১. পটিচ্চৱাৰৱণ্ণনা
১. পচ্চযানুলোমং
(১) ৱিভঙ্গৱাৰৱণ্ণনা
৫৩. তিকপদানং তিকন্তৰপদেহি ৱিসদিসতা পাকটাযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘তিকপদনানত্তমত্তেন ৱিনা’’তি. মূলাৱসানৱসেনাতি ‘‘একমূলেকাৱসানং নৱা’’তিআদিনা ৱুত্তমূলাৱসানৱসেন. ‘‘ন তাযেৱ ৱেদনাত্তিকাদীসূ’’তি এত্থ যা সদিসতা পটিক্খিত্তা, তং দস্সেতুং ‘‘সদিসতং সন্ধায ‘ন তাযেৱা’তি ৱুত্ত’’ন্তি আহ. যাতি যা পুচ্ছা. সব্বপুচ্ছাসমাহৰণন্তি সব্বাসং একূনপঞ্ঞাসায পুচ্ছানং সমুচ্চযনং অনৱসেসেত্ৱা কথনং. ইধ ইমস্মিং পটিচ্চৱাৰুদ্দেসে কত্তব্বং. আদিতো হি অনৱসেসতো ৱুত্তে পচ্ছা যথাৰহং তদেকদেসৱচনং যুত্তং. ন হি তত্থ একূনপঞ্ঞাস পুচ্ছা ৱিস্সজ্জনং লভন্তীতি তত্থ তস্মিং ধম্মানুলোমপচ্চনীযে পীতিত্তিকে একূনপঞ্ঞাস পুচ্ছা ৱিস্সজ্জনং ন হি লভন্তি, অট্ঠৱীসে পন লভন্তীতি অত্থো.
তেন সহজাতপচ্চযভূতেনাতি তেন ৱেদনাদিভেদেন একেন ধম্মেন সহজাতপচ্চযো হোন্তেন, সহজাতপচ্চযতং ৱা পত্তেন পাপুণন্তেনাতি অত্থো. অনুঞ্ঞাতং ৱিয হোতীতি যদিপি অট্ঠকথাযং ‘‘যাৱ নিৰোধগমনা’’তিআদিৱচনেহি খণত্তযসমঙ্গী উপ্পজ্জতীতি অনুঞ্ঞাতং ৱিয হোতি, উপ্পাদক্খণসমঙ্গীযেৱ পন উপ্পজ্জতীতি ৱুত্তো পটিচ্চৱাৰাদীনং ছন্নং ৱাৰানং উপ্পাদমেৱ গহেত্ৱা পৱত্তত্তা. তথা হি তেসু পচ্ছাজাতপচ্চযো অনুলোমতো ন তিট্ঠতি.
ইধ কুসলৱচনেন গহিতে খন্ধে সন্ধায ৱুত্তন্তি ইমস্মিং পটিচ্চৱাৰে ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তি কুসলসদ্দেন গহিতে খন্ধে সন্ধায ৱুত্তং চতূসুপি কুসলখন্ধেসু একতো উপ্পজ্জমানেসু সামঞ্ঞতো ৱুত্তেসু সহজাতাদিসাধাৰণপচ্চযৱসেন অৱিসেসতো সব্বে সব্বেসং পচ্চযাতি অযমেৱ ইমস্স পচ্চযো, ইমস্সেৱ অযং পচ্চযোতি চ নিযমেত্ৱা ৱত্তুং ন সক্কা. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘একস্সেৱ দ্ৱিন্নংযেৱ ৱা’’তিআদি. ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চা’’তিআদীসু পন ৱিসেসনভাৱেন ৱেদনাদীনং ৱিসুং গহিতত্তা ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা’’তিআদি ৱত্তুং সক্কা. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱেদনাত্তিকাদীসু পনা’’তিআদি. তথাতি ইমিনা ‘‘একেকস্সপি দুকাদিভেদানঞ্চা’’তি ইমং অনুকড্ঢতি.
