নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
অভিধম্মাৱতাৰো
গন্থাৰম্ভকথা
১. অনন্তকৰুণাপঞ্ঞং, তথাগতমনুত্তৰং;
ৱন্দিত্ৱা সিৰসা বুদ্ধং, ধম্মং সাধুগণম্পি চ.
২. পণ্ডুকম্বলনামায, সিলাযাতুলৱিক্কমো;
নিসিন্নো দেৱৰাজস্স, ৱিমলে সীতলে তলে.
৩. যং দেৱদেৱো দেৱানং, দেৱদেৱেহি পূজিতো;
দেসেসি দেৱলোকস্মিং, ধম্মং দেৱপুৰক্খতো.
৪. তত্থাহং পাটৱত্থায, ভিক্খূনং পিটকুত্তমে;
অভিধম্মাৱতাৰন্তু, মধুৰং মতিৱড্ঢনং.
৫. তাড়ং মোহকৱাটস্স, ৱিঘাটনমনুত্তৰং;
ভিক্খূনং পৱিসন্তানং, অভিধম্মমহাপুৰং.
৬. সুদুত্তৰং তৰন্তানং, অভিধম্মমহোদধিং;
সুদুত্তৰং তৰন্তানং, তৰংৱ মকৰাকৰং.
৭. আভিধম্মিকভিক্খূনং, হত্থসাৰমনুত্তৰং;
পৱক্খামি সমাসেন, তং সুণাথ সমাহিতা.
১. পঠমো পৰিচ্ছেদো
চিত্তনিদ্দেসো
৮. চিত্তং চেতসিকং ৰূপং, নিব্বানন্তি নিৰুত্তৰো;
চতুধা দেসযী ধম্মে, চতুসচ্চপ্পকাসনো.
তত্থ চিত্তন্তি ৱিসযৱিজাননং চিত্তং, তস্স পন কো ৱচনত্থো? ৱুচ্চতে – সব্বসঙ্গাহকৱসেন পন চিন্তেতীতি চিত্তং, অত্তসন্তানং ৱা চিনোতীতিপি চিত্তং.
৯. ৱিচিত্তকৰণা চিত্তং, অত্তনো চিত্ততায ৱা;
পঞ্ঞত্তিযম্পি ৱিঞ্ঞাণে, ৱিচিত্তে চিত্তকম্মকে;
চিত্তসম্মুতি দট্ঠব্বা, ৱিঞ্ঞাণে ইধ ৱিঞ্ঞুনা.
তং পন সাৰম্মণতো একৱিধং, সৱিপাকাৱিপাকতো দুৱিধং. তত্থ সৱিপাকং নাম কুসলাকুসলং, অৱিপাকং অব্যাকতং. কুসলাকুসলাব্যাকতজাতিভেদতো তিৱিধং.
তত্থ কুসলন্তি পনেতস্স কো ৱচনত্থো?
১০. কুচ্ছিতানং সলনতো, কুসানং লৱনেন ৱা;
কুসেন লাতব্বত্তা ৱা, কুসলন্তি পৱুচ্চতি.
১১. ছেকে কুসলসদ্দোযং, আৰোগ্যে অনৱজ্জকে;
দিট্ঠো ইট্ঠৱিপাকেপি, অনৱজ্জাদিকে ইধ.
তস্মা অনৱজ্জইট্ঠৱিপাকলক্খণং কুসলং, অকুসলৱিদ্ধংসনৰসং, ৱোদানপচ্চুপট্ঠানং. ৱজ্জপটিপক্খত্তা অনৱজ্জলক্খণং ৱা কুসলং, ৱোদানভাৱৰসং, ইট্ঠৱিপাকপচ্চুপট্ঠানং, যোনিসোমনসিকাৰপদট্ঠানং. সাৱজ্জানিট্ঠৱিপাকলক্খণমকুসলং. তদুভযৱিপৰীতলক্খণমব্যাকতং, অৱিপাকাৰহং ৱা.
তত্থ কুসলচিত্তং একৱীসতিৱিধং হোতি, তদিদং ভূমিতো চতুব্বিধং হোতি – কামাৱচৰং, ৰূপাৱচৰং, অৰূপাৱচৰং, লোকুত্তৰঞ্চেতি.
