পট্ঠানপকৰণ-অনুটীকা

গন্থাৰম্ভৱণ্ণনা

কামগুণাদীহীতি কামগুণঝানাভিঞ্ঞাচিত্তিস্সৰিযাদীহি. লড়ন্তীতি লড়িতানুভৱনৱসেন ৰমন্তি. তেসূতি কামগুণাদীসু. ৱিহৰন্তীতি ইৰিযাপথপৰিৱত্তনাদিনা ৱত্তন্তি. পচ্চত্থিকেতি বাহিৰব্ভন্তৰভেদে অমিত্তে. ইস্সৰিযং তত্থ তত্থ আধিপতেয্যং. ঠানং সেট্ঠিসেনাপতিযুৱৰাজাদিট্ঠানন্তৰং. আদি-সদ্দেন পৰিৱাৰপৰিচ্ছেদাদি সঙ্গয্হতি. পুঞ্ঞযোগানুভাৱপ্পত্তাযাতি দানমযাদিপুঞ্ঞানুভাৱাধিগতায সমথৱিপস্সনাভাৱনাসঙ্খাতযোগানুভাৱাধিগতায চ. জুতিযাতি সৰীৰপ্পভায চেৱ ঞাণপ্পভায চ. এত্থ চ দেৱ-সদ্দো যথা কীড়াৱিজিগিসাৱোহাৰজুতিগতিঅত্থো, এৱং সত্তিঅভিত্থৱকমনত্থোপি হোতি ধাতুসদ্দানং অনেকত্থভাৱতোতি ‘‘যদিচ্ছিতনিপ্ফাদনে সক্কোন্তীতি ৱা’’তিআদি ৱুত্তং.

ইদ্ধিৱিধাদিতামত্তেন ভগৱতো অভিঞ্ঞাদীনং সাৱকেহি সাধাৰণতাৱচনং, সভাৱতো পন সব্বেপি বুদ্ধগুণা অনঞ্ঞসাধাৰণাযেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘নিৰতিসযায অভিঞ্ঞাকীড়ায, উত্তমেহি দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰেহী’’তি আহ. চিত্তিস্সৰিযসত্তধনাদীনং দানসঙ্খাতেন সম্মাপটিপত্তিঅৱেচ্চপ্পসাদসক্কাৰানং গহণসঙ্খাতেনাতি যোজনা. গহণঞ্চেত্থ তেসু উপলব্ভমানসম্মাপটিপত্তিঅৱেচ্চপ্পসাদানং তেহি উপনীযমানসক্কাৰস্স চ অভিনন্দনং অনুমোদনং সম্পটিচ্ছনঞ্চ ৱেদিতব্বং. ধম্মসভাৱানুৰূপানুসাসনীৱচনেনেৱ চ পন সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিপি সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা ৱীতিক্কমধম্মানুৰূপা অনুসাসনীতি কত্ৱা. ঞাণগতি ঞাণেন গন্তব্বস্স ঞেয্যস্স অৱবোধো. সমন্নাগতত্তাতি ইদং ‘‘অভিঞ্ঞাকীড়াযা’’তিআদীসু পচ্চেকং যোজেতব্বং, তথা সদেৱকেন লোকেনাতি ইদং ‘‘গমনীযতো’’তিআদীসু. তে দেৱেতি সম্মুতিদেৱাদিকে দেৱে. তেহি গুণেহীতি অভিঞ্ঞাদিগুণেহি. পূজনীযতৰো দেৱোতি ইদং পূজনীযপৰিযাযো অযং অতি-সদ্দোতি কত্ৱা ৱুত্তং. অতিৰেকতৰোতি অধিকতৰো. উপপত্তিদেৱানন্তি ইদং তব্বহুলতায ৱুত্তং. ৱিসুদ্ধিদেৱাপি হি তত্থ ৱিজ্জন্তেৱ, তেসুপি ৱা লব্ভমানং উপপত্তিদেৱভাৱমত্তমেৱ গহেত্ৱা তথা ৱুত্তং. পটিপক্খানং দুস্সীল্যমুট্ঠস্সচ্চৱিক্খেপানং, সীলৱিপত্তিঅভিজ্ঝাদোমনস্সঅৱসিট্ঠনীৱৰণানং ৱা.

ইসীনং সত্তমো, ইসীসু সত্তমোতি দুৱিধম্পি অত্থং যোজেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘চতুসচ্চাৱবোধগতিযা…পে… ৱুত্তো’’তি আহ. সপৰসন্তানেসু সীলাদিগুণানং এসনট্ঠেন ৱা ইসযো, বুদ্ধাদযো অৰিযা. ইসি চ সো সত্তমো চাতি ইসিসত্তমোতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘নামৰূপনিৰোধ’’ন্তি এত্থ যং নামৰূপং নিৰোধেতব্বং, তং দস্সেন্তো ‘‘যতো ৱিঞ্ঞাণং পচ্চুদাৱত্ততী’’তি আহ. ৱট্টপৰিযাপন্নঞ্হি নামৰূপং নিৰোধেতব্বং. তস্মিঞ্হি নিৰোধিতে সব্বসো নামৰূপং নিৰোধিতমেৱ হোতি. যথাহ ‘‘সোতাপত্তিমগ্গঞাণেন অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেন সত্ত ভৱে ঠপেত্ৱা অনমতগ্গে সংসাৰে যে উপ্পজ্জেয্যুং নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, এত্থেতে নিৰুজ্ঝন্তি…পে… অৰহতো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযন্তস্স চৰিমৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেন পঞ্ঞা চ সতি চ নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, এত্থেতে নিৰুজ্ঝন্তি ৱূপসমন্তি অত্থং গচ্ছন্তি পটিপ্পস্সম্ভন্তী’’তি (চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৬). অতিগম্ভীৰনযমণ্ডিতদেসনং সাতিসযং পচ্চযাকাৰস্স ৱিভাৱনতো. সভাৱতো চ পচ্চযাকাৰো গম্ভীৰো. যথাহ ‘‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো গম্ভীৰো’’তিআদি (দী. নি. ২.৬৭; ম. নি. ১.২৮১; ২.৩৩৭; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৭, ৮), ‘‘গম্ভীৰো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীৰাৱভাসো’’তি (দী. নি. ২.৯৫; সং. নি. ২.৬০) চ আদি. তস্স চাযং অনন্তনযপট্ঠানদেসনা অতিগম্ভীৰাৱ.

গন্থাৰম্ভৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চযুদ্দেসৱণ্ণনা

সমাননেতি সমাননযনে, সমাহৰণে, সমানকৰণে ৱা অট্ঠকথাধিপ্পাযং. তত্থ ‘‘দ্ৱে অনুলোমানি ধম্মানুলোমঞ্চ পচ্চযানুলোমঞ্চা’’তিআদিনা পৰতো ৱণ্ণযিস্সন্তি.

পট্ঠাননামত্থোতি ‘‘পট্ঠান’’ন্তি ইমস্স নামস্স অত্থো, তং পন যস্মা অৱযৱদ্ৱাৰেন সমুদাযে নিৰুড়্হং, তস্মা যথা অৱযৱেসু পতিট্ঠিতং, তমেৱ তাৱ দস্সেতুং ‘‘তিকপট্ঠানাদীনং তিকপট্ঠানাদিনামত্থো’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা অৱযৱানমেৱ পট্ঠাননামত্থো নিদ্ধাৰেতব্বো তংসমুদাযমত্তত্তা পকৰণস্স. ন হি সমুদাযো নাম কোচি অত্থো অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘পট্ঠানং…পে… নামত্থো’’তি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘ইমস্স পকৰণস্স…পে… সমোধানতা চেত্থ ৱত্তব্বা’’তি. ৱচনসমুদাযত্থৱিজাননেন ৱিদিতপট্ঠানসামঞ্ঞত্থস্স ৱিত্থাৰতো পট্ঠানকথা ৱুচ্চমানা সুখগ্গহণা হোতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘এৱঞ্হি…পে… হোতী’’তি. তত্থাতি তাসু নামত্থযথাৱুত্তসমোধানতাসু. সব্বসাধাৰণস্সাতি সব্বেসং অৱযৱভূতানং তিকপট্ঠানাদীনং সমুদাযস্স চ সাধাৰণস্স. অত্থতো আপন্নং নানাৱিধভাৱন্তি পকাৰগ্গহণেনেৱ পকাৰানং অনেকৱিধতা চ গহিতাৱ হোন্তীতি ৱুত্তং. পকাৰেহি ঠানন্তি হি পট্ঠানং, নানাৱিধো পচ্চযো, তং এত্থ ৱিভজনৱসেন অত্থীতি পট্ঠানং, পকৰণং, তদৱযৱো চ. এতস্মিঞ্চ অত্থনযে সদ্দতোপি নানাৱিধভাৱসিদ্ধি দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা. তত্থ নানপ্পকাৰা পচ্চযতা, নানপ্পকাৰানং পচ্চযতা চ নানপ্পকাৰপচ্চযতাতি উভযম্পি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন একসেসনযেন ৱা একজ্ঝং গহিতন্তি দস্সেন্তো ‘‘একস্সপি…পে… ৱেদিতব্বা’’তি আহ. অনেকধম্মভাৱতোতি অনেকে ধম্মা এতস্সাতি অনেকধম্মো, তব্ভাৱতোতি যোজেতব্বং. নানপ্পকাৰপচ্চযতাতি নানপ্পকাৰপচ্চযভাৱো, যো অট্ঠকথাযং ‘‘নানপ্পকাৰপচ্চযট্ঠো’’তি ৱুত্তো.

কামং ধম্মসঙ্গহাদীসুপি অত্থেৱ পচ্চযধম্মৱিভাগো, সো পন তত্থ পচ্চযভাৱো ন তথা তপ্পৰভাৱেন ৱিভত্তো যথা পট্ঠানেতি দস্সেন্তো ‘‘এতেন…পে… দস্সেতী’’তি আহ. সাতিসযৱিভাগতং ইমস্স পকৰণস্স তথা তদৱযৱানং.

সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স যথাৱুত্তগমনং যদধিকৰণং, তং দস্সেতুং ‘‘এত্থাতি ৱচনসেসো’’তি. গমনদেসভাৱতোতি পৱত্তিট্ঠানভাৱতো. অঞ্ঞেহি গতিমন্তেহীতি তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণাদীহি. তস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স.

তিৱিধেন পৰিচ্ছেদেন দেসিতেসু ধম্মেসু তিকৱোহাৰোতি আহ ‘‘তিকানন্তি তিকৱসেন ৱুত্তধম্মান’’ন্তি. তীণি পৰিমাণানি এতেসন্তি হি তিকা. সমন্তাতি সমন্ততো সব্বভাগতোতি ৱুত্তং হোতীতি আহ ‘‘অনুলোমাদীহি সব্বপ্পকাৰেহিপী’’তি. গতানীতি পৱত্তানি. সমন্তচতুৱীসতিপট্ঠানানীতি সমন্ততো অনুলোমাদিসব্বভাগতো সমোধানৱসেন চতুৱীসতি পট্ঠানানি. অনুলোমাদিসব্বকোট্ঠাসতোতি অনুলোমাদিচতুকোট্ঠাসতো. তিকাদিছছভাৱন্তি তিকাদিদুকদুকপৰিযোসানেহি ছছভাৱং. তেনাতি যথাৱুত্তদস্সনেন. ধম্মানুলোমাদিসব্বকোট্ঠাসতোতি পচ্চনীকাদিদুকাদিসহজাতৱাৰাদিপচ্চযপচ্চনীযাদিআৰম্মণমূলাদীনং গহণং দট্ঠব্বং. যথাৱুত্ততো অঞ্ঞস্স পকাৰস্স অসম্ভৱতো ‘‘অনূনেহি নযেহি পৱত্তানীতি ৱুত্তং হোতী’’তি আহ. তানি পন যথাৱুত্তানি সমন্তপট্ঠানানি. অযঞ্চ অত্থৱণ্ণনা অট্ঠকথাৱচনেন অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তেনেৱাহ…পে… ৱসেনা’’তি.

হেতুনোতি হেতুসভাৱস্স ধম্মস্স. সতিপি হেতুসভাৱস্স আৰম্মণপচ্চযাদিভাৱে সৱিসেসে তাৱ পচ্চযে দস্সেন্তেন ‘‘অধিপতিপচ্চযাদিভূতস্স চা’’তি ৱুত্তং. ‘‘হেতু হুত্ৱা পচ্চযো’’তি ৱুত্তে ধম্মস্স হেতুসভাৱতা নিদ্ধাৰিতা, ন পচ্চযৱিসেসোতি তস্স অধিপতিপচ্চযাদিভাৱো ন নিৱাৰিতোতি আহ ‘‘এতেনপি সো এৱ দোসো আপজ্জতী’’তি. তেনাতি হেতুভাৱগ্গহণেন. ইধাতি ‘‘হেতুপচ্চযো’’তি এত্থ. ধম্মগ্গহণন্তি অলোভাদিধম্মগ্গহণং. সত্তিৱিসেসো অত্তনো বলং সত্তিকাৰণভাৱো, যো ৰসোতিপি ৱুচ্চতি, স্ৱাযং অনঞ্ঞসাধাৰণতায ধম্মতো অনঞ্ঞোপি পচ্চযন্তৰসমৱাযেযেৱ লব্ভমানত্তা অঞ্ঞো ৱিয কত্ৱা ৱুত্তো. তস্সাতি হেতুভাৱসঙ্খাতস্স সামত্থিযস্স. হেতু হুত্ৱাতি এত্থাপি হেতুভাৱৱাচকো হেতুসদ্দো, ন হেতুসভাৱধম্মৱাচকোতি আহ ‘‘হেতু হুত্ৱা পচ্চযোতি চ ৱুত্ত’’ন্তি.

এৱঞ্চ কত্ৱাতিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং পাড়িযা সমত্থেতি. যদি এৱং অট্ঠকথাযং ধম্মস্সেৱ পচ্চযতাৱচনং কথন্তি আহ ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদি. তেনেৱ চেত্থ অম্হেহিপি ‘‘ধম্মতো অনঞ্ঞোপি অঞ্ঞো ৱিয কত্ৱা’’তি চ ৱুত্তং. যদি অট্ঠকথাযং ‘‘যো হি ধম্মো, মূলট্ঠেন উপকাৰকো ধম্মো’’তি চ আদীসু ধম্মেন ধম্মসত্তিৱিভাৱনং কতং, অথ কস্মা ইধ হেতুভাৱেন পচ্চযোতি ধম্মসত্তিযেৱ ৱিভাৱিতাতি চোদনং মনসি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ইধাপি ৱা…পে… দস্সেতী’’তি. ধম্মসত্তিৱিভাৱনং পনেত্থ ন সক্কা পটিক্খিপিতুন্তি দস্সেন্তো ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. অত্থো এতস্স অত্থীতি অত্থো, অত্থাভিধাযিৱচনন্তি ৱুত্তং ‘‘এতীতি এতস্স অত্থো ৱত্ততী’’তি, তস্মা অত্থোতি অত্থৱচনন্তি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘তঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীনং সাধাৰণৱচন’’ন্তি. তঞ্চাতি হি ‘‘ৱত্ততী’’তি ৱচনং পচ্চামট্ঠং. অথ ৱা এতীতি এতস্স অত্থোতি ‘‘এতী’’তি এতস্স পদস্স অত্থো ‘‘ৱত্ততী’’তি এত্থ ৱত্তনকিৰিযা. তঞ্চাতি তঞ্চ ৱত্তনং. এতস্মিং পনত্থে সাধাৰণৱচনন্তি এত্থ ৱচন-সদ্দো অত্থপৰিযাযো ৱেদিতব্বো ‘‘ৱুচ্চতী’’তি কত্ৱা. যদগ্গেন উপ্পত্তিযা পচ্চযো, তদগ্গেন ঠিতিযাপি পচ্চযোতি কোচি আসঙ্কেয্যাতি তদাসঙ্কানিৱত্তনত্থং ৱুত্তং ‘‘কোচি হি…পে… হেতুআদযো’’তি. এত্থ চ যথা উপ্পজ্জনাৰহানং উপ্পত্তিযা পচ্চযে সতিযেৱ উপ্পাদো, নাসতি, এৱং তিট্ঠন্তানম্পি ঠিতিপচ্চযৱসেনেৱ ঠানং যথা জীৱিতিন্দ্ৰিযৱসেন সহজাতধম্মানন্তি দট্ঠব্বং. যে পন অৰূপধম্মানং ঠিতিং পটিক্খিপন্তি, যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.

যথা অধিকৰণসাধনো পতিট্ঠত্থো হেতু-সদ্দো, এৱং কৰণসাধনো পৱত্তিঅত্থোপি যুজ্জতীতি দস্সেন্তো ‘‘হিনোতী’’তিআদিমাহ. ‘‘লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তিআদিৱচনতো হেতূনং কম্মনিদানভাৱো ৱেদিতব্বো.

এতেনাতি হেতুপচ্চযতো অঞ্ঞেনেৱ কুসলভাৱসিদ্ধিৱচনেন. একে আচৰিযা. সভাৱতোৱাতি এতেন যথা অঞ্ঞেসং ৰূপগতং ওভাসেন্তস্স পদীপস্স ৰূপগতোভাসকেন অঞ্ঞেন পযোজনং নত্থি সযং ওভাসনসভাৱত্তা, এৱং অঞ্ঞেসং কুসলাদিভাৱসাধকানং হেতূনং অঞ্ঞেন কুসলাদিভাৱসাধকেন পযোজনং নত্থি সযমেৱ কুসলাদিসভাৱত্তাতি দস্সেতি. ন সভাৱসিদ্ধো অলোভাদীনং কুসলাদিভাৱো উভযসভাৱত্তা তংসম্পযুত্তফস্সাদীনং ৱিযাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিনা. সা পন অঞ্ঞপটিবদ্ধা কুসলাদিতা.

ন কোচি ধম্মো ন হোতীতি ৰূপাদিভেদেন ছব্বিধেসু সঙ্খতাসঙ্খতপঞ্ঞত্তিধম্মেসু কোচিপি ধম্মো আৰম্মণপচ্চযো ন ন হোতি, স্ৱাযং আৰম্মণপচ্চযভাৱো হেট্ঠা ধাতুৱিভঙ্গৱণ্ণনাযং ৱুত্তোযেৱ.

পুৰিমাভিসঙ্খাৰূপনিস্সযন্তি ‘‘ছন্দৱতো’’তিআদিনা ৱুত্তাকাৰেন পুৰিমসিদ্ধং চিত্তাভিসঙ্খাৰকসঙ্খাতং উপনিস্সযং. চিত্তেতি চিত্তসীসেনাযং নিদ্দেসো দট্ঠব্বো. ন হি চিত্তমেৱ তথাভিসঙ্খৰীযতি, অথ খো তংসম্পযুত্তধম্মাপি. সাধযমানাতি ৱসে ৱত্তযমানা. ৱসৱত্তনঞ্চেত্থ তদাকাৰানুৱিধানং. ছন্দাদীসু হি হীনেসু মজ্ঝিমেসু পণীতেসু তংতংসম্পযুত্তাপি তথা তথা পৱত্তন্তি. তেনাহ ‘‘হীনাদিভাৱেন তদনুৱত্তনতো’’তি. তেনাতি অত্তনো ৱসে ৱত্তাপনেন, তেসং ৱা ৱসে ৱত্তনেন. তেহি ছন্দাদযো. অধিপতিপচ্চযা হোন্তি অত্তাধীনানং পতিভাৱেন পৱত্তনতো. গৰুকাতব্বং আৰম্মণং মহগ্গতধম্মলোভনীযধম্মাদি.

তদনন্তৰুপ্পাদনিযমোতি তস্স তস্সেৱ চিত্তস্স অনন্তৰং উপ্পজ্জমানতং. তংতংসহকাৰীপচ্চযৱিসিট্ঠস্সাতি তেন তেন আৰম্মণাদিনা সহকাৰীকাৰণেন তদুপ্পাদনসমত্থতাসঙ্খাতং ৱিসেসং পত্তস্স. তাযযেৱাতি যা ৱেখাদানে পুপ্ফনসমত্থতা ৱেখাপগমে লদ্ধোকাসা, তাযমেৱ.