এতস্মিন্তি ‘‘ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকত’’ন্তি এৱং ৱিপাককিৰিযাব্যাকতগ্গহণে. ‘‘সব্বস্মিং ন গহেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, কত্থ পন গহেতব্বন্তি আহ ‘‘চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপন্তি এত্থেৱা’’তি. এৱং পঠমে ৱাক্যে অতিব্যাপিতং পৰিহৰিত্ৱা দুতিযে অব্যাপিতং পৰিহৰিতুং ‘‘ন কেৱল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. এত্থাতি ‘‘ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকত’’ন্তি এত্থ ন গহেতব্বং তস্সপি আৰুপ্পে উপ্পজ্জমানস্স ৰূপেন ৱিনা উপ্পত্তিতো. এত্থ চ যথা হেতুপচ্চযগ্গহণেনেৱ অহেতুকং নিৱত্তিতং, এৱং চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপন্তি ৰূপগ্গহণেনেৱ আৰুপ্পে ৱিপাকোপি তত্থ উপ্পজ্জমানেন চিত্তুপ্পাদেন সদ্ধিং ন গহিতো. তং পনেতং অত্থসিদ্ধমেৱ অকত্ৱা সৰূপতো পাকটতৰং কত্ৱা দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘ৱিপাকাব্যাকত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. পটিসন্ধিপচ্ছিমচিত্তানি পনেত্থ সতিপি ৰূপস্স অনুপ্পাদনে ৱৱত্থানাভাৱতো ন গহিতানীতি দট্ঠব্বং.
পচ্চযভূতস্সাতি খন্ধানং পচ্চযভূতস্স ৱত্থুস্স অগ্গহিততাপত্তিং নিৱাৰেতুং, কথং? পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন, কত্থ? ‘‘কটত্তা চ ৰূপ’’ন্তি এতস্মিং সামঞ্ঞৱচনে ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থূ’’তি ৱুত্তং, এৱঞ্হিস্স পচ্চযুপ্পন্নতা দস্সিতা হোতীতি. অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খং ৱচনদ্ৱযন্তি ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থু, ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি পদদ্ৱযং সন্ধায ৱুত্তং. সামঞ্ঞেন গহিতন্তি ‘‘কটত্তা চ ৰূপ’’ন্তি ইমিনা সামঞ্ঞৱচনেন, কটত্তাৰূপসামঞ্ঞেন ৱা গহিতং.
উপাদাৰূপগ্গহণেন ৱিনা ‘‘উপাদাৰূপ’’ন্তি অগ্গহেত্ৱা কেৱলং চিত্তসমুট্ঠানৰূপং ‘‘কটত্তাৰূপং’’ইচ্চেৱ গহেত্ৱাতি অত্থো. এতস্মিং পন দস্সনেতি ‘‘মহাভূতেপি পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থ’’ন্তি ৱুত্তে এতস্মিং অত্থদস্সনে. খন্ধপচ্চযসহিতন্তি পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপং, পৱত্তিযং চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং ৱদতি. অসহিতন্তি পন পৱত্তিযং কটত্তাৰূপং আহাৰসমুট্ঠানং উতুসমুট্ঠানং অনিন্দ্ৰিযবদ্ধং অসঞ্ঞভৱসঙ্গহিতঞ্চ ৰূপং. পটিসন্ধিযম্পীতি পি-সদ্দেন পৱত্তিযম্পি কটত্তাৰূপং অঞ্ঞঞ্চ তত্থ উপ্পজ্জনকং উপাদাৰূপন্তি অত্থো দট্ঠব্বো. কথং পনেত্থ ভূতে পটিচ্চ উপ্পজ্জমানস্স ৰূপস্স হেতুপচ্চযা উপ্পজ্জতীতি? ‘‘খন্ধে পটিচ্চ হেতুপচ্চযা উপ্পজ্জমানং ৰূপং ভূতেপি পটিচ্চ উপ্পজ্জতী’’তি এৱং পদমেতং, ভূতানং ৱা হেতুপচ্চযতো নিব্বত্তত্তা এৱং ৱুত্তং. কাৰণকাৰণম্পি হি কাৰণন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি যথা ‘‘চোৰেহি গামো দড্ঢো’’তি.
ভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপন্তি পদুদ্ধাৰো কতো, ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপ’’ন্তি পন পাঠোতি অট্ঠকথাযঞ্চ তমেৱ ৱুত্তং. অযং হেত্থত্থো – ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপ’’ন্তি ইমস্মিং পাঠে ৱুত্তনযেন উপাদাৰূপম্পি কুসলে খন্ধে মহাভূতে চ পটিচ্চ উপ্পজ্জতীতি. কো পন সো নযোতি তং দস্সেতুং ‘‘মহাভূতে…পে… সন্ধাযাহা’’তি ৱুত্তং. তত্থ অত্থতো অযং নযো ৱুত্তোতি ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি ইমিনা অব্যাকতে খন্ধে মহাভূতে চ পটিচ্চ উপাদাৰূপানং উপ্পত্তিৱচনেন কুসলে খন্ধে মহাভূতে চ পটিচ্চ উপাদাৰূপানং উপ্পত্তি অত্থতো ৱুত্তো হোতীতি অত্থো.
৫৪. ৰূপেন ৱিনা পচ্চযুপ্পন্নং ন লব্ভতীতি এতেন যা পুচ্ছা অৰূপমিস্সকাৱসানা, তাপি ইধ ন গয্হন্তি, পগেৱ ৰূপাৱসানাতি দস্সেতি.
৫৭. তায সমানলক্খণাতি পঞ্চক্খন্ধপটিসন্ধিতায গব্ভসেয্যকপটিসন্ধিযা সমানলক্খণা. পৰিপুণ্ণধম্মানন্তি পৰিযত্তিৱিভাগানং পঞ্চক্খন্ধধম্মানং. এত্থাতি এতস্মিং সহজাতপচ্চযনিদ্দেসে.
চিত্তকম্মসমুট্ঠানৰূপন্তি চিত্তসমুট্ঠানৰূপং কম্মসমুট্ঠানৰূপঞ্চ. পুন আহাৰসমুট্ঠানন্তি এত্থ পুনগহণং উতুসমুট্ঠানাপেক্খং. ন হি তং পুব্বে বাহিৰগ্গহণেন অগ্গহিতং, আহাৰসমুট্ঠানং পন অগ্গহিতমেৱ, উতুসমুট্ঠানস্স কস্মা পুনগহণন্তি আহ ‘‘এতেহী’’তিআদি. তত্থাতি অসঞ্ঞসত্তেসু. তস্সাতি উতুসমুট্ঠানস্স. আদিম্হীতি বাহিৰআহাৰসমুট্ঠানউতুসমুট্ঠানঅসঞ্ঞসত্তৱসেন আগতৱাৰেহি পঠমৱাৰে. অৱিসেসৱচনন্তি বাহিৰাদিৱিসেসং অকত্ৱা ৱুত্তৱচনং, অৰূপম্পি পচ্চযং লভন্তং অত্থং হেতাদিকে পচ্চযে লভন্তং সহ সঙ্গণ্হিত্ৱাতি যোজনা. তস্সাতি, তত্থাতি চ পদদ্ৱযেন যথাৱুত্তং পঠমৱাৰমেৱ পচ্চামসতি. তংসমানগতিকন্তি চিত্তসমুট্ঠানগতিকং. ইধাপীতি ইমস্মিং সহজাতপচ্চযনিদ্দেসেপি. কম্মপচ্চযৱিভঙ্গে ৱিযাতি নানাক্খণিককম্মপচ্চযনিদ্দেসে ৱিয. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘তংসমুট্ঠানন্তি ইমিনা পটিসন্ধিক্খণে কটত্তাৰূপম্পি সঙ্গণ্হাতী’’তি. অযঞ্চ অত্থৱিসেসো এত্থ একংসেন ইচ্ছিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ন হি…পে… অত্থী’’তি আহ.