তত্থ কামাৱচৰকুসলচিত্তং ভূমিতো একৱিধং, সৱত্থুকাৱত্থুকভেদতো দুৱিধং, হীনমজ্ঝিমপণীতভেদতো তিৱিধং, সোমনস্সুপেক্খাঞাণপ্পযোগভেদতো অট্ঠৱিধং হোতি. সেয্যথিদং – সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰিকমেকং, সসঙ্খাৰিকমেকং, সোমনস্সসহগতং ঞাণৱিপ্পযুত্তং অসঙ্খাৰিকমেকং, সসঙ্খাৰিকমেকং, উপেক্খাসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰিকমেকং, সসঙ্খাৰিকমেকং, উপেক্খাসহগতং ঞাণৱিপ্পযুত্তং অসঙ্খাৰিকমেকং, সসঙ্খাৰিকমেকন্তি ইদং অট্ঠৱিধম্পি কামাৱচৰকুসলচিত্তং নাম.
১২. উদ্দানতো দুৱে কামা, ক্লেসৱত্থুৱসা পন;
কিলেসো ছন্দৰাগোৱ, ৱত্থু তেভূমৱট্টকং.
১৩. কিলেসকামো কামেতি, ৱত্থু কামীযতীতি চ;
সিজ্ঝতি দুৱিধোপেস, কামো ৱো কাৰকদ্ৱযে.
১৪. যস্মিং পন পদেসে সো, কামোযং দুৱিধোপি চ;
সম্পত্তীনং ৱসেনাৱ-চৰতীতি চ সো পন.
১৫. পদেসো চতুপাযানং, ছন্নং দেৱানমেৱ চ;
মনুস্সানং ৱসেনেৱ, একাদসৱিধো পন.
১৬. কামোৱচৰতীতেত্থ, কামাৱচৰসঞ্ঞিতো;
অস্সাভিলক্খিতত্তা হি, সসত্থাৱচৰো ৱিয.
১৭. স্ৱাযং ৰূপভৱো ৰূপং, এৱং কামোতি সঞ্ঞিতো;
উত্তৰস্স পদস্সেৱ, লোপং কত্ৱা উদীৰিতো.
১৮. তস্মিং কামে ইদং চিত্তং, সদাৱচৰতীতি চ;
কামাৱচৰমিচ্চেৱং, কথিতং কামঘাতিনা.
১৯. পটিসন্ধিং ভৱে কামে, অৱচাৰযতীতি ৱা;
কামাৱচৰমিচ্চেৱং, পৰিযাপন্নন্তি তত্ৰ ৱা.
২০. ইদং অট্ঠৱিধং চিত্তং, কামাৱচৰসঞ্ঞিতং;
দসপুঞ্ঞক্ৰিযৱত্থু-ৱসেনেৱ পৱত্ততি.
২১. দানং সীলং ভাৱনা পত্তিদানং,
ৱেয্যাৱচ্চং দেসনা চানুমোদো;
দিট্ঠিজ্জুত্তং সংসুতিচ্চাপচাযো,
ঞেয্যো এৱং পুঞ্ঞৱত্থুপ্পভেদো.
২২. গচ্ছন্তি সঙ্গহং দানে, পত্তিদানানুমোদনা;
তথা সীলমযে পুঞ্ঞে, ৱেয্যাৱচ্চাপচাযনা.
২৩. দেসনা সৱনং দিট্ঠি-উজুকা ভাৱনামযে;
পুন তীণেৱ সম্ভোন্তি, দস পুঞ্ঞক্ৰিযাপি চ.
২৪. সব্বানুস্সতিপুঞ্ঞঞ্চ, পসংসা সৰণত্তযং;
যন্তি দিট্ঠিজুকম্মস্মিং, সঙ্গহং নত্থি সংসযো.
২৫. পুৰিমা মুঞ্চনা চেৱ, পৰা তিস্সোপি চেতনা;
হোতি দানমযং পুঞ্ঞং, এৱং সেসেসু দীপযে.
