৭. পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা
৪০১-৪০৩. তে পচ্চযেতি তে হেতুআদিকে পচ্চযে. পটিপাটিযাতি এত্থ পচ্চযপটিপাটিযা কুসলাদিপদপটিপাটিযা ৱাতি আসঙ্কাযং উভযৱসেনপি অত্থো যুজ্জতীতি দস্সেন্তো পঠমং তাৱ সন্ধাযাহ ‘‘যথাক্কমেনা’’তিআদি. তস্সত্থো – ‘‘হেতুপচ্চযো আৰম্মণপচ্চযো’’তিআদিনা নযেন দেসনাক্কমেন যায পটিপাটিযা পটিচ্চৱাৰে পচ্চযা আগতা, তদনুৰূপং তে দস্সেতুন্তি. দুতিযং পন দস্সেতুং ‘‘কুসলো কুসলস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. সা পনাযং পদপটিপাটি যস্মা ন কুসলপদদস্সনমত্তেন দস্সিতা হোতি, তস্মা তং একদেসেন সকলং নযতো দস্সেন্তো আহ ‘‘কুসলো কুসলস্সাতি…পে… হোতী’’তি. তেনাতি নিদস্সনমত্তেন ‘‘কুসলো কুসলস্সা’’তি পদেন. সব্বো পভেদোতি যং তত্থ তত্থ পচ্চযে ‘‘কুসলো কুসলস্সা’’তিআদিকো যত্তকো পভেদো ৱিস্সজ্জনং লভতি, সো সব্বো পভেদোতি অত্থো. তে পচ্চযে পটিপাটিযা দস্সেতুন্তি তে হেতুআদিপচ্চযে কুসলাদিপদপটিপাটিযা দস্সেতুং.
৪০৪. ফলৱিসেসং আকঙ্খন্তা পটিগ্গাহকতো ৱিয দাযকতোপি যথা দক্খিণা ৱিসুজ্ঝতি, এৱং দানং দেন্তীতি আহ ‘‘ৱিসুদ্ধং কত্ৱা’’তি. তেসন্তি ৱত্তব্বতাৰহন্তি ইমিনা ৱোদানস্স সকদাগামিআদীনং আৱেণিকতং দস্সেতি. কামং অগ্গমগ্গপুৰেচাৰিকম্পি ৱোদানমেৱ, অসেক্খো পন হুত্ৱা তং পচ্চৱেক্খতীতি ন তং ইধ গহিতং. তন্তি ৱোদানং. গোত্ৰভুচিত্তন্তি অট্ঠমকস্স উপ্পজ্জনকালে ‘‘গোত্ৰভূ’’তি ৱত্তব্বতাৰহং চিত্তং. গোত্ৰভুসদিসন্তি ৱা সোতাপন্নাদিগোত্ৰাভিভাৱীতি ৱা গোত্ৰভুচিত্তন্তি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. পচ্চযুপ্পন্নং ভূমিতো ৱৱত্থপেতি, ‘‘তেভূমককুসলমেৱা’’তি এত্থ ৱিয ন পচ্চযধম্মন্তি অত্থো. দেসনন্তৰত্তাতি ‘‘কুসলচিত্তসমঙ্গিস্সা’’তিআদিনা পুগ্গলামসনদেসনতো অঞ্ঞত্তা, অঞ্ঞথা গহিতং পুন ন গণ্হেয্যাতি অধিপ্পাযো.
৪০৫. ৰাগৰহিতস্স ৱিয সোমনস্সৰহিতস্স চ ৰাগস্স ন আৰম্মণে অস্সাদনৱসেন পৱত্তি অজ্ঝুপেক্খনতোতি ৱুত্তং ‘‘অস্সাদনং…পে… কিচ্চ’’ন্তি. সহসাকাৰপ্পৱত্তায উপ্পিলাৱিতসভাৱায পীতিযা আহিতৱিসেসায তণ্হায তং তণ্হাভিনন্দনন্তি ৱুচ্চতীতি তং সন্ধাযাহ ‘‘পীতিকিচ্চসহিতায তণ্হায কিচ্চ’’ন্তি. যথা চ যথাৱুত্তকিচ্চৱিসেসায পীতিযা আহিতৱিসেসা তণ্হা তণ্হাভিনন্দনা, এৱং দিট্ঠাভিনন্দনা ৱেদিতব্বা. যস্মা পন সা অত্থতো পচ্চযৱিসেসৱিসিট্ঠা দিট্ঠিযেৱ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘দিট্ঠাভিনন্দনা দিট্ঠিযেৱা’’তি. এত্থ পনাতি ‘‘অভিনন্দতী’’তি পদস্স তণ্হাদিট্ঠিৱসেন ৱুত্তেসু এতেসু পন দ্ৱীসু অত্থেসু. অভিনন্দন্তস্সাতি ইদং দিট্ঠাভিনন্দনংযেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘পচ্ছিমত্থমেৱ গহেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. অভিনন্দন্তস্সাতি পন অৱিসেসতো ৱুত্তত্তা তণ্হাৱসেন দিট্ঠিৱসেন অভিনন্দন্তস্সাতি অযমেত্থ অত্থো অধিপ্পেতো, তস্মা ‘‘অভিনন্দনা…পে… ন সক্কা ৱত্তু’’ন্তি ইদমিধ ৱচনমনোকাসং. কস্মা? দিট্ঠিৰহিতেপি সন্তানে অভিনন্দনস্স ৱুত্তত্তা. তণ্হাৱসেন নন্দতীতি তণ্হাভিনন্দনৱসেনেৱ ৱুত্তো অত্থো পুৰিমো অত্থো. দ্ৱীসু পন সোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদেসূতি দিট্ঠিৰহিতানি সোমনস্সসহগতচিত্তানি সন্ধাযাহ. যথাৱুত্তেনাতি ‘‘সৰাগস্স সোমনস্সস্সা’’তিআদিনা ৱুত্তেন সোমনস্সেন অস্সাদেন্তস্স, ৰাগেন চ তেসুযেৱ যথাৱুত্তেসু দ্ৱীসু চিত্তেসু অস্সাদেন্তস্স, চতূসুপি সোমনস্সসহগতচিত্তেসু সপ্পীতিকতণ্হায অভিনন্দন্তস্স, চতূসুপি দিট্ঠিসম্পযুত্তেসু দিট্ঠাভিনন্দনায অভিনন্দন্তস্স দিট্ঠি উপ্পজ্জতীতি এৱমেত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা. তেন ৱুত্তং ‘‘ইতিপি সক্কা যোজেতু’’ন্তি. যথা দিট্ঠূপনিস্সযতো দিট্ঠাভিনন্দনা সম্ভৱতি, এৱং তণ্হূপনিস্সযতো তণ্হাভিনন্দনাপি সম্ভৱতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘অভিনন্দতি ৰাগো উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনতো সপ্পীতিকতণ্হায অভিনন্দন্তস্স ৰাগুপ্পত্তিপি ৱত্তব্বা, ন ৱা ৱত্তব্বা তণ্হাভিনন্দনায এৱ ৰাগুপ্পত্তিযা ৱুত্তত্তা.
৪০৬. ‘‘তদাৰম্মণতাযা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘তদাৰম্মণতা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ৱিভত্তিলোপো হেত্থ কতো’’তি. তদাৰম্মণতাতি এত্থ তা-সদ্দাভিধেয্যো অত্থো ভাৱো নাম, সো পন তদাৰম্মণসদ্দাভিধেয্যতো অঞ্ঞো নত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ভাৱৱন্ততো ৱা অঞ্ঞো ভাৱো নাম নত্থী’’তি. এতেন সকত্থে অযং তা-সদ্দোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ৱিপাকো তদাৰম্মণভাৱভূতোতি অত্থো’’তি. এতস্মিঞ্চত্থে ‘‘তদাৰম্মণতা’’তি পচ্চত্তেকৱচনং দট্ঠব্বং. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতন…পে… ন ৱুত্তন্তি যদিপি কামাৱচৰৱিপাকানম্পি কম্মং আৰম্মণং লব্ভতি, তং পন ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতননেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৱিপাকানং ৱিয ন একন্তেন ইমস্স ৱিপাকচিত্তস্স ইদং কম্মং আৰম্মণন্তি ৱৱত্থিতং কামাৱচৰৱিপাকচিত্তানং বহুভেদত্তা, তস্মা তং লব্ভমানম্পি ন ৱুত্তন্তি অত্থো. যদি এৱং কিং তং লব্ভমানম্পি ন দস্সিতমেৱাতি আসঙ্কাযং আহ ‘‘তদাৰম্মণেন পনা’’তিআদি. অনুলোমতো সমাপজ্জনে যেভুয্যেন আসন্নসমাপত্তিযা আৰম্মণভাৱো দস্সিতো, অঞ্ঞথা ‘‘পটিলোমতো ৱা একন্তৰিকৱসেন ৱা’’তি ৱচনং নিৰত্থকং সিযাতি অধিপ্পাযো. ভৱেয্যাতি অনাসন্নাপি সমাপত্তি আৰম্মণং ভৱেয্য, ন সক্কা পটিক্খিপিতুন্তি অত্থো. তেনেৱ হি ‘‘যেভুয্যেনা’’তি ৱুত্তং. এৱং সতীতি যদি আৱজ্জনায এৱ আৰম্মণভাৱেন কুসলানং খন্ধানং অব্যাকতাৰম্মণতা অধিপ্পেতা, এৱং সন্তে. ৱত্তব্বং সিযাতি ‘‘ইদ্ধিৱিধঞাণস্সা’’তি চ পাড়িযং ৱত্তব্বং সিযা তস্সাপি আৱজ্জনায আৰম্মণভাৱতো. তং ন ৱুত্তন্তি তং অব্যাকতং ইদ্ধিৱিধঞাণং ‘‘কুসলা খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্সা’’তি ন ৱুত্তং. হোন্তীতি আৰম্মণং হোন্তি. তানীতি চেতোপৰিযঞাণাদীনি. যায কাযচীতি চেতোপৰিযঞাণাদীনং অঞ্ঞেসঞ্চ কুসলানং আৰম্মণকৰণৱসেন আৱজ্জন্তিযা.
