত্ৱা ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি ৱুত্তা. দসন্নং ইন্দ্ৰিযানন্তি চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযইত্থিপুৰিসজীৱিতমনৱেদনিন্দ্ৰিযানং দসন্নং. অনুভৱনলক্খণেন একলক্খণত্তা ৱেদনিন্দ্ৰিযং একন্তি গহিতং, সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনি পন মগ্গপৰিযাপন্নত্তা ন গহিতানি.

কবড়ীকাৰেতি ঠানূপচাৰেন ৱোহৰিতে ওজাসঙ্খাতে আহাৰে, ৰাগো অৰিযমগ্গেন অপ্পহাতব্বত্তা অনুসযৱসেন, আসাৱসেন ৱা পত্থনাৱসেন ৱা অত্থি নন্দী. অত্থি তণ্হাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. পতিট্ঠিতং ৱিৰুড়্হন্তি পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতাপত্তিযা পতিট্ঠিতত্তা পতিট্ঠিতঞ্চেৱ ৱিৰুড়্হঞ্চাতি গহেতব্বং. সঙ্খাৰানন্তি পুনব্ভৱনিব্বত্তকস্স ভৱস্স অভিনিব্বত্তিহেতুকানং সঙ্খাৰানং. জাতিজৰামৰণন্তি অভিনিব্বত্তনলক্খণা জাতি, ন উপ্পাদোৱ, পৰিপাকলক্খণা জৰা, ন ঠিতিযেৱ, ভেদনলক্খণং মৰণং, ন ভঙ্গমেৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘সসোকং সদৰং সউপাযাস’’ন্তি.

‘‘ফস্সে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে…পে… মনোসঞ্চেতনায চে, ভিক্খৱে, আহাৰে…পে… ৱিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে অত্থি ৰাগো…পে… ৱদামী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি দুক্খস্স চ সমুদযস্স চ পভৱস্স পঞ্ঞাপনতো পভৱপঞ্ঞত্তি নাম.

ৱট্টৱসেন পঞ্ঞত্তিভেদো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং ৱিৱট্টৱসেন পঞ্ঞত্তিভেদো ৱিভত্তো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘কবড়ীকাৰে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে নত্থি ৰাগো’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘কবড়ীকাৰে…পে… অনুপাযাসন্তি ৱদামী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি দুক্খস্স পৰিঞ্ঞায চ পঞ্ঞাপনতো পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি নাম, সমুদযস্স পহানস্স চ পঞ্ঞাপনতো পহানপঞ্ঞত্তি নাম, মগ্গস্স ভাৱনায চ পঞ্ঞাপনতো ভাৱনাপঞ্ঞত্তি নাম, নিৰোধস্স সচ্ছিকিৰিযায চ পঞ্ঞাপনতো সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তি নাম.

৪০. ৱিৱট্টৱসেন পঞ্ঞত্তিভেদো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং সম্মসনৱসেন পঞ্ঞত্তিভেদো ৱিভত্তো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘সমাধিং, ভিক্খৱে, ভাৱেথা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘সমাধিং, ভিক্খৱে, ভাৱেথ…পে… যথাভূতং পজানাতী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি মগ্গস্স ভাৱনায চ পঞ্ঞাপনতো ভাৱনাপঞ্ঞত্তি নাম, দুক্খস্স পৰিঞ্ঞায চ পঞ্ঞাপনতো পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি নাম, সমুদযস্স পহানস্স চ পঞ্ঞাপনতো পহানপঞ্ঞত্তি নাম, নিৰোধস্স সচ্ছিকিৰিযায চ পঞ্ঞাপনতো সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তি নাম.

সম্মসনৱসেন পঞ্ঞত্তিভেদো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং উপাদানক্খন্ধৱসেন পঞ্ঞত্তিভেদো ৱিভত্তো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘ৰূপং, ৰাধ, ৱিকিৰথা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ৰূপং, ৰাধ, ৱিকিৰথ…পে… নিব্বান’’ন্তি অযং পঞ্ঞত্তি তণ্হাসঙ্খাতস্স ৰোধস্স নিৰোধস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিৰোধপঞ্ঞত্তি নাম, অস্সাদস্স নিব্বিদায চ পঞ্ঞাপনতো নিব্বিদাপঞ্ঞত্তি নাম, দুক্খস্স পৰিঞ্ঞায চ পঞ্ঞাপনতো পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি নাম, সমুদযস্স পহানস্স চ পঞ্ঞাপনতো পহানপঞ্ঞত্তি নাম, মগ্গস্স ভাৱনায চ পঞ্ঞাপনতো ভাৱনাপঞ্ঞত্তি নাম, নিৰোধস্স সচ্ছিকিৰিযায চ পঞ্ঞাপনতো সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তি নাম.