ইদানি অস্স পনট্ঠৱিধস্সাপি কামাৱচৰকুসলচিত্তস্স অযমুপ্পত্তিক্কমো ৱেদিতব্বো. যদা হি যো দেয্যধম্মপ্পটিগ্গাহকাদিসম্পত্তিং, অঞ্ঞং ৱা সোমনস্সহেতুং আগম্ম হট্ঠপহট্ঠো ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তি আদিনযপ্পৱত্তং সম্মাদিট্ঠিং পুৰক্খত্ৱা পৰেহি অনুস্সাহিতো দানাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোতি, তদাস্স সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰিকং পঠমং মহাকুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন ৱুত্তনযেনেৱ হট্ঠপহট্ঠো সম্মাদিট্ঠিং পুৰক্খত্ৱা পৰেহি উস্সাহিতো কৰোতি, তদাস্স তমেৱ চিত্তং সসঙ্খাৰিকং হোতি. ইমস্মিং পনত্থে সঙ্খাৰোতি অত্তনো ৱা পৰস্স ৱা পৱত্তস্স পুব্বপ্পযোগস্সাধিৱচনং. যদা পন ঞাতিজনস্স পটিপত্তিদস্সনেন জাতপৰিচযা বালকা ভিক্খূ দিস্ৱা সোমনস্সজাতা সহসা যং কিঞ্চি হত্থগতং দদন্তি ৱা ৱন্দন্তি ৱা, তদা তেসং ততিযচিত্তমুপ্পজ্জতি. যদা পন তে ‘‘দেথ ৱন্দথ, অয্যে’’তি ৱদন্তি, এৱং ঞাতিজনেন উস্সাহিতা হুত্ৱা হত্থগতং দদন্তি ৱা ৱন্দন্তি ৱা, তদা তেসং চতুত্থচিত্তমুপ্পজ্জতি. যদা পন দেয্যধম্মপ্পটিগ্গাহকাদীনং অসম্পত্তিং ৱা অঞ্ঞেসং ৱা সোমনস্সহেতূনং অভাৱং আগম্ম চতূসুপি ৱিকপ্পেসু সোমনস্সৰহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তাৰি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তি. এৱং সোমনস্সুপেক্খাঞাণপ্পযোগভেদতো অট্ঠৱিধং কামাৱচৰকুসলচিত্তং ৱেদিতব্বং.
২৬. দসপুঞ্ঞক্ৰিযাদীনং, ৱসেন চ বহূনিপি;
এতানি পন চিত্তানি, ভৱন্তীতি পকাসযে.
২৭. সত্তৰস সহস্সানি, দ্ৱে সতানি অসীতি চ;
কামাৱচৰপুঞ্ঞানি, ভৱন্তীতি ৱিনিদ্দিসে.
তং পন যথানুৰূপং কামাৱচৰসুগতিযং ভৱভোগসম্পত্তিং অভিনিপ্ফাদেতি.
ইতৰেসু পন ৰূপাৱচৰকুসলচিত্তং সৱত্থুকতো একৱিধং, দ্ৱীসু ভৱেসু উপ্পজ্জনতো দুৱিধং, হীনমজ্ঝিমপণীতভেদতো তিৱিধং, পটিপদাদিভেদতো চতুব্বিধং, ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৱিধং. সেয্যথিদং – কামচ্ছন্দব্যাপাদথিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চৱিচিকিচ্ছাৱিপ্পহীনং ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঠমং, ৱিতক্কৱিপ্পহীনং ৱিচাৰপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং দুতিযং, ৱিতক্কৱিচাৰৱিপ্পহীনং পীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং ততিযং, ৱিতক্কৱিচাৰপীতিৱিপ্পহীনং সুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং চতুত্থং, ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখৱিপ্পহীনং উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঞ্চমন্তি ইদং পঞ্চৱিধং ৰূপাৱচৰকুসলচিত্তং নাম.
তং পন যথাসম্ভৱং পথৱীকসিণাদীসু আৰম্মণেসু পৱত্তিৱসেন অনেকৱিধং হোতি. সব্বং পনেতং ৰূপাৱচৰভাৱনাপুঞ্ঞৱসপ্পৱত্তং যথানুৰূপং ৰূপাৱচৰূপপত্তিনিপ্ফাদকং হোতি. এৱং তাৱ ৰূপাৱচৰকুসলং ৱেদিতব্বং.