অৱিসেসেত্ৱাতি ‘‘উতুসমুট্ঠান’’ন্তিআদিনা ৱিসেসং অকত্ৱা. উপাদাৰূপন্তি ৱিসেসেত্ৱাৱ কস্মা পন ৱুত্তানীতি যোজনা. হেতুপচ্চযাদীসূতি আদি-সদ্দেন সহজাতপচ্চযাদিং সঙ্গণ্হাতি. সহাতি চিত্তসমুট্ঠানৰূপং কটত্তাৰূপন্তি এৱং একতো. ৱিসুন্তি চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং কটত্তাৰূপতো ৱিসেসেত্ৱা. তত্থ বাহিৰগ্গহণাদীহি ৱিযাতি যথা ‘‘বাহিৰং একং মহাভূত’’ন্তিআদীসু বাহিৰআহাৰসমুট্ঠানউতুসমুট্ঠানগ্গহণেহি মহাভূতানি ৱিসেসিতানি, এৱং এত্থ ‘‘মহাভূতে পটিচ্চা’’তি এতস্মিং নিদ্দেসে মহাভূতানং কেনচি ৱিসেসনেন অৱিসেসিতত্তা চিত্তসমুট্ঠানৰূপভাৱকটত্তাৰূপভাৱেহি ৱিসেসেত্ৱাৱ ৱুত্তানীতি যোজনা.
ইদানি অঞ্ঞেনপি কাৰণেন তেসং ৱিসেসিতব্বতং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ন কোচি পচ্চযোতি ইদং পট্ঠানে আগতনিযামেন ৰূপং উপনিস্সযপচ্চযং ন লভতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘হেতাদীসূ’’তি. তদৱিনাভাৱতো পন তস্স চিত্তকম্মানং কাৰণভাৱো ৱেদিতব্বো, যতো ইদ্ধিচিত্তনিব্বত্তানি কম্মপচ্চযানি চাতি ৱুত্তানি. ননু চিত্তং আহাৰউতুসমুট্ঠানানং পচ্চযো হোতীতি? সচ্চং হোতি, সো পন উপত্থম্ভকত্তেন, ন জনকত্তেনাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘আহাৰ…পে… জনক’’ন্তি. কিং পন তেসং জনকন্তি আহ ‘‘মহাভূতানেৱ…পে… জনকানী’’তি. চিত্তেন কম্মুনা চ ৱিনা অভাৱে যথাক্কমং চিত্তকম্মসমুট্ঠানউপাদাৰূপানন্তি অত্থো. চিত্তসমুট্ঠানৰূপকটত্তাৰূপভূতানেৱাতি চিত্তকম্মসমুট্ঠানমহাভূতনিব্বত্তানেৱ মহাভূতানং তেসং আসন্নকাৰণত্তা. অঞ্ঞানীতি উতুআহাৰসমুট্ঠানানি উপাদাৰূপানি ৱদতি. ৱিসেসনং কতং ‘‘চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি. সমানজাতিকেন ৰূপেন উতুনা আহাৰেন চাতি অত্থো. পাকটৱিসেসনানেৱাতি ইদং যেহি মহাভূতেহি তানি নিব্বত্তানি, তেসং ‘‘আহাৰসমুট্ঠানং উতুসমুট্ঠান’’ন্তি ৱিসেসিতত্তা ৱুত্তং. ন ৱিসেসনং অৰহন্তি ন ৱিসেসিতব্বানি কাৰণৱিসেসনেনেৱ ৱিসেসস্স সিদ্ধত্তা, ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপ’’ন্ত্ৱেৱ ৱত্তব্বন্তি অত্থো. এতানি পন চিত্তজকম্মজৰূপানি.