‘‘ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণানি ৱিকিৰন্তো ৱিদ্ধংসেন্তো ৱিকীড়নিযং কৰোন্তো পঞ্ঞায তণ্হাক্খযায পটিপজ্জন্তো কিং পজানাতী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতীতি…পে… নিৰোধগামিনিপটিপদাতি যথাভূতং পজানাতী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি সচ্চানং পটিৱেধস্স পঞ্ঞাপনতো পটিৱেধপঞ্ঞত্তি নাম, দস্সনভূমিযা নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, মগ্গস্স ভাৱনায চ পঞ্ঞাপনতো ভাৱনাপঞ্ঞত্তি নাম, সোতাপত্তিফলস্স সচ্ছিকিৰিযায চ পঞ্ঞাপনতো সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘সো ‘ইমে আসৱা’তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘আসৱা অসেসং নিৰুজ্ঝন্তী’তি যথাভূতং পজানাতী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি খযেঞাণস্স উপ্পাদস্স চ পঞ্ঞাপনতো উপ্পাদপঞ্ঞত্তি নাম, অনুপ্পাদেঞাণস্স ওকাসস্স চ পঞ্ঞাপনতো ওকাসপঞ্ঞত্তি নাম, মগ্গস্স ভাৱনায চ পঞ্ঞাপনতো ভাৱনাপঞ্ঞত্তি নাম, দুক্খস্স পৰিঞ্ঞায চ পঞ্ঞাপনতো পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি নাম, সমুদযস্স পহানস্স চ পঞ্ঞাপনতো পহানপঞ্ঞত্তি নাম, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স আৰম্ভস্স চ পঞ্ঞাপনতো আৰম্ভপঞ্ঞত্তি নাম, আসাটিকানং আহটনায চ পঞ্ঞাপনতো আহটনাপঞ্ঞত্তি নাম, ভাৱনাভূমিযা নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অভিনিঘাতস্স চ পঞ্ঞাপনতো অভিনিঘাতপঞ্ঞত্তি নাম.

৪১. ৱট্টৱসেন ৱা ৱিৱট্টৱসেন ৱা ধম্মসম্মসনৱসেন ৱা উপাদানক্খন্ধৱসেন ৱা পজাননৱসেন ৱা সচ্চেসু নানাৱিধো পঞ্ঞত্তিভেদো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং তেপৰিৱট্টৱসেন সচ্চেসু পঞ্ঞত্তিভেদো ৱিভত্তো’’তি ৱত্তব্বত্তা তেপৰিৱট্টৱসেন সচ্চেসু পঞ্ঞত্তিভেদং দস্সেতুং ‘‘ইদং দুক্খন্তি মে, ভিক্খৱে’’তিআদি আৰদ্ধং. অট্ঠকথাযং পন – ‘‘এৱং ৱট্টৱিৱট্টমুখেন সম্মসনউপাদানক্খন্ধমুখেনেৱ সচ্চেসু পঞ্ঞত্তিৱিভাগং দস্সেত্ৱা ইদানি তেপৰিৱট্টৱসেন দস্সেতুং ‘ইদং দুক্খন্তি মে ভিক্খৱে’তিআদি আৰদ্ধ’’ন্তি (নেত্তি. অট্ঠ. ৪১) ৱুত্তং. তত্থ পুব্বে পৰিজাননতো পট্ঠায. অননুস্সুতেসূতি পৰিজাননৱসেন অননুস্সুতেসু চতূসু সচ্চধম্মেসু. চক্খুন্তি পঠমং নিব্বানদস্সনট্ঠেন চক্খু নাম. যথাসভাৱতো কিচ্চপৰিজাননট্ঠেন সচ্ছিকিৰিযপৰিজাননট্ঠেন ঞাণং নাম. যথাসভাৱতো কিচ্চপৰিজাননাদীনং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা নাম. তথা ৱিদিতকৰণট্ঠেন ৱিজ্জা নাম. আলোকোভাসকৰণট্ঠেন আলোকো নাম. ইদং চক্খাদিকং সব্বং পঞ্ঞাৱেৱচনমেৱ. ‘‘ইদং দুক্খন্তি মে ভিক্খৱে…পে… উদপাদী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি সচ্চানং দেসনায পঞ্ঞাপনতো দেসনাপঞ্ঞত্তি নাম, সুতমযিযা পঞ্ঞায নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযস্স সচ্ছিকিৰিযায চ পঞ্ঞাপনতো সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তি নাম, ধম্মচক্কস্স পৱত্তনায চ পঞ্ঞাপনতো পৱত্তনাপঞ্ঞত্তি নাম.