সেসেসু পন দ্ৱীসু অৰূপাৱচৰকুসলচিত্তং তাৱ উপেক্খাৱেদনাযোগভেদতো একৱিধং, সৱত্থুকাৱত্থুকভেদতো দুৱিধং, হীনমজ্ঝিমপণীতভেদতো তিৱিধং, আৰম্মণভেদতো চতুব্বিধং. কসিণুগ্ঘাটিমাকাসং, তত্থ পৱত্তৱিঞ্ঞাণং, তস্স অপগমো, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি ইদমস্স চতুব্বিধমাৰম্মণং. যথাপটিপাটিযা এতস্সাৰম্মণস্স ভেদতো চতুব্বিধং হোতি. সেয্যথিদং – সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতং, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতন্তি ইদং চতুব্বিধং অৰূপাৱচৰকুসলচিত্তং নাম. সব্বং পনেতং অৰূপাৱচৰভাৱনাপুঞ্ঞৱসপ্পৱত্তং যথানুৰূপং অৰূপূপপত্তিনিপ্ফাদকং হোতি. এৱং অৰূপাৱচৰকুসলচিত্তং ৱেদিতব্বং.
ইতৰং পন লোকুত্তৰকুসলচিত্তং নিব্বানাৰম্মণতো একৱিধং, নিযতানিযতৱত্থুকভেদতো দুৱিধং, তীহি ৱিমোক্খমুখেহি পত্তব্বতো তিৱিধং, চতুমগ্গযোগভেদতো চতুব্বিধং. সেয্যথিদং – সক্কাযদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসীলব্বতপৰামাসসঞ্ঞোজনপ্পহানকৰং সোতাপত্তিমগ্গচিত্তং, ৰাগদোসমোহানং তনুত্তকৰং সকদাগামিমগ্গচিত্তং, কামৰাগব্যাপাদানং নিৰৱসেসপ্পহানকৰং অনাগামিমগ্গচিত্তং, ৰূপৰাগঅৰূপৰাগমানউদ্ধচ্চঅৱিজ্জাপহানকৰং অৰহত্তমগ্গচিত্তন্তি ইদং চতুব্বিধং লোকুত্তৰকুসলচিত্তং নাম. একেকং পনেত্থ ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৱিধং হোতি, তস্মা ৱীসতিৱিধং হোতি. সব্বং পনেতং লোকুত্তৰভাৱনাপুঞ্ঞৱসপ্পৱত্তং মগ্গানুৰূপফলপ্পৱত্তিযা চত্তাৰো অৰিযপুগ্গলে অভিনিপ্ফাদেতি. এৱং লোকুত্তৰকুসলং ৱেদিতব্বং.
২৮. কামে অট্ঠেৱ ৰূপে চ, পঞ্চ চত্তাৰিৰূপিসু;
চত্তাৰানুত্তৰানেৱং, কুসলানেকৱীসতি.
২৯. কুসলাকুসলাপগতেন সতা,
কুসলে কুসলেন চ যং কুসলং;
চতুভূমিগতং মুনিনা ৱসিনা,
লপিতং লপিতং সকলম্পি মযা.
অকুসলং পন ভূমিতো একৱিধং কামাৱচৰমেৱ, নিযতানিযতৱত্থুৱসেন চ একহেতুকদুহেতুকৱসেন চ পটিসন্ধিজনকাজনকৱসেন চ দুৱিধং, তীহি ৱেদনাহি যোগতো চ লোভমূলং দোসমূলং মোহমূলন্তি মূলতো চ তিৱিধং হোতি. তত্থ লোভমূলং পন সোমনস্সুপেক্খাদিট্ঠিপ্পযোগভেদতো অট্ঠৱিধং হোতি. সেয্যথিদং – সোমনস্সসহগতং দিট্ঠিগতসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰিকমেকং, সসঙ্খাৰিকমেকং, সোমনস্সসহগতং দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তং অসঙ্খাৰিকমেকং, সসঙ্খাৰিকমেকং, উপেক্খাসহগতং দিট্ঠিগতসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰিকমেকং, সসঙ্খাৰিকমেকং, উপেক্খাসহগতং দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তং অসঙ্খাৰিকমেকং, সসঙ্খাৰিকমেকন্তি.