উপসগ্গৱসেনপি অত্থৱিসেসো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘সদ্দত্থমত্ততো নানাকৰণ’’ন্তি. ৱচনীযত্থতোতি ভাৱত্থতো. ভাৱত্থোপি হি ৱচনগ্গহণানুসাৰেন ৱিঞ্ঞেয্যত্তা ‘‘ৱচনীযো’’তি ৱুচ্চতি. নিৰোধুপ্পাদন্তৰাভাৱতোতি পুৰিমনিৰোধস্স পচ্ছিমুপ্পাদস্স চ ব্যৱধাযকাভাৱতো. নিৰন্তৰুপ্পাদনসমত্থতাতি এতেন নিৰোধানং নিৰোধসমকালুপ্পাদৱাদং নিৱাৰেতি. সতি হি সমকালত্তে ব্যৱধানাসঙ্কা এৱ ন সিযা সণ্ঠানাভাৱতো. ইদমিতো হেট্ঠা উদ্ধং তিৰিযন্তি ৱিভাগাভাৱা অত্তনা একত্তমিৱ উপনেত্ৱাতি যোজনা. সণ্ঠানাভাৱেন হি অপ্পটিঘভাৱূপলক্খণেন ৱিভাগাভাৱং, তেন একত্তমিৱূপনযনং সুট্ঠু অনন্তৰভাৱং সাধেতি, সহাৱট্ঠানাভাৱেন পন অনন্তৰমেৱ উপ্পাদনং.

ৱিভাগতো ঞাণেন আকৰীযতীতি আকাৰো, ধম্মানং পৱত্তিভেদো. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনফলসমাপত্তীনং নিৰোধুপ্পাদানন্তৰতাযাতি যোজনা. পুৰিমচুতীতি অসঞ্ঞসত্তুপ্পত্তিতো পুৰিমচুতি. যদি কালন্তৰতা নত্থি, কথমিদং ‘‘সত্তাহং নিৰোধং সমাপজ্জিত্ৱা পঞ্চ কপ্পসতানি অতিক্কমিত্ৱা’’তি ৱচনন্তি আহ ‘‘ন হি তেসং…পে… ৱুচ্চেয্যা’’তি. ননু তেসং অন্তৰা ৰূপসন্তানো পৱত্ততেৱাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘ন চ…পে… অঞ্ঞসন্তানত্তা’’তি. যদি এৱং তেসং অঞ্ঞভিন্নসন্তানং ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞূপকাৰেনপি ভৱিতব্বন্তি চোদনায ৱুত্তং ‘‘ৰূপাৰূপ…পে… হোন্তী’’তি. তেনেতং দস্সেতি – যদিপি ৰূপাৰূপধম্মা একস্মিং পুগ্গলে ৱত্তমানা ৱিসেসতো অঞ্ঞমঞ্ঞূপকাৰকভাৱেন ৱত্তন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং পন ৱিসদিসসভাৱতায ৱিসুংযেৱ সন্তানভাৱেন পৱত্তনতো ব্যৱধাযকা ন হোন্তি সন্ততিৱসেন মিথু অপৰিযাপন্নত্তা, যতো ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিপ্পযুত্তা, ৱিসংসট্ঠা’’তি চ ৱুত্তন্তি. উপকাৰকো চ নাম অচ্চন্তং ভিন্নসন্তানানম্পি হোতিযেৱাতি ন তাৱতা সন্তানাভেদোতি ভিয্যোপি নেসং ব্যৱধাযকতাভাৱো ৱেদিতব্বো. যথা সমানজাতিকানং চিত্তুপ্পাদানং নিৰন্তৰতা সুট্ঠু অনন্তৰভাৱেন পাকটা, ন তথা অসমানজাতিকানন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘জৱনানন্তৰস্স জৱনস্স ৱিয ভৱঙ্গানন্তৰস্স ভৱঙ্গস্স ৱিযা’’তি ৱুত্তং.

পচ্চযভাৱো চেত্থাতি এত্থ চ-সদ্দো ব্যতিৰেকো. সো যেন ৱিসেসেনেত্থ উপ্পাদক্খণং, তং ৱিসেসং জোতেতি. অনন্তৰপচ্চযাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সমনন্তৰপচ্চযং সঙ্গণ্হাতি. পুৰেপচ্ছাভাৱা, তদুপাদিকা ৱা উপ্পাদনিৰোধা পুব্বন্তাপৰন্তপৰিচ্ছেদো, তেন গহিতানং খণত্তযপৰিযাপন্নানন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘উপ্পজ্জতীতি ৱচনং অলভন্তান’’ন্তি. উপ্পাদক্খণসমঙ্গী হি ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱুচ্চতি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘উপ্পাদক্খণে উপ্পজ্জমানং, নো চ উপ্পন্নং, ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং নো চ উপ্পজ্জমান’’ন্তি (যম. ২.চিত্তযমক.৮১). সোতি অনন্তৰাদিপচ্চযভাৱো. অপৰিচ্ছেদন্তি কালৱসেন পৰিচ্ছেদৰহিতং. যতোতি পুব্বন্তাপৰন্তৱসেন পৰিচ্ছেদাভাৱতো. তেনেৱাতি কালৱসেন পৰিচ্ছিজ্জ এৱ ধম্মানং গহণতো.

উপ্পত্তিযা পচ্চযভাৱেন পাকটেনাতি ইদং তস্স নিদস্সনভাৱনিদস্সনং. সিদ্ধঞ্হি নিদস্সনং. পচ্চযুপ্পন্নানন্তি পচ্চযনিব্বত্তানং, অত্তনো ফলভূতানন্তি অধিপ্পাযো. সহজাতভাৱেনাতি সহ উপ্পন্নভাৱেন. অত্তনা সহুপ্পন্নধম্মানঞ্হি সহুপ্পন্নভাৱেন উপকাৰকতা সহজাতপচ্চযতা. তেন ঠিতিক্খণেপি নেসং উপকাৰকতা ৱেদিতব্বা. এৱঞ্হি ‘‘পকাসস্স পদীপো ৱিযা’’তি নিদস্সনম্পি সুট্ঠু যুজ্জতি. পদীপো হি পকাসস্স ঠিতিযাপি পচ্চযোতি.

অঞ্ঞমঞ্ঞতাৱসেনেৱাতি ইমিনা সহজাতাদিভাৱেন অত্তনো উপকাৰকস্স উপকাৰকতামত্তং ন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা, অথ খো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৱৱসেনাতি লক্খণসঙ্কৰাভাৱং দস্সেতি, ন সহজাতাদিপচ্চযেহি ৱিনা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযস্স পৱত্তি. তেনেৱাহ ‘‘ন সহজাততাদিৱসেনা’’তি. যদিপি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো সহজাতাদিপচ্চযেহি ৱিনা ন হোতি, সহজাতাদিপচ্চযা পন তেন ৱিনাপি হোন্তীতি সহজাততাদিৱিধুৰেনেৱ পকাৰেন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযস্স পৱত্তীতি দস্সেন্তো ‘‘সহজাতাদি…পে… ন হোতী’’তি ৱত্ৱা তমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘ন চ পুৰেজাত…পে… হোন্তী’’তি আহ. সহজাততাদীতি চ আদি-সদ্দেন নিস্সযঅত্থিঅৱিগতাদীনং গহণং ৱেদিতব্বং.

পথৱীধাতুযং পতিট্ঠায এৱ সেসধাতুযো উপাদাৰূপানি ৱিয যথাসককিচ্চং কৰোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘অধিট্ঠানাকাৰেন পথৱীধাতু সেসধাতূন’’ন্তি. এত্থ অধিট্ঠানাকাৰেনাতি আধাৰাকাৰেন. আধাৰাকাৰো চেত্থ নেসং সাতিসযং তদধীনৱুত্তিতায ৱেদিতব্বো, যতো ভূতানি অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানানি ৱুচ্চন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা চক্খাদীনম্পি অধিট্ঠানাকাৰেন উপকাৰকতা সুট্ঠু যুজ্জতি. ন হি যথাৱুত্তং তদধীনৱুত্তিযা ৱিসেসং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞো চক্খাদীসু অদেসকানং অৰূপধম্মানং অধিট্ঠানাকাৰো সম্ভৱতি. যদিপি যং যং ধম্মং পটিচ্চ যে যে ধম্মা পৱত্তন্তি, তেসং সব্বেসং তদধীনৱুত্তিভাৱো, যেন পন পচ্চযভাৱৱিসেসেন চক্খাদীনং পটুমন্দভাৱেসু চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযো তদনুৱিধানাকাৰেনেৱ পৱত্তন্তি, স্ৱাযমিদং তেসং তদধীনৱুত্তিযা সিদ্ধো ৱিসেসোতি ৱুত্তো. এৱঞ্হি পচ্চযভাৱসামঞ্ঞে সতিপি আৰম্মণপচ্চযতো নিস্সযপচ্চযস্স ৱিসেসো সিদ্ধোতি ৱেদিতব্বো. স্ৱাযং ধাতুৱিভঙ্গে ৱিভাৱিতোযেৱ. খন্ধাদযো তংতংনিস্সযানং খন্ধাদীনন্তি ‘‘উপকাৰকা’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং.

যং কিঞ্চি কাৰণং নিস্সযোতি ৱদতি, ন ৱুত্তলক্খণূপপন্নমেৱ. এতেন পচ্চযট্ঠো ইধ নিস্সযট্ঠোতি দস্সেতি. তত্থাতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. তেন ৱুত্তং ‘‘নিদ্ধাৰেতী’’তি.

সুট্ঠুকততং দীপেতি, কস্স? ‘‘অত্তনো’’তি ৱুত্তস্স পকতসদ্দেন ৱিসেসিযমানস্স পচ্চযস্স. কেন কতন্তি? অত্তনো কাৰণেহীতি সিদ্ধোৱাযমত্থো. তথাতি ফলস্স উপ্পাদনসমত্থভাৱেন. অথ ৱা তথাতি নিপ্ফাদনৱসেন উপসেৱনৱসেন চ. তত্থ নিপ্ফাদনং হেতুপচ্চযসমোধানেন ফলস্স নিব্বত্তনং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যন্তি অনামসিত্ৱা উপসেৱনমেৱ ৱিভাৱেন্তো ‘‘উপসেৱিতো ৱা’’তি আহ. তত্থ অল্লীযাপনং পৰিভোগৱসেন ৱেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘উপভোগূপসেৱন’’ন্তি. ৱিজাননাদিৱসেনাতি ৱিজাননসঞ্জাননানুভৱনাদিৱসেন. তেনাতি যথাৱুত্তউপসেৱিতস্স পকতভাৱেন. অনাগতানম্পি…পে… ৱুত্তা হোতি, পগেৱ অতীতানং পচ্চুপ্পন্নানঞ্চাতি অধিপ্পাযো. পচ্চুপ্পন্নস্সপি হি ‘‘পচ্চুপ্পন্নং উতু ভোজনং সেনাসনং উপনিস্সায ঝানং উপ্পাদেন্তী’’তিআদিৱচনতো (পট্ঠা. ২.১৮.৮) পকতূপনিস্সযভাৱে লব্ভতীতি.

যথা যে ধম্মা যেসং ধম্মানং পচ্ছাজাতপচ্চযা হোন্তি, তে তেসং একংসেন ৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযাপি হোন্তি, তথা যে ধম্মা যেসং ধম্মানং পুৰেজাতপচ্চযা হোন্তি, তে তেসং নিস্সযাৰম্মণপচ্চযাপি হোন্তীতি উভযেসু উভযেসং পচ্চযাকাৰানং লক্খণতো সঙ্কৰাভাৱং দস্সেতুং ‘‘ৱিপ্পযুত্তাকাৰাদীহি ৱিসিট্ঠা, নিস্সযাৰম্মণাকাৰাদীহি ৱিসিট্ঠা’’তি চ ৱুত্তং. যথা হি পচ্ছাজাতপুৰেজাতাকাৰা অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসিট্ঠা, এৱং পচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তাকাৰাদযো পুৰেজাতনিস্সযাকাৰাদযো চ অঞ্ঞমঞ্ঞৱিভত্তসভাৱা এৱাতি.

মনোসঞ্চেতনাহাৰৱসেন পৱত্তমানেহীতি ইমিনা চেতনায সম্পযুত্তধম্মানম্পি তদনুগুণং অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নেসু পৱত্তিমাহ. তেনেৱাতি চেতনাহাৰৱসেন উপকাৰকত্তা এৱ.

পযোগেন কৰণীযস্সাতি এতেন ভিন্নজাতি যং তাদিসং পযোগেন কাতুং ন সক্কা, তং নিৱত্তেতি. অনেকৱাৰং পৱত্তিযা আসেৱনট্ঠস্স পাকটভাৱোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পুনপ্পুনং কৰণ’’ন্তি. একস্স পন পচ্চযধম্মস্স একৱাৰমেৱ পৱত্তি. অত্তসদিসস্সাতি অৰূপধম্মসাৰম্মণতাসুক্ককণ্হাদিভাৱেহি অত্তনা সদিসস্স. ইদং পচ্চযুপ্পন্নৱিসেসনং, ‘‘অত্তসদিসসভাৱতাপাদন’’ন্তি ইদং পন পচ্চযভাৱৱিসেসনং, তঞ্চ ভিন্নজাতিযতাদিমেৱ ৱিসদিসসভাৱতং নিৱত্তেতি, ন ভূমন্তৰতাদি. ন হি পৰিত্তা ধম্মা মহগ্গতঅপ্পমাণানং ধম্মানং আসেৱনপচ্চযা ন হোন্তীতি. ৱাসনং ৱাসং গাহাপনং, ইধ পন ৱাসনং ৱিয ৱাসনং, ভাৱনন্তি অত্থো. গন্থাদীসূতি গন্থসিপ্পাদীসু. ৱিসযে চেতং ভুম্মং, ন নিদ্ধাৰণে. তেন গন্থসিপ্পাদিৱিসযা পুৰিমসিদ্ধা অজ্ঝযনাদিকিৰিযা ‘‘গন্থাদীসু পুৰিমা পুৰিমা’’তি ৱুত্তা, সা পন আসেৱনাকাৰা ইধ উদাহৰণভাৱেন অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘পুৰিমা পুৰিমা আসেৱনা ৱিযাতি অধিপ্পাযো’’তি. নিদ্ধাৰণে এৱ ৱা এতং ভুম্মং. গন্থাদিৱিসযা হি আসেৱনা গন্থাদীতি ৱুত্তা যথা ৰূপৱিসযজ্ঝানং ৰূপন্তি ৱুত্তং ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৪৮; ৩.৩১২; পটি. ম. ১.২০৯; ধ. স. ২৪৮).

অত্তনো ৱিয সম্পযুত্তধম্মানম্পি কিচ্চসাধিকা চেতনা চিত্তস্স ব্যাপাৰভাৱেন লক্খীযতীতি আহ ‘‘চিত্তপযোগো চেতনা’’তি. তাযাতি তায চেতনায. উপ্পন্নকিৰিযতাৱিসিট্ঠেতি চিত্তপযোগসঙ্খাতায চেতনাকিৰিযায উপ্পত্তিযা ৱিসিট্ঠে ৱিসেসং আপন্নে. যস্মিঞ্হি সন্তানে কুসলাকুসলচেতনা উপ্পজ্জতি, তত্থ যথাবলং তাদিসং ৱিসেসাধানং কত্ৱা নিৰুজ্ঝতি, যতো তত্থেৱ অৱসেসপচ্চযসমৱাযে তস্সা ফলভূতানি ৱিপাককটত্তাৰূপানি নিব্বত্তিস্সন্তি. তেনাহ ‘‘সেসপচ্চয…পে… ন অঞ্ঞথা’’তি. তেসন্তি ৱিপাককটত্তাৰূপানং. তেনাতি চিত্তকিৰিযভাৱেন. কিং ৱত্তব্বন্তি অসহজাতানম্পি ভাৱীনং উপকাৰিকা চেতনা সহজাতানং উপকাৰিকাতি ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি অত্থো.

নিৰুস্সাহসন্তভাৱেনাতি উস্সাহনং উস্সাহো, নত্থি এতস্স উস্সাহোতি নিৰুস্সাহো, সো এৱ সন্তভাৱোতি নিৰুস্সাহসন্তভাৱো, তেন. উস্সাহোতি চ কিৰিযমযচিত্তুপ্পাদস্স পৱত্তিআকাৰো ৱেদিতব্বো, যো ব্যাপাৰোতি চ ৱুচ্চতি, ন ৱীৰিযুস্সাহো. স্ৱাযং যথা অসমুগ্ঘাতিতানুসযানং কিৰিযমযচিত্তুপ্পাদেসু সাতিসযো লব্ভতি, ন তথা নিৰনুসযানং. ততো এৱ তে সন্তসভাৱা ৱিপাকুপ্পাদনব্যাপাৰৰহিতাৱ হোন্তি, কিৰিযমযচিত্তুপ্পাদতায পন সউস্সাহা এৱাতি ততোপি ৱিসেসনত্থং ‘‘নিৰুস্সাহসন্তভাৱেনা’’তি ৱুত্তং. এতেনাতি নিৰুস্সাহসন্তভাৱগ্গহণেন. সাৰম্মণাদিভাৱেনাতি সাৰম্মণঅৰূপধম্মচিত্তচেতসিকফস্সাদিভাৱেন. ৱিসদিসৱিপাকভাৱং দস্সেতি যথাৱুত্তউস্সাহমত্তৰহিতসন্তভাৱস্স ৱিপক্কভাৱমাপন্নেসু অৰূপধম্মেসু এৱ লব্ভনতো. সোতি ৱিপাকভাৱো. ৱিপাকানং পযোগেন অসাধেতব্বতাযাতি ‘‘ছন্দৱতো কিং নামন সিজ্ঝতী’’তিআদিনা চিত্তাভিসঙ্খাৰপযোগেন যথা কুসলাকুসলা নিপ্ফাদীযন্তি, এৱং ৱিপাকানং পযোগেন অনিপ্ফাদেতব্বত্তা. পযোগেনাতি কম্মফলুপ্পত্তিমূলহেতুভূতেন পুৰিমপযোগেন. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘পযোগসম্পত্তিং আগম্ম ৱিপচ্চন্তী’’তিআদি. অঞ্ঞথাতি পযোগেন ৱিনা. সেসপচ্চযেসূতি কম্মস্স ৱিপাকুপ্পাদনে সহকাৰীকাৰণেসু. কম্মস্স কটত্তাযেৱ পযোগে সতি অসতিপীতি ৱুত্তমেৱত্থং অৱধাৰণেন দস্সেন্তো ৱিপাকানং নিৰুস্সাহতং পাকটং কৰোতি. ন কিলেসৱূপসমসন্তভাৱো যথা তং সন্তানেসু ঝানসমাপত্তীসূতি অধিপ্পাযো. অযঞ্চ ৱিপাকানং সন্তভাৱো নানুমানিকো, অথ খো পচ্চক্খসিদ্ধোতি দস্সেন্তো ‘‘সন্তভাৱতোযেৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ অভিনিপাতগ্গহণেন কিচ্চতো পঞ্চৱিঞ্ঞাণানি দস্সেতি. তেনেৱাহ ‘‘পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি ন কিঞ্চি ধম্মং পটিজানাতি অঞ্ঞত্ৰ অভিনিপাতমত্তা’’তি. তপ্পচ্চযৱতন্তি ৱিপাকপচ্চযৱন্তানং, ৱিপাকপচ্চযেন উপকত্তব্বানন্তি অত্থো. অৱিপাকানং ৰূপধম্মানং. ৱিপাকানুকুলং পৱত্তিন্তি সন্তসভাৱং পচ্চযভাৱমাহ.