৪০৭-৪০৯. আদীনৱদস্সনেন সভাৱতো চ অনিট্ঠতামত্তৱসেন চ দোমনস্সস্স উপ্পত্তি ৱেদিতব্বাতি যোজেতব্বং. আঘাতৱত্থুআদিভেদেন অক্খন্তিভেদা ৱেদিতব্বা.
৪১০. সব্বস্সাতি পকৰণপৰিচ্ছিন্নে গয্হমানে সব্বস্স অব্যাকতস্স, অত্থন্তৰৱসেন পন গয্হমানে সব্বস্স ঞেয্যস্সাতি অত্থো. অসক্কুণেয্যত্তাতি ইদং ৱত্তব্বস্স অনন্তাপৰিমেয্যতায ৱুত্তং, ন অঞ্ঞাণপটিঘাততো.
৪১৭. ৱোদানসঙ্খাতং ৱুট্ঠানং অপুব্বতো ন হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অপুব্বতো চিত্তসন্তানতো ৱুট্ঠানং ভৱঙ্গমেৱা’’তি. তঞ্হি যথালদ্ধস্স ৱিসেসস্স ৱোদাপনং পগুণভাৱাপাদনং অপুব্বং নাম ন হোতি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘হেট্ঠিমং হেট্ঠিমঞ্হি পগুণজ্ঝানং উপৰিমস্স উপৰিমস্স পদট্ঠানং হোতি, তস্মা ৱোদানম্পি ৱুট্ঠানন্তি ৱুত্ত’’ন্তি. অৱজ্জেতব্বত্তা ৱত্তব্বং নত্থীতি কুসলভাৱেন সমানত্তা ৱজ্জেতব্বতায অভাৱতো ৱিভজিত্ৱা ৱত্তব্বং নত্থি, তস্মা যদেত্থ ৱিসেসনং লব্ভতি, তং দস্সেন্তো ‘‘নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং…পে… সমাপত্তিযা’’তি আহ. চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ৱুত্তমেৱাতি পট্ঠানে পন ‘‘কুসলে নিৰুদ্ধে ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা ‘‘কিৰিযানন্তৰং তদাৰম্মণভাৱে’’তি যং ৱত্তব্বং, তং চিত্তুপ্পাদকণ্ডৱণ্ণনাযং ৱুত্তমেৱ.
তা উভোপীতি যা ‘‘কুসলৱিপাকাহেতুকসোমনস্সসহগতা উপেক্খাসহগতা চা’’তি দ্ৱে মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো ৱুত্তা, তা উভোপি সোমনস্সসহগতমনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন ৱুত্তা. কস্মা? দসন্নং কামাৱচৰভৱঙ্গানং অত্তনো তদাৰম্মণকালে সন্তীৰণকালে চ ৱোট্ঠব্বনস্স অনন্তৰপচ্চযভাৱতো. উপেক্খাসহগতা পন যথাৱুত্তানং দসন্নং ৱিপাকানং মনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং অত্তনো তদাৰম্মণাদিকালে ৱোট্ঠব্বনকিৰিযস্স সন্তীৰণকালে মনোধাতুকিৰিযস্স ভৱঙ্গকালেতি যোজেতব্বং.
৪২৩. পটিৱিজ্ঝিত্ৱাতি জানিত্ৱা. দড়্হং ন গহেতব্বন্তি দড়্হগ্গাহং ন গহেতব্বং. বলৱতো…পে… ৱিপচ্চনতোতি এতেন বলৱতা দুব্বলতা চ অপ্পমাণং, কতোকাসতা পমাণন্তি দস্সেতি. কতোকাসতা চ অৱসেসপচ্চযসমৱাযে ৱিপাকাভিমুখতাতি দট্ঠব্বং. যং কিঞ্চীতি চ বলৱং দুব্বলং ৱাতি অত্থো. ৱিপাকজনকম্পি কিঞ্চি কম্মং উপনিস্সযপচ্চযো ন হোতীতি সক্কা ৱত্তুং. সতি হি কম্মউপনিস্সযপচ্চযানং অৱিনাভাৱে ৱিপাকত্তিকে উপনিস্সযপচ্চযে গহিতে কম্মপচ্চযো ৱিসুং ন উদ্ধৰিতব্বো সিযা, ৱেদনাত্তিকে চ উপনিস্সযে পচ্চনীযতো ঠিতে কম্মপচ্চযেন সদ্ধিং অট্ঠাতি ন ৱত্তব্বং সিযাতি অধিপ্পাযো. পচ্চযদ্ৱযস্স পন লব্ভমানতপ্পৰায দেসনায উপনিস্সযে গহিতেপি কম্মপচ্চযো উদ্ধৰিতব্বোযেৱাতি সক্কা ৱত্তুং. লব্ভমানস্স হি উদ্ধৰণং ঞাযাগতং, তথা উপনিস্সযে পচ্চনীযতো ঠিতেপি কম্মপচ্চযো ৱত্তব্বোৱ উপনিস্সযস্স অনেকভেদত্তা, ৱিপাকং জনেন্তং কম্মং ৱিপাকস্স উপনিস্সযো ন হোতীতি ন ৱত্তব্বমেৱাতি ৱেদিতব্বং.
পৰস্স পৱত্তং ওমানন্তি পৰসন্তানে অত্তানং উদ্দিস্স পৱত্তং অৱমানং. তেসূতি যো অনেন পুব্বে হতো, তস্স ঞাতিমিত্তেসু. মাতুঘাতনত্থং পৱত্তিততায পুৰিমচেতনায মাতুঘাতকম্মেন সদিসতা, যথা চ আণত্তিযং পহাৰেপি এসেৱ নযো. তেন ৱুত্তং ‘‘এস নযো দ্ৱীহি পকাৰেহীতি এত্থাপী’’তি.
ৱট্টনিস্সিতো দানাদিৱসেন সদ্ধং উপ্পাদেন্তো ৰাগং উপনিস্সায দানাদিৱসেন সদ্ধং উপ্পাদেতি নাম, ন ৱিৱট্টনিস্সিতো অৱিসেসেন ৱুত্তত্তাতি আহ ‘‘ইমিনা অধিপ্পাযেন ৱদতী’’তি. এতেসন্তি কাযিকসুখদুক্খানং. একতোপীতি ইদং যদিপি একস্মিং সন্তানে সুখদুক্খানং একস্মিং খণে উপ্পত্তি নত্থি, পচ্চযসমাযোগো পন তেসং একজ্ঝম্পি হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং.
৪২৫. পুৰিমৱাৰেসু ৱিযাতি পটিচ্চৱাৰাদীসু পুৰিমেসু ৱিয. ইমস্মিন্তি পঞ্হাৱাৰে. পচ্চযেন উপ্পত্তি ৱুচ্চতীতি হেতুআদিনা তেন তেন পচ্চযেন তংতংপচ্চযুপ্পন্নস্স উপ্পত্তি ন ৱুচ্চতি. তেসং তেসং ধম্মানন্তি হেতুআদীনং তেসং তেসং পচ্চযধম্মানং. তংতংপচ্চযভাৱোতি হেতুআদীনং তংতংপচ্চযভাৱো ৱুচ্চতি. তেনেৱ পুৰিমেসু ছসু ৱাৰেসু ‘‘কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা তত্থ তত্থ উপ্পাদগ্গহণং কতং, ইধ পন ‘‘কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা পচ্চযভাৱো গহিতো. তেনাতি উপত্থম্ভকত্তেন পচ্চযভাৱেন. ইধাতি পঞ্হাৱাৰে.
৪২৭. পতিট্ঠাভূতস্সাতি নিস্সযভূতস্স. কম্মপচ্চযোতি সহজাতকম্মপচ্চযো. দুকমূলকদুকাৱসানাতি ‘‘কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ ধম্মস্সা’’তি এৱং দুকমূলকদুকাৱসানা কত্ৱা ৱুত্তপঞ্হা. তত্থাতি পচ্চযৱাৰে. কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মাতি কুসলাব্যাকতপ্পভেদা পচ্চযুপ্পন্না ধম্মা. যতো ততো ৱাতি পচ্চযধম্মনিযমং অকত্ৱা যতো ততো ৱা কুসলাব্যাকতৱসেন উভযপচ্চযতো উপ্পত্তিমত্তমেৱ তত্থ পচ্চযৱাৰে অধিপ্পেতং, উভযস্স যথাৱুত্তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স উভিন্নং যথাৱুত্তানংযেৱ পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৱো ন অধিপ্পেতো উপ্পাদপধানত্তা তস্সা দেসনাযাতি অধিপ্পাযো. নিস্সযাদিভূতাতি নিস্সযঅত্থিঅৱিগতভূতা পচ্চযধম্মা ন লব্ভন্তি, তস্মা কুসলো চ…পে… ন ৱুত্তন্তি যোজনা.
পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্হাৱাৰস্স ঘটনে অনুলোমগণনা
৪৩৯. এত্থাতি অব্যাকতমূলকে. যদি এৱন্তি যদি কুসলাকুসলমূলেহি অলব্ভমানম্পি লব্ভতি, এৱং সন্তে. গণনমত্তসামঞ্ঞতো, ন পচ্চযসামঞ্ঞতোতি অধিপ্পাযো.
৪৪০. নিদস্সনৱসেন দট্ঠব্বো যেভুয্যেন ইন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযানঞ্চ হেতুপচ্চযস্স ৱিসভাগত্তা. ইন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযা চ ৱিসভাগাতি ৱিসেসনেন যো তত্থ সভাগভাৱো, তং নিৱত্তেতি. তথা ভাৱাভাৱতোতি তস্মিং হেতুপচ্চযাকাৰে সতি ভাৱতো, হেতুধম্মানং হেতুপচ্চযভাৱে সতি সহজাতাদিপচ্চযভাৱতোতি অত্থো. অধিপতিপচ্চযাদীনন্তি অধিপতিন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযানং. ৱিসভাগতা হেতুপচ্চযস্স. কুসলাদিহেতূনন্তি কুসলাকুসলকিৰিযাব্যাকতহেতূনং. হেতুপচ্চযভাৱেতি হেতুপচ্চযত্তে হেতুভাৱেন উপকাৰকত্তে. ৱিপাকপচ্চযভাৱাভাৱতোতি ৱিপাকপচ্চযভাৱস্স অভাৱতো. ন হি ৱিপাকানং ৱিপাকপচ্চযতা অত্থি. ৱিপাকহেতূনং ইতৰহেতূহি হেতুপচ্চযতায অত্থি সভাগতাতি আহ ‘‘হেতুৱজ্জান’’ন্তি. ৱিপাকানং ৱিসভাগতায ভৱিতব্বং, ন হি ৱিপাকধম্মধম্মনেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মানং ৱিপাকেহি সভাগতা অত্থি ৰাসন্তৰভাৱতোতি অধিপ্পাযো. উভযপচ্চযসহিতেতি হেতুৱিপাকপচ্চযসহিতে. হেতুপচ্চযভাৱে ৱিপাকম্হীতি হেতুপচ্চযভাৱেন ৱত্তমানে ৱিপাকধম্মে. ৱিপাকপচ্চযত্তাভাৱাভাৱতোতি ৱিপাকপচ্চযভাৱাভাৱস্স অভাৱতো. ন হি ৱিপাকো ৱিপাকস্স ৱিপাকপচ্চযো ন হোতি, তস্মা নত্থি হেতুৱিপাকপচ্চযানং ৱিসভাগতাতি অধিপ্পাযো.
ইদানি ৱুত্তমেৱত্থং উদাহৰণেন সমত্থেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. হেতুসহজাতপচ্চযসহিতেতি হেতুপচ্চযসহজাতপচ্চযসহিতে, উভযপচ্চযযুত্তেতি অত্থো. হেতূনন্তি ইদং ‘‘সহজাতপচ্চযত্তাভাৱো’’তি ইমিনাপি সম্বন্ধিতব্বং. হেতূনঞ্হি হেতুপচ্চযসহিতে ৰাসিম্হি হেতুপচ্চযভাৱো ৱিয সহজাতপচ্চযভাৱোপি অত্থীতি. তত্থ হেতুৱজ্জানং সহজাতধম্মানং হেতুধম্মস্স চ ন সভাগতা ৱুচ্চতি সহজাতপচ্চযেন সভাগভাৱতো. এৱমিধাপীতি যথা হেতুসহজাতপচ্চযেসু ৱুত্তপ্পকাৰেন নত্থি ৱিসভাগতা, এৱমিধাপি হেতুৱিপাকপচ্চযেসু নত্থি ৱিসভাগতাতি অত্থো. এস নযো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেপীতি য্ৱাযং নযো হেতুসহজাতপচ্চযেসু ৱিসভাগতাভাৱো ৱুত্তো, এস নযো হেতুসহিতে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেপীতি অত্থো. তত্থাপি হি ‘‘হেতুৱিপ্পযুত্তপচ্চযসহিতে ৰাসিম্হী’’তিআদি সক্কা যোজেতুন্তি. পচ্চুপ্পন্নো এৱ পচ্চযুপ্পন্নো, পচ্চযো পন অতীতোপি অনাগতোপি কালৱিনিমুত্তোপি হোতীতি পচ্চুপ্পন্নক্খণে হেতুপচ্চযভাৱে সহজাতাদিপচ্চযভাৱং সন্ধায তথাভাৱাভাৱৱসেন সভাগতায ৱুচ্চমানায নানাক্খণিকানং কুসলাদীনং হেতূনং ৱিপাকানঞ্চ ৱসেন ৱিসভাগতা তস্সেৱ হেতুস্স ন ৱত্তব্বাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘অপিচা’’তিআদিনা.
অগ্গহিতৱিসেসতো সামঞ্ঞতো ৱিসেসো ন সুৱিঞ্ঞেয্যো হোতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘কুসলা ৱীমংসাধিপতীতি এৱং ৱত্তব্ব’’ন্তি.
৪৪১-৪৪৩. ‘‘ইতৰানি দ্ৱে লভতী’’তি এৱং ৱত্তুং ন সক্কা, হেতাধিপতিদুকেহি দস্সিতানি যানি ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স, কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি চত্তাৰি ৱিস্সজ্জনানি, তেসু হেতুসহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতইন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযেসু সম্পযুত্তপচ্চযে পৱিট্ঠে ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি ইমানি দ্ৱে লভতি. যং সন্ধায অট্ঠকথাযং ৱুত্তং ‘‘সচে তেহি সদ্ধিং…পে… তানেৱ দ্ৱে লভতী’’তি, তেহি পন ইতৰানি নাম ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চা’’তি ইমানি দ্ৱেপি সিযুং. ন হি কুসলো ধম্মো কুসলস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইতৰানি দ্ৱে লভতীতি পুৰিমপাঠো’’তিআদি. ইতৰানি দ্ৱেতি ৱা অঞ্ঞানি দ্ৱে, যানি সম্পযুত্তপচ্চযৱসেন দ্ৱে ৱিস্সজ্জনানি, ৱিপ্পযুত্তপৱেসে পন ততো অঞ্ঞানি অঞ্ঞথাভূতানি দ্ৱে ৱিস্সজ্জনানি. যানি সন্ধায ৱুত্তং ‘‘কুসলো অব্যাকতস্স, অব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি দ্ৱে লভতীতি পঠন্তী’’তি. তেসূতি ঊনতৰগণনাহেতূসু ৱিপাকঅঞ্ঞমঞ্ঞাদীসু.
অনামট্ঠৱিপাকানীতি অগ্গহিতৱিপাকপচ্চযানি, ঘটনং অপেক্খিত্ৱা অযং নপুংসকনিদ্দেসো. ন ৱিপাকহেতুৰহিতানি সাধাৰণৱসেন ৱুত্তত্তা. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘সামঞ্ঞতো নৱন্নম্পি হেতূনং ৱসেন ৱুত্তানী’’তি, ‘‘ৱিপাকহেতুপি লব্ভতী’’তি চ.
তত্থাতি পঞ্চমঘটনতো পট্ঠায পঞ্চসু ঘটনেসু. তেন ৱিপাকেন সহ, সমং ৱা উট্ঠানং এতস্সাতি সমুট্ঠানন্তি অযম্পি অত্থো সম্ভৱতীতি ৱুত্তং ‘‘পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপম্পি তংসমুট্ঠানগ্গহণেনেৱ সঙ্গণ্হাতী’’তি. এসেৱ নযোতি ইমিনা কটত্তাৰূপম্পি তংসমুট্ঠানগ্গহণেনেৱ সঙ্গণ্হাতীতি ইমমেৱত্থং অতিদিসতি.
এৱম্পীতি ‘‘এতেসু পনা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তপ্পকাৰেপীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘এতেসু পন…পে… ৱুত্তনযেনপী’’তি. যো যো পচ্চযোতি যো যো হেতুআদিপচ্চযো মূলভাৱেন ঠিতো পৰেসং পচ্চযানং. তপ্পচ্চযধম্মানন্তি তেহি হেতুআদিপচ্চযেহি পচ্চযভূতানং হেতুআদিধম্মানং. নিৰৱসেসঊনঊনতৰঊনতমলাভক্কমেনাতি তে ধম্মা যেসু ৱিস্সজ্জনেসু যথাৰহং নিৰৱসেসা লব্ভন্তি, যেসু ঊনা ঊনতৰা ঊনতমা চ লব্ভন্তি, তেন কমেন ঘটনাৱচনতো পচ্চযুপ্পন্নাপি যথাক্কমং নিৰৱসেসাদিক্কমেনেৱ লব্ভন্তি. তেনাহ ‘‘নিৰৱসেসলাভে চ…পে… ৱেদিতব্বো’’তি.