যদা হি ‘‘নত্থি কামেসু আদীনৱো’’তিআদিনা নযেন মিচ্ছাদিট্ঠিং পুৰক্খত্ৱা কেৱলং হট্ঠতুট্ঠো কামে ৱা পৰিভুঞ্জতি, দিট্ঠমঙ্গলাদীনি ৱা সাৰতো পচ্চেতি সভাৱতিক্খেনেৱ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদাস্স পঠমং অকুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন মন্দেন সমুস্সাহিতেন, তদা দুতিযং. যদা মিচ্ছাদিট্ঠিং অপুৰক্খত্ৱা কেৱলং হট্ঠতুট্ঠো মেথুনং ধম্মং ৱা পৰিভুঞ্জতি, পৰসম্পত্তিং ৱা অভিজ্ঝাযতি, পৰস্স ভণ্ডং ৱা হৰতি সভাৱতিক্খেনেৱ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা ততিযং. যদা মন্দেন সমুস্সাহিতেন, তদা চতুত্থং উপ্পজ্জতি. যদা পন কামানং ৱা অসম্পত্তিং আগম্ম অঞ্ঞেসং ৱা সোমনস্সহেতূনং অভাৱেন চতূসুপি ৱিকপ্পেসু সোমনস্সৰহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তাৰি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি. এৱং সোমনস্সুপেক্খাদিট্ঠিপ্পযোগভেদতো অট্ঠৱিধং লোভমূলং ৱেদিতব্বং.
দোসমূলং পন একন্তসৱত্থুকতো একৱিধং, অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰভেদতো দুৱিধং দোমনস্সসহগতং পটিঘসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰং, সসঙ্খাৰন্তি. অস্স পন পাণাতিপাতাদীসু তিক্খমন্দপ্পৱত্তিকালে উপ্পত্তি ৱেদিতব্বা.
মোহমূলম্পি ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চযোগতো দুৱিধং হোতি উপেক্খাসহগতং ৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তং, উপেক্খাসহগতং উদ্ধচ্চসম্পযুত্তন্তি. তস্স অসন্নিট্ঠানৱিক্খেপকালেসু পৱত্তি ৱেদিতব্বাতি.
এৱং তাৱ দ্ৱাদসৱিধং অকুসলচিত্তং ৱেদিতব্বং, সব্বং পনেতং যথানুৰূপং অপাযেসু উপপত্তিযা, সুগতিযম্পি দুক্খৱিসেসস্স অভিনিপ্ফাদকং হোতি.
৩০. লোভমূলৱসেনট্ঠ, দোসমূলৱসা দুৱে;
মোহমূলৱসেন দ্ৱে, এৱং দ্ৱাদসধা সিযুং.
৩১. পাপাপাপেস্ৱপাপেন, যং ৱুত্তং পাপমানসং;
পাপাপাপপ্পহীনেন, তং মযা সমুদাহটং.
ইতৰং পন অব্যাকতমৱিপাকাৰহতো একৱিধং হোতি, জাতিভেদতো দুৱিধং ৱিপাকচিত্তং কিৰিযচিত্তন্তি. তত্থ ৱিপাকচিত্তং ভূমিভেদতো চতুব্বিধং কামাৱচৰং ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰং লোকুত্তৰন্তি. তত্থ কামাৱচৰং দুৱিধং কুসলৱিপাকং অকুসলৱিপাকন্তি. কুসলৱিপাকং দুৱিধং সহেতুকমহেতুকঞ্চেতি.
তত্থ সহেতুকৱিপাকচিত্তং সককুসলং ৱিয সোমনস্সুপেক্খাঞাণপ্পযোগভেদতো অট্ঠৱিধং. সেয্যথিদং – সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰং, সসঙ্খাৰং, সোমনস্সসহগতং ঞাণৱিপ্পযুত্তং অসঙ্খাৰং, সসঙ্খাৰং, উপেক্খাসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰং, সসঙ্খাৰং, উপেক্খাসহগতং ঞাণৱিপ্পযুত্তং অসঙ্খাৰং, সসঙ্খাৰন্তি ইদং অট্ঠৱিধং সহেতুকৱিপাকং নাম.
যথা পনস্স কুসলং দানাদিৱসেন ছসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি, ন ইদং তথা. ইদং হি পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিতদাৰম্মণৱসেন পৰিত্তধম্মপৰিযাপন্নেসুযেৱ ছসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি. সম্পযুত্তধম্মানঞ্চ ৱিসেসে অসতিপি আদাসতলাদীসু মুখনিমিত্তং ৱিয নিৰুস্সাহং ৱিপাকং, মুখং ৱিয সউস্সাহং কুসলন্তি ৱেদিতব্বং. ইমেসং পন ৱিপচ্চনট্ঠানং ৱেদিতব্বং. ইমানি হি পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিতদাৰম্মণানি হুত্ৱা ৱিপচ্চন্তি.