‘‘তং খো পনিদং দুক্খং পৰিঞ্ঞেয্যং…পে… উদপাদী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি মগ্গস্স ভাৱনায পঞ্ঞাপনতো ভাৱনাপঞ্ঞত্তি নাম, চিন্তামযিযা পঞ্ঞায নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স সচ্ছিকিৰিযায চ পঞ্ঞাপনতো সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তি নাম.

‘‘তং খো পনিদং দুক্খং পৰিঞ্ঞাতং…পে… উদপাদী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি মগ্গস্স ভাৱনায পঞ্ঞাপনতো ভাৱনাপঞ্ঞত্তি নাম, ভাৱনামযিযা পঞ্ঞায নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, অঞ্ঞাতাৱিনো ইন্দ্ৰিযস্স সচ্ছিকিৰিযায চ পঞ্ঞাপনতো সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তি নাম, ধম্মচক্কস্স পৱত্তনায চ পঞ্ঞাপনতো পৱত্তনাপঞ্ঞত্তি নাম.

তেপৰিৱট্টৱসেন সচ্চেসু নানাৱিধো পঞ্ঞত্তিভেদো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘কথং কুসলাকুসলাদিৱসেন দেসিতধম্মস্স পঞ্ঞত্তিভেদো ৱিভত্তো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তুলমতুলঞ্চ সম্ভৱ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অথ ৱা ধম্মচক্কসুত্তে পঞ্ঞত্তিভেদো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘তুলমতুলঞ্চাতিআদিগাথায কথং পঞ্ঞত্তিভেদো ৱিভত্তো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তুলমতুলঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. তুলীযতি পৰিচ্ছিজ্জীযতীতি তুলং, কামাৱচৰকম্মং, নত্থি তুলং সদিসং অঞ্ঞং লোকিযকম্মং অস্স মহগ্গতকম্মস্সাতি অতুলং, ৰূপাৰূপাৱচৰকম্মং. পুনব্ভৱং সম্ভৱতি এতেন সঙ্খাৰেনাতি সম্ভৱো, তং সম্ভৱং. পুনব্ভৱং সঙ্খৰোতীতি ভৱসঙ্খাৰো. অজ্ঝত্তে ৱিপস্সনাৱসেন ৰমতীতি অজ্ঝত্তৰতো. সমথৱসেন সমাধিযতীতি সমাহিতো. অত্তনি সম্ভৱতীতি অত্তসম্ভৱো, তং অত্তসম্ভৱং. মুনি সম্বুদ্ধো সম্ভৱং ভৱসঙ্খাৰং তুলঞ্চ অতুলঞ্চ অৱস্সজি, অজ্ঝত্তৰতো সমাহিতো কৱচং অভিন্দি ইৱ, এৱং অত্তসম্ভৱং অভিন্দি পদালযীতি যোজনা কাতব্বা. অথ ৱা মুনি সম্বুদ্ধো ‘‘পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা ৱিপৰিণামধম্মা, নিব্বানং পন নিচ্চং সুখং অসঙ্খতং অৱিপৰিণামধম্ম’’ন্তি তুলং তুলযন্তো অতুলং নিব্বানং দিস্ৱা সম্ভৱং ভৱসঙ্খাৰং অৰিযমগ্গেন অৱস্সজি. কথং অৱস্সজি? সো হি মুনি ৱিপস্সনাৱসেন অজ্ঝত্তৰতো চ হুত্ৱা, সমথৱসেন উপচাৰপ্পনাসু সমাহিতো চ হুত্ৱা কৱচং অভিন্দি ইৱ, এৱং অত্তসম্ভৱং অত্তনি সঞ্জাতং কিলেসং অভিন্দি পদালযি, কিলেসাভাৱেন কম্মঞ্চ জহীতি গাথাত্থো গহেতব্বো.