হেতুমূলকং নিট্ঠিতং.
৪৪৫. পঞ্চমে একন্তি সনিস্সযতো অব্যাকতমূলং অকুসলন্তি ইদং সন্ধাযাহ ‘‘ৱত্থুৱসেন সনিস্সযং ৱক্খতী’’তি. ন ইদন্তি ইদং চতুত্থং ঘটনং লব্ভমানস্সপি ৱত্থুস্স ৱসেন ঘটনং ন হোতি তস্স ৱক্খমানত্তা, তস্মা ‘‘আৰম্মণৱসেনেৱা’’তি একংসো গহিতোতি অত্থযোজনা.
৪৪৬. সহজাতপুৰেজাতা একো নিস্সযপচ্চযোতি ইমিনা সতিপি পচ্চযধম্মভেদে পচ্চযভাৱভেদো নত্থীতি দস্সেতি, তথা ‘‘অত্থিপচ্চযো’’তি ইমিনাপি. অৱিগতপচ্চযোপেত্থ অত্থিপচ্চযেনেৱ সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বো. ‘‘অত্থিঅৱিগতপচ্চযো’’তি পাঠো. সহজাতাৰম্মণাধিপতি পন ন কেৱলং পচ্চযধম্মপ্পভেদোৱ, অথ খো পচ্চযভাৱভেদোপি অত্থেৱাতি আহ ‘‘এৱং…পে… অভাৱতো’’তি. ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘নিস্সযভাৱো হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সহজাতপুৰেজাতনিস্সযাদীনন্তি সহজাতনিস্সযপুৰেজাতনিস্সযাদীনং. আদি-সদ্দেন সহজাতপুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতভাৱে সঙ্গণ্হাতি. ন পনেৱন্তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘সহজাতো হী’’তিআদিমাহ. ভিন্নসভাৱাতি সমানেপি অধিপতিসদ্দৱচনীযভাৱে পচ্চযভাৱৱিসিট্ঠেন সভাৱেন ভিন্নসভাৱা, ন হেতুপচ্চযাদযো ৱিয সভাৱমত্তেন. তেনেৱাতি ভিন্নসভাৱত্তা এৱ. অঞ্ঞথা ‘‘কুসলো কুসলস্স সহজাতৱসেন, অব্যাকতো আৰম্মণৱসেন অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো হোতী’’তি তদুভযং একজ্ঝং কত্ৱা ৱত্তব্বং সিযা, ন চ ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গে…পে… ন ৱুত্ত’’ন্তি.
৪৪৭-৪৫২. সাধাৰণৱসেনাতি অধিপতিন্দ্ৰিযভাৱসামঞ্ঞেন. তথা চেৱ ছ ঘটনানি যোজেত্ৱা দস্সেতি ‘‘অধিপতী’’তিআদিনা. দ্ৱে পচ্চযধম্মাতি ৱীৰিযৱীমংসানং ৱসেন দ্ৱে পচ্চযধম্মা, একোযেৱ চিত্তাধিপতিৱসেন. সমগ্গকানি পুব্বে ৱত্তব্বানি সিযুং অধিপতিপটিপাটিযাতি অধিপ্পাযো. পঠমঞ্হি ৱীৰিযাধিপতি পচ্ছা চিত্তাধিপতীতি. তেসং আহাৰমগ্গপচ্চযানং পচ্ছা ৱুত্তানি সমগ্গকানি. সদিসত্তাতি ইদং পৰতো ‘‘হেতুৱসেন ৱুত্তঘটনেহি সদিসত্তা’’তিআদিৱচনং সন্ধায ৱুত্তং.
৪৫৭-৪৬০. দুমূলকন্তি কুসলাব্যাকতমূলকং. তং কুসলমূলকেসু কস্মা ৱুত্তন্তি চোদনাযং আহ ‘‘অব্যাকতসহিতস্স কুসলস্স পচ্চযভাৱদস্সনৱসেনা’’তি. এত্থাতি অনুলোমগণনে. যথাৱুত্তেসূতি ‘‘সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতমূলকেসূ’’তি এৱং ৱুত্তেসু সহজাতাদিমূলকেসু. অত্থিঅৱিগতমূলকৱজ্জেসূতি অত্থিঅৱিগতমূলকানি ঠপেত্ৱা অৱসেসেসু আহাৰেন আহাৰপচ্চযেন ঘটনানি ন যোজিতানীতি সম্বন্ধো. অধিপতিন্দ্ৰিযেহি চ নিস্সযাদিৱজ্জেসু সহজাতাদীসু ঘটনানি ন যোজিতানীতি যোজনা. তেসূতি হেতুকম্মঝানমগ্গেসু আহাৰে অধিপতিন্দ্ৰিযেসু চ তংতংঘটনৱসেন যথাৱুত্তেসু যোজিযমানেসু. তেনাতি হেতুআদিঅৰূপধম্মানংযেৱ লব্ভনতো. তেহি ঘটনানীতি হেতুআদীহি যোজিযমানানি ঘটনানি. ৰূপমিস্সকত্তাভাৱেনাতি ইদং ৱুত্তসদিসতায কাৰণৱচনং. কস্মা পনেত্থ অত্থিঅৱিগতমূলকানি নিস্সযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানি তেহি ৱজ্জিতানীতি আহ ‘‘অত্থিঅৱিগতেহি পনা’’তিআদি. নিস্সযাদীহি যোজিযমানানি অধিপতিন্দ্ৰিযানি ৰূপমিস্সকানি হোন্তীতি ন ৱুত্তানীতি সম্বন্ধো. যদি এৱং কস্মা অত্থিঅৱিগতমূলকেসু আহাৰেন, নিস্সযাদিমূলকেসু চ অধিপতিন্দ্ৰিযেহি যোজনা কতাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অধিপতাহাৰিন্দ্ৰিযমূলকেসূ’’তিআদি.
৪৭৩-৪৭৭. এদিসেসু ঠানেসু খন্ধ-সদ্দো অৰূপেস্ৱেৱ নিৰুড়্হোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ন পৱত্তে ৱিয খন্ধাযেৱ পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন গহেতব্বা’’তি. কটত্তাৰূপম্পি পন লব্ভতীতি ইমিনা ‘‘একক্খণিককম্মৱসেন ৱুত্তানী’’তি ৱচনং পটিক্খিপতি. যমত্থং সন্ধায ‘‘কস্মা ন ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং, তং পাকটতৰং কৰোন্তো ‘‘ননূ’’তিআদিং ৱত্ৱা পুন তং উদাহৰণেন ৱিভাৱেতুং ‘‘যথাচা’’তিআদি ৱুত্তং. আৰম্মণনিস্সযপচ্চযভাৱেনাতি আৰম্মণপচ্চযভাৱেন নিস্সযপচ্চযভাৱেন চ. কম্মস্স চ পচ্চযভাৱো পাকটোযেৱাতি আহ ‘‘কম্মম্পি আৰম্মণপচ্চযভাৱেন ৱত্তব্ব’’ন্তি. দ্ৱিন্নং পচ্চযভাৱানন্তি কম্মাৰম্মণপচ্চযভাৱানং. অঞ্ঞমঞ্ঞপটিক্খেপতোতি ইমিনা দ্ৱিন্নং পচ্চযভাৱানং ভিন্নত্তা পৱত্তিআকাৰস্স একক্খণে একস্মিং পচ্চযধম্মে অযুজ্জমানতং দস্সেতি. যথাদস্সিতস্স নিদস্সিতব্বেন অসমানতং দস্সেন্তো ‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্হি…পে… যুত্তং ৱত্তু’’ন্তি আহ. কম্মং পনাতিআদিনা কম্মাৰম্মণপচ্চযানং পৱত্তিআকাৰস্স ভিন্নত্তা একজ্ঝং হুত্ৱা অপ্পৱত্তিমেৱ ৱিভাৱেতি. যতো তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিক্খেপকা ৱুত্তা, কস্মা পন তংযেৱ ৱত্থু আৰম্মণপচ্চযো হোতি নিস্সযপচ্চযো চ, ন তংযেৱ কম্মং আৰম্মণপচ্চযো চ কম্মপচ্চযো চাতি? ন চোদেতব্বমেতং, ধম্মসভাৱো এসোতি দস্সেন্তো ‘‘এস চ সভাৱো’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱত্তমানানন্তি পচ্চুপ্পন্নানং. যন্তি ইদং ‘‘ৱত্তব্বতা’’তি ইমিনা সম্বন্ধিযমানং ‘‘যা’’তি ইত্থিলিঙ্গৱসেন ৱিপৰিণামেতব্বং. যথাতিআদিনা তমেৱত্থং উদাহৰণদস্সনেন ৱিভাৱেতি.
৪৭৮-৪৮৩. যং ৱিঞ্ঞাণং অধিপতিপচ্চযো ন হোতি, তং অনামট্ঠাধিপতিভাৱং দট্ঠব্বং. ৱত্থুস্স ৱসেনাতি হাপেতব্বস্স ৱত্থুস্স ৱসেন.