৩২. কামাৱচৰদেৱানং, মনুস্সানং ইমে পন;
দুহেতুকতিহেতূনং, ভৱন্তি পটিসন্ধিযো.
৩৩. ততো পৱত্তিযং হুত্ৱা, ভৱঙ্গং যাৱতাযুকং;
বলৱাৰম্মণে হুত্ৱা, তদাৰম্মণমেৱ চ.
৩৪. ততো মৰণকালস্মিং, চুতি হুত্ৱা পৱত্তৰে;
এৱং চতূসু ঠানেসু, ৱিপচ্চন্তীতি নিদ্দিসে.
৩৫. সভূমিকুসলেহেৱ, মহাপাকা সমা ৱিনা;
কম্মদ্ৱাৰঞ্চ কম্মঞ্চ, পুঞ্ঞানং ক্ৰিযৱত্থুকং.
৩৬. অৱিঞ্ঞত্তিজনত্তা হি, অৱিপাকসভাৱতো;
অপ্পৱত্তনতো চেৱ, পাকা পুঞ্ঞেহি নো সমা.
৩৭. পৰিত্তাৰম্মণত্তা হি, তেসমেকন্ততো পন;
কৰুণামুদিতা তেসু, ন জাযন্তি কদাচিপি.
৩৮. তথা ৱিৰতিযো তিস্সো, ন পনেতেসু জাযৰে;
পঞ্চ সিক্খাপদা ৱুত্তা, কুসলাতি হি সত্থুনা.
৩৯. তথাধিপতিনোপেত্থ, ন সন্তীতি ৱিনিদ্দিসে;
ছন্দাদীনি ধুৰং কত্ৱা, অনুপ্পজ্জনতো পন.
৪০. অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰ-ৱিধানং পন পুঞ্ঞতো;
ঞেয্যং পচ্চযতো চেৱ, ৱিপাকেসু চ ৱিঞ্ঞুনা.
৪১. হীনাদীনং ৱিপাকত্তা, পুঞ্ঞানং পুঞ্ঞৱাদিনা;
হীনাদযো ভৱন্তীতি, ৱিপাকা পৰিদীপিতা.
৪২. ইদং অট্ঠৱিধং চিত্তং, একন্তেন সৱত্থুকং;
জাযতে কামলোকস্মিং, ন পনঞ্ঞত্থ জাযতে.
এৱং তাৱ সহেতুকৱিপাকচিত্তং ৱেদিতব্বং.
অহেতুকৱিপাকচিত্তং পন অলোভাদিহেতুৱিৰহিতং উপেক্খাসহগতং চক্খুৱিঞ্ঞাণং, উপেক্খাসহগতং সোতৱিঞ্ঞাণং, উপেক্খাসহগতং ঘানৱিঞ্ঞাণং, উপেক্খাসহগতং জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং, সুখসহগতং কাযৱিঞ্ঞাণং, উপেক্খাসহগতং অহেতুকমনোধাতুসম্পটিচ্ছনং, সোমনস্সসহগতং অহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুসন্তীৰণং, উপেক্খাসহগতং অহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুসন্তীৰণন্তি ইদং পন অট্ঠৱিধং অহেতুকৱিপাকচিত্তং নাম.
ইদং পন অট্ঠৱিধং নিযতৱত্থুকতো একৱিধং, নিযতানিযতাৰম্মণতো দুৱিধং. তত্থ ৱিঞ্ঞাণপঞ্চকং নিযতাৰম্মণং, সেসত্তযং অনিযতাৰম্মণং. সুখসোমনস্সুপেক্খাৱেদনাযোগতো তিৱিধং. তত্থ সুখসহগতং কাযৱিঞ্ঞাণং, দ্ৱিট্ঠানিকং সন্তীৰণং সোমনস্সুপেক্খাযুত্তং, সেসমুপেক্খাযুত্তন্তি.