‘‘তুলমতুলঞ্চ সম্ভৱ’’ন্তি পঞ্ঞত্তি সব্বধম্মানং অভিঞ্ঞায পঞ্ঞাপনতো অভিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি নাম, ধম্মপটিসম্ভিদায নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, ‘‘ভৱসঙ্খাৰমৱস্সজি মুনী’’তি পঞ্ঞত্তি সমুদযস্স পৰিচ্চাগস্স চ পঞ্ঞাপনতো পৰিচ্চাগপঞ্ঞত্তি নাম, দুক্খস্স পৰিঞ্ঞায চ পঞ্ঞাপনতো পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি নাম, ‘‘অজ্ঝত্তৰতো সমাহিতো’’তি পঞ্ঞত্তি কাযগতায সতিযা ভাৱনায চ পঞ্ঞাপনতো ভাৱনাপঞ্ঞত্তি নাম, চিত্তেকগ্গতায ঠিতিযা চ পঞ্ঞাপনতো ঠিতিপঞ্ঞত্তি নাম, ‘‘অভিন্দি কৱচমিৱত্তসম্ভৱ’’ন্তি পঞ্ঞত্তি চিত্তস্স অভিনিব্বিদায চ পঞ্ঞাপনতো অভিনিব্বিদাপঞ্ঞত্তি নাম, সব্বঞ্ঞুতায উপাদানস্স চ পঞ্ঞাপনতো উপাদানপঞ্ঞত্তি নাম, অৱিজ্জাণ্ডকোসানং পদালনায চ পঞ্ঞাপনতো পদালপঞ্ঞত্তি নাম, ‘‘যথাৱুত্তো পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো কেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তথাৱুত্তস্স পঞ্ঞত্তিপ্পভেদস্স সম্ভৱতো ভগৱা যং ‘‘তুলমতুল’’ন্তিআদিগাথমাহ, তথাসম্ভৱতো যথাৱুত্তায গাথায যথাৱুত্তো পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো সদ্দহিতব্বোতি.

‘‘তুলমতুলঞ্চা’’তিআদিগাথাযং পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো.

‘যো দুক্খমদ্দক্খি যতোনিদানং, কামেসু সো জন্তু কথং নমেয্য;

কামা হি লোকে সঙ্গোতি ঞত্ৱা, তেসং সতীমা ৱিনযায সিক্খে’তি. –

গাথাযং পন কথং পঞ্ঞত্তিভেদো ৱিভত্তো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘যো দুক্খমদ্দক্খী’’তিআদি ৱুত্তং. যো আৰদ্ধৱিপস্সকো জন্তু যতোনিদানং সব্বং তেভূমকং হেতুফলং দুক্খং অদ্দক্খি, সো আৰদ্ধৱিপস্সকো জন্তু কামেসু কথং নমেয্য নমেতুং নাৰহতি. কামা লোকে ‘‘সঙ্গো’’তি হি যস্মা পস্সিতব্বা, তস্মা নমেতুং নাৰহতি, ইতি এতং দুক্খভাৱং দুক্খহেতুভাৱং ঞত্ৱা তেসং কামানং ৱিনযায ৱূপসমায সতিমা কাযগতাসতিসম্পন্নো তীণি সিক্খানি সিক্খে সিক্খেয্যাতি গাথাত্থো সঙ্খেপেন ৱিঞ্ঞাতব্বো. অট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ৪১) পন ৱিত্থাৰেন সংৱণ্ণিতো.