৪৮৪-৪৯৫. অৰূপিন্দ্ৰিযানি ৰূপানং পচ্চযত্তেন লব্ভন্তীতি যোজনা. যদিপি এৱং ৱুত্তং ৰূপিন্দ্ৰিযানং অৰূপানং পচ্চযত্তঞ্চ লব্ভতীতি আহ ‘‘চক্খাদীনি চ পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং লব্ভন্তী’’তি. তংসমানগতিকাতি ৱীৰিযেন সমানগতিকা মগ্গপচ্চযতায.
৫১১-৫১৪. ৱিপ্পযুত্তমূলকে ‘‘দসমে কুসলাদযো চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ইদং পৱত্তিৱসেন অট্ঠকথাযং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘পটিসন্ধিযং পন ‘খন্ধা কটত্তাৰূপানং ৱত্থু চ খন্ধান’ন্তি ইদম্পি লব্ভতী’’তি. তস্স দস্সনৱসেনাতি তস্স ৱত্থুস্স দস্সনৱসেন, ন অনৱসেসতো পচ্চযধম্মস্স দস্সনৱসেন. তেনাহ ‘‘খন্ধা চ ৱত্থুস্সাতি ইদম্পি পন লব্ভতেৱা’’তি. ন ৱজ্জেতব্বানীতি তেসম্পি পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন যোজেতব্বত্তা.
৫১৫-৫১৮. অৰূপৱত্থাৰম্মণমহাভূতইন্দ্ৰিযাহাৰানং পচ্চযধম্মানন্তি অত্থো. ‘‘আহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযা চা’’তিপি পন ৱত্তব্বং. কস্মা? ন হি ইন্দ্ৰিযাহাৰানং ৱসেন সহজাতাদযো লব্ভন্তি, ইন্দ্ৰিযাহাৰানং পন ৱসেন ইন্দ্ৰিযাহাৰপচ্চযাৱ লব্ভন্তি. ‘‘সহজাতং পুৰেজাতং পচ্ছাজাতং আহাৰং ইন্দ্ৰিয’’ন্তি হি উদ্দিসিত্ৱা অত্থিপচ্চযো ৱিভত্তোতি. কেচি পনেত্থ ‘‘আহাৰগ্গহণেন কবড়ীকাৰো আহাৰোৱ গহিতো, ইন্দ্ৰিযগ্গহণেন চ ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযমেৱ, সেসাহাৰিন্দ্ৰিযানি সহজাতাদীস্ৱেৱ অন্তোগধানি কতানি. যানি তদন্তোগধানি, তে সন্ধায অট্ঠকথাযং ‘অৰূপৱত্থাৰম্মণমহাভূতইন্দ্ৰিযাহাৰানং ৱসেনা’তি এত্থ ইন্দ্ৰিযাহাৰগ্গহণং কতন্তি ‘সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতপচ্চযা লব্ভন্তী’তি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি.
তত্থ অৰূপানং সহজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱো যথাৰহং ৱেদিতব্বো. ৱত্থু সহজাতং পুৰেজাতঞ্চ, আৰম্মণং পুৰেজাতমেৱ, অভিঞ্ঞাঞাণস্স পন কদাচি সহজাতম্পি আৰম্মণপচ্চযো হোতিযেৱ. সহজাতগ্গহণেন পনেত্থ সহজাতপচ্চযভূতোৱ গয্হতি, সো চ একুপ্পাদাদিলক্খণযুত্তোৱাতি যো ধম্মো সহজাতো হুত্ৱা আৰম্মণং হোতি, ন সো ইধ অধিপ্পেতো. যদি সহজাতোপি আৰম্মণং হোতি, কস্মা পাড়িযং তথা ন ৱিভত্তন্তি? এককলাপপৰিযাপন্নস্স একুপ্পাদাদিলক্খণযুত্তস্স ভিন্নকলাপপৰিযাপন্নতো সঙ্কৰমোচনত্থং. অপিচ অপ্পচুৰভাৱতো অপাকটভাৱতো চ তং ন গহিতং. ততোতি নৱমতোতি অত্থো, ন দসমতোতি অধিপ্পাযো. ন হি একাদসমে অধিপতি অত্থীতি. তথা চুদ্দসমেতি এত্থ তথা-সদ্দেন ৱত্থুগ্গহণেন চক্খাদিৱত্থূনিপি গহিতানীতি ইমমত্থং উপসংহৰতি. তদেৱাতি আৰম্মণমেৱ.
৫১৯. সহজাতানি ৱিযাতি সহজাতপচ্চযসহিতানি ৱিয ঘটনানি. সহজাতেনাতি সহজাতপচ্চযেন. তানীতি ‘‘পকিণ্ণকঘটনানী’’তি ৱুত্তঘটনানি. যানি হি সহজাতপচ্চযেন ন যোজিতানি, তানেত্থ পকিণ্ণকঘটনানীতি ৱুত্তানি. পুৰেজাত…পে… ৱসেনাতি এত্থ অযং যোজনা – পুৰেজাতস্স পচ্ছাজাতস্স আহাৰস্স ইন্দ্ৰিযস্স চ সহজাতেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ সামঞ্ঞৱসেন, তেসংযেৱ সহজাতেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অসামঞ্ঞৱসেন চাতি ৱুত্তং হোতি. যথা পুৰেজাতস্স পচ্ছাজাতস্স চ সহজাতেন অসামঞ্ঞং ভিন্নসভাৱত্তা, ততো এৱ আহাৰিন্দ্ৰিযানম্পি তেন অসামঞ্ঞং, এৱং পুৰেজাতাদীনং চতুন্নম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং অসামঞ্ঞং ভিন্নসভাৱত্তা. এৱং অসামঞ্ঞৱসেন অসমানতাৱসেন যথাৱুত্তানি ঘটনানি ৱিপ্পকিণ্ণানি. যথা পন সহজাতপচ্চযধম্মা অৰূপক্খন্ধাদযো তেনেৱ সহজাতপচ্চযতাসঙ্খাতেন মিথূনং সমানভাৱেন অঞ্ঞেহি অসংকিণ্ণা অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযো হোন্তীতি অসামঞ্ঞৱসেন তেসং পৱত্তি, এৱং পুৰেজাতাদিপচ্চযধম্মাপীতি তেসং সহজাতেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ যথাৱুত্তস্স সামঞ্ঞস্স অসামঞ্ঞস্স চ ৱসেন তানি ঘটনানি ৱিপ্পকিণ্ণানীতি পকিণ্ণকানি ৱুত্তানি. এৱং সন্তে সহজাতানম্পি ঘটনানং পকিণ্ণকভাৱো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, তেসং সহজাততায এৱ অৱিপ্পকিণ্ণভাৱসিদ্ধিতো. তেন ৱুত্তং ‘‘সহজাতং অগ্গহেত্ৱা ৱুত্তানি পকিণ্ণকানি নামা’’তি.
তানীতি পকিণ্ণকঘটনানি. কুসলৱিপাকাতি কুসলা চ ৱিপাকা চ, যে অভিন্নলক্খণা হুত্ৱা কুসলসভাৱা ৱিপাকসভাৱা চাতি অত্থো. এৱংসভাৱঞ্চ একং অঞ্ঞিন্দ্ৰিযমেৱাতি আহ ‘‘ইদং…পে… লব্ভতী’’তি. ননু চ সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিৱসেনপি অযমত্থো লব্ভতীতি? তেসং কিৰিযসভাৱতাপি অত্থেৱাতি. দুক্খন্তি চেতসিকদুক্খং. তেনাহ ‘‘অকুসলমেৱা’’তি. ৱিপাকস্স দুক্খস্সাতি যোজনা. তেন ৱুত্তং ‘‘অঝানঙ্গত্তা’’তি. অকুসলৱিপাককিৰিযাতি ৱিচিকিচ্ছাচিত্তপঞ্চৱিঞ্ঞাণকিৰিযামনোধাতূসু পৱত্তনতো অকুসলৱিপাককিৰিযাৱ হোতি চিত্তট্ঠিতীতি অত্থো. যস্মা অকুসলৱিপাকাতি এৱমত্থে গয্হমানে দুক্খস্স চিত্তট্ঠিতিযা চ ৱসেন যথা ঝানেসু, এৱং অঞ্ঞেসং ৱসেন অঞ্ঞেসু চ ন লব্ভতি, তস্মা অকুসলস্স ৱিপাকাতি এৱমত্থে গয্হমানে দুক্খিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ইন্দ্ৰিযেসু লব্ভতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অকুসলস্স…পে… লব্ভেয্যা’’তি. ইমস্মিং কুসলত্তিকে ৱিপাকো ৱিপাকাব্যাকতমিচ্চেৱ গয্হতি, ন অকুসলাদিপদেহি ৱিসেসেত্ৱাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘কুসলৱিপাকা…পে… নত্থী’’তি আহ.