যথাসকং পচ্চযেহি নিব্বত্তানং পচ্চযুপ্পন্নানং অনুবলপ্পদানং উপত্থম্ভকত্তং, তযিদং আহাৰেসু ন নিযতং ততো অঞ্ঞথাপি পৱত্তনতো. তথা সতি তদেৱ তত্থ কস্মা গহিতন্তি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘সতিপি…পে… উপত্থম্ভকত্তেনা’’তি. তেন পধানাপ্পধানেসু পধানেন নিদ্দেসো ঞাযগতোতি দস্সেতি. কামঞ্চেত্থ ‘‘ৰূপাৰূপানং উপত্থম্ভকত্তেনা’’তি অৱিসেসতো ৱুত্তং, সামঞ্ঞজোতনা পন ৱিসেসে অৱতিট্ঠতীতি যথাৰহং পচ্চযভাৱো নিদ্ধাৰেতব্বো. স্ৱাযং তেসং উপত্থম্ভকত্তস্স পধানভাৱৱিভাৱনেনেৱ আৱি ভৱতীতি তমেৱ দস্সেন্তো ‘‘উপত্থম্ভকত্তঞ্হী’’তিআদিমাহ. ফস্সমনোসঞ্চেতনাৱিঞ্ঞাণানি অত্তনা সহজাতধম্মানং সহুপ্পাদনভাৱেন পচ্চযা হোন্তীতি আহ ‘‘সতিপি জনকত্তে অৰূপীনং আহাৰান’’ন্তি. উপত্থম্ভকত্তং হোতি উপ্পাদতো পৰম্পি নেসং পচ্চযভাৱতো. অসতিপি জনকত্তে উপত্থম্ভিযমানস্স ৰূপস্স অঞ্ঞেহি যথাসকং পচ্চযেহি জনিতত্তা. তেনাহ ‘‘চতুসমুট্ঠানিকৰূপূপত্থম্ভকৰূপাহাৰস্সা’’তি. যদগ্গেন ৰূপাৰূপাহাৰা অত্তনো ফলস্স উপ্পত্তিযা পচ্চযা হোন্তি, তদগ্গেন ঠিতিযাপি পচ্চযা হোন্তিযেৱাতি উপত্থম্ভকত্তং জনকত্তং ন ব্যভিচৰতি, তস্মা অনুপত্থম্ভকস্স আহাৰস্স কুতো জনকতা. তেনাহ ‘‘অসতি পন…পে… নত্থীতি উপত্থম্ভকত্তং পধান’’ন্তি. যস্মা জনকো অজনকোপি হুত্ৱা আহাৰো উপত্থম্ভকো হোতি, অনুপত্থম্ভকো পন হুত্ৱা জনকো ন হোতিযেৱ, তস্মাস্স উপত্থম্ভকত্তং পধানন্তি অত্থো. ইদানি জনকত্তম্পি আহাৰানং উপত্থম্ভনৱসেনেৱ হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘জনযমানোপি হী’’তিআদিমাহ. অৱিচ্ছেদৱসেনাতি সন্ততিযা ঘট্টনৱসেন.

যদি অধিপতিযট্ঠো ইন্দ্ৰিযপচ্চযতা, এৱং সন্তে অধিপতিপচ্চযতো ইন্দ্ৰিযপচ্চযস্স কিং নানাকৰণন্তি চোদনং মনসি কত্ৱা তং তেসং নানাকৰণং দস্সেন্তো ‘‘ন অধিপতিপচ্চযধম্মানং ৱিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ পৱত্তিনিৱাৰকেতি অত্তনো অধিপতিপচ্চযপৱত্তিযা নিৱাৰকে অঞ্ঞে অধিপতিপচ্চযধম্মে. অভিভৱিত্ৱা পৱত্তনেনাতি পুৰিমাভিসঙ্খাৰসিদ্ধেন ধোৰেয্যভাৱেন অভিভুয্য পৱত্তিযা. গৰুভাৱোতি জেট্ঠকভাৱো. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – যেন জেট্ঠকভাৱেন ছন্দাদযো অত্তনো পৱত্তিৱিবন্ধকে তুল্যযোগীধম্মে তদঞ্ঞধম্মে ৱিয অভিভুয্য পৱত্তন্তি, ন সো ইন্দ্ৰিযপচ্চযতায অধিপতিযট্ঠোতি অধিপ্পেতোতি. অথ কো চৰহীতি আহ ‘‘অথ খো’’তিআদি. দস্সনাদিকিচ্চেসু নিমিত্তভূতেসু চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি চক্খাদীহি পচ্চযেহি চক্খাদীনং অনুৱত্তনীযতাতি সম্বন্ধো. জীৱনে অনুপালনে জীৱন্তেহি সহজাতধম্মেহি জীৱিতস্স, সুখিতাদীহি সুখিতদুক্খিতসোমনস্সিতদোমনস্সিতুপেক্খিতেহি সহজাতধম্মেহি সুখাদীনং অনুৱত্তনীযতাতি যোজনা. তংতংকিচ্চেসূতি ৱুত্তমেৱ দস্সনাদিকিচ্চং পচ্চামসতি. চক্খাদযো পচ্চযা এতেসন্তি চক্খাদিপচ্চযা, চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযো. তেহি চক্খাদিপচ্চযেহি. চক্খাদীনন্তি চক্খাদিজীৱিতসুখাদিসদ্ধাদীনং.

তেসু কিচ্চেসূতি দস্সনাদিকিচ্চেসু. চক্খাদীনং ইস্সৰিযং অধিপতিযট্ঠো, সা ইন্দ্ৰিযপচ্চযতাতি অত্থো. তপ্পচ্চযানং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং তদনুৱত্তনেন তেসং চক্খাদীনং অনুৱত্তনেন. তত্থ দস্সনাদিকিচ্চে. পৱত্তীতি চ ইদং তস্স অধিপতিযট্ঠস্স পাকটকৰণং. অনুৱত্তকেন হি অনুৱত্তনীযো অধিপতিযট্ঠো পাকটো হোতি. যথা চক্খাদীনং কিচ্চৱসেন অধিপতিযট্ঠো, ন এৱং ভাৱদ্ৱযস্স. তস্স পন তাদিসেন কাৰণতামত্তেনাতি দস্সেন্তো ‘‘ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানং পনা’’তিআদিমাহ. পচ্চযেহীতি কম্মাদিপচ্চযেহি. ততোতি ইত্থাদিগ্গহণপচ্চযভাৱতো. তংসহিতসন্তানেতি ইত্থিন্দ্ৰিযাদিসহিতসন্তানে. ‘‘সুখিন্দ্ৰিযদুক্খিন্দ্ৰিযানিপি চক্খাদিগ্গহণেন গহিতানী’’তি ইদং ইন্দ্ৰিযপচ্চযমেৱ সন্ধায ৱুত্তং, পচ্ছাজাতাদীহি পন তানি ৰূপধম্মানম্পি পচ্চযা হোন্তিযেৱ.

লক্খণাৰম্মণূপনিজ্ঝানভূতানন্তি অনিচ্চতাদিলক্খণস্স পথৱীকসিণাদিআৰম্মণস্স চ উপনিজ্ঝানৱসেন পৱত্তানং. ৱিতক্কাদীনন্তি ৱিতক্কৱিচাৰপীতিৱেদনাচিত্তেকগ্গতানং. উপগন্ত্ৱা নিজ্ঝানন্তি উপনিকচ্চ নিজ্ঝানজ্ঝানাৰম্মণস্স ঝানচক্খুনা ব্যত্ততৰং ওলোকনং অত্থতো চিন্তনমেৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পেক্খনং চিন্তনঞ্চা’’তি. তেনেৱাহ ‘‘ৱিতক্কনাদিৱসেনা’’তি. ৱিতক্কাদীনংযেৱ সাধাৰণো, যেন তেযেৱ ‘‘ঝানঙ্গানী’’তি ৱুচ্চন্তি. সুখদুক্খৱেদনাদ্ৱযন্তি সামঞ্ঞৱচনম্পি উপনিজ্ঝাযনট্ঠস্স অধিকতত্তা অনুপনিজ্ঝানসভাৱমেৱ তং বোধেতীতি আহ ‘‘সুখিন্দ্ৰিযদুক্খিন্দ্ৰিযদ্ৱয’’ন্তি. তঞ্হি ইধাধিপ্পেতব্বং, ন সোমনস্সদোমনস্সিন্দ্ৰিযং. তেন ৱুত্তং ‘‘অধিপ্পাযো’’তি. অঝানঙ্গা উপেক্খাচিত্তেকগ্গতা পঞ্চৱিঞ্ঞাণসহগতা দট্ঠব্বা ৱিতক্কপচ্ছিমকত্তা ঝানঙ্গানং. যদি এৱন্তি ঝানঙ্গৱচনেনেৱ অঝানঙ্গানং নিৱত্তনং কতং, এৱং সন্তে. একন্তেন ন উপেক্খায ৱিয অনেকন্তেন. অনেকন্তিকঞ্হি উপেক্খায অঝানঙ্গত্তং. যদি একন্তেন অঝানঙ্গং সুখদুক্খিন্দ্ৰিযং, অথ কথং পসঙ্গোতি আহ ‘‘ঝানঙ্গট্ঠানে নিদ্দিট্ঠত্তা’’তি. অথ ৱা যদি একন্তেন অঝানঙ্গতং ৱেদনাদ্ৱযং, কথং ঝানঙ্গৱোহাৰোতি আহ ‘‘ঝানঙ্গট্ঠানে নিদ্দিট্ঠত্তা’’তি. সতিপি…পে… দস্সনত্থং ‘‘ঠপেত্ৱা সুখদুক্খিন্দ্ৰিযদ্ৱয’’ন্তি ৱুত্তন্তি যোজনা. যদি এৱং যথাৱুত্তৱেদনাদ্ৱযেন সদ্ধিং তাদিসা উপেক্খাচিত্তেকগ্গতা কস্মা ন ঠপিতাতি আহ ‘‘উপেক্খা…পে… অত্থী’’তি, পঞ্চৱিঞ্ঞাণসহগতানং ঝানপচ্চযভাৱো পন নত্থি, ন ইতৰেসন্তি অধিপ্পাযো. গহণং কতং উপেক্খাচিত্তেকগ্গতানন্তি আনেত্ৱা যোজনা.

যতো ততো ৱাতি দুগ্গতিতো ৱা সুগতিতো ৱা সংকিলেসতো ৱা ৱোদানতো ৱা নিয্যানট্ঠো, স্ৱাযং যথাক্কমং সম্মা মিচ্ছা ৱা হোতীতি আহ ‘‘সম্মা ৱা মিচ্ছা ৱাতি অত্থো’’তি. অহেতুকচিত্তেসু ন লব্ভন্তীতি এত্থ অহেতুকচিত্তেসু এৱ ন লব্ভন্তীতি এৱমৱধাৰণং গহেতব্বং, ন অহেতুকচিত্তেসু ন লব্ভন্তি এৱাতি. তস্মা পুৰিমস্মিঞ্হি অৱধাৰণে অহেতুকচিত্তেসু অলাভো নিযতোতি সো পতিযোগীসু নিৱত্তিতো হোতি. তেনাহ ‘‘সহেতুকচিত্তেসু অলাভাভাৱদস্সনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি. দুতিযে পন অহেতুকচিত্তানি অলাভে নিযতানীতি তেসু অনৱসেসতো অলাভেন ভৱিতব্বং. তথা সতি যো কেসুচি অহেতুকচিত্তেসু ঝানপচ্চযো লব্ভতি, সোপি নিৱাৰিতো সিযা. তেন ৱুত্তং ‘‘ন অহেতুকচিত্তেসূ’’তিআদি. তত্থ লাভাভাৱদস্সনত্থন্তি লাভাভাৱস্সেৱ দস্সনত্থং ন ৱুত্তন্তি অত্থো. তেন একচ্চালাভো অপটিক্খিত্তো হোতি. তেনেৱাহ ‘‘কত্থচি কস্সচি লাভো ন নিৱাৰিতো’’তি. এৱং অত্থে গয্হমানেতি এৱং ৱুত্তনযেন পঠমপদাৱধাৰণৱসেন অত্থে ৱিঞ্ঞাযমানে. এত্তকমেৱ ৱিঞ্ঞাযেয্যাতি অহেতুকচিত্তেসু কেসুচি চিত্তেসু ঝানমগ্গপচ্চযেসু কস্সচি পচ্চযস্স লাভো ন নিৱাৰিতোতি এত্তকমেৱ ৱিঞ্ঞাযেয্য অৱিসেসেন ৱুত্তত্তা. কিং পনেত্থ উপৰি কাতব্বন্তি আহ ‘‘ন সৱিতক্ক…পে… কত’’ন্তি. যদিপি ন কতং, অত্থতো পন তং কতমেৱাতি ৱেদিতব্বং.

অহেতুকচিত্তেসু ৱা লাভাভাৱদস্সনত্থেতিআদি পচ্ছিমপদাৱধাৰণৱসেন অত্থদস্সনং. তস্মাতি যস্মা অহেতুকচিত্তেসু ন লব্ভন্তি এৱাতি এৱং নিযমে কৰিযমানে যথাৱুত্তো অত্থো সম্ভৱতি, তস্মা. অযঞ্চ অত্থো পাঠন্তৰেনপি সংসন্দতীতি দস্সেতুং ‘‘যেন অলাভেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তং অলাভন্তি তং ধম্মসঙ্গণিযং পকাসিতং অলাভং. এসাতি এস ইধ পট্ঠানৱণ্ণনাযং ‘‘অহেতুকচিত্তেসু ন লব্ভন্তী’’তি অলাভো ৱুত্তো. কীদিসো পন অলাভোতি তং দস্সেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. তত্থ সহেতুকেসূতি সহেতুকচিত্তেসু. সঙ্কড্ঢিত্ৱাতি অৱিসটে কত্ৱা. একত্তগতভাৱকৰণন্তি একভাৱাপাদনং. ইমস্মিং পন পকৰণে ঝানপচ্চযো ৱুত্তোৱ যথালাভপচ্চযাকাৰৱিভাৱনে দেসনায তপ্পৰভাৱতো.

সমন্তি অৱিসমং, সম্মা, সহ ৱা. পকাৰেহীতি একৱত্থুকতাদিপ্পকাৰেহি. যুত্ততাযাতি সংসট্ঠতায. সা পন সংসট্ঠতা যস্মা সভাৱতো অনেকেসম্পি সতং একত্তগমনং ৱিয হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘একীভাৱোপগমনেন ৱিয উপকাৰকতা’’তি. এৱং উপকাৰকতা চ তেসং বহূনং সহচ্চ একত্তকাৰিতায নিদস্সেতব্বা.

যুত্তানম্পি সতন্তি ৱুত্তপ্পকাৰেন সংসট্ঠতায অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধতায যুত্তানম্পি সমানানং. অযঞ্চ যুত্ততা ন সম্পযুত্তপচ্চযতায ৱিয পচ্চযধম্মেসু পচ্চযুপ্পন্নধম্মেসু চ ৱেদিতব্বা, কেৱলং তত্থ অৰূপসভাৱত্তা উভযং সমধুৰং, ইধ ৰূপাৰূপসভাৱত্তা ৱিধুৰন্তি অযং ৱিসেসো. ৱিপ্পযুত্তভাৱেনাতি ৱিসংসট্ঠভাৱেন. তেন ৱুত্তং ‘‘নানত্তূপগমেনা’’তি. ইদঞ্হেত্থ ৱিপ্পযুত্ততায ৱিসেসনং যা নানত্তূপগমনসঙ্খাতা ৱিপ্পযুত্ততা, ন সা ‘‘ঞাণৱিপ্পযুত্ত’’ন্তিআদীসু ৱিয অভাৱমত্তন্তি, অযঞ্চ উপকাৰকতা ৱিনা সংসগ্গেন সহাৱট্ঠাযিতায কিচ্চকাৰিতাদীহি নিদস্সেতব্বা. ন হীতিআদি ‘‘যুত্তান’’ন্তি ৱুত্তস্স অত্থস্স সমত্থনং ‘‘তাদিসে যোগে সতিযেৱ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা’’তি. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. তস্সত্থো – যথা ‘‘ৱত্থু খন্ধানং, সহজাতা কুসলা খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং, পচ্ছাজাতা কুসলা খন্ধা পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিৱচনতো (পট্ঠা. ১.১.৪৩৪) ৱত্থুসহজাতপচ্ছাজাতৱসেন যুত্তানং অত্থি ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা, ন এৱং অযুত্তানং ৱত্থুসহজাত…পে… অত্থীতি. যদি এৱং ৰূপানং ৰূপেহি কস্মা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো ন ৱুত্তোতি আহ ‘‘ৰূপানং পনা’’তিআদি. ৱিপ্পযোগোযেৱ নত্থি সম্পযোগাসঙ্কায অভাৱতো. সম্পযুজ্জমানানঞ্হি অৰূপানং ৰূপেহি, ৰূপানঞ্চ তেহি সিযা সম্পযোগাসঙ্কা, সম্পযোগলক্খণং পন নত্থীতি তেসং ৱিপ্পযোগো ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘চতূহি সম্পযোগো চতূহি ৱিপ্পযোগো’’তি.

অত্থি মে পাপকম্মং কতন্তি কতভাৱৱিসিট্ঠা অত্থিতা ৱুচ্চমানা কিৰিযায সিদ্ধভাৱমেৱ দীপেতি, ন সিজ্ঝমানতন্তি আহ ‘‘নিব্বত্ততালক্খণং অত্থিভাৱ’’ন্তি. অত্থতো পন কম্মস্স অনিব্বত্তফলতায এৱমেত্থ অত্থিতা ৱেদিতব্বা. অত্থি পুগ্গলোতি পনেত্থ তস্সা পঞ্ঞত্তিযা গহেতব্বতা, তদুপাদানস্স ৱা পবন্ধাৱিচ্ছেদো লব্ভতেৱাতি ৱুত্তং ‘‘উপলব্ভমানতালক্খণং অত্থিভাৱ’’ন্তি. পচ্চযধম্মস্স যদিপি উপ্পাদতো পট্ঠায যাৱ ভঙ্গা লব্ভমানতা অত্থিভাৱো, তথাপি তস্স যথা উপ্পাদক্খণতো ঠিতিক্খণে সাতিসযো ব্যাপাৰো, এৱং পচ্চযুপ্পন্নেপীতি ৱুত্তং ‘‘সতিপি জনকত্তে উপত্থম্ভকপ্পট্ঠানা অত্থিভাৱেন উপকাৰকতা’’তি. ৱত্থাৰম্মণসহজাতাদীনন্তি আদি-সদ্দেন পুৰেজাতপচ্ছাজাতাদীনি সঙ্গণ্হাতি. অত্থিভাৱেনেৱ ন নিস্সযাদিভাৱেনাতি ‘‘সাধাৰণ’’ন্তি ৱুত্তং উপকাৰকত্তং ৱিভাৱেতি.

ফস্সাদীনং অনেকেসং সহভাৱো নত্থীতি ইদং ন একচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নে সন্ধায, অথ খো নানাচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নেতি দস্সেন্তো ‘‘একস্মিং ফস্সাদিসমুদাযে সতি দুতিযো ন হোতী’’তি আহ. স্ৱাযমত্থো ‘‘সহভাৱো নত্থী’’তি সহভাৱপটিক্খেপেনেৱ ৱিঞ্ঞাযতি. এত্তাৱতা পন অনৱবুজ্ঝন্তানং ৱসেন ৱিৱৰিত্ৱা ৱুত্তো. তেনাতি অনেকেসং ফস্সাদীনং সহভাৱাভাৱেন. যদি নত্থিতামত্তেন উপকাৰকতা নত্থিপচ্চযতা, অনানন্তৰাতীতৱসেনপি সিযাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘সতিপী’’তিআদি. তানীতি পুৰিমতৰচিত্তানি. দদমানং ৱিযাতি কস্মা ৱুত্তং, ননু ওকাসং দেতিযেৱ. তথা হি ৱুত্তং ‘‘পৱত্তিওকাসদানেন উপকাৰকতা’’তি? সচ্চমেতং, এৱমজ্ঝাসযা ৱিয পচ্চযধম্মা অভাৱং গচ্ছন্তীতি দস্সনত্থং ৱিয-সদ্দগ্গহণং.