সৱিসেসেনাতি যেন ৱিসেসেন ৱিসেসিতা, তং দস্সেন্তো চিত্তং সন্ধাযাহ ‘‘সহজাতাদিপচ্চযভাৱতো’’তি, ইতৰং পন সন্ধায ‘‘মূলকাৰণভাৱতো’’তি, কম্মূপনিস্সযপচ্চযভাৱতোতি অত্থো. ইতৰানীতি আহাৰউতুসমুট্ঠানানিপি উপাদাৰূপানি. মহাভূতৱিসেসনেনেৱ ৱিসেসিতানীতি ‘‘আহাৰসমুট্ঠানং একং মহাভূতং পটিচ্চ উতুসমুট্ঠানং একং মহাভূতং পটিচ্চা’’তি মহাভূতৱিসেসনেনেৱ জনকপচ্চযেন আহাৰেন উতুনা চ ৱিসেসিতানি. ইধাতি ‘‘চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি ইমস্মিং ৱচনে. এত্থ হি উপাদাৰূপানং চিত্তকম্মসমুট্ঠানতাৱচনেন তংনিস্সযানম্পি তব্ভাৱো পকাসিতোতি. অঞ্ঞতৰৱিসেসনং উভযৱিসেসনং হোতি উভযেসং অৱিনিব্ভোগেন পৱত্তনতো.
৫৮. পুব্বেতি হেতুপচ্চযাদীসু. ৱিসুং পচ্চযভাৱেনাতি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা কটত্তা চ ৰূপ’’ন্তিআদিনা ৱত্থুস্স ৱিসুং পচ্চযভাৱেন. এত্থ চ ৱিসুংযেৱ পচ্চযভাৱেন দস্সিতানীতি ন সক্কা ৱত্তুং, ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থু, ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি পচ্চযুপ্পন্নভাৱো ৱিয খন্ধানং একতোপি পচ্চযভাৱো দস্সিতো. তেনেৱ হি তস্মিং অত্থে অত্তনো অৰুচিং ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘ইমিনা অধিপ্পাযেনাহা’’তি. যো পনত্থো অত্তনো ৰুচ্চতি, তং দস্সেতুং ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থূতি ইদং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. খন্ধানং পচ্চযভূতানং পটিচ্চট্ঠফৰণতাদস্সনং, ৱত্থুস্স পচ্চযভূতস্স পটিচ্চট্ঠফৰণতাদস্সনং, ন খন্ধানন্তি সম্বন্ধো. ইধেৱাতি ইমস্মিং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে এৱ. হেতুপচ্চযাদীসুপি অযমেৱ নযো, তত্থ হি পটিচ্চট্ঠফৰণস্স সমানতা. দস্সিতায পটিচ্চট্ঠদ্ৱযফৰণতায. খন্ধৱত্থূনঞ্চ দস্সিতাযেৱাতি খন্ধৱত্থূনঞ্চ একতো পটিচ্চট্ঠফৰণতা দস্সিতাযেৱ.
এৱমাদীতি আদি-সদ্দেন ‘‘অকুসলং ধম্মং পটিচ্চা’’তি এৱমাদি সঙ্গয্হতি. ননু ভৱিতব্বন্তি যোজনা. হেতুপচ্চযাদীহি ৱিযাতি সদিসূদাহৰণন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. যং ‘‘একং, তযো, দ্ৱে চ খন্ধে পটিচ্চা’’তি ৱুত্তং পচ্চযজাতন্তি অত্থো. পচ্চযট্ঠো হি পটিচ্চট্ঠো. তেনাহ ‘‘তে হেতুপচ্চযভূতা এৱ ন হোন্তী’’তি. এতেন ন পটিচ্চট্ঠফৰণকস্স একন্তিকো হেতুআদিপচ্চযভাৱোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘এস নযো আৰম্মণপচ্চযাদীসূ’’তি. ন হি আৰম্মণপচ্চযভূতো ধম্মো পটিচ্চট্ঠং ফৰতি. ৱুত্তঞ্চ ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি আৰম্মণপচ্চযা’’তি.