পঞ্হাৱাৰস্স ঘটনে অনুলোমগণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চনীযুদ্ধাৰৱণ্ণনা
৫২৭. নহেতুপচ্চযেনাতি এত্থ ন-কাৰো অঞ্ঞত্থোতি দস্সেন্তো ‘‘হেতুপচ্চযতো অঞ্ঞেন পচ্চযেনা’’তি আহ. অগ্গহিতগ্গহণেনাহি সহজাতাদিসঙ্গহৱসেন অগ্গহিতানং গহণেন. অট্ঠ হোন্তীতি ইমিস্সা পাড়িযা আগতা আৰম্মণাদযো অট্ঠ পচ্চযা হোন্তি. তেসূতি অট্ঠসু পচ্চযেসু. তীহীতি আৰম্মণসহজাতউপনিস্সযপচ্চযেহি. দ্ৱীহীতি আৰম্মণপচ্চযউপনিস্সযপচ্চযেহি. তস্মিং তস্মিং পচ্চযেতি তস্মিং তস্মিং হেতুআদিকে পচ্চযে. ততো হেতুআদিপচ্চযতো. যথাযোগং যোজেতব্বাতি যস্মিং পচ্চযে পচ্চনীযতো ঠিতে যে পচ্চযা অনুলোমতো যোজনং লভন্তি, তে যোজেতব্বাতি অত্থো.
দ্ৱিন্নন্তি অনন্তৰূপনিস্সযস্স পকতূপনিস্সযস্সাতি ইমেসং দ্ৱিন্নং. ৱত্থুপুৰেজাতস্স ৱসেন পুৰেজাতং আৰম্মণপুৰেজাতস্স আৰম্মণেন সঙ্গহিতত্তা. অঞ্ঞিস্সা চেতনাযাতি নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱেনেৱ পৱত্তায চেতনায. অৰূপাহাৰা অপৰিচ্চত্তসহজাতভাৱা এৱ আহাৰপচ্চযো হোন্তি, ৰূপাহাৰো ঠিতিপ্পত্তোযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘সহজাততো অঞ্ঞস্স কবড়ীকাৰাহাৰস্স ৱসেন আহাৰো’’তি. সহজাততো অঞ্ঞস্সাতি চ ইদং অৰূপাহাৰনিৱত্তনত্থং ৱুত্তং, ন কবড়ীকাৰাহাৰৱিসেসনিৱত্তনত্থং তাদিসস্সেৱ তস্স অভাৱতো. ন হি ৰূপাহাৰো সহজাতপচ্চযো হোতি, নাপি পুৰেজাতপচ্চযো হোতি. যথা সহজাতানং সহজাতপচ্চযো ন হোতি, এৱং পুৰেজাতানং পচ্ছাজাতপচ্চযো ন হোতি, পচ্ছাজাতানঞ্চ পুৰেজাতপচ্চযো ন হোতি. কস্মা? তাদিসস্স পচ্চযলক্খণস্স অভাৱতো. যেসঞ্হি যো জনকো, ন তেহি তস্স সহজাততা অত্থি, নাপি পুৰেজাততা পুৰেজাতপচ্চযলক্খণযুত্তা, পচ্ছাজাতপচ্চযতায পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি ৰূপধম্মত্তা. উপত্থম্ভকত্তেপি এসেৱ নযো, তস্মা সহজাতাদিৱিধুৰো এৱ তস্স পচ্চযভাৱো ৱেদিতব্বো. তেনেৱ হি ‘‘সহজাতং পুৰেজাতং পচ্ছাজাতং আহাৰং ইন্দ্ৰিয’’ন্তি এত্থ ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং ৱিয ৰূপাহাৰো ৱিসুং গহিতো. তথা চাহ ‘‘ৰূপাহাৰো…পে… আহাৰপচ্চযোৱ হোতী’’তি. সহজাততো পুৰেজাততো চ অঞ্ঞস্স ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্সাতি এত্থ ৰূপাহাৰে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.
এৱঞ্চ কত্ৱাতি পুৰিমপুৰিমেহি অসঙ্গহিতসঙ্গণ্হনৱসেন পচ্ছিমপচ্ছিমানং গহিতত্তা তথা ৰূপাহাৰস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স চ ৱসেন ইধ আহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযানং গহিতত্তাতি অত্থো, অঞ্ঞথা ‘‘আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো, ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱত্তব্বং সিযাতি অধিপ্পাযো. তেনেৱাহ ‘‘আৰম্মণ…পে… ইচ্চেৱ ৱুত্ত’’ন্তি. তদঞ্ঞাভাৱাতি ততো আৰম্মণাদিপচ্চযতো অঞ্ঞস্স ইধাধিপ্পেতকম্মাদিপচ্চযস্স কুসলে অভাৱা. তস্মাতি যস্মা আৰম্মণতো অঞ্ঞেসং দ্ৱিন্নং ৱসেন উপনিস্সযো ৱুত্তো, তস্মা ‘‘আৰম্মণাধিপতি আৰম্মণপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি ৱত্তব্বং, ন আৰম্মণূপনিস্সযেতি অধিপ্পাযো. যদি এৱং কস্মা পৰিত্তত্তিকপঞ্হাৱাৰপচ্চনীযে আৰম্মণং ন ৱুত্তং. উপনিস্সযেন হি অসঙ্গহিতত্তে তং ৱত্তব্বমেৱ সিযাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যং পনা’’তিআদি. তত্থ পুৰিমেহি অসঙ্গহিতৱসেন ৱুত্তানন্তি পুৰিমেহি পচ্চযেহি অসঙ্গহিতৱসেন ৱুত্তানং পচ্ছিমানং পচ্চযানং. সঙ্গহিতৱিৱজ্জনাভাৱতোতি অত্তনা সমানলক্খণতায সঙ্গহিতস্স পচ্চযস্স ৱিৱজ্জনাভাৱতো, ৱিৱজ্জনে কাৰণং নত্থীতি অত্থো. উপনিস্সযতো অঞ্ঞাৰম্মণাভাৱতোতি অপ্পমাণো ধম্মো অপ্পমাণস্স ধম্মস্স আৰম্মণং হোন্তো আৰম্মণূপনিস্সযোৱ হোতি আৰম্মণাধিপতিভাৱতোতি অত্থো. যথা আৰম্মণে গহিতে আৰম্মণূপনিস্সযো গহিতোৱ হোতি বলৱাৰম্মণভাৱতো, এৱং আৰম্মণূপনিস্সযে গহিতে আৰম্মণং গহিতমেৱ হোতি তংসভাৱত্তাতি তত্থ তং ৱিসুং ন উদ্ধটন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘ন পন আৰম্মণূপনিস্সযস্স আৰম্মণে অসঙ্গহিতত্তা’’তি.
পচ্ছাজাতআহাৰানন্তি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নতো পুৰেজাতকাযতো পচ্ছাজাতানং অৰূপাহাৰানং. তে হি অত্তনা সহজাতঅৰূপধম্মানং তংসমুট্ঠানৰূপধম্মানম্পি সহজাতঅত্থিপচ্চযা হোন্তি, পুৰেজাতানং পন ৱত্থূনং পচ্ছাজাতঅত্থিপচ্চযো. পচ্ছাজাতিন্দ্ৰিযানন্তি পচ্ছাজাতানং অৰূপিন্দ্ৰিযানং. সেসং আহাৰে ৱুত্তনযেন যোজেতব্বং. যস্মা এতে আহাৰিন্দ্ৰিযা যস্মিং খণে পুৰেজাতঅত্থিপচ্চযং লভন্তি, তস্মিংযেৱ খণে তংতংপচ্চযুপ্পন্নানং সহজাতঅত্থিপচ্চযো পচ্ছাজাতঅত্থিপচ্চযো চ হোন্তি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সহাপি অত্থিঅৱিগতপচ্চযভাৱো হোতী’’তি. তিণ্ণন্তি সহজাতাদীনং তিণ্ণং. ছহি ভেদেহীতি ৱিসুং গহিতেহি সহজাতাদীহি পঞ্চহি যথাৰহং একজ্ঝং গহিতভেদেন চাতি ছহি অত্থিপচ্চযভেদেহি. একেকং সঙ্গহেত্ৱাতি অত্থিপচ্চযলক্খণং অৱিগতপচ্চযলক্খণঞ্চ ৱিসুং ৱিসুং ছহি ভেদেহি সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তং.
অজ্ঝত্তিকবাহিৰভেদতোতি ৱত্তব্বং চক্খাদীনং জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স চ অধিপ্পেতত্তা, সপৰসন্তানিকানঞ্চ ইন্দ্ৰিযানং অনধিপ্পেতত্তা. নিস্সযপুৰেজাতৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং পুৰেজাতভূতানন্তি অধিপ্পাযো. তেসঞ্হি পুৰেজাতে সঙ্গহো. তদেকদেসস্সাতি আৰম্মণেকদেসস্স, আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযানন্তি অত্থো. তেসন্তি নিস্সযাদীনং. উপনিস্সযাদীসূতি উপনিস্সযপুৰেজাতপচ্চযাদীসু. তং পন পুৰেজাতভূতং আৰম্মণং. তত্থাতি উপনিস্সযপচ্চযসঙ্গহে. যথাৱুত্তনযো চেত্থ একন্তেন গহেতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘অথ পনা’’তিআদি ৱুত্তং.