নত্থিতাৱিগমানং সতিপি পচ্চযস্স ধম্মস্স অনুপলদ্ধিতাসামঞ্ঞে নত্থিৱিগতপচ্চযেসু লব্ভমানং ৱিসেসমত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৱুত্তং. অভাৱমত্তেনাতি হুত্ৱা অভাৱমত্তেন. তেনেত্থ নিৰোধানন্তৰং পচ্চযধম্মস্স উপকাৰকত্তং আহ, যথা তং ‘‘ওকাসদান’’ন্তি ৱুত্তং. সভাৱৱিগমেনাতি এতেন নিৰোধতো পৰম্পি যতো ‘‘ৱিগততা নিৰোধপ্পত্ততা’’তি ৱুত্তং. পচ্চযধম্মে যাসং নত্থিতাৱিগততানং ৱসেন নত্থিৱিগতপচ্চযা ৱুত্তা, তাসং ৱিসেসে দস্সিতে নত্থিৱিগতপচ্চযানং ৱিসেসো দস্সিতো হোতীতি ‘‘নত্থিতা চ নিৰোধানন্তৰসুঞ্ঞতা ৱিগততা নিৰোধপ্পত্ততা’’তি ৱুত্তং, তত্থ নিৰোধানন্তৰা ন নিৰোধসমকালাতি অধিপ্পাযো. তথাতি ইমিনা যথা পচ্চযধম্মাৱিসেসেপি নত্থিৱিগতপচ্চযভাৱৱিসেসো নিদ্ধাৰিতো, তথা অত্থিঅৱিগতপচ্চযভাৱৱিসেসোতি ইমমত্থং উপসংহৰতি. যথা হি নিৰোধানন্তৰনিৰোধপ্পত্তীহি নত্থিৱিগততানং ভেদো লক্খিতো, এৱং পচ্চযধম্মস্স ধৰমানতানিৰোধানুপগমেহি অত্থিঅৱিগততানন্তি. কথং পনাযং ধম্মাৱিসেসে পচ্চযভাৱৱিসেসো দুৱিঞ্ঞেয্যৰূপেন ঠিতো সম্মা ৱিভাৱিস্সতীতি আহ ‘‘ধম্মানঞ্হী’’তিআদি. তদভিসমযায তেসং পচ্চযৱিসেসানং অধিগমত্থং.

চতূসু খন্ধেসু একস্সপি অসঙ্গহিতত্তাভাৱতো অনন্তৰাদীহীতি ৱিভত্তিং পৰিণামেত্ৱা যোজনা. অঞ্ঞন্তি সুখুমৰূপং. ন হি তং পুৰেজাতপচ্চযো হোতি. ননু চ ৰূপৰূপম্পি পুৰেজাতপচ্চযভাৱেন কুসলত্তিকে নাগতন্তি আহ ‘‘ৰূপৰূপং পনা’’তিআদি. অঞ্ঞত্থ আগতমেৱাতি যদিপি কুসলত্তিকে নাগতং, সনিদস্সনত্তিকাদীসু পন আগতত্তা ন সক্কা ৰূপৰূপস্স পুৰেজাতপচ্চযতং পটিক্খিপিতুন্তি অত্থো.

পচ্চযুদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চযনিদ্দেসো

১. হেতুপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

১. হেতুপচ্চযেন পচ্চযভাৱো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠো, ন হেতুপচ্চযধম্মোতি অত্থো. সোতি হেতুভাৱেন পচ্চযো. এত্থ চ পঠমৱিকপ্পে যো হেতুপচ্চযেন পচ্চযভাৱো ৱুত্তো, যো চ দুতিযৱিকপ্পে হেতুভাৱেন পচ্চযো ৱুত্তো, সো যস্মা অত্থতো যথাৱুত্তস্স পচ্চযধম্মস্স যথাৱুত্তানং পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুপচ্চযভাৱোযেৱ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘উভযথাপি হেতুভাৱেন উপকাৰকতা হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি দস্সিতং হোতী’’তি. যথা চেত্থ, এৱং ‘‘আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযভাৱো, আৰম্মণভাৱেন ৱা পচ্চযো আৰম্মণপচ্চযো’’তিআদিনা আৰম্মণপচ্চযাদীসু অত্থো নেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘এস নযো সেসপচ্চযেসুপী’’তি আহ. ধম্মসভাৱো এৱ, ন ধম্মতো অঞ্ঞা ধম্মসত্তি নাম অত্থীতি. উপকাৰকং ধম্মন্তি পচ্চযধম্মং আহ. উপকাৰকতন্তি পচ্চযতং.

পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠোতি পচ্চত্তৱসেন নিদ্দিট্ঠো, পঠমায ৱিভত্তিযা নিদ্দিট্ঠোতি অত্থো. তেনাতি পচ্চযধম্মনিদ্দেসভূতেন পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠেন পঠমেন হেতুসদ্দেন. এতস্সাতি হেতুসদ্দাভিধেয্যমত্থমাহ. সো হি ছব্বিধো নৱৱিধো দ্ৱাদসৱিধোতি অনেকভেদেন ভিন্নোপি হেতুভাৱসামঞ্ঞেন একজ্ঝং কত্ৱা একৱচনেন ৱুত্তো. দুতিযো হেতুসদ্দোতি আনেত্ৱা যোজনা. হেতুনা সম্পযুত্তানন্তি অধিকতত্তা ৱুত্তং ‘‘হেতু সম্পযুত্তানং পচ্চযো হোন্তো হেতুনা সম্পযুত্তানমেৱ পচ্চযো হোতি, ন ৱিপ্পযুত্তান’’ন্তি এৱং পদমেতং. ন হি সব্বেন সব্বং হেতুৱিপ্পযুত্তধম্মানং হেতুপচ্চযো ন হোতীতি. সম্পযুত্তসদ্দস্স সম্বন্ধীসদ্দত্তা ‘‘সম্পযুত্তসদ্দস্স সাপেক্খত্তা’’তি ৱুত্তং. সম্পযুত্তোতি হি ৱুত্তে কেন সম্পযুত্তোতি একন্ততো সম্বন্ধিঅন্তৰং অপেক্খিতব্বং. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞস্স…পে… ৱিঞ্ঞাযতী’’তি. নাযং একন্তোতি য্ৱাযং ‘‘দুতিযে হেতুসদ্দে অৱিজ্জমানে’’তিআদিনা ৱুত্তো অত্থো, অযমেকন্তো ন হোতি, অঞ্ঞাপেক্খোপি সদ্দো অঞ্ঞস্স ৱিসেসনং হোতীতি ইদং ন সব্বত্থেৱ সম্ভৱতীতি অত্থো. ‘‘পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো’’তি ইমিনা পঠমস্স হেতুসদ্দস্স সম্পযুত্তসদ্দানপেক্খতং আহ. তেন ৱুত্তং ‘‘হেহুপচ্চযেন পচ্চযোতি এত্থেৱ ব্যাৱটো’’তি. অৱিসিট্ঠাতি ন ৱিসেসিতা. এৱন্তি যথা হেতুসদ্দেন অঞ্ঞত্থ ব্যাৱটেন সম্পযুত্তা ন ৱিসেসিযন্তি কিচ্চন্তৰপসুতত্তা, এৱং সম্পযুত্তসদ্দেন হেতুসদ্দৱিসেসনৰহিতেন তদত্থমত্তব্যাৱটত্তা অৱিসেসতো সম্পযুত্তানং গহণং সিযা. তেন ৱুত্তং ‘‘সম্পযুত্তসদ্দেনা’’তিআদি. আহাৰিন্দ্ৰিযাসম্পযুত্তস্স অভাৱতোতি আহাৰেহি ইন্দ্ৰিযেহি চ নসম্পযুত্তস্স ধম্মস্স অভাৱতো. ন হি ফস্সচেতনাৱিঞ্ঞাণৱেদনাজীৱিতৱিৰহিতো চিত্তুপ্পাদো অত্থি. তেনাহ ‘‘ৱজ্জেতব্বা…পে… তং ন কত’’ন্তি. ৱজ্জেতব্বং হেতুৱিপ্পযুত্তং.

এৱম্পীতি দুতিযেন হেতুসদ্দেন গয্হমানেপি নাপজ্জতি. যদিপি হেতৱো বহৱো, সামঞ্ঞনিদ্দেসো চাযং, তথাপি সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসনিদ্দিট্ঠত্তাতি অধিপ্পাযো. তেন ৱুত্তং ‘‘পচ্চত্ত…পে… ৱুত্তত্তা’’তি. ৱিনাপি দুতিযেন হেতুসদ্দেন হেতুসম্পযুত্তভাৱে সিদ্ধেপীতি ইমিনা যং ৱুত্তং ‘‘নাযমেকন্তো’’তি, তমেৱ উল্লিঙ্গেতি. ন পন হেতূনন্তি ইদং হেতুস্স পচ্চযভাৱেন গহিতত্তা পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন গহণং ন যুজ্জেয্যাতি আসঙ্কমানং সন্ধায ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘এৱম্পি গহণং সিযা’’তি. সোতি দুতিযো হেতুসদ্দো. অপৰে পন ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি এত্থ হেতূনঞ্চ সম্পযুত্তকানঞ্চাতি সমাসং ৱিকপ্পেন্তি. পতিট্ঠামত্তাদিভাৱেন নিৰপেক্খাতি হেতুঝানমগ্গধম্মা পতিট্ঠানউপনিজ্ঝাননিয্যানমত্তেন অঞ্ঞধম্মনিৰপেক্খা হেতুঝানমগ্গপচ্চযকিচ্চং কৰোন্তি. সাপেক্খা এৱাতি অঞ্ঞসাপেক্খা এৱ. আহৰিতব্বইসিতব্বা আহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযেহি উপকত্তব্বধম্মা. তস্মাতি যস্মা যেহি সাপেক্খা, তে অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নধম্মে পচ্চযভাৱেনেৱ পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা তিট্ঠন্তি, তস্মা. তেনাহ ‘‘তে ৱিনাপি…পে… ন কত’’ন্তি. পৰিচ্ছিন্দন্তি ৱিসেসেন্তি. তন্তি দুতিযং আহাৰিন্দ্ৰিযগ্গহণং. তত্থাতি আহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযনিদ্দেসে. ন কেৱলঞ্চ তত্থেৱ, ইধ চ হেতুপচ্চযনিদ্দেসে দুতিযেন হেতুগ্গহণেন পচ্চযুপ্পন্নানং পুন ৱিসেসনকিচ্চং নত্থি, কস্মা? পচ্চযভূতেনেৱ হেতুনা সম্পযুত্তানং অঞ্ঞেসঞ্চ হেতূনং অৱিচ্ছিন্নত্তা.

পুৰিমৱচনাপেক্খো ৱুত্তস্সেৱ নিদ্দেসোতি তং-সদ্দস্স পটিনিদ্দেসভাৱমাহ. পাকটীভূতে এৱ অত্থে পৱত্ততি, পাকটীভাৱো চ অঞ্ঞানপেক্খেন সদ্দেন পকাসিতত্তা ৱেদিতব্বো. অনপেক্খনীযো অত্থন্তৰব্যাৱটত্তা. অঞ্ঞোতি হেতুসদ্দতো অঞ্ঞো. নিদ্দিসিতব্বপকাসকো ৱুত্তো নত্থি, যো তং-সদ্দেন পটিনিদ্দেসং লভেয্য.

যদি এৱং ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ কথন্তি আহ ‘‘হেতুসম্পযুত্তকানন্তি ইমিনা পনা’’তিআদি. তত্থ পন-সদ্দো সতিপি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং নিদ্দেসভাৱে হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে লব্ভমানানং নিদ্দিসিতব্বানং পাকটীকৰণসঙ্খাতং হেতুসদ্দতো ৱিসেসং জোতেতি. ‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ইমস্স সমাসপদস্স উত্তৰপদত্থপ্পধানত্তমাহ ‘‘পচ্চযুপ্পন্নৱচনেনা’’তি. তেন চ যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স একদেসোৱ ৱুচ্চতি ধম্মানং ৱিসেসনভাৱতোতি আহ ‘‘অসমত্তেনা’’তি. ৱিসেসনং নাম ৱিসেসিতব্বাপেক্খন্তি আহ ‘‘পচ্চযুপ্পন্নৱচনন্তৰাপেক্খেনা’’তি. ৱুত্ততায ৱিনা পটিনিদ্দেসতা নত্থীতি ‘‘পুব্বে ৱুত্তেনা’’তি ৱুত্তং.

তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বন্তি ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বং হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে পাকটীভূতং কিং পনাতি পুচ্ছতি. তে হেতূ চেৱ…পে… হেতুসম্পযুত্তকা চ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে পাকটীভূতাতি সম্বন্ধো. অঞ্ঞথাতি ‘‘যেহি হেতূহী’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰতো অঞ্ঞথা অঞ্ঞেন পকাৰেন. তং অঞ্ঞং পকাৰং দস্সেন্তো ‘‘তে হেতূ…পে… সম্বন্ধে সতী’’তি আহ. ইধাতি অনন্তৰং ৱুত্তসম্বন্ধনং ভুম্মনিদ্দেসেন পৰামসতি. তেনেৱাতি পঠমেনেৱ হেতুসদ্দেন. তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বাতি ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা যথা পাকটা, এৱং পুব্বে ‘‘তংসম্পযুত্তকান’’ন্তি ৱুত্তচোদনাযম্পি এৱমেৱ তেনেৱ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা পাকটা ভৱিতুং অৰহন্তি. তথা চ সতি নিদ্দিসিতব্বস্স…পে… ন যুজ্জেয্য. দুৱিধম্পি ৱা হেতুগ্গহণং অপনেত্ৱাতি ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি এত্থ কতং দ্ৱিপ্পকাৰহেতুগ্গহণং অৱিচাৰেত্ৱা ‘‘তংসম্পযুত্তকানন্তি অৱত্ৱা’’তিআদিনা তং-সদ্দৱচনীযতং চোদেতি, ‘‘নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তা’’তিআদিনা পৰিহৰতি চ. হেতূ হি পচ্চযাতি ইদং অযং হেতুপচ্চযকথাতি কত্ৱা ৱুত্তং.

তং ন ৱুত্তন্তি চিত্তসমুট্ঠানৱচনং ন ৱুত্তং. তস্সাতি সহজাতপচ্চযস্স. কটত্তাৰূপস্স পচ্চযভাৱো ন ৱুত্তো ভৱেয্য, ৱুত্তোৱ সো ‘‘ৱিপাকাব্যাকতো একো খন্ধো তিণ্ণন্নং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো, তযো খন্ধা একস্স খন্ধস্স কটত্তা চ ৰূপান’’ন্তিআদিনা, তস্মা চিত্তচেতসিকানং কটত্তাৰূপপচ্চযভাৱো ন সক্কা নিৱাৰেতুং. তত্থাতি সহজাতপচ্চযনিদ্দেসে. তত্থ হি ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি চিত্তসমুট্ঠানৰূপানি এৱ নিদ্দিট্ঠানি. ইধাপীতি ইমস্মিং হেতুপচ্চযনিদ্দেসেপি. এৱং ভৱিতব্বন্তি ‘‘চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি নিদ্দেসেন ভৱিতব্বং. যদি এৱং কস্মা তথা ন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘চিত্তসমুট্ঠানানন্তি পনা’’তিআদি. ৱিসেসিতং হোতি সব্বচিত্তচেতসিকাসমুট্ঠানভাৱেন. ৱচনেনাতি যথাদস্সিতেন সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৱচনেন. চিত্তচেতসিকানং পচ্চযভাৱো এৱ হি তত্থ পচ্চযনিদ্দেসে ৱুত্তো, ন চিত্তচেতসিকানং সমুট্ঠানভাৱোতি অধিপ্পাযো.

হেতুআদিপটিবদ্ধতঞ্চ দস্সেতি যদগ্গেন তানি চিত্তপটিবদ্ধৱুত্তীনি, তদগ্গেন তংসম্পযুত্তধম্মপটিবদ্ধৱুত্তীনিপি হোন্তীতি. আৰম্মণমেতং হোতীতি যদেতং কুসলাকুসলচেতনাৱসেন মনোদ্ৱাৰে চেতনং সেসদ্ৱাৰেসু কাযৱচীপযোগৱসেন সঙ্কপ্পনং, যঞ্চ কামৰাগাদীনং সন্তানে অনুসযনং, এতং আৰম্মণং এসো পচ্চযো কম্মৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা পতিট্ঠানায. পতিট্ঠিতেতি কম্মং জৱাপেত্ৱা পটিসন্ধিআকড্ঢনসমত্থতাপতিট্ঠাপত্তে কম্মৱিঞ্ঞাণে ৱিৰুড়্হেতি ততো এৱ কম্মৱিঞ্ঞাণতো পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণবীজে ৱিৰুড়্হে ৱিৰুহন্তেতি অত্থো. অথ ৱা পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স হোতীতি কিলেসাভিসঙ্খাৰসঙ্খাতে কম্মৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা পৱত্তিযা আৰম্মণে পচ্চযে পটিসিদ্ধে আযতিপটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স পতিট্ঠা হোতি, তস্মিং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণে পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিৱসেন পতিট্ঠিতে পতিট্ঠহন্তে ৱিৰুড়্হে বীজভাৱেন ৱিৰুহন্তে নামৰূপস্স অৱক্কন্তি হোতীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধিনামৰূপস্স ৱিঞ্ঞাণপচ্চযতা ৱুত্তা’’তি.

পুৰিমতৰসিদ্ধাযাতি খেত্তভাৱনিব্বত্তিযা পুৰেতৰমেৱ সিদ্ধায পথৱিযা. অত্তলাভোযেৱ চেত্থ পতিট্ঠানং, ন পটিলদ্ধত্তভাৱানং অৱট্ঠানন্তি দস্সেন্তো ‘‘পতিট্ঠানং কম্মস্স কটত্তা উপ্পত্তীতি ৱুত্তং হোতী’’তি আহ.

সেসৰূপানন্তি পটিসন্ধিক্খণে পথৱীধাতুআদীনং সেসৰূপানং, পৱত্তে পন তিসন্ততিৰূপানম্পি. সহভৱনমত্তং ৱা দস্সেতি. সহভাৱেনপি হি অত্থি কাচি ৱিসেসমত্তা. কত্থচি কত্থচীতি পকতিকালভৱৱিসেসাদিকে. ততিযপকতিযঞ্হি পঠমকপ্পিককালে চ ভাৱকলাপো নত্থি, ৰূপভৱে কাযকলাপোপি. আদি-সদ্দেন তত্থেৱ ঘানজিৱ্হাকলাপা, কামভৱে চ অন্ধাদীনং চক্খাদিকলাপা সঙ্গয্হন্তি. কত্থচি অভাৱাভাৱতোতি নামৰূপোকাসে কত্থচিপি অভাৱাভাৱতো.

তেসন্তি পৱত্তিযং কটত্তাৰূপাদীনং. ন হি হেতু পৱত্তিযং কটত্তাৰূপস্স পচ্চযো হোতি, উতুআহাৰজানং পন সম্ভৱোযেৱ নত্থি. তেন ৱুত্তং ‘‘পচ্চযভাৱপ্পসঙ্গোযেৱ নত্থী’’তি. ন পন লব্ভতি পচ্চযপচ্চনীযে তাদিসস্স ৱাৰস্স অনুদ্ধটত্তা. ইদন্তি ‘‘পৱত্তিযং কটত্তাৰূপাদীনং পচ্চযভাৱপটিবাহনতো’’তি ইদং ‘‘হেতূ সহজাতান’’ন্তি অদেসনায পৰিহাৰৱচনং, ঈদিসী পন চোদনা অনোকাসা এৱাতি দস্সেতুং ‘‘ভগৱা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. যো হি ধম্মো যথা ভগৱতা দেসিতো, সো তথেৱ গহেতব্বোতি.

হেতুপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. আৰম্মণপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

২. উপ্পজ্জনক্খণেযেৱাতি এত্থ উপ্পাদতো পট্ঠায যাৱ ভঙ্গা উদ্ধং পজ্জনং গমনং পৱত্তনং উপ্পজ্জনং, তস্স খণো, তস্মিং উপ্পজ্জনক্খণেতি এৱং ৱা অত্থো দট্ঠব্বো. এৱঞ্হি সতি উপ্পজ্জনসদ্দেন উপ্পন্নসদ্দেন ৱিয সব্বে পৱত্তমানভাৱা সঙ্গহিতা হোন্তি, ন উপ্পাদমত্তং. তেনাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱত্তমানক্খণেযেৱ ৰূপাদীনং আৰম্মণপচ্চযত্তেন. অনালম্বিযমানানন্তি সব্বেন সব্বং নালম্বিযমানানন্তি অত্থো. অঞ্ঞথা হি যথাৱুত্তানং ৰূপাদীনং যদা আৰম্মণপচ্চযত্তাভাৱো, তদা অনালম্বিযমানতাৱাতি. সব্বৰূপানীতি সব্বানি ৰূপাযতনানি, যত্তকানি তানি আপাথগতানি যোগ্যদেসে ঠিতানি, তানি সব্বানীতি অত্থো. সহ ন হোন্তীতি একজ্ঝং আৰম্মণং ন হোন্তি. সতিপি হি অনেকেসং একজ্ঝং আপাথগমনে যত্থ যত্থ পুব্বাভোগো, তং তংযেৱ আৰম্মণং হোতি, ন সব্বং. নীলাদিসঙ্ঘাতৱসেন চেতং ৱুত্তং, ন পচ্চেকং নীলাদিৰূপাযতনমত্তৱসেন. সমুদিতানিযেৱ হি ৰূপাযতনানি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণং, ন ৱিসুং ৱিসুন্তি ধাতুৱিভঙ্গৱণ্ণনাযং দস্সিতোযং নযো. যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘তে তে ৱিসুং ৱিসুং আৰম্মণপচ্চযো হোন্তী’’তিপি ৱুত্তং, তম্পি যথাৱুত্তমেৱত্থং সন্ধায ৱুত্তং. অঞ্ঞথা ৰূপাযতনং মনিন্দ্ৰিযগোচৰং নাম ন সিযা. সদ্দাদীসুপি এসেৱ নযো. তেনেৱাহ ‘‘তথা সদ্দাদযোপী’’তি. ‘‘সহ ন হোন্তী’’তি ৱুত্তমত্থং পাড়িযা ৱিভাৱেতুং ‘‘যং যন্তি হি ৱচনং ৰূপাদীনি ভিন্দতী’’তি আহ.

‘‘যে এতে’’তিআদিকো পুৰিমো অত্থো, ‘‘ন একতো হোন্তী’’তিআদিকো পন পচ্ছিমো, ‘‘সব্বাৰম্মণতাদিৱসেন ৱা ইধাপি অত্থো গহেতব্বো’’তি কস্মা ৱুত্তং. ন হি ‘‘যং যং ৱা পনাৰব্ভা’’তি ইমিস্সা পাড়িযা ৱিয ‘‘যং যং ধম্মং আৰব্ভা’’তি ইমস্স পাঠস্স পুৰতো মনোৱিঞ্ঞাণস্স সব্বাৰম্মণতা নাগতা. ৱুত্তঞ্হি ‘‘সব্বে ধম্মা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. ন হি অনন্তৰমেৱ পাড়িযং সৰূপতো আগতমত্থং গহেত্ৱা পদন্তৰং সংৱণ্ণেতব্বং. তত্থ হি ‘‘ৰূপাৰম্মণং ৱা’’তিআদিনা নিযমৱসেন ছ আৰম্মণানি ৱত্ৱা ‘‘যং যং ৱা পনাৰব্ভা’’তি ৱচনং সব্বাৰম্মণতাদিদস্সনন্তি যুত্তমেৱেতন্তি, ইধ পন সব্বাৰম্মণতং ৱত্ৱা পুন ‘‘যং যং ধম্মং আৰব্ভা’’তি ৱুচ্চমানং সব্বাৰম্মণতাদস্সনন্তি কথমিদং যুজ্জেয্য? কমাভাৱোপি ‘‘সব্বে ধম্মা’’তি অৱিসেসৱচনেনেৱ সিদ্ধো আৰম্মণানুপুব্বিযাৱ অগ্গহিতত্তা. ন হি মনোধাতুযা ৱিয মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা ইধ আৰম্মণানি অনুপুব্বতো গহিতানি, তত্থ ৱিয ৱা এতেনেৱ নিযমাভাৱোপি সংৱণ্ণিতোতি ৱেদিতব্বো. তস্মা অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱেত্থ অত্থো গহেতব্বো.

পৱত্তন্তি পৱত্তনং. নদিযা সন্দনং পব্বতস্স ঠানন্তি হি ৱুত্তা অৱিৰতমৱিচ্ছেদনাযং তথাপৱত্তিকিৰিযাৱ. তেনাহ ‘‘অৱিৰতং অৱিচ্ছিন্নং সন্দন্তী’’তি. এৱন্তি যথা ‘‘সন্দন্তী’’তি ৱত্তমানৱচনং ৱুত্তং, এৱং ‘‘যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি সব্বসঙ্গহৱসেন উপ্পজ্জনস্স গহিতত্তা আৰম্মণপৱগ্গতো ‘‘উপ্পজ্জন্তী’’তি ৱত্তমানৱচনং ৱুত্তন্তি অত্থো. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সব্বকালসঙ্গহৱসেনা’’তিআদি. তথা চ ৱুত্তং ‘‘অতীতানাগত…পে… অধিপ্পাযো’’তি, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং চিত্তচেতসিকানন্তি অত্থো. সমুদাযৱসেনাতি চিত্তেন ৰাসীকৰণৱসেন. অধিপ্পাযোতি ইমিনা ৱত্তমানুপচাৰেন ৱিনাৱ ‘‘যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি এত্থ ৱত্তমানত্থং সক্কা যোজেতুন্তি ইমমত্থং উল্লিঙ্গেতি. তেনাহ ‘‘ইমে পনা’’তিআদি. যদিপি পচ্চযধম্মা কেচি অতীতা অনাগতাপি হোন্তি, পচ্চযুপ্পন্নধম্মো পন পচ্চুপ্পন্নো এৱাতি আহ ‘‘অতীতানাগতানং ন হোন্তী’’তি. উপ্পাদে ৱা হি পচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযেন ভৱিতব্বং ঠিতিযং ৱাতি. তস্মাতি যস্মা অতীতানাগতা পৰমত্থতো নত্থি, তস্মা. তেসূতি পচ্চযুপ্পন্নেসু. তংতংপচ্চযাতি তং তং ৰূপাদিআৰম্মণং পচ্চযো এতেসন্তি তংতংপচ্চযা. অযমত্থো দস্সিতো হোতি সমানসভাৱত্তা. ন হি অত্থাভেদেন সভাৱভেদো অত্থি. ন পন তংতংপচ্চযৱন্ততা দস্সিতা হোতি অতীতানাগতেসু নিপ্পৰিযাযেন তদভাৱতো. যস্মা পচ্চযৱন্তো পচ্চযুপ্পন্নাযেৱ, তে চ পচ্চুপ্পন্নাযেৱাতি.

যং যং ধম্মং তে তে ধম্মাতি যংনিমিত্তাযংৱচনভেদো, তং দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি আৰদ্ধং. ৰূপাৰূপধম্মা হি কলাপতো পৱত্তমানাপি চিত্তচেতসিকানং কদাচি ৱিসুং ৱিসুং আৰম্মণং হোন্তি, কদাচি একজ্ঝং, ন এত্থ নিযমো অত্থি, পুৰিমাভোগোযেৱ পন তথাগহণে কাৰণং. তযিমং দীপেতুং ভগৱতা যংৱচনভেদো কতোতি চ সক্কা ৱত্তুং, যস্মা পন এককলাপপৰিযাপন্নানম্পি ধম্মানং একজ্ঝং গহণে ন সমুদাযো গয্হতি তদাভোগাভাৱতো, অথ খো সমুদিতা ধম্মা এৱাতি সহগ্গহণম্পি ৱিসুংগহণগতিকং, তস্মা ৱিসুংগহণসব্ভাৱদীপনত্থং ‘‘যং য’’ন্তি ৱত্ৱা সতিপি ৱিসুংগহণে তে সব্বে একজ্ঝং আৰম্মণপচ্চযো হোন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘তে তে’’তি ৱুত্তন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘চত্তাৰো হি খন্ধা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱেদনাদীসূতি ৱেদনাদীসু চতূসু খন্ধেসু অভিন্দিত্ৱা গহণৱসেন, ভিন্দিত্ৱা পন গহণৱসেন ফস্সাদীসু. যো চ ৰূপাদিকোতি ইদং ৱিঞ্ঞাণন্তৰস্স সাধাৰণাৰম্মণৱসেন ৱুত্তং, যে চ অনেকে ফস্সাদযোতি ইদং অসাধাৰণাৰম্মণৱসেন. তে সব্বেতি তে সাধাৰণাসাধাৰণপ্পভেদে সব্বেপি আৰম্মণধম্মে. একেকমেৱ আৰব্ভ উপ্পজ্জন্তীতি এত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. ৰূপাৰম্মণধম্মা চ অনেকে নীলাদিভেদতো. তথাতি অনেকে. তেন ভেৰিসদ্দাদিকে, মূলগন্ধাদিকে, মূলৰসাদিকে, কথিনসম্ফস্সাদিকে, ৱেদনাদিকে চ সঙ্গণ্হাতি. অনেকেতি হি ইমিনা অনেককলাপগতানংযেৱ ৱণ্ণাদীনং ইন্দ্ৰিযৱিঞ্ঞাণাৰম্মণভাৱমাহ. সামঞ্ঞতো হি ৱুত্তং যথাৰহং ভিন্দিত্ৱা নিদস্সিতব্বং হোতীতি.

কুসলৱিপাকস্সাতি কুসলস্স ৱিপাকস্স চ. ন হি নিব্বানং পুব্বে নিৱুত্থন্তি ইদং ‘‘দিট্ঠনিব্বানোযেৱা’’তিআদিনা ৱক্খমানমেৱ অত্থং হদযে ঠপেত্ৱা ৱুত্তং. পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন হি নিব্বানৱিভাৱনং অদিট্ঠসচ্চস্স ৱা সিযা দিট্ঠসচ্চস্সপি ৱা. তত্থ অদিট্ঠসচ্চেন তাৱ তং ৱিভাৱেতুমেৱ ন সক্কা অপ্পটিৱিদ্ধত্তা, ইতৰস্স পন পগেৱ ৱিভূতমেৱাতি তং তেন ৱিভাৱিতং নাম হোতীতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ ‘‘ন চ তং ৱুত্ত’’ন্তি ইমিনা পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স নিব্বানাৰম্মণকৰণাভাৱং আগমতো দস্সেত্ৱা ‘‘ন হি নিব্বান’’ন্তিআদিনা যুত্তিতো দস্সেতি. তত্থ ‘‘ন পুব্বে নিৱুত্থং অসঙ্খতত্তা’’তি কস্মা ৱুত্তং? গোচৰাসেৱনায আসেৱিতস্সপি নিৱুত্থন্তি ইচ্ছিতত্তা. দিট্ঠসচ্চোযেৱ হি পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন নিব্বানং ৱিভাৱেতি, ন অদিট্ঠসচ্চো. তং পন ঞাণং খন্ধে ৱিয খন্ধপটিবদ্ধেপি ৱিভাৱেতীতি নিব্বানাৰম্মণখন্ধৱিভাৱনে নিব্বানম্পি ৱিভাৱেতীতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. এতেন পযোজনাভাৱচোদনা পটিক্খিত্তাতি দট্ঠব্বা. এৱং অনাগতংসঞাণেপি যোজেতব্বন্তি যথা পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স নিব্বানাৰম্মণতা দস্সিতা, এৱং অনাগতংসঞাণেপি যথাৰহং যোজেতব্বং. তত্থ পন ‘‘খন্ধপটিবদ্ধৱিভাৱনকালে’’তিআদিনা যোজনা ৱেদিতব্বা. তেন ৱুত্তং ‘‘যথাৰহ’’ন্তি. কস্সচি অভিঞ্ঞাপ্পত্তস্সপি ৰূপাৱচৰস্স, পগেৱ ইতৰস্স.

আৰম্মণপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

৩. ধুৰসহচৰিযতো ধোৰেয্যো ‘‘ধুৰ’’ন্তি ৱুত্তোতি আহ ‘‘ধুৰন্তি ধুৰগ্গাহ’’ন্তি. ছন্দস্স পুব্বঙ্গমতাসিদ্ধং পাসংসভাৱং উপাদায অট্ঠকথাযং ‘‘জেট্ঠক’’ন্তি ৱুত্তন্তি তমেৱত্থং দীপেন্তো ‘‘সেট্ঠ’’ন্তি আহ. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠসালিনিযং ‘‘ছন্দং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা আযূহিত’’ন্তি. পুৰিমছন্দস্সাতি ‘‘ছন্দাধিপতী’’তি পুৰিমস্মিং পদে নিদ্দেসৱসেন ৱুত্তস্স ছন্দসদ্দস্স সমানৰূপেন সদিসাকাৰেন. তদনন্তৰং নিদ্দিট্ঠেনাতি তস্স পুৰিমস্স ছন্দসদ্দস্স অনন্তৰং নিদ্দেসৱসেন ৱুত্তেন. ততো এৱ চ তংসমানত্থতায চ তংসম্বন্ধেন ‘‘ছন্দসম্পযুত্তকান’’ন্তি এত্থ ছন্দসদ্দেনেৱ অধিপতিসদ্দৰহিতেনাতি অত্থো. পচ্চযভূতস্সাতি অধিপতিপচ্চযভূতস্স. সম্পযুত্তকৱিসেসনভাৱোতি অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং সো এৱ অধিপতিপচ্চযতাসঙ্খাতো ৱিসেসনভাৱো. এস নযোতি ইমিনা ‘‘ৱীৰিযাধিপতি ৱীৰিযসম্পযুত্তকানন্তিআদীসু পুৰিমৱীৰিযস্স সমানৰূপেনা’’তিআদিনা ৱত্তব্বং অত্থৱচনং অতিদিসতি.

কুসলাব্যাকতানং পৱত্তিন্তি কুসলাব্যাকতানং অধিপতীনং পৱত্তনাকাৰং. অলদ্ধং আৰম্মণং লদ্ধব্বং লব্ভনীযং, লদ্ধুং ৱা সক্কুণেয্যং, দুতিযে পন অত্থে লাভমৰহতীতি লদ্ধব্বং. অৱঞ্ঞাতন্তি পগেৱ অনৱঞ্ঞাতন্তি অত্থো.

অপ্পনাপ্পত্তা কুসলকিৰিযধম্মা মহাবলা সাধিপতিকা এৱ হোন্তি, তথা মিচ্ছত্তনিযতাপীতি আহ ‘‘অপ্পনাসদিসা…পে… নুপ্পজ্জন্তী’’তি. অপ্পনাসদিসাতি অপ্পনাপ্পত্তসদিসা. কম্মকিলেসাৱৰণভূতা চ তেতি তে মিচ্ছত্তনিযতধম্মা কম্মাৱৰণভূতা, যে আনন্তৰিযপ্পকাৰা কিলেসাৱৰণভূতা, যে নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিধম্মা, সম্পযুত্তচেতনায পনেত্থ কিলেসাৱৰণপক্খিকতা দট্ঠব্বা আনন্তৰিযচেতনাসম্পযুত্তস্স পটিঘস্স কম্মাৱৰণপক্খিকতা ৱিয. পচ্চক্খগতি অনন্তৰতায ৱিনা ভাৱিনীতি ৱুত্তং ‘‘পচ্চক্খসগ্গানং কামাৱচৰদেৱানম্পী’’তি. তেন তেসু আনন্তৰিযা ৱিয অসম্ভাৱিনো অহেতুকাভিনিৱেসাদযোপীতি দস্সেতি.

তিৱিধোপি কিৰিযাৰম্মণাধিপতীতি এত্থ অযং কিৰিযাৰম্মণাধিপতীতি অজ্ঝত্তাৰম্মণো অধিপ্পেতো, উদাহু বহিদ্ধাৰম্মণোতি উভযথাপি ন সম্ভৱো এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘কামাৱচৰাদিভেদতো পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ পৰসন্তানগতানং সাৰম্মণধম্মানং অধিপতিপচ্চযতা নত্থীতি সম্বন্ধো. অভাৱতোতি অৱচনতো. অৱচনঞ্হি নাম যথাধম্মসাসনে অভিধম্মে অভাৱো এৱাতি এতেনেৱ অনুদ্ধটতাপি অৱুত্ততো ৱেদিতব্বা. অজ্ঝত্তাৰম্মণবহিদ্ধাৰম্মণদ্ৱযৱিনিমুত্তস্স সাৰম্মণধম্মস্স অভাৱতো নত্থীতি ৱিঞ্ঞাযতীতি ৱত্তব্বে তমেৱ ৱিঞ্ঞাযমানতং সম্ভাৱেন্তো ‘‘নত্থীতি ৱিঞ্ঞাযমানেপী’’তি আহ. তেন ৱুত্তং ‘‘বহিদ্ধা খন্ধে’’তিআদি. ৰূপে এৱ ভৱিতুং অৰহতি এদিসেসু ঠানেসু অৰূপে অসম্ভৱতোতি অধিপ্পাযো. অসম্ভৱতো চ যথাৱুত্তপাড়িঅনুসাৰতোতি ৱেদিতব্বন্তি. ‘‘ৱিচাৰিত’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু ‘‘অতীতাৰম্মণে অনাগতে খন্ধে গৰুং কত্ৱা অস্সাদেতী’’তিআদিৱচনতো অৰূপেপি এদিসেসু ঠানেসু খন্ধসদ্দো পৱত্ততেৱ. আৱজ্জনকিৰিযসব্ভাৱতো পনাতি ইদং যথাদস্সিতপাড়িযা ৱিৰোধপৰিহৰণাধিপ্পাযেন ৱুত্তং, অৱচনং পন কত্থচি ৱিনেয্যজ্ঝাসযেন, কত্থচি নযদস্সনেন হোতীতি কুতো ৱিৰোধাৱসৰো.

অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. অনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

৪. যথাৱুত্তা নিৰোধানন্তৰসুঞ্ঞতা নিৰোধপ্পত্ততা ওকাসদানৱিসেসো, অত্তনো অনুৰূপচিত্তুপ্পাদনসমত্থতা চিত্তনিযমহেতুতা, তত্থ অনন্তৰুপ্পাদনসমত্থতা চ সণ্ঠানাভাৱতো সুট্ঠুতৰং নিৰন্তৰুপ্পাদনসমত্থতা চ চিত্তনিযমহেতুৱিসেসো দট্ঠব্বো. ধাতুৱসেনাতি ৱিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন. এত্তকা এৱ হি ধাতুযো ভিন্নসভাৱা অনন্তৰপচ্চযতায নিযমেত্ৱা ৱত্তব্বা, অভিন্নসভাৱা পন ৱিসেসাভাৱতো পুৰিমতামত্তংযেৱ ৱিসেসং পুৰক্খত্ৱা ৱত্তব্বাতি তা কুসলাদিভেদেন তথা ৱুত্তা. তেনাহ ‘‘কুসলাদিৱসেন চা’’তি. যা পন মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন অনন্তৰপচ্চযতা ৱত্তব্বা, তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণধাতু মনোধাতুযা অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযোতি ৱুচ্চমানো সম্মোহো সিযা, পুৰে মনোধাতুযা অনন্তৰপচ্চযভাৱেন ৱুত্তা, ইদানি মনোৱিঞ্ঞাণধাতু মনোধাতুযাতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৱিসেসা ন ৱিঞ্ঞাযেয্য, মনোধাতুযা পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিধাতূনং অনন্তৰপচ্চযভাৱে ৱুচ্চমানে নিযমো নত্থি. তেনাহ ‘‘মনোধাতু চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযাতি চা’’তি. তথেৱাতি নিযমাভাৱতো এৱাতি অত্থো. তস্মাতি যস্মা ইতো অঞ্ঞথা দেসনায পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং ৱিসেসাভাৱো চিত্তৱিসেসদস্সনৱিচ্ছেদো নিযমাভাৱো চাতি ইমে দোসা আপজ্জন্তি, তস্মা. নিদস্সনেনাতি ধাতুৱসেন নিদস্সনেন. নযং দস্সেত্ৱাতি ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণধাতু তংসম্পযুত্তকা চ ধম্মা মনোধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱমাদিকস্স অনন্তৰপচ্চযতাগ্গহণস্স নযং দস্সেত্ৱা. নিৰৱসেসদস্সনত্থন্তি নিৰৱসেসস্স অনন্তৰপচ্চযভাৱিনো চিত্তুপ্পাদস্স দস্সনত্থং.