দিট্ঠাৰম্মণসুতাৰম্মণমুতাৰম্মণদিট্ঠসুতমুতাৰম্মণদিট্ঠ-সুতমুতৱিঞ্ঞাতাৰম্মণৱসেন পঞ্চৱিধং. তত্থ দিট্ঠাৰম্মণং চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সুতাৰম্মণং সোতৱিঞ্ঞাণং, মুতাৰম্মণং ঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণত্তযং, দিট্ঠসুতমুতাৰম্মণং মনোধাতুসম্পটিচ্ছনং, দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতাৰম্মণং সেসমনোৱিঞ্ঞাণধাতুদ্ৱযন্তি.
ৱত্থুতো ছব্বিধং. কথং? চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স চক্খুমেৱ ৱত্থু, তথা সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণানং সোতঘানজিৱ্হাকাযৱত্থু, অৱসেসত্তযস্স হদযৱত্থুমেৱাতি.
আৰম্মণতো সত্তৱিধং হোতি. কথং? ৰূপাৰম্মণমেৱ চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তথা সদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বাৰম্মণানি পটিপাটিযা সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণানি, ৰূপাদিপঞ্চাৰম্মণা মনোধাতু, সেসমনোৱিঞ্ঞাণধাতুদ্ৱযং ছড়াৰম্মণন্তি.
তং সব্বং পন অহেতুকৱিপাকচিত্তং কিচ্চতো অট্ঠৱিধং হোতি. কথং? দস্সনকিচ্চং চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সৱনঘাযনসাযনফুসনসম্পটিচ্ছনসন্তীৰণতদাৰম্মণকিচ্চানি অৱসেসানি.
তত্থ চক্খুতো পৱত্তং ৱিঞ্ঞাণং, চক্খুম্হি সন্নিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তথা সোতৱিঞ্ঞাণাদীনি. তত্থ চক্খুসন্নিস্সিতৰূপৱিজাননলক্খণং চক্খুৱিঞ্ঞাণং, ৰূপমত্তাৰম্মণৰসং, ৰূপাভিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানং, ৰূপাৰম্মণায কিৰিযামনোধাতুযা অপগমপদট্ঠানং. তথা সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণানি সোতাদিসন্নিস্সিতসদ্দাদিৱিজাননলক্খণানি, সদ্দাদিমত্তাৰম্মণৰসানি, সদ্দাদীসু অভিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানানি, সদ্দাদিআৰম্মণানং কিৰিযামনোধাতূনং অপগমপদট্ঠানানি. মনোধাতুসম্পটিচ্ছনং পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অনন্তৰা ৰূপাদিৱিজাননলক্খণং, ৰূপাদিসম্পটিচ্ছনৰসং, তথাভাৱপচ্চুপট্ঠানং, চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অপগমপদট্ঠানং.
সেসা পন দ্ৱে অহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো ছড়াৰম্মণৱিজাননলক্খণা, সন্তীৰণাদিৰসা, তথাভাৱপচ্চুপট্ঠানা, হদযৱত্থুপদট্ঠানাতি ৱেদিতব্বা. তত্থ পঠমা একন্তমিট্ঠাৰম্মণে পৱত্তিসব্ভাৱতো সোমনস্সযুত্তাৱ হুত্ৱা পঞ্চদ্ৱাৰে সন্তীৰণকিচ্চং সাধযমানা পঞ্চসু দ্ৱাৰেসু ঠত্ৱা ৱিপচ্চতি, ছসু পন দ্ৱাৰেসু বলৱাৰম্মণে তদাৰম্মণং হুত্ৱা ৱিপচ্চতি. দুতিযা পন ইট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণে পৱত্তিসব্ভাৱতো উপেক্খাসহগতা হুত্ৱা সন্তীৰণতদাৰম্মণপটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিৱসেন পৱত্তনতো পঞ্চসু ঠানেসু ৱিপচ্চতি. কথং? মনুস্সলোকে তাৱ জচ্চন্ধজচ্চবধিৰজচ্চজড়জচ্চুম্মত্তকপণ্ডকউভতোব্যঞ্জননপুংসকাদীনং পটিসন্ধিগ্গহণকালে পটিসন্ধি হুত্ৱা ৱিপচ্চতি. পটিসন্ধিযা ৱীতিৱত্তায পৱত্তিযং যাৱতাযুকং ভৱঙ্গং হুত্ৱা ৱিপচ্চতি. ইট্ঠমজ্ঝত্তে পঞ্চাৰম্মণৱীথিযা সন্তীৰণং হুত্ৱা, বলৱাৰম্মণে ছদ্ৱাৰে তদাৰম্মণং হুত্ৱা, মৰণকালে চুতি হুত্ৱাতি ইমেসু পন পঞ্চসু ঠানেসু ৱিপচ্চতীতি. এৱং তাৱ অহেতুকৱিপাকচিত্তানি ৱেদিতব্বানি.