এৱ-সদ্দো আনেত্ৱা যোজেতব্বো, অঞ্ঞথা তেসু পঞ্হেসু একসভাৱতোৱ পচ্চযস্স আগমনং ৱুত্তং সিযা. তেনাতি ‘‘একোৱা’’তি অৱধাৰণেন অগ্গহিতেন. তেসূতি সহজাতপুৰেজাতপচ্চযেসু. উক্কট্ঠৱসেনাতি ‘‘একো দ্ৱে’’তিআদিনা ৱুত্তউক্কংসৱসেন. তে তে পচ্চযে সঙ্গহেত্ৱাতি তে হেতুআদিপচ্চযে সহজাতাদিপচ্চযেহি সঙ্গহেত্ৱা. দস্সিতপচ্চযপৰিচ্ছেদোতি সোড়সাদিভেদেন সঙ্গহেত্ৱা দস্সিতপচ্চযপৰিচ্ছেদো.
পভেদপৰিহানীসূতি সহজাতপচ্চযাদীহি সঙ্গহিতপচ্চযপ্পভেদে তংতংপচ্চযপটিক্খেপে পঞ্হাপৰিহানিযঞ্চাতি অত্থো. নহেতুপচ্চযাতি ইমিনা হেতুপচ্চযতো অঞ্ঞে পচ্চযা গহিতাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘নহেতুপচ্চযাতি এত্থ লব্ভমানপচ্চযে সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱাতি সব্বপচ্চনীযসাধাৰণলক্খণৱসেন ৱুত্তত্তা এৱ ন ৱত্তব্বং সিযা, ন হি হেতুপচ্চযে পচ্চনীযতো ঠিতে হেতুধম্মো হেতুস্স ধম্মস্স সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি সক্কা ৱত্তুং. ৱীসতি পচ্চযাতি হেতুপচ্চযেন সদ্ধিং ৱীসতি পচ্চযা. পৰিহানীযং ৱিত্থাৰকথং দস্সেন্তোতি যোজনা.
৫২৮. তেহি তেহি পচ্চযেহীতি সহজাতপচ্চযাদীহি তেহি তেহি সঙ্গাহকভূতেহি পচ্চযেহি. তে তে পচ্চযাতি সঙ্গহেতব্বা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযাদযো হেতুপচ্চযাদযো ৱা তে তে পচ্চযা. অঞ্ঞেসং অভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, ন তেসং সব্বেসং সম্ভৱন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. তত্থ দ্ৱেযেৱাতি আৰম্মণাধিপতিং অপনেত্ৱা আহ. অব্যাকতস্সপীতি পি-সদ্দেন ন কেৱলং কুসলস্সেৱ, অথ খো অব্যাকতস্সপীতি কুসলং সম্পিণ্ডেতি.
৫৩০. তেন সদ্ধিন্তি ৱত্থুনা সদ্ধিং. সুদ্ধানন্তি কেৱলানং ৱত্থুনা ৱিনা চ গহিতানং কুসলক্খন্ধানং. যদিপি ৱত্থুনা সদ্ধিং সহজাতট্ঠো নত্থি, নিস্সযাদিভাৱো পন অত্থেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘ৱত্থুনা পনা’’তিআদিমাহ.
সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতআহাৰিন্দ্ৰিযানং অত্থিপচ্চযেন সঙ্গহেতব্বত্তা সহজাতাদীহি সঙ্গহেতব্বানং তংসঙ্গহো সুকৰোতি দস্সেতুং উপনিস্সযেন সঙ্গহেতব্বানং সঙ্গহো ৱুত্তনযো এৱাতি ৱুত্তং ‘‘চতূসু সব্বপচ্চযে সঙ্গণ্হিত্ৱা’’তি. কম্মং পন সহজাতূপনিস্সযেহি অসঙ্গহেতব্বতাপি অত্থীতি সৰূপতো গহিতং, অঞ্ঞথা ‘‘তীসু পচ্চযেসূ’’তি ৱত্তব্বং সিযা. মিস্সকামিস্সকস্সাতি সহজাতপুৰেজাতাদিভাৱেহি মিস্সকস্স তথা অমিস্সকস্স চ. ৱুত্তমেৱত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৱুত্তং. তেনাতি অত্থিপচ্চযৱিভাগসঙ্গাহকানং সহজাতাদীনং গহণেন. সব্বপচ্চযানং…পে… হোতীতি ইমিনা ‘‘ইমস্মিং পন পচ্চযুদ্ধাৰে’’তিআদিনা ৱুত্তোপি পচ্চযসঙ্গহো ইধ অত্থতো দস্সিতোযেৱাতি ইমমত্থং দস্সেতি.
নিস্সযো কস্মা ন ৱুত্তো? সহজাতনিস্সযো পুৰেজাতনিস্সযোতি হি সক্কা ৱিভজিতুন্তি অধিপ্পাযো. ৱিপ্পযুত্তো ৱা কস্মা ন ৱুত্তো? পুৰেজাতৱিপ্পযুত্তো পচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তোতি ৱিভজিতুং সক্কাতি অত্থো. যং মিস্সকামিস্সকভাৱং মনসি কত্ৱা ‘‘অৱত্তব্বত্তা’’তি ৱুত্তং, তং দস্সেন্তো ‘‘নিস্সযো তাৱা’’তিআদিমাহ. ৱিসেসিতব্বো ‘‘ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি অৱিসেসেন পাড়িযং ৱুত্তত্তা. সো ৱিযাতি অত্থিপচ্চযো ৱিয, নিস্সযপচ্চযো ৱিয ৱা অত্থিপচ্চযৱিসেসাভাৱেন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো ন ৱত্তব্বোৱ. দ্ৱিন্নং পচ্চযানং ৱিয পভেদসব্ভাৱতোতি দস্সেন্তো ‘‘সহজাতপুৰেজাতানঞ্চা’’তিআদিমাহ. তথাতিআদিনা ৱুত্তমত্থং পাড়িযা সমত্থেতুং ‘‘ৱক্খতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ মগ্গফলধম্মানং মগ্গফলতংসমুট্ঠানৰূপৱসেন সহজাতঅত্থিপচ্চযো তেসংযেৱ পুৰেজাতচতুসন্ততিৰূপৱসেন পচ্ছাজাতঅত্থিপচ্চযো ৱুত্তো, ন পন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযভাৱো ৱক্খতীতি যোজনা. সোতি ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো.
হেতুআদীনং সহজাতন্তোগধত্তা হেতুআদযো তব্বিসেসা হোন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সহজাতপচ্চযো চ হেতুআদীহি ৱিসেসেতব্বো’’তি. সোতি সহজাতপচ্চযো. ৱিৰুদ্ধপচ্চযেহীতি সহজাতপুৰেজাতস্স সহজাতাদিভাৱেন ৱিৰুদ্ধেহি পচ্চযেহি. তেনাহ ‘‘উপ্পত্তিকালৱিৰুদ্ধেহি পচ্চযেহী’’তি.
পচ্চনীযুদ্ধাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চনীযগণনৱণ্ণনা
নহেতুমূলকৱণ্ণনা
৫৩২. অধিপতিপচ্চযাদিভূতো আৰম্মণপচ্চযোতি আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযে ৱদতি. তে চ যস্মা আৰম্মণসভাৱা এৱ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পৰিহাযতিযেৱা’’তি. পন্নৰসসূতি দুতিযে সহজাতপচ্চযে ‘‘হেতুপচ্চযো’’তিআদিনা ৱুত্তেসু পন্নৰসসু. একাদসন্নং ৱসেনাতি সহজাতপচ্চযো, সহজাততাৱিসিট্ঠা অধিপতিনিস্সযকম্মাহাৰিন্দ্ৰিযত্থিঅৱিগতহেতুঝানমগ্গা চাতি ইমেসং একাদসন্নং ৱসেন. সহজাতে অন্তোগধা হেতুআদযো. তস্মিং পটিক্খিত্তেতি তস্মিং সহজাতে পটিক্খিত্তে পচ্চনীযতো ঠিতে. অনন্তোগধা সহজাতে, কে পন তেতি আহ ‘‘আৰম্মণাধিপতিপুৰেজাতনিস্সযাদযো’’তি. আৰম্মণাদিআকাৰেনাতি আৰম্মণপুৰেজাতনিস্সযনানাক্খণিককম্মাদিআকাৰেন.
তস্মিং পটিক্খিত্তেতি তস্মিং সহজাতপচ্চযে পটিক্খিত্তে. ইমে ৱাৰাতি সহজাতং পুৰেজাতন্তি ৱিস্সজ্জিতৱাৰা. এতে নিস্সযাদযোতি সহজাততাৱিসিট্ঠে নিস্সযাদিকে ৱদতি, ন ইতৰে. তেনাহ ‘‘যস্মা চ…পে… পটিক্খেপেন পটিক্খিত্তা’’তি.