সদিসকুসলানন্তি সমানকুসলানং, সমানতা চেত্থ একৱীথিপৰিযাপন্নতায ৱেদিতব্বা. তেনেৱাহ ‘‘ভূমিভিন্নানম্পি পচ্চযভাৱো ৱুত্তো হোতী’’তি. সমানৱীথিতা চ যস্মা সমানৱেদনা সমানহেতুকা চ হোন্তি, তস্মা ‘‘ৱেদনায ৱা হেতূহি ৱা সদিসকুসলান’’ন্তি আহ. ৱা-সদ্দো চেত্থ অনিযমত্থো. তেন ঞাণসঙ্খাৰাদিভেদস্সপি ৱিকপ্পনৱসেন সঙ্গহো দট্ঠব্বো. চুতিপি গহিতা তংসভাৱত্তা. ভৱঙ্গচিত্তমেৱ হি পৰিযোসানে ‘‘চুতী’’তি ৱুচ্চতি. কুসলাকুসলানন্তৰঞ্চ কদাচি সা উপ্পজ্জতীতি তদাৰম্মণম্পি গহিতন্তি দট্ঠব্বং, কিৰিযজৱনানন্তৰং তদাৰম্মণুপ্পত্তিযন্তি অধিপ্পাযো.

কামাৱচৰকিৰিযায আৱজ্জনস্সাতি অযমেত্থ অত্থো অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘আৱজ্জনগ্গহণেন কামাৱচৰকিৰিযং ৱিসেসেতী’’তি আহ. তমেৱ হি অত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘কামাৱচৰৱিপাকো’’তিআদি ৱুত্তং. ৱোট্ঠব্বনম্পি গহিতং সন্তীৰণানন্তৰত্তাতি অধিপ্পাযো.

অনন্তৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

৬. পোৰাণপাঠোতি পুৰাতনো অট্ঠকথাপাঠো. ইমস্সাতি ইমস্স পদস্স. অৱুত্তস্সাতি পাড়িযং অৱুত্তস্স. যদিপি সহগতসদ্দস্স অত্থসংৱণ্ণনাযং সংসট্ঠসদ্দস্স ৱিয সমানত্থস্সপি কত্থচি সদ্দন্তৰস্স অত্থো ৱুচ্চতি পৰিযাযৱিসেসবোধনত্থং, তথাপি ন মূলসদ্দস্স অত্থো ৱিভাৱিতো হোতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ন চ…পে… হোতী’’তি. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি চ ‘‘অঞ্ঞঅঞ্ঞ’’ন্তি ৱত্তব্বে ম-কাৰাগমং কত্ৱা নিদ্দেসো, কম্মব্যতিহাৰে চেতং পদং, তস্মা ইতৰেতৰন্তি ৱুত্তং হোতি. পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং একস্মিংযেৱ খণে পচ্চযুপ্পন্নপচ্চযভাৱস্স ইচ্ছিতত্তা যো হি যস্স পচ্চযো যস্মিং খণে, তস্মিংযেৱ খণে সোপি তস্স পচ্চযোতি অযমেত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা. তথা হি অট্ঠকথাযং ‘‘অঞ্ঞো অঞ্ঞস্সা’’তি ৱত্ৱা ‘‘ইমিনা…পে… দীপেতী’’তি ৱুত্তং. ওক্কমনং পৱিসনন্তি অত্থো. আসনক্খণে হি ধম্মা পুৰিমভৱতো ইমং ভৱং পৱিসন্তা ৱিয হোন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘পৰলোকতো ইমং লোকং আগন্ত্ৱা পৱিসন্তং ৱিয উপ্পজ্জতী’’তি. তস্মা অৱিসেসেন পটিসন্ধি ওক্কন্তিসদ্দাভিধেয্যাতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং ‘‘ওক্কন্তি…পে… অধিপ্পাযেনাহা’’তি. তংনিৱাৰণত্থন্তি তস্স খণন্তৰে ৰূপীনং সহজাতপচ্চযভাৱস্স ‘‘কঞ্চি কালে ন সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি নিৱাৰণত্থং. তেন পদদ্ৱযেন সমানেসু পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মেসু পুৰিমতো পচ্ছিমস্স ৱিসেসমত্থং দস্সেতি.

এৱঞ্চ ‘‘কঞ্চি কালে’’তি পদস্স ‘‘কেচি কালেতি ৱা, কিস্মিঞ্চি কালে’’তি ৱা ৱিভত্তিৱিপল্লাসেন অত্থো গহেতব্বোতি অধিপ্পাযেন পঠমৱিকপ্পং দস্সেত্ৱা ইদানি পকাৰন্তৰেন দস্সেতুং ‘‘কঞ্চি কালেতি কেচি কিস্মিঞ্চি কালেতি ৱা অত্থো’’তি আহ. তেন ‘‘কঞ্চী’’তি অযং সামঞ্ঞনিদ্দেসোতি দস্সেতি. যো হি অযং ‘‘কেচী’’তি পচ্চত্তবহুৱচনাভিধেয্যো অত্থো, যো চ ‘‘কিস্মিঞ্চী’’তি ভুম্মেকৱচনাভিধেয্যো, তদুভযং সতি কালৱন্তকালতাৱিভাগে কিং-সদ্দস্স ৱচনীযতাসামঞ্ঞেন পন একজ্ঝং কত্ৱা ‘‘কঞ্চী’’তি পাড়িযং ৱুত্তন্তি তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কেচি কিস্মিঞ্চী’’তি ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘কিস্মিঞ্চী’’তি ভুম্মৱসেনেৱ ৱুত্তং. তেন যথাৱুত্তঅত্থৱিভাগেন পদেন. ৱত্থুভূতাতি ৱত্থুসভাৱা. হদযৰূপমেৱ সন্ধায ৱদতি. ৰূপন্তৰানন্তি হদযৱত্থুতো অঞ্ঞৰূপানং. অৰূপীনং সহজাতপচ্চযতং পুব্বে ‘‘ওক্কন্তিক্খণে নামৰূপ’’ন্তি এত্থ অনিৱাৰিতং নিৱাৰেতীতি যোজনা, তথা ৱত্থুস্স চ কালন্তৰে পটিসন্ধিকালতো অঞ্ঞস্মিং কালে অৰূপীনং নিৱাৰেতীতি. এৱঞ্চ কত্ৱাতিআদিনা যথাৱুত্তঅত্থৱণ্ণনায পাড়িযং ৱিভত্তিনিদ্দেসস্স ৰূপকভাৱমাহ. পুনপি পুৰিমতো পচ্ছিমস্স উপচযেন ৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘পুৰিমেন চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পুৰিমেনাতি ‘‘ওক্কন্তিক্খণে নামৰূপ’’ন্তি ইমিনা পচ্চযনিদ্দেসৱচনেন. ‘‘একো খন্ধো ৱত্থু চ তিণ্ণং খন্ধান’’ন্তিআদিনা পটিচ্চৱাৰাদিপাঠেন. অত্থৱিৱৰণঞ্হি পচ্চযনিদ্দেসপাড়িযা সব্বেপি সত্ত মহাৱাৰা. ৱত্থুস্স ৱত্তব্বত্তে আপন্নে কিন্তি পচ্চযোতি তস্স নামস্সাতি যোজনা. এতেনাতি ‘‘ৰূপিনো ধম্মা অৰূপীনং ধম্মান’’ন্তি এতেন ৱচনেন. কেৱলস্সাতি নামৰহিতস্স ৱত্থুস্স. তথাতি নামস্স পচ্চযভাৱেন.

কত্থচীতি ‘‘ৰূপিনো ধম্মা অৰূপীনং ধম্মানং কঞ্চি কালং সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এতস্মিং নিদ্দেসে. এত্থ হি অঞ্ঞমঞ্ঞসহজাতপচ্চযভাৱো লব্ভতি. ৱচনেনাতি ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি ইমিনা ৱচনেন পাড়িযং সহজাতপচ্চযভাৱস্স অসঙ্গহিতত্তা, অত্থতো পন লব্ভতেৱাতি. তেনাহ ‘‘লব্ভমানেপী’’তি. তস্সাতি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযত্তস্স. এৱন্তি ‘‘ন অঞ্ঞমঞ্ঞৱসেনা’’তি ইমিনা পকাৰেন. সমুদাযেকদেসৱসেন সামিৱচনন্তি অৱযৱাৱযৱিসম্বন্ধে অৱযৱিনি সামিৱচনন্তি অত্থো, নিদ্ধাৰণে ৱা ‘‘কণ্হা গাৱীন’’ন্তিআদীসু ৱিয.

সহজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

৮. কিস্মিঞ্চি কালেতি ইদং ন লব্ভতি সব্বদাপি নিস্সযপচ্চযতায লব্ভমানত্তা. সহজং পুৰেজন্তি হি ৱিভাগং অনামসিত্ৱা নিস্সযতামত্তমেৱ নিস্সযপচ্চযতা. ৱত্থুৰূপং পঞ্চৱোকাৰভৱেতি ৱত্থুৰূপং পঞ্চৱোকাৰভৱে চাতি চ-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো দট্ঠব্বো. তস্সাতি আৰুপ্পৱিপাকট্ঠপনস্স. পকাসেতব্বত্তাতি ইমিনা অপাকটং পাকটং কত্ৱা ৱচনেন চোদনা অনোকাসাতি দস্সেতি.

নিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. উপনিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

৯. উপনিস্সযে তযোতি অনন্তৰাৰম্মণপকতূপনিস্সযপ্পভেদে তযো উপনিস্সযে. অনেকসঙ্গাহকতাযাতি অনেকেসং পচ্চযধম্মানং সঙ্গহণতো. একন্তেনেৱ হোন্তি চিত্তনিযমহেতুভাৱেন পৱত্তিনিযমতো. যেসু পদেসূতি যেসু কুসলাদিপদেসু. সঙ্গহিতোতি সঙ্গহং গতো, কুসলাদিপদেসু যেসং পদানংযেৱ অনন্তৰূপনিস্সযো লব্ভতীতি অত্থো. তেসু ‘‘কেসঞ্চী’’তি ন ৱুত্তং. কস্মা? ন সক্কা ৱত্তুং একন্তেনেৱ উপলব্ভনতো. তেসূতি কুসলাকুসলপদেসু. ন হি কুসলো অকুসলস্স অনন্তৰূপনিস্সযো হোতি, অকুসলো ৱা কুসলস্স, আৰম্মণপকতূপনিস্সযা পন অনেকন্তিকা, তস্মা তত্থ ‘‘কেসঞ্চী’’তি ৱুত্তং. সিদ্ধানং পচ্চযধম্মানন্তি পচ্চযভাৱেন পুৰিমনিপ্ফন্নানং কুসলাদীনং কুসলস্স অকুসলস্স ৱাতি অত্থো. অকুসলাদীহীতি যথাসঙ্খ্যং অকুসলেন কুসলেন ৱা. অৱিসেসেনাতি যথাৱুত্তৱিসেসে নিযমং অগ্গহেত্ৱা অকুসলাদীসু অকুসলকুসলানং ‘‘কেসঞ্চী’’তিআদিনা.

অনাৰম্মণত্তা আৰম্মণূপনিস্সযং পুব্বাপৰনিযমেন অপ্পৱত্তিতো অনন্তৰূপনিস্সযং ন লভতীতি যোজনা. পকতস্সাতি নিপ্ফাদিতস্স, উপসেৱিতস্স ৱা. ন হি ৰূপসন্তানস্স সদ্ধাদিনিপ্ফাদনং অত্থি, উতুভোজনাদিউপসেৱনং ৱা সম্ভৱতি. তেনাহ ‘‘যথা হি…পে… ৰূপসন্তানেনা’’তি. ননু চ ৰূপসন্তানে পুব্বেনাপৰং ৱিসেসো লব্ভতি, সো চ ন ৱিনা সমানজাতিযেন কাৰণেনাতি স্ৱাযং পকতূপনিস্সযলাভোতি কদাচি আসঙ্কেয্যাতি আহ ‘‘যস্মিঞ্চা’’তিআদি. তত্থ তন্তি উতুবীজাদিকং কম্মাদি চ তেন ৰূপেন পুৰিমনিপ্ফন্নেন. উপ্পাদনং সাভিসন্ধিকং দট্ঠব্বং. অধিপতীসু পুব্বাভিসঙ্খাৰো ৱিয পকপ্পনং সংৱিদহনং. পকৰণং ৱুত্তলক্খণেন কাৰণভাৱেন অৱট্ঠানং, যতো কাৰণৱিসেসো ‘‘পকতী’’তি ৱুচ্চতি. যদি এৱং কস্মা ৰূপস্সেৱ তং পটিক্খিপীযতীতি আহ ‘‘যথা চ…পে… দট্ঠব্বা’’তি. এৱম্পি উতুবীজাদীনং অঙ্কুৰাদীসু কথং পচ্চযৱিসেসভাৱোতি আহ ‘‘উতুবীজাদযো পন…পে… ভাৱতো’’তি. উপনিস্সযোতি চ যস্মা বলৱতাকাৰণং অধিপ্পেতং, তস্মা ন এত্থ একন্তেন পুৰিমনিপ্ফত্তি ইচ্ছিতব্বা. যদি এৱং পাড়িযং কথং পুৰিমগ্গহণন্তি আহ ‘‘পুৰিমপুৰিমানংযেৱ পনা’’তিআদি. তেপি ৱা পৰিকপ্পনৱসেন পুৰিমনিপ্ফন্নাযেৱ নাম হোন্তি. ন হি অসংৱিদিতাকাৰে ৱত্থুস্মিং পত্থনাপৱত্তীতি. তেনাহ ‘‘তংসমানলক্খণতাযা’’তি.

ধম্মেতি পুগ্গলসেনাসনপঞ্ঞত্তীনং উপাদানভূতে ধম্মে. অযং নযোতি পঞ্ঞত্তিমুখেন পঞ্ঞপেতব্বা তদুপাদানভূতা ধম্মা গয্হন্তীতি যথাৱুত্তো নযো. এত্থেৱাতি ‘‘সেনাসনম্পি উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এতস্মিংযেৱ ৱচনে. কথং পচ্চুপ্পন্নস্স পকতূপনিস্সযভাৱোতি চোদনায ‘‘ৱক্খতী’’তিআদিনা আগমং দস্সেত্ৱা যুত্তিং দস্সেতুং ‘‘পচ্চুপ্পন্নানম্পিচ তাদিসানং পুব্বে পকতত্তা’’তি ৱুত্তং. তাদিসানন্তি যাদিসা উতুআদযো পচ্চুপট্ঠিতা, তাদিসানং ততো পুব্বে পুৰেতৰং পকতত্তা পকতূপনিস্সযযোগ্যতায আপাদিতত্তা.

কসিণাদীনম্পি আৰম্মণূপনিস্সযতা সম্ভৱতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘একচ্চাযা’তি আহা’’তি. তথা হি ‘‘কসিণমণ্ডলং দিস্ৱা’’তিআদিনা তস্স উপনিস্সযভাৱো অট্ঠকথাযং ৱুত্তো.

অৰূপাৱচৰকুসলম্পি উপনিস্সযো হোতি, পগেৱ কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলন্তি অধিপ্পাযো. তং পন যথা উপনিস্সযো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘যস্মিং কসিণাদিম্হী’’তিআদি ৱুত্তং. অনুপ্পন্নঝানুপ্পাদনেতি ৰূপাৱচৰজ্ঝানং সন্ধাযাহ, অৰূপাৱচৰজ্ঝানে পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. তদুপ্পাদককুসলানন্তি তস্স ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স উপ্পাদককুসলানং, ৰূপাৱচৰকুসলানন্তি অত্থো. পটিসন্ধিনিযামকস্সাতি ৰূপাৱচৰপটিসন্ধিনিযামকস্স. চুতিতোতি ৰূপাৱচৰপটিসন্ধিযা অনন্তৰপচ্চযভূতায চুতিযা. পুৰিমজৱনস্স ৱসেনাতি চুতিযা আসন্নজৱনভাৱেন. ৰূপাৱচৰকুসলং অৰূপাৱচৰৱিপাকস্সাতি এত্থাপি ‘‘তদুপ্পাদককুসলান’’ন্তিআদিনা আনেত্ৱা যোজেতব্বং. যথা চ ‘‘ৰূপাৱচৰকুসলং অৰূপাৱচৰৱিপাকস্স উপনিস্সযো’’তি ৱুত্তং, এৱং ‘‘কামাৱচৰকুসলম্পি তদুপ্পাদককুসলান’’ন্তিআদিনা যোজেতব্বং. লোকুত্তৰৱিপাকস্স তেভূমককুসলানম্পি পাদকাদিৱসেন উপনিস্সযভাৱো পাকটোযেৱ, তথা তংতংভূমককুসলানং তংতংভূমককিৰিযানং, কামাৱচৰকুসলস্স ৰূপাৰূপাৱচৰকিৰিযানং, ৰূপাৱচৰকুসলস্স অৰূপাৱচৰকিৰিযায উপনিস্সযভাৱোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘এৱং পচ্চেকং…পে… ৱেদিতব্বো’’তি আহ. ‘‘সদ্ধং উপনিস্সায দানং দেতী’’তিআদিনা পকতূপনিস্সযো উদ্দেসৱসেনেৱ পাঠো আগতো, ন ৱিভজনৱসেনাতি আহ ‘‘পাড়িযম্পি…পে… ৱিস্সজ্জিতো’’তি. কুসলত্তিকাদীসু অনুলোমাদিভেদভিন্নত্তা পঞ্হাৱাৰেসূতি বহুৱচননিদ্দেসো.

লোকুত্তৰনিব্বত্তনং উপনিস্সায পৰস্স সিনেহুপ্পাদনে লোকুত্তৰধম্মা উপনিস্সযো ৱিয হোন্তীতি অযমেত্থ লেসো, ভাৱিনো পন লোকুত্তৰস্স অকুসলানং উপনিস্সযতা সম্ভৱতীতি আহ ‘‘ন ইদং সাৰতো দট্ঠব্বন্তি অধিপ্পাযো’’তি. ৰূপাৱচৰাদিকুসলানন্তি ৰূপাৰূপাৱচৰলোকুত্তৰকুসলানং উপ্পাদিযমানস্স ৰূপাৱচৰকুসলস্সাতি যোজনা. ৰূপাৱচৰকিৰিযস্স চ অৰূপাৱচৰৱিপাকো উপনিস্সযো কথন্তি আহ ‘‘পুব্বে নিৱুত্থাদীসু…পে… অৰহতো’’তি. তং তং ৱিপাকং পত্থেন্তো তস্স তস্স ৱিপাকস্স হেতুভূতং কুসলং নিব্বত্তেতীতি ৱিপাকানং কুসলূপনিস্সযতাতি আহ ‘‘চতুভূমকা…পে… উপনিস্সযো’’তি. লোকিযকুসলানং পন লোকুত্তৰৱিপাকা উপনিস্সযো ন হোন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘যদিপী’’তিআদিমাহ. তেনেৱ হি ‘‘তথা তেভূমকৱিপাকো’’তি তেভূমকগ্গহণং কতং. তত্থ তেনাতি অনাগামিনা. তন্তি অৰহত্তফলং. তস্মাতি অদিট্ঠপুব্বত্তা. তানি ৱিযাতি সোতাপত্তিফলানি ৱিয. তেসন্তি পুথুজ্জনাদীনং. ইমস্সাতি অনাগামিনো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা পুথুজ্জনাদীনং সন্তানে ঝানাদীনং সোতাপত্তিফলাদীনং ন উপনিস্সযপচ্চযো অনুপলদ্ধপুব্বত্তা, এৱং অনাগামিনো ঝানাদীনং অগ্গফলং উপনিস্সযপচ্চযো অদিট্ঠপুব্বত্তা. তেনাহ ‘‘উপলদ্ধপুব্বসদিসমেৱ হি অনাগতম্পি উপনিস্সযো’’তি. অট্ঠকথাযং পন হেট্ঠিমফলানং কুসলূপনিস্সযতা ৱুত্তা এৱ.