‘‘যো দুক্খ’’ন্তি পঞ্ঞত্তি দুক্খস্স ৱেৱচনস্স চ পৰিঞ্ঞায চ পঞ্ঞাপনতো ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি, পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি চ হোতি. ‘‘যতোনিদান’’ন্তি পঞ্ঞত্তি সমুদযস্স পভৱস্স চ পহানস্স চ পঞ্ঞাপনতো পভৱপঞ্ঞত্তি চেৱ পহানপঞ্ঞত্তি চ হোতি. ‘‘অদ্দক্খী’’তি পঞ্ঞত্তি ঞাণচক্খুস্স ৱেৱচনস্স চ পটিৱেধস্স চ পঞ্ঞাপনতো ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি চেৱ পটিৱেধপঞ্ঞত্তি চ হোতি. ‘‘কামেসু সো জন্তু কথং নমেয্যা’’তি পঞ্ঞত্তি কামতণ্হায ৱেৱচনস্স চ অনভিনিৱিসস্স চ পঞ্ঞাপনতো ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি চেৱ অনভিনিৱেসপঞ্ঞত্তি চ হোতি. ‘‘কামা হি লোকে সঙ্গোতি ঞত্ৱা’’তি পঞ্ঞত্তি কামানং পচ্চত্থিকতো দস্সনস্স চ পঞ্ঞাপনতো দস্সনপঞ্ঞত্তি নাম. কামা হি অনত্থজাননতো পচ্চত্থিকসদিসা.

‘‘কীদিসা হুত্ৱা অনত্থজনকা’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘কামা হী’’তিআদি ৱুত্তং. কামা ৰাগগ্গিআদীহি অন্তোদয্হনতো অঙ্গাৰকাসূপমা চ, পূতিভাৱাপজ্জনতো মংসপেসূপমা চ, বহি অঞ্ঞেন দয্হনতো পাৱককপ্পা জলিতগ্গিক্খন্ধূপমা চ, পতিট্ঠানাভাৱতো পপাতূপমা চ, ৱিসসদিসেহি দোসাদীহি পৰহিংসনতো উৰগোপমা চ. ‘‘তেসং সতীমা’’তি পঞ্ঞত্তি পহানায অপচযস্স চ পঞ্ঞাপনতো অপচযপঞ্ঞত্তি নাম, কাযগতায সতিযা নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, মগ্গস্স ভাৱনায চ পঞ্ঞাপনতো ভাৱনাপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘ৱিনযায সিক্খে’’তি পঞ্ঞত্তিৰাগৱিনযস্স দোসৱিনযস্স মোহৱিনযস্স পটিৱেধস্স চ পঞ্ঞাপনতো পটিৱেধপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘জন্তূ’’তি পঞ্ঞত্তি যোগিস্স ৱেৱচনস্স চ পঞ্ঞাপনতো ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি নাম.

‘‘জন্তূতি সামঞ্ঞসত্তৱাচকো সদ্দো কস্মা যোগিৱাচকোতি ৱিঞ্ঞাতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘যদা হী’’তিআদি ৱুত্তং. যোগী যদা যস্মিং কালে কামা সঙ্গোতি পজানাতি, তদা তস্মিং কালে সো যোগী কামানং অনুপ্পাদায কুসলে ধম্মে কাযগতাসতিআদীহি উপ্পাদযতি, সো কুসলে ধম্মে উপ্পাদেন্তো যোগী অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ৱাযমতি কুসলৱীৰিযং কৰোতি, তস্মা যোগীৱাচকো জন্তুসদ্দোতি ৱিঞ্ঞাতব্বো. ‘‘জন্তূ’’তি অযং পঞ্ঞত্তি অপ্পত্তস্স কুসলস্স ঝানধম্মাদিকস্স পত্তিযা ৱাযামস্স চ পঞ্ঞাপনতো ৱাযামপঞ্ঞত্তি নাম, ওৰমত্তিকায অসন্তুট্ঠিযা নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘সো অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ৱাযমতী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি ৱাযামপঞ্ঞত্তি, ‘‘হেতুসো উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা ৱাযমতীতি পঞ্ঞত্তি কতমা পঞ্ঞত্তী’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘তত্থ সো উপ্পন্নান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তস্মিং ‘‘অনুপ্পন্নান’’ন্তিআদিম্হি. ‘‘সো উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা ৱাযমতী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি ভাৱনায অপ্পমাদস্স চ পঞ্ঞাপনতো অপ্পমাদপঞ্ঞত্তি নাম, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স নিক্খেপস্স চ পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম, কুসলানং ধম্মানং আৰক্খস্স চ পঞ্ঞাপনতো আৰক্খপঞ্ঞত্তি নাম, অধিচিত্তসিক্খায ঠিতিযা চ পঞ্ঞাপনতো ঠিতিপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘কেন যথাৱুত্তপ্পকাৰো পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং.