নিস্সযাদিভূতঞ্চ সহজাতপচ্চযং ঠপেত্ৱাতি এতেন ‘‘ঠপেত্ৱা সহজাতপচ্চয’’ন্তি এত্থ অন্তোগধনিস্সযাদিভাৱোযেৱ সহজাতপচ্চযো গহিতোতি দস্সেতি. নিস্সযাদীতি আদি-সদ্দেন হেতুআদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মৱসেন পৱত্তিসব্ভাৱতোতি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মৱসেন সহজাতাদীহি পৱত্তিসব্ভাৱতো অঞ্ঞমঞ্ঞে পটিক্খিত্তে ‘‘কুসলো কুসলাব্যাকতস্সা’’তি ৱাৰো পৰিহাযতি. তেসং তেসং পচ্চযুপ্পন্নানন্তি ইদং সামঞ্ঞৱচনম্পি ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযসঙ্গহং গতা’’তি ৱচনতো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযলাভীনংযেৱ গহণং সিযাতি আসঙ্কং নিৱত্তেতুং ‘‘কুসলো চ কুসলস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. সমুদাযভূতোতি চতুক্খন্ধসমুদাযভূতো. একদেসভূতেহীতি তস্সেৱ একদেসভূতেহি. ‘‘কুসলো পনা’’তিআদি ‘‘নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন…পে… পৰিহাযতী’’তি ইমস্স অট্ঠকথাৱচনস্স সমাধানৱচনং.
ৰূপক্খন্ধেকদেসোৱ হোন্তি ৰূপাহাৰৰূপিন্দ্ৰিযৱসেন, ‘‘একন্তেন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযধম্মেহী’’তি ৱুত্তধম্মা ‘‘তে’’তি পচ্চামট্ঠাতি আহ ‘‘তেতি তে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযধম্মা’’তি.
৫৩৩. পচ্চনীযগণনং দস্সেতুন্তি ৱুত্তেপি ননু পচ্চযগণনমেৱ দস্সিতং হোতীতি কস্সচি আসঙ্কা সিযাতি তং নিৱত্তেন্তো আহ ‘‘পচ্চনীযৱাৰগণনা হি দস্সিতা’’তি. বলৱকম্মং ৱিপাকস্স উপনিস্সযো হোতি, ইতৰং কম্মপচ্চযো এৱাতি আহ ‘‘ৱিপাকস্সপি পন…পে… কম্মপচ্চযো হোতী’’তি.
নহেতুমূলকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫৩৪. পৰিচ্ছিন্নগণনানীতি ইদং ন গণনাপেক্খং, অথ খো ৱিস্সজ্জনাপেক্খন্তি আহ ‘‘পৰিচ্ছিন্নগণনানি ৱিস্সজ্জনানী’’তি. পচ্চনীযতো ঠিতোপি হেতু নযানং মূলভাৱেনেৱ ঠিতোতি আহ ‘‘হেতুমূলকে’’তি, অট্ঠকথাযং পন ‘‘নহেতুমূলক’’মিচ্চেৱ ৱুত্তং.
৫৩৮. মূলং সঙ্খিপিত্ৱাতি সত্তমূলকং অট্ঠমূলকং নৱমূলকঞ্চ সঙ্খিপিত্ৱা. দ্ৱীসূতি ‘‘তীণী’’তি ৱুত্তেসু তীসু ৱিস্সজ্জনেসু পুৰিমেসু দ্ৱীসু ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি ইমেসু. তেনাহ ‘‘ৱিপাকো পচ্চযুপ্পন্নো হোতী’’তি. ততিযেতি ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি ইমস্মিং. তেসমুট্ঠানিককাযোতি উতুচিত্তাহাৰানং ৱসেন তেসমুট্ঠানিককাযো.
৫৪৫. এতং দ্ৱযং সন্ধায ৱুত্তং, যথা অৰূপং অৰূপস্স, এৱং ৰূপম্পি ৰূপস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো ন হোতীতি. ৰূপাব্যাকতো অৰূপাব্যাকতস্সাতি ইদং ৱত্থুখন্ধে সন্ধায ৱুত্তং. অৰূপাব্যাকতো ৰূপাব্যাকতস্সাতি ইদং পন চিত্তসমুট্ঠানৰূপঞ্চাতি তেসং একন্তিকো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযভাৱোতি আহ ‘‘সহজাত…পে… হোতিযেৱা’’তি. সহজাতাহাৰিন্দ্ৰিযৱসেনাতি সহজাতঅৰূপাহাৰিন্দ্ৰিযৱসেন.
৫৪৬. একমূলকেকাৱসানা অনন্তৰপকতূপনিস্সযৱসেন লব্ভন্তীতি ইদং যথাৰহৱসেন ৱুত্তন্তি তং যথাৰহং পটিক্খেপাপটিক্খেপৱসেনপি দস্সেতব্বন্তি ‘‘অত্থিপচ্চযে পনা’’তিআদি ৱুত্তং. পুৰিমেসূতি নাৰম্মণাদীসু. নৱাতি একমূলকাৱসানা নৱ. দ্ৱেযেৱাতি ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি ইমে দ্ৱেযেৱ.
পচ্চনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অনুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা
৫৫০. ইমেহেৱাতি ‘‘কুসলো কুসলস্স, অকুসলো অকুসলস্সা’’তি ইমেহি এৱ সমানা হোন্তি কুসলাদিতাসামঞ্ঞেন. তেন ৱুত্তং ‘‘অত্থাভাৱতো পন ন অনুৰূপা’’তি. ‘‘কুসলো কুসলস্সা’’তিআদিনা সতিপি উদ্দেসতো সামঞ্ঞে যেভুয্যেন সিযা ৱিভঙ্গে ৱিসেসোতি আহ ‘‘যথাযোগং নিদ্দেসতো চা’’তি.
৫৫১. হেতুনামন্তি হেতু চ তং নামঞ্চাতি হেতুনামং. পচ্চযন্তি তমেৱ পচ্চযভূতং সন্ধাযাতি যোজনা.
৫৫২. দ্ৱিন্নম্পি অধিপতীনন্তি সহজাতাৰম্মণাধিপতীনং ৱসেন, তং ‘‘কুসলং কুসলস্স সহজাততো চেৱ আৰম্মণতো চা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. নাৰম্মণে সত্তাতি সহজাতাধিপতিস্স ৱসেন ৱুত্তং, ন সহজাতে সত্তাতি আৰম্মণাধিপতিস্স ৱসেন ৱুত্তন্তি যোজনা. এৱন্তি যথা অধিপতিম্হি ৱুত্তং, এৱং সব্বত্থ সব্বপচ্চযেসু. ‘‘তস্মিং তস্মিং…পে… উদ্ধৰিতব্বা’’তি ৱত্ৱা তস্স গণনুদ্ধাৰস্স সুকৰতং উপাযঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘অনুলোমে…পে… ৱিঞ্ঞাতু’’ন্তি আহ.
অনুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা
৬৩১. পৰিহাপনগণনাযাতি পৰিহাপেতব্বগণনায সমানত্তঞ্চ ন একন্তিকং ঊনতমভাৱস্সপি সম্ভৱতোতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘নহেতুনাৰম্মণদুকস্সা’’তিআদি. তত্থ সদ্ধিং যোজিযমানেন ঊনতৰগণনেন অধিপতিপচ্চযেন পৰিহীনাপীতি যোজনা. সদ্ধিং পৰিহীনাপীতি ৱা ইমস্মিং পক্খে ‘‘অধিপতিপচ্চযেনা’’তি ইত্থম্ভূতলক্খণে কৰণৱচনং. এতন্তি লক্খণং.
অট্ঠানন্তি অনুলোমতো অট্ঠানং অতিট্ঠনং. তিট্ঠন্তীতি অনুলোমতোতি যোজনা. তেসন্তি হেতুআদীনং. ইতৰেসূতি যাদিসা অধিপ্পেতা, তে দস্সেতুং ‘‘অধিপতী’’তিআদি ৱুত্তং. ইমানি দ্ৱেতি ‘‘কুসলাব্যাকতা অব্যাকতস্স, অকুসলাঅব্যাকতা অব্যাকতস্সা’’তি ইমানি চ দ্ৱে.
নহেতুমূলকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬৩৬. হেতুযা ৱুত্তেহি তীহীতি হেতুপচ্চযা ৱুত্তেহি তীহি ৱিস্সজ্জনেহি সদ্ধিং. ৱাৰসামঞ্ঞমেৱ ৱদতি, ন অত্থসামঞ্ঞন্তি অধিপ্পাযো. তথা কম্মে তীণীতি হেতুযা ৱুত্তানেৱাতি চাতি ‘‘কম্মে তীণী’’তি এত্থ ‘‘হেতুযা ৱুত্তানেৱা’’তি ইমস্মিং অত্থৱচনেপি তথা ৱাৰসামঞ্ঞমেৱ সন্ধায ৱদতীতি অত্থো.
৬৪৪. একেকমেৱাতি একেকমেৱ ৱিস্সজ্জনং.
৬৫০. সকট্ঠানেতি অত্তনা ঠিতট্ঠানে. ততো পৰেতৰাতি ততো অগ্গহিতপচ্চযতো পৰেতৰা পচ্চনীযতো. নাহাৰে…পে… লাভো হোতীতি আহাৰপচ্চযে পচ্চনীযতো ঠিতে ইন্দ্ৰিযপচ্চযং, অনুলোমতো ইন্দ্ৰিযপচ্চযে চ পচ্চনীযতো ঠিতে আহাৰপচ্চযং অনুলোমতো যোজেত্ৱা যথা পঞ্হো লব্ভতীতি অত্থো. তেসূতি আহাৰিন্দ্ৰিযেসু. দ্ৱিধা ভিন্নানি পচ্চনীযতো অনুলোমতো চ যোজেতব্বভাৱেন.
পচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কুসলত্তিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.