৪৩. কামাৱচৰপুঞ্ঞস্স, ৱিপাকা হোন্তি সোড়স;
তং তিহেতুকপুঞ্ঞস্স, ৱসেন পৰিদীপযে.
ইদানি ৰূপাৱচৰৱিপাকচিত্তানি ৱুচ্চন্তি. তানি নিযতৱত্থুকতো একৱিধানি, ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৱিধানি. কথং? ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঠমং, ৱিচাৰপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং দুতিযং, পীতিসুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং ততিযং, সুখচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং চতুত্থং, উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাসম্পযুত্তং পঞ্চমন্তি ইমানি পঞ্চপি ৰূপাৱচৰৱিপাকচিত্তানি উপপত্তিযং পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিৱসেন পৱত্তন্তি.
ইদানি অৰূপাৱচৰৱিপাকচিত্তানি ৱুচ্চন্তি. তানি সককুসলানি ৱিয আৰম্মণভেদতো চতুব্বিধানি হোন্তি. কথং? আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতং, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতন্তি ইমানি চত্তাৰি অৰূপাৱচৰৱিপাকচিত্তানি.
৪৪. কুসলানুগতং কত্ৱা, ভাজিতং কিং মহগ্গতং;
কামাৱচৰপুঞ্ঞংৱ, নাসমানফলং যতো.
৪৫. অত্তনো কুসলেহেৱ, সমানং সব্বথা ইদং;
গজাদীনং যথা ছাযা, গজাদিসদিসা তথা.
৪৬. কামাৱচৰপুঞ্ঞংৱ, নাপৰাপৰিযৱেদনং;
ঝানা অপৰিহীনস্স, সত্তস্স ভৱগামিনো.
৪৭. কুসলানন্তৰংযেৱ, ফলং উপ্পজ্জতীতি চ;
ঞাপনত্থং পনেতস্স, কুসলানুগতং কতং.
৪৮. পটিপ্পদাক্কমো চেৱ, হীনাদীনঞ্চ ভেদতো;
ঝানাগমনতো চেত্থ, ৱেদিতব্বো ৱিভাৱিনা.
৪৯. অভাৱোধিপতীনঞ্চ, অযমেৱ ৱিসেসকো;
সেসং সব্বং চ সেসেন, কুসলেন সমং মতং. –
এৱং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাকা ৱেদিতব্বা.
ইদানি লোকুত্তৰৱিপাকচিত্তানি হোন্তি. তানি চতুমগ্গযুত্তচিত্তফলত্তা চতুব্বিধানি হোন্তি. কথং? সোতাপত্তিমগ্গফলচিত্তং, সকদাগামিমগ্গফলচিত্তং, অনাগামিমগ্গফলচিত্তং, অৰহত্তমগ্গফলচিত্তন্তি. এৱং পনেত্থ একেকং ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৱিধং, পুন মগ্গৱীথিফলসমাপত্তিৱসেন পৱত্তিতো দুৱিধং. এৱং লোকুত্তৰকুসলৱিপাকচিত্তানি ৱেদিতব্বানি.
৫০. সুঞ্ঞতং অনিমিত্তন্তি, তথাপণিহিতন্তিপি;
এতানি তীণি নামানি, মগ্গস্সানন্তৰে ফলে.
৫১. লব্ভন্তি পৰভাগস্মিং, ৱড়ঞ্জনফলেসু ন;
ৱিপস্সনাৱসেনেৱ, তানি নামানি লব্ভৰে.
৫২. হোন্তি সাধিপতীনেৱ, লোকুত্তৰফলানি তু;
ৱিপাকেধিপতী নত্থি, ঠপেত্ৱা তু অনাসৱে.
৫৩. অত্তনো মগ্গভাৱেন, মগ্গো ‘‘মগ্গো’’তি ৱুচ্চতি;
ফলং মগ্গমুপাদায, মগ্গো নামাতি ৱুচ্চতি. –
এৱং লোকুত্তৰৱিপাকা ৱেদিতব্বা.