‘‘যো দুক্খমদ্দক্খি যতোনিদান’’ন্তিআদিগাথায পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো.

‘‘মোহসম্বন্ধনো লোকো, ভব্বৰূপোৱ দিস্সতি;

উপধিবন্ধনো বালো, তমসা পৰিৱাৰিতো;

অস্সিৰী ৱিয খাযতি, পস্সতো নত্থি কিঞ্চনন্তি. –

গাথাযং পন কথং পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো ৱিভত্তো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘মোহসম্বন্ধনো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ মোহসম্বন্ধনোতি মোহহেতুকেহি সংযোজনেহি সম্বন্ধো. লোকোতি অপ্পহীনসংযোজনো সত্তলোকো. ভব্বৰূপোৱ দিস্সতীতি অভব্বোপি অত্তা ভব্বৰূপোৱ ভব্বজাতিকো ৱিয বালানং অৱিপস্সকানং দিস্সতি. উপধিবন্ধনোতি কিলেসূপধীহি বন্ধিতব্বো. যু-পচ্চযো হি কম্মত্থে ৱিহিতো. উপধীসু ৱা কিলেসানং বন্ধনং যস্স বালস্সাতি উপধিবন্ধনো. দ্ৱে অৱড্ঢিযো লাতি গণ্হাতীতি বালো. তমসা সম্মোহেন পৰিৱাৰিতো পটিচ্ছাদিতো পণ্ডিতানং ৱিপস্সকানং অস্সিৰী ৱিয সিৰীৱিৰহিতো ৱিয খাযতি উপট্ঠাতি. পস্সতো পঞ্ঞাচক্খুনা পস্সন্তস্স পণ্ডিতস্স কিঞ্চনং নত্থীতি সঙ্খেপত্থো দট্ঠব্বো.

‘‘মোহসম্বন্ধনো লোকো’’তি পঞ্ঞত্তি মোহসীসেন গহিতানং ৱিপল্লাসানং দেসনায পঞ্ঞাপনতো দেসনাপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘ভব্বৰূপোৱ দিস্সতী’’তি পঞ্ঞত্তি লোকস্স ৱিপৰীতস্স ৱিপৰীতাকাৰেন উপট্ঠহন্তস্স পঞ্ঞাপনতো ৱিপৰীতপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘উপধিবন্ধনো বালো’’তি পঞ্ঞত্তি পাপকানং ইচ্ছাৱচৰানং পভৱস্স পঞ্ঞাপনতো পভৱপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘উপধিবন্ধনো বালো’’তি পঞ্ঞত্তি পৰিযুট্ঠানানং অকুসলানং ধম্মানং বন্ধনকিচ্চস্স পঞ্ঞাপনতো কিচ্চপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘উপধিবন্ধনো বালো’’তি পঞ্ঞত্তি কিলেসানং বন্ধনবলমূহনবলানং পঞ্ঞাপনতো বলপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘উপধিবন্ধনো বালো’’তি পঞ্ঞত্তি সঙ্খাৰানং ৱিৰুহনায পঞ্ঞাপনতো ৱিৰুহনাপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘তমসা পৰিৱাৰিতো’’তি পঞ্ঞত্তি অৱিজ্জন্ধকাৰস্স দেসনায পঞ্ঞাপনতো দেসনাপঞ্ঞত্তি নাম, অৱিজ্জন্ধকাৰস্স ৱেৱচনস্স চ পঞ্ঞাপনতো ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘অস্সিৰী ৱিয খাযতী’’তি পঞ্ঞত্তি দিব্বচক্খুস্স দস্সনকিৰিযায পঞ্ঞাপনতো দস্সনপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘অস্সিৰী ৱিয খাযতী’’তি পঞ্ঞত্তি পঞ্ঞাচক্খুস্স নিক্খেপস্স পঞ্ঞাপনতো নিক্খেপপঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘পস্সতো নত্থি কিঞ্চন’’ন্তি পঞ্ঞত্তি সত্তানং অৰিযানং পটিৱেধস্স পঞ্ঞাপনতো পটিৱেধপঞ্ঞত্তি নাম.