যথা ৱিপাকা কুসলানং, এৱং কিৰিযাপি তেসং উপনিস্সযো হোতীতি তং নযং দস্সেতুং ‘‘কিৰিযং অত্থপটিসম্ভিদাদি’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যোনিসোমনসিকাৰে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি চতুভূমককুসলস্সপি যোনিসোমনসিকাৰো উপনিস্সযো হোতীতি এত্থ ৱত্তব্বমেৱ নত্থি, তদত্থং যোনিসোমনসিকাৰং পৱত্তেন্তস্সাতি অত্থো. তন্তি যোনিসোমনসিকাৰং. অকুসলস্স চ চতুভূমকৱিপাকস্স উপনিস্সযো যোনিসোমনসিকাৰোতি যোজনা. এৱং কিৰিযস্সপীতি যথা কুসলস্স যোনিসোমনসিকাৰস্স ৱসেন উপনিস্সযো ৱুত্তো, এৱং কিৰিযস্সপি যোনিসোমনসিকাৰস্স ৱসেন যোজেতব্বন্তি অত্থো. সো হি তং উপনিস্সায ৰাগাদিউপ্পাদনে অকুসলস্স ৱুত্তনযেন কুসলাকুসলূপনিস্সযভাৱমুখেন চতুভূমকৱিপাকস্স উপনিস্সযো হোতিযেৱ. যদি কিৰিযসঙ্খাতো…পে… হোতিযেৱ, অথ কস্মা পকতূপনিস্সযৱিভজনে কিৰিযা ন গহিতা, উতুভোজনসেনাসনানিযেৱ গহিতানীতি আহ ‘‘নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মেসু…পে… নযদস্সনমত্তমেৱা’’তি. এৱমাদিকন্তি আদি-সদ্দেন ‘‘কুসলং ধম্মং সহজাতো অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন উপনিস্সযপচ্চযা’’তি এৱমাদিকং সঙ্গণ্হাতি. উপনিস্সযপৰিযাযো উপনিসসদ্দোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ৱিঞ্ঞাণূপনিসং নামৰূপং, নামৰূপূপনিসঞ্চ সড়াযতনন্তিআদিকেনা’’তি. এত্থ হি ৱিঞ্ঞাণস্স নামৰূপানং ফস্সৰূপাদীনং চক্খাযতনাদীনঞ্চ উপনিস্সযভাৱো ৱুত্তোতি.

উপনিস্সযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. পুৰেজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

১০. দস্সিতমেৱ নযদস্সনৱসেনাতি যোজনা. যদি দস্সিতমেৱ, কস্মা ৱুত্তং ‘‘সাৱসেসৱসেন দেসনা কতা’’তি আহ ‘‘সৰূপেন অদস্সিতত্তা’’তি. ‘‘যং যং ধম্মং পুৰেজাতং আৰব্ভ যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং সৰূপেন পাড়িযং অদস্সিতত্তা. ইদ্ধিৱিধাভিঞ্ঞায চাতি চ-সদ্দেন চুতূপপাতঞাণস্সপি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তস্সপি হি ৰূপধম্মাৰম্মণকালে অট্ঠাৰসসু যং কিঞ্চি আৰম্মণপুৰেজাতং হোতি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তা. ‘‘চৱমানে উপপজ্জমানে’’তি হি ৱুত্তং. দিব্বচক্খুদিব্বসোতঞাণেসু চ ৱত্তব্বমেৱ নত্থি.

ইতৰস্সপি অভাৱাতি আৰম্মণপুৰেজাতস্সপি অভাৱা অগ্গহণং পটিসন্ধিভাৱিনোতি যোজনা. সতিপি কস্সচি পটিসন্ধিভাৱিনো আৰম্মণপুৰেজাতে ৱিভূতং পন কত্ৱা আৰম্মণকৰণাভাৱতো অৱিজ্জমানসদিসন্তি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ইতৰস্সপি অভাৱা’’তি. তেনেৱাহ ‘‘পটিসন্ধিযা ৱিয অপৰিব্যত্তস্স আৰম্মণস্স আৰম্মণমত্তভাৱতো’’তি. সন্তীৰণভাৱিনো মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযাপি একন্তেনেৱ পুৰেজাতপচ্চযো ৰূপাদীনি পঞ্চাৰম্মণানীতি যোজনা. এত্থ চ ‘‘মনোধাতূনঞ্চা’’তিআদি ‘‘তদাৰম্মণভাৱিনো’’তি পদস্স পুৰতো ৱত্তব্বো, উপ্পটিপাটিযা লিখিতং.

পুৰেজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১১. পচ্ছাজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

১১. নিৰৱসেসদস্সিতপুৰেজাতদস্সনৱসেনাতি ‘‘চতুসমুট্ঠানিকতিসমুট্ঠানিকৰূপকাযস্সা’’তি এৱং নিৰৱসেসতো দস্সিতস্স পুৰেজাতস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স দস্সনৱসেন. পচ্চযা হি ইধ কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱিপাকা, তেসু কামাৱচৰৱিপাকো চ চতুসমুট্ঠানিকৰূপকাযস্স পচ্চযো, ন ইতৰো. তেনেৱাহ ‘‘ৰূপাৱচৰৱিপাকো পন আহাৰসমুট্ঠানস্স ন হোতী’’তি, তস্মা ‘‘তস্সেৱা’’তি ৱুত্তেপি যথাৰহমত্থো ৱেদিতব্বো.

পচ্ছাজাতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১২. আসেৱনপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

১২. পকাৰেহি গুণিতং পগুণং, বহুক্খত্তুং পৱত্তিযা ভাৱিতন্তি অত্থো. অতিসযেন পগুণং পগুণতৰং, ততোযেৱ বলৱতৰং. তস্স ভাৱো, তেন পগুণতৰবলৱতৰভাৱেন ৱিসিট্ঠং ৱিসেসপ্পত্তং. স্ৱাযং ৱিসেসো ৱিপাকে নত্থীতি আহ ‘‘এতেন ৱিপাকাব্যাকততো ৱিসেসেতী’’তি.

আসেৱনপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৩. কম্মপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৩. এৱংসভাৱাতি কম্মপচ্চযেন উপকাৰকসভাৱা. সমত্থতাতি আনুভাৱো. তস্সাতি ৱিপাকক্খন্ধকটত্তাৰূপসঙ্খাতস্স ফলস্স. কম্মপচ্চযভাৱো ৱুত্তোতি কম্মপচ্চযেন পচ্চযভাৱো ৱুত্তো. একৱোকাৰে ৰূপম্পীতি একৱোকাৰেপি ৰূপং ন জনেতি, পগেৱ চতুৱোকাৰেতি অত্থো.

কম্মপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৪. ৱিপাকপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৪. যথা হি ৰূপভৱে সঞ্ঞীনং তংনিব্বত্তিতপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰেনেৱ ৰূপুপ্পত্তি, এৱং অসঞ্ঞীনম্পীতি তত্থ কামাৱচৰকম্মুনা যথা ৱিপাকানুৰূপানং পচ্চযো হোন্তো কেসঞ্চিযেৱ হোতি, ন সব্বেসং, কত্থচিযেৱ হোতি, ন সব্বত্থ, ন এৱং ৱিপাকানন্তি আহ ‘‘একন্তেনা’’তি. তেসং ৱসেনাতি তেসং ৱিপাকপচ্চযলাভীনং ৱিপাকক্খন্ধানং ৱসেন. ন হীতিআদিনা ‘‘একন্তেনা’’তি ৱুত্তমত্থং ব্যতিৰেকতো ৱিভাৱেতি. ভূমিদ্ৱযৱিপাকোতি কামাৱচৰৰূপাৱচৰৱিপাকো আৰুপ্পে ৰূপস্স ন হি পচ্চযোতি যোজনা.

ৱিপাকপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৫. আহাৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৫. কেৱলায ওজায অজ্ঝোহৰণস্স অভাৱা ‘‘অসিতপীতাদিৱত্থূহি সহ অজ্ঝোহৰিতোৱা’’তি ৱুত্তং. খাদনীযভোজনীযপ্পভেদে অসিতে তাৱ কবড়ীকাৰতা হোতু, পাতব্বাদিকে পন কথন্তি আহ ‘‘পাতব্ব…পে… হোন্তী’’তি. যেভুয্যৱসেন ৱা এৱং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

অনুপালকোতি উপত্থম্ভকো. চিত্তসমুট্ঠানস্স কাযস্স আহাৰপচ্চযভাৱো কবড়ীকাৰাহাৰস্স ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বো. কস্মাতি চে? এত্থ কাৰণমাহ ‘‘ন হী’’তিআদিনা. সতি হি পচ্চযভাৱে ‘‘চিত্তসমুট্ঠানো কবড়ীকাৰাহাৰো চিত্তসমুট্ঠানস্স কাযস্স আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ৱত্তব্বং সিযা, ন পন ৱুত্তং, নোচিত্তসমুট্ঠানস্স পন ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘তিৱিধোপি…পে… ৱুত্তো’’তি.

আহাৰপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৬. ইন্দ্ৰিযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৬. ‘‘মিস্সকত্তা’’তি ইদং ইন্দ্ৰিযতায ৰূপাৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযানং একজ্ঝং কত্ৱা দেসিততং সন্ধায ৱুত্তং, তস্মা মিস্সকত্তাতি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযমিস্সকত্তাতি অত্থো. জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং. ন সব্বেন সব্বং ৱজ্জিতব্বন্তি যথা পঞ্হাপুচ্ছকে অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং মিস্সকত্তা ন গহিতং, ন এৱমিধ অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং অগ্গহিতন্তি অত্থো.

অৰূপানং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং পচ্চযন্তৰাপেক্খানি আৱজ্জনাৰম্মণাদিঅঞ্ঞপচ্চযসাপেক্খানি ইন্দ্ৰিযপচ্চযা সিযুং চক্খাদীনং ৰূপাৰূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞং কদাচিপি অৱিনিব্ভুত্তভাৱস্স অভাৱতো, পচ্চযন্তৰসমোধানাপেক্খতায চ. যো পন নিৰপেক্খোতি যথা চক্খাদীনি পচ্চযন্তৰেসু সাপেক্খানি, এৱং সাপেক্খো অহুত্ৱা যো তত্থ নিৰপেক্খো ইন্দ্ৰিযপচ্চযো হোতি অৱিনিব্ভুত্তধম্মানং যথা দুৱিধম্পি জীৱিতিন্দ্ৰিযং, সো অত্তনো…পে… নত্থীতি যোজনা. অৱিনিব্ভুত্তানং তেসম্পি লিঙ্গাদীনং সিযুং ৱিনিব্ভুত্তানং পচ্চযুপ্পন্নানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযতাভাৱস্স অদিট্ঠত্তা. ননু চক্খাদীনং ৱিনিব্ভুত্তানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱো দিট্ঠোতি? সচ্চং দিট্ঠো, ন পন সো সমানজাতিযাতি দস্সেন্তো ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. সতি চেৱন্তি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰে সমানজাতিযংযেৱ অৱিনিব্ভুত্তস্স ইন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱে সতি ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযেহি সদ্ধিং. সহযোগে হি ইদং কৰণৱচনং. যদিপি ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানি লিঙ্গাদীনং কললাদিকালে ইন্দ্ৰিযপচ্চযতং ন ফৰেয্যুং তেসং তদা অভাৱতো. যে পন ৰূপধম্মা তদা সন্তি, তেহি অৱিনিব্ভুত্তাৱ, তেসং কস্মা ন ফৰন্তীতি আহ ‘‘অঞ্ঞেসং পনা’’তিআদি. অবীজভাৱতো অনিমিত্তভাৱতো. তদনুৰূপানন্তি কললাদিঅৱত্থানুৰূপানং অত্থিতং ইচ্ছন্তি, যতো ‘‘ইত্থী, পুৰিসো’’তি পকতিৱিভাগো ৱিঞ্ঞাযতীতি তেসং অধিপ্পাযো.

কুসলজাতিযন্তি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. যে পন ‘‘কুসলজাতিক’’ন্তি পঠন্তি, তেসং পচ্চত্তেকৱচনং. ৱিসুং একজাতি ৱা ভূমি ৱা ন হোতি তদেকদেসভাৱতো. হেতুআদীসুপীতি আদি-সদ্দেন ‘‘অকুসলাহাৰেসুপি এসেৱ নযো’’তি এৱমাদিকং সঙ্গণ্হাতি. এস নযোতি য্ৱাযং ‘‘ভূমিৱসেন ৱুত্তেসূ’’তিআদিনা অৰূপে অলব্ভমানস্স ইন্দ্ৰিযপচ্চযস্স অট্ঠপনে অত্থনযো ৱুত্তো, এস নযো যোজেতব্বোতি. তথা অপৰিযাপন্নকুসলহেতু, তথা অকুসলহেতূতি এত্থাপি পঠমাপৰিযাপন্নকুসলহেতু দোমনস্সসহগতাকুসলহেতু চ ৱিসুং একজাতি ভূমি ৱা ন হোন্তীতি আৰুপ্পে অলব্ভমানাপি ৱিসুং ন ঠপিতাতি যোজেতব্বো. এস নযো ‘‘অকুসলাহাৰেসুপি এসেৱ নযো’’তি এৱমাদীসু.

সতি সহজাতপচ্চযত্তে উপ্পাদক্খণেপি ইন্দ্ৰিযপচ্চযতা সিযাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সহজাতপচ্চযত্তাভাৱং সন্ধাযা’’তি. ৱুত্তঞ্হি ‘‘উপ্পজ্জমানো সহ উপ্পজ্জমানভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো সহজাতপচ্চযো’’তি (পট্ঠা. অট্ঠ. পচ্চযুদ্দেসৱণ্ণনা). তস্স পন সহজাতপচ্চযত্তাভাৱো যদিপি অট্ঠকথাযং ‘‘সহজাতপচ্চযতা পন তস্স নত্থী’’তি সৰূপেনেৱ দস্সিতো, তথাপি তং অননুজানন্তো ‘‘উপ্পাদ…পে… নিৱাৰেতু’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘ৱক্খতী’’তিআদিনা তমত্থং সমত্থেতি. কম্মপচ্চযসদিসন্তি হি এতেন তস্স উপ্পাদক্খণে পচ্চযভাৱো পকাসিতো. পৱত্তেচাতি চ-সদ্দেন পটিসন্ধিযঞ্চ কটত্তাৰূপস্স ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযতো অঞ্ঞো ইন্দ্ৰিযপচ্চযো ন হি অত্থীতি যোজনা. পটিচ্চৱাৰাদযো সম্পযুত্তৱাৰপৰিযোসানা ছ ৱাৰা উপ্পাদক্খণমেৱ গহেত্ৱা পৱত্তা ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদিনা, ন ঠিতিক্খণন্তি অধিপ্পাযো. এৱঞ্চ কত্ৱাতি উপ্পাদক্খণমেৱ গহেত্ৱা পৱত্তত্তা. এতেসূতি যথাৱুত্তেসু ছসু ৱাৰেসু. কেচি পন ‘‘ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স অনুপালনং উপ্পাদক্খণে ন পাকটং বলৱঞ্চ যথা ঠিতিক্খণে পচ্ছাজাতাদিপচ্চযলাভতো থিৰভাৱপ্পত্তিযাস্স তং পাকটং বলৱঞ্চ, তস্মা ‘ঠিতিক্খণে’তি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি.

ইন্দ্ৰিযপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৭. ঝানপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৭. সোমনস্সদোমনস্সসঙ্খাতানীতি সোমনস্সদোমনস্সপৰিযাযেন ৱুত্তানি, ঝানঙ্গভাৱৱিসেসনতো ৱা সোমনস্সদোমনস্সভূতানেৱ সুখদুক্খানি ঝানঙ্গানি, ন ইতৰসুখদুক্খানীতি ঝানঙ্গভূতানংযেৱ সুখদুক্খানং ঝানঙ্গভাৱদস্সনত্থং সোমনস্সদোমনস্সগ্গহণং কতং. ইদানি যথাৱুত্তমেৱ ‘‘দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণেসূ’’তিআদিনা ৱিত্থাৰতো ৱিভাৱেতি, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. তেনাতি ৱিসেসনভূতেন সোমনস্সদোমনস্সগ্গহণেন.

অভিনিপাতমত্তত্তাতি আৰম্মণকৰণমত্তভাৱতো. চিন্তনাপৱত্তিযা উপনিজ্ঝাযনপৱত্তিযা. যথাৱুত্তেনেৱ কাৰণেনাতি ‘‘উপনিজ্ঝানাকাৰস্স অভাৱতো’’তি এতেন কাৰণেন. পুব্বেতিআদিতো. চত্তাৰি অঙ্গানি ৱজ্জিতানীতি সত্তসু অঙ্গেসু দস্সিযমানেসু চত্তাৰি অঙ্গানি ৱজ্জিতানি. অট্ঠকথা হেসাতি লেসেন অপকাসেতব্বতায কাৰণমাহ. তীসুপি একমেৱ ৱত্তব্বং সিযা, তংসমানলক্খণতায ইতৰেসং তিণ্ণম্পি গহণং হোতীতি. তিণ্ণং পন ৱচনেনাতি উপেক্খাসুখদুক্খানং অঝানঙ্গতাদস্সনত্থেন ৱচনেন. ততো উপেক্খাদিতো অঞ্ঞস্স ধম্মস্স চিত্তেকগ্গতায ঝানঙ্গন্তি উদ্ধটভাৱো আপজ্জতি অঝানঙ্গেসু অগ্গহিতত্তা. যথাৱুত্তকাৰণতোতি ‘‘উপনিজ্ঝানাকাৰস্স অভাৱতো’’তি ৱুত্তকাৰণতো অঞ্ঞেন কাৰণেন অনুদ্ধটভাৱো ৱা আপজ্জতি অনুপনিজ্ঝাযনসভাৱেহি সদ্ধিং অগ্গহিতত্তা উপনিজ্ঝাযনাকাৰভাৱতো অঞ্ঞেনেৱ কাৰণেন চিত্তেকগ্গতায পাড়িযং অনুদ্ধটভাৱো আপজ্জতি. তংদোসপৰিহৰণত্থন্তি যথাৱুত্তদোসৱিনিমোচনত্থং.

যে পনাতিআদি পদকাৰমত্তদস্সনং. সোমনস্সাদীহীতি সোমনস্সদোমনস্সঝানঙ্গুপেক্খাহি. অৱিভূতভাৱো উপেক্খনং. উপেক্খা হি অৱিভূতকিচ্চা ৱুত্তা. সমানানং কেসং? সুখাদীনং, কেহি? সোমনস্সাদীহি, কথং? সুখ…পে… যুত্ততাতি যোজনা. ন চিত্তেকগ্গতাযাতি সুখাদীহি, তদঞ্ঞেহি অভিনিৰোপনাদীহি চ অনিন্দ্ৰিযকিচ্চতায চ অনুপনিজ্ঝাযনকিচ্চতায চ অসমানতায পঞ্চৱিঞ্ঞাণেসু চিত্তেকগ্গতায ঝানঙ্গন্তি অনুদ্ধটভাৱে কাৰণং ন ৱত্তব্বন্তি. সাতি চিত্তেকগ্গতা. এত্থাতি ‘‘উপেক্খাসুখদুক্খানী’’তি এতস্মিং অট্ঠকথাৱচনে ন গহিতা. ৱিচিকিচ্ছাযুত্তমনোধাতুআদীসূতি ৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তচিত্তে মনোধাতুযা সম্পটিচ্ছনাদীসু চ. তস্সাপি চিত্তেকগ্গতাযপি.

ঝানপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১৮. মগ্গপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৮. দুৱিধম্পি সঙ্কপ্পন্তি সম্মাসঙ্কপ্পো মিচ্ছাসঙ্কপ্পোতি চ এৱং অনৱজ্জসাৱজ্জভেদেন দুৱিধম্পি. ৱীৰিযং সমাধিন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. সঙ্গণ্হিত্ৱা ৱিতক্কাদিভাৱসামঞ্ঞেন সহ গহেত্ৱা, একেকমেৱ কত্ৱা গহেত্ৱাতি অত্থো. তেহি মিচ্ছাৱাচাকম্মন্তাজীৱেহি. ইধাতি ইমস্মিং মগ্গপচ্চযনিদ্দেসে লব্ভমানানি চ মগ্গপচ্চযভাৱতো, চ-সদ্দেন অলব্ভমানানি চ মগ্গপচ্চযত্তাভাৱা. যদি এৱং কস্মা ৱুত্তানীতি আহ ‘‘মগ্গঙ্গৱচনসামঞ্ঞেনা’’তি. এৱং পৰিযাযনিদ্দেসো ইধ কিমত্থিযোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘এৱঞ্হি সুত্তৱোহাৰোপি দস্সিতো হোতী’’তি. এৱং পন দস্সেন্তেনাতি পৰমত্থতো অমগ্গঙ্গানিপি সুত্তে মগ্গঙ্গৱোহাৰসিদ্ধিযা ইধ মগ্গঙ্গেহি সহ দস্সেন্তেন. উদ্ধৰিত্ৱাতি পদুদ্ধাৰং কত্ৱা. ইদানি মিচ্ছাৱাচাদীহি সদ্ধিং দ্ৱাদসঙ্গানি ন দস্সেতব্বানি, কস্মাতি চেতি আহ ‘‘ন হি পাড়িযং…পে… ৱত্তব্বো’’তি. তপ্পটিপক্খভাৱতোযেৱ মিচ্ছামগ্গঙ্গানি, ন মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো ৱিয সভাৱতোতি অধিপ্পাযো.

পৰিযাযনিপ্পৰিযাযমগ্গঙ্গদস্সনত্থেপি অত্থৱচনে এৱং ন ৱত্তব্বমেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘পৰিযায…পে… অধিকৰণানী’’তি আহ. তস্সত্থো – যথা ‘‘অঞ্ঞভাগিযস্স অধিকৰণস্সা’’তি এত্থ পাড়িগতঅধিকৰণসদ্দপতিৰূপকো অঞ্ঞো অধিকৰণসদ্দো পাড়িগততদঞ্ঞসাধাৰণতায উভযপদত্থো উদ্ধটো ‘‘অধিকৰণং নাম চত্তাৰি অধিকৰণানী’’তি, এৱমিধাপি নিপ্পৰিযাযং ইতৰঞ্চ মগ্গঙ্গং দস্সেতুকামেন পাড়িগততদঞ্ঞসাধাৰণো মগ্গঙ্গসদ্দো উদ্ধৰিতব্বো সিযা, তথা ন কতন্তি. তস্মাতি যস্মা পাড়িগতোযেৱ মগ্গঙ্গসদ্দো উদ্ধটো, ন তদঞ্ঞসাধাৰণো, ন চ অত্থুদ্ধাৰমুখেন অধিপ্পেতত্থো নিযমিতো, তস্মা. তেসূতি অহেতুকচিত্তুপ্পাদেসু. ‘‘সম্মাদিট্ঠি…পে… সমাধযো’’তি এত্থ সঙ্কপ্পৱাযামসমাধযো সম্মামিচ্ছাসদ্দেহি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তাতি আহ ‘‘সম্মাদিট্ঠিআদযো যথাৱুত্তা সন্তী’’তি. সঙ্কপ্পৱাযামসমাধিপ্পত্তা পন তত্থ কেচি সন্তিযেৱাতি. অথ ৱা সম্মাদিট্ঠিআদযোতি ৱুত্তপ্পকাৰে সম্মাদিট্ঠিআদিকে অনৱসেসে সন্ধায ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘যথাৱুত্তা’’তি. উপ্পত্তিট্ঠাননিযমনত্থত্তা ন ৱিসেসনত্থত্তাতি অধিপ্পাযো.

মগ্গপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২০. ৱিপ্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

২০. সম্পযোগাসঙ্কাৱত্থুভূতোতি সম্পযোগাসঙ্কায অধিট্ঠানভূতো. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘অৰূপিনো হি খন্ধা চক্খাদীনং ৱত্থূনং অব্ভন্তৰতো নিক্খমন্তা ৱিয উপ্পজ্জন্তী’’তি.

ৱিপ্পযুত্তপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২১. অত্থিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

২১. যস্মিং সতি যং হোতি, অসতি চ ন হোতি, সো তস্স পচ্চযোতি যদিদং সমাসতো পচ্চযলক্খণং যং সন্ধায সুত্তে ৱুত্তং ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতী’’তি, তযিদং অত্থিপচ্চযে যোজেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘যো হী’’তিআদিং ৱত্ৱা অযঞ্চ নযো নিব্বানে ন লব্ভতি, তস্মা নিব্বানং অত্থিপচ্চযভাৱেন ন উদ্ধটন্তি দস্সেতুং ‘‘নিব্বানঞ্চ…পে… উপকাৰকং হোতী’’তি আহ. তেন পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৱো ৱিসেসতো ব্যতিৰেকমুখেন পাকটো হোতীতি দস্সেতি. নত্থিভাৱোপকাৰকতাৱিৰুদ্ধোতি নত্থিপচ্চযভাৱৱিৰুদ্ধো. ৱিগতাৱিগতপচ্চযা ৱিয হি অঞ্ঞমঞ্ঞং উজুপচ্চনীকভাৱেন ঠিতা নত্থিঅত্থিপচ্চযা. ন নিব্বানং অত্থিপচ্চযো নত্থিভাৱোপকাৰকতাঅৱিৰোধতো. যে হি অত্থিপচ্চযধম্মা, তে নত্থিভাৱোপকাৰকতাৱিৰুদ্ধা এৱ দিট্ঠাতি অধিপ্পাযো.

সতি চ উপ্পন্নত্তেতি সম্বন্ধো. যেসং পচ্চযা হোন্তি আহাৰিন্দ্ৰিযাতি যোজনা. একতোতি সহ. সহজাতাদিপচ্চযত্তাভাৱতোতি সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতপচ্চযত্তাভাৱতো. তদভাৱোতি সহজাতাদিপচ্চযত্তাভাৱো. এতেসন্তি অত্থিপচ্চযতাৱসেন পৱত্তমানানং আহাৰিন্দ্ৰিযানং. ধম্মসভাৱৱসেনাতি ধম্মতাৱসেন. ধম্মতা হেসা, যদিদং পচ্চযুপ্পন্নেহি সহ পুৰেতৰং পচ্ছা চ লব্ভমানা আহাৰিন্দ্ৰিযা তেসং অত্থিপচ্চযা হোন্তি, ন সহজাতাদিপচ্চযাতি. যথা ৱা চক্খাদিদ্ৱাৰানং ৰূপাদিআৰম্মণানং সতিপি নিযতৱুত্তিতায দ্ৱাৰাৰম্মণতো ৱিঞ্ঞাণস্স ছব্বিধভাৱে আৰম্মণমনামসিত্ৱা, দ্ৱাৰতো দ্ৱাৰমনামসিত্ৱা আৰম্মণতো ছব্বিধতা ৱুচ্চতি, এৱমিধাপি আহাৰিন্দ্ৰিযানং পচ্চযুপ্পন্নেহি সতিপি সহজাতাদিভাৱে অৰূপক্খন্ধাদিৱসেন সহজাতাদিভেদভিন্নস্স অত্থিপচ্চযস্স দস্সিতত্তা পঞ্হাৱাৰে আহাৰিন্দ্ৰিযানং ৱসেন আগতে চতুত্থপঞ্চমকোট্ঠাসভূতে অত্থিপচ্চযৱিসেসে সহজাতাদিভেদং আমসিতুং ন লব্ভতীতি দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘আহাৰো ইন্দ্ৰিযঞ্চ সহজাতাদিভেদং ন লভতী’’তি ৱুত্তং, ন পন আহাৰিন্দ্ৰিযেসু সহজাতাদিভাৱস্স অভাৱতো. এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

অত্থিপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২২-২৩-২৪. নত্থিৱিগতঅৱিগতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

২২-২৩. এত্থাতি নত্থিপচ্চযে. নানন্তি নানত্তং. এতেনাতি অনন্তৰপচ্চযতো নত্থিপচ্চযস্স ৱিসেসমত্তদীপনেন ‘‘পচ্চযলক্খণমেৱ হেত্থ নান’’ন্তি ইমিনা ৱচনেন. অত্থোতি ধম্মো. ব্যঞ্জনসঙ্গহিতেতি ‘‘নত্থিপচ্চযো ৱিগতপচ্চযো’’তি এৱমাদিব্যঞ্জনেন সঙ্গহিতে. পচ্চযলক্খণমত্তেতি এত্থ পৱত্তিওকাসদানেন উপকাৰকা অৰূপধম্মা, ৱিগতভাৱেন উপকাৰকাতি এৱমাদিকে পচ্চযানং লক্খণমত্তে.

নত্থিৱিগতঅৱিগতপচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পচ্চযনিদ্দেসপকিণ্ণকৱিনিচ্ছযকথাৱণ্ণনা

আদিমপাঠোতি পুৰিমপাঠো. তথা চ সতীতি দোসস্সপি সত্তৰসহি পচ্চযেহি পচ্চযভাৱে সতি. অধিপতিপচ্চযভাৱোপিস্স অনুঞ্ঞাতো হোতীতি আহ ‘‘দোসস্সপি গৰুকৰণং পাড়িযং ৱত্তব্বং সিযা’’তি. ‘‘সেসান’’ন্তি ৱচনেনেৱ নিৱাৰিতোতি কদাচি আসঙ্কেয্যাতি তংনিৱত্তনত্থমাহ ‘‘ন চ সেসান’’ন্তিআদি. পুৰেজাতাদীহীতি পুৰেজাতকম্মাহাৰঝানিন্দ্ৰিযমগ্গৱিপাকপচ্চযেহি. তন্নিৱাৰণত্থন্তি তস্স যথাৱুত্তদোসস্স নিৱাৰণত্থং. ৱিসুঞ্চ অগ্গহেত্ৱাতি লোভমোহা ৱিপাকপচ্চযাপি ন হোন্তি, তথা দোসোতি এৱং ৱিসুঞ্চ অগ্গহেত্ৱা. ফোট্ঠব্বাযতনং কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা আৰম্মণাদিপচ্চযো হোন্তংযেৱ পথৱীআদিসভাৱত্তা অত্তনা সহজাতানং সহজাতাদিপচ্চযা হোন্তিযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘ফোট্ঠব্বাযতনস্স সহজাতাদিপচ্চযভাৱং দস্সেতী’’তি. ‘‘সব্বধম্মান’’ন্তি ‘‘সব্বে ধম্মা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থ ৱুত্তে সব্বধম্মে সন্ধাযাহ ‘‘সব্বধম্মানং যথাযোগং হেতাদিপচ্চযভাৱং দস্সেতী’’তি. ন হি এতং…পে… ভাৱদস্সনং, অথ খো একধম্মস্স অনেকপচ্চযভাৱদস্সনং, তস্মা ‘‘এতেন ফোট্ঠব্বাযতনস্সা’’তিআদি ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. ৰূপাদীনন্তি ৰূপাযতনাদীনং.

ভেদাতি ৱিসেসা. ভেদং অনামসিত্ৱাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুআদিৱিসেসং অগ্গহেত্ৱা. তে এৱাতি যথাৱুত্তৱিসেসানং সামঞ্ঞভূতে খন্ধে এৱ. যং সন্ধায ‘‘এৱং ন সক্কা ৱত্তু’’ন্তি ৱুত্তং, তং ৱিভাৱেতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৱুত্তং. পট্ঠানসংৱণ্ণনা হেসাতি এতেন সুত্তে ৱুত্তপৰিযাযমগ্গভাৱেনেত্থ ন সক্কা মিচ্ছাৱাচাদীনং মগ্গপচ্চযং ৱত্তুন্তি দস্সেতি. সেসপচ্চযভাৱোতি মগ্গপচ্চযং ঠপেত্ৱা যথাৱুত্তেহি সেসেহি অট্ঠাৰসহি পচ্চযেহি পচ্চযভাৱো. অধিপতিপচ্চযো ন হোতীতি আৰম্মণাধিপতিপচ্চযো ন হোতি. তন্তি ৱিচিকিচ্ছং. তত্থাতি যথাৱুত্তেসু অহিৰিকাদীসু.

দসধা পচ্চযা হোন্তি, পুন তথা হদযৱত্থুন্তি ইদং অত্থমত্তৱচনং. পাঠো পন ‘‘হদযৱত্থু তেসঞ্চেৱ ৱিপ্পযুত্তস্স চ ৱসেন দসধা পচ্চযো হোতী’’তি ৱেদিতব্বো. ৰূপসদ্দগন্ধৰসাযতনমত্তমেৱাতি ইদং ৰূপাদীনং সহজাতপচ্চযতায ৱিয নিস্সযপচ্চযতায চ অভাৱতো, পুৰেজাতপচ্চযতায চ ভাৱতো ৱুত্তং. এতানীতি যথাৱুত্তানি ৰূপসদ্দগন্ধৰসাৰম্মণানি. সব্বাতিক্কন্তপচ্চযাপেক্খাতি ‘‘একধম্মস্স অনেকপচ্চযভাৱতো’’তি এতস্মিং ৱিচাৰে হেতুআদিঅতিক্কন্তপচ্চযাপেক্খা এতেসং ৰূপাদীনং অপুব্বতা নত্থি, অথ খো আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযপচ্চযাপেক্খা. ন হি ৰূপাদীনি হেতুসহজাতাধিপতিআদিৱসেন পচ্চযা হোন্তীতি. তস্সাতি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স পুৰেজাতপচ্চযভাৱতো অপুব্বতা, তস্মা তং একূনৱীসতিৱিধো পচ্চযো হোতীতি ৱুত্তং হোতি. সত্তধা পচ্চযভাৱো যোজেতব্বো, ন হি ওজা পুৰেজাতপচ্চযো ন হোতীতি.

অত্থোতি ৱা হেতুআদিধম্মানং সভাৱো ৱেদিতব্বো. সো হি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নেহি অৰণীযতো উপগন্তব্বতো, ঞাণেন ৱা ঞাতব্বতো ‘‘অত্থো’’তি ৱুচ্চতি. আকাৰোতি তস্সেৱ পৱত্তিআকাৰো, যেন অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযভাৱং উপগচ্ছতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তং পন ৱিপ্পযুত্তং. ‘‘সত্তহাকাৰেহী’’তি পঠানস্স কাৰণমাহ ‘‘উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদো হী’’তিআদিনা.

যং কম্মপচ্চযো…পে… দট্ঠব্বং আসেৱনকম্মপচ্চযানং পচ্চযুপ্পন্নস্স অনন্তৰট্ঠানতায. সহজাতম্পি হি অনন্তৰমেৱাতি. কোচি পনেত্থাতি এত্থ এতস্মিং পকতূপনিস্সযসমুদাযে কোচি তদেকদেসভূতো কম্মসভাৱো পকতূপনিস্সযোতি অত্থো. তত্থাতি ‘‘যদিদং আৰম্মণপুৰেজাতে পনেত্থ ইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা ন লব্ভতী’’তি ৱুত্তং, তস্মিং, তস্মিং ৱা আৰম্মণপুৰেজাতগ্গহণে. ৱত্থুস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা লব্ভতীতি ন ৱত্তব্বা. ন হি আৰম্মণভূতং ৱত্থু ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো হোতি, অথ খো নিস্সযভূতমেৱাতি. ইতো উত্তৰীতি এত্থ ‘‘ইতো’’তি ইদং পচ্চামসনং পুৰেজাতং ৱা সন্ধায আৰম্মণপুৰেজাতং ৱা. তত্থ পঠমনযং অপেক্খিত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পুৰেজাততো পৰতোপী’’তি. তেন কম্মাদিপচ্চযেসুপি ৱক্খমানেসু লব্ভমানালব্ভমানং ৱেদিতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি. দুতিযং পন নযং অনপেক্খিত্ৱা অট্ঠকথাযং আগতৱসেন ৱুত্তং ‘‘ইতো ৱা ইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্ততো’’তি, অত্তনা ৱুত্তনযেন পন ‘‘নিস্সযিন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্ততো ৱা’’তি. তত্থ ৱত্তব্বং সযমেৱাহ ‘‘আৰম্মণাধিপতী’’তিআদি. কম্মাদীসু লব্ভমানালব্ভমানং ন ৱক্খতি ‘‘ইতো উত্তৰী’’তিআদিনা পগেৱ অতিদেসস্স কতত্তা, তস্মা পুৰিমোযেৱ পুৰেজাততোপীতি ৱুত্তঅত্থোযেৱ অধিপ্পেতো.

‘‘মগ্গপচ্চযতং অৱিজহন্তোৱা’’তি ইমিনা চ মগ্গপচ্চযো ৱুত্তোতি ‘‘মগ্গৱজ্জানং নৱন্ন’’ন্তি ৱুত্তং পচ্ছিমপাঠে, পুৰিমপাঠে পন ‘‘মগ্গপচ্চযতং অৱিজহন্তোৱা’’তি ৱুত্তত্তা এৱ মগ্গপচ্চযেন সদ্ধিং সহজাতাদিপচ্চযা গহেতব্বাতি ‘‘দসন্ন’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ পচ্ছিমপাঠে ‘‘একাদসহাকাৰেহী’’তি ৱত্তব্বং, পুৰিমপাঠে ‘‘দ্ৱাদসহী’’তি.

সমনন্তৰনিৰুদ্ধতায আৰম্মণভাৱেন চাতি ৱিজ্জমানম্পি ৱিসেসমনামসিত্ৱা কেৱলং সমনন্তৰনিৰুদ্ধতায আৰম্মণভাৱেন, ন চ সমনন্তৰনিৰুদ্ধতাআৰম্মণভাৱসামঞ্ঞেনাতি অত্থো. ‘‘ইমিনা উপাযেনা’’তি পচ্চযসভাগতাদস্সনেন পচ্চযৱিসভাগতাদস্সনেন চ ৱুত্তং পদদ্ৱযং একজ্ঝং কত্ৱা পদুদ্ধাৰো কতোতি দস্সেন্তো ‘‘হেতুআদীনং সহজাতানং…পে… যোজেতব্বা’’তি আহ. হেতুআৰম্মণাদীনং সহজাতাসহজাতভাৱেন অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসভাগতাতি যোজনা. এৱমাদিনাতি আদি-সদ্দেন পুৰেজাতানং চক্খাদীনং ৰূপাদীনঞ্চ পুৰেজাতভাৱেন সভাগতা, পৱত্তিযং ৱত্থুখন্ধাদীনং পুৰেজাতপচ্ছাজাতানং পুৰেজাতপচ্ছাজাতভাৱেন ৱিসভাগতাতি এৱমাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. হেতুনহেতুআদিভাৱতোপি চেত্থ যুগড়কতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো. হেতুপচ্চযো হি হেতুভাৱেন পচ্চযো, ইতৰে তদঞ্ঞভাৱেন. এৱমিতৰেসুপি যথাৰহং যুগড়কতো ৱেদিতব্বো.

উভযপ্পধানতাতি জননোপত্থম্ভনপ্পধানতা. ঠানন্তি পদস্স অত্থৱচনং কাৰণভাৱোতি ৱিনাপি ভাৱপচ্চযং ভাৱপচ্চযস্স অত্থো ঞাযতীতি. উপনিস্সযং ভিন্দন্তেনাতি অনন্তৰূপনিস্সযপকতূপনিস্সযৱিভাগেন ৱিভজন্তেন. তযোপি উপনিস্সযা ৱত্তব্বা উপনিস্সযৱিভাগভাৱতো. উপনিস্সযগ্গহণমেৱ কাতব্বং সামঞ্ঞৰূপেন. তত্থাতি এৱমৱট্ঠিতে অনন্তৰূপনিস্সযপকতূপনিস্সযোতি ভিন্দনং ৱিভাগকৰণং যদি পকতূপনিস্সযস্স ৰূপানং পচ্চযত্তাভাৱদস্সনত্থং, ননু আৰম্মণূপনিস্সযঅনন্তৰূপনিস্সযাপি ৰূপানং পচ্চযা ন হোন্তিযেৱাতি? সচ্চং ন হোন্তি, তে পন দস্সিতনযাতি তদেকদেসেন ইতৰম্পি দস্সিতমেৱ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘আৰম্মণং…পে… দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ. তংসমানগতিকত্তাতি তেহি অনন্তৰাদীহি সমানগতিকত্তা অৰূপানংযেৱ পচ্চযভাৱতো. তন্তি পুৰেজাতপচ্চযং. তত্থাতি অনন্তৰাদীসু পঠিত্ৱা.

পচ্চযনিদ্দেসপকিণ্ণকৱিনিচ্ছযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.