‘‘কতমং কিঞ্চন’’ন্তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘ৰাগো কিঞ্চন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ‘‘যথাৱুত্তো পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো কথং অম্হেহি সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. যথাৱুত্তস্স পঞ্ঞত্তিপ্পভেদস্স সম্ভৱতো ভগৱা যং ‘‘মোহসম্বন্ধনো’’তিআদিমাহ, তথাসম্ভৱতো তায গাথায যথাৱুত্তো পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো গাথানুসাৰেন সদ্দহিতব্বো.

‘‘মোহসম্বন্ধনো লোকো’’তিআদিগাথায পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো আচৰিযেন ৱিভত্তো, অম্হেহি চ ঞাতো, ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাত’ন্তিআদিপাঠস্স পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো কথং ৱিভত্তো’’তি পুচ্ছিতব্বত্তা ‘‘অত্থি ভিক্খৱে’’তিআদিপাড়িমাহ. ‘‘সা পন পাড়ি কিমত্থং ভগৱতা ৱুত্তা’’তি চে পুচ্ছেয্য? পৰমত্থতো অৱিজ্জমানত্তা নিব্বানং নত্থি, তস্মা ‘‘অত্থি নিব্বান’’ন্তি ৱচনং সসৱিসাণৱচনং ৱিয অনত্থং, ৱোহাৰমত্তমেতন্তি ৱদন্তানং মিচ্ছাৱাদং ভঞ্জিতুং ভগৱতা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা.

কুতোচিপি অজাতত্তা অভূতত্তা অজাতং অভূতং. পচ্চযেহি অকতত্তা অকতং. সঙ্খতাভাৱতো অসঙ্খতং নিব্বানং অত্থি. এতং অজাতাদিকং নিব্বানং নো চে অভৱিস্স, এৱং সতি নিস্সৰণং ন পঞ্ঞাযেথ, নিব্বানস্স চ অৰিযমগ্গফলানং আৰম্মণত্তা, মগ্গফলানঞ্চ কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনতো পটিপ্পস্সম্ভনতো, সমুচ্ছিন্দনেন চ তিৱিধস্স ৱট্টস্স অপৱট্টনতো অজাতাদিকং নিব্বানং অত্থিযেৱাতি দট্ঠব্বং.

‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাতং…পে… অসঙ্খত’’ন্তি অযং পঞ্ঞত্তি নিব্বানস্স দেসনাপঞ্ঞত্তি চ নিব্বানস্স ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি চ হোতি. ‘‘নযিধ জাতস্স…পে… পঞ্ঞাযেথা’’তি অযং পঞ্ঞত্তি সঙ্খতস্স ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি চ সঙ্খতস্স উপনযনপঞ্ঞত্তি চ হোতি. ‘‘যস্মা চ…পে… অসঙ্খত’’ন্তি অযং পঞ্ঞত্তি নিব্বানস্স ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি চ নিব্বানস্স জোতনাপঞ্ঞত্তি চ হোতি. ‘‘যস্মা জাতস্স…পে… পঞ্ঞাযতী’’তি অযং পঞ্ঞত্তি নিব্বানস্স ৱেৱচনপঞ্ঞত্তি চ মগ্গস্স সংসাৰতো নিয্যানিকপঞ্ঞত্তি চ নিস্সৰণপঞ্ঞত্তি চ হোতীতি পঞ্ঞত্তিৱিসেসো পণ্ডিতেহি নিদ্ধাৰেত্ৱা গহেতব্বো.

‘‘যথাৱুত্তো নিব্বানস্স পঞ্ঞত্তিপ্পভেদো কেন সদ্দহিতব্বো’’তি ৱত্তব্বত্তা ‘‘তেনাহ ভগৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘তেনাহ আযস্মা’’তিআদ্যানুসন্ধ্যাদিঅত্থো চেৱ ‘‘নিযুত্তো পঞ্ঞত্তিহাৰো’’তি অনুসন্ধ্যাদিঅত্থো চ ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বো.

ইতি পঞ্ঞত্তিহাৰৱিভঙ্গে সত্তিবলানুৰূপা ৰচিতা

ৱিভাৱনা নিট্ঠিতা.

পণ্ডিতেহি পন অট্ঠকথাটীকানুসাৰেন গম্ভীৰত্থো ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা গহেতব্বোতি.