পচ্চযন্তৰেনপি উপকাৰকতামত্তম্পি গহেত্ৱা পটিচ্চৱাৰে ৱাৰন্তৰে চ হেতুআদিপচ্চযা দস্সিতাতি উপচযেন যথাৱুত্তং ৱিভাৱেন্তো ‘‘পচ্চযৱাৰে চা’’তিআদিমাহ. তংপচ্চযাতি ৱত্থুপচ্চযা, যথাৰহং পচ্চযভূতং ৱত্থুং লভিত্ৱাতি অত্থো. তেতি কুসলে খন্ধে পটিচ্চ. তেসন্তি মহাভূতানং খন্ধানং. পচ্চযভাৱাভাৱতোতি ইদং খন্ধানং হেতুসহজাতাদিপচ্চযভাৱস্স মহাভূতেসু দিট্ঠত্তা ৱুত্তং. যদি এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযাপি তে তেসং ভৱেয্যুন্তি পৰস্স আসঙ্কনিৰাসঙ্কং কৰোন্তো ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞসদ্দো হী’’তিআদিমাহ. নিৰপেক্খোতি অঞ্ঞনিৰপেক্খো. ন হি হেতুধম্মো ধম্মন্তৰাপেক্খো হুত্ৱা হেতুপচ্চযো হোতি, সদ্দসীসেনেত্থ অত্থো ৱুত্তো. অঞ্ঞতৰাপেক্খোতি অত্তনা সহকাৰিকাৰণভূতং, ইতৰং ৱা যং কিঞ্চি অঞ্ঞতৰং অপেক্খতীতি অঞ্ঞতৰাপেক্খো. যথাৱুত্তেতৰেতৰাপেক্খোতি অৰূপক্খন্ধাদিভেদং পাড়িযং ৱুত্তপ্পকাৰং ইতৰেতৰং মিথু পচ্চযভূতং অপেক্খতীতি ইতৰেতৰাপেক্খো. পচ্চযপচ্চযুপ্পন্না চ খন্ধা মহাভূতা ইধ যথাৱুত্তা ভৱেয্যুন্তি কস্মা ৱুত্তং. ন হি খন্ধা মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৱেন ৱুত্তা, অথ খন্ধা চ মহাভূতা চাতি ৱিসুং ৱিসুং গয্হেয্যুং, এৱং সতি ‘‘মহাভূতা খন্ধানং ন কোচি পচ্চযো’’তি ন ৱত্তব্বং.
যস্স সযং পচ্চযো, ততো তেন তন্নিস্সিতেন ৱাতি যস্স ধম্মস্স সযং অত্তনা পচ্চযো হোতি, ততো ধম্মতো সযং উপ্পজ্জমানং কথং তেন ধম্মেন তন্নিস্সিতেন ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন এৱংভূতং তং ধম্মজাতং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা উপ্পজ্জতীতি ৱত্তব্বতং অৰহতীতি ৱুত্তমেৱত্থং উদাহৰণেন ৱিভাৱেতি ‘‘যথা’’তিআদিনা. তত্থ ‘‘খন্ধে পটিচ্চ খন্ধা’’তি ইদং ‘‘তেন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন উপ্পজ্জমান’’ন্তি ইমস্স উদাহৰণং, ‘‘ৱত্থুং পচ্চযা খন্ধা’’তি ইদং পন ‘‘তন্নিস্সিতেন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন উপ্পজ্জমান’’ন্তি এতস্স. তস্মাতি ৱুত্তমেৱ অত্থং কাৰণভাৱেন পচ্চামসতি. অত্তনো পচ্চযস্স পচ্চযত্তাভাৱতোতি অত্তনো পচ্চযভূতস্স অৰূপক্খন্ধস্স পচ্চযভাৱাভাৱতো. ন হি মহাভূতা যতো খন্ধতো উপ্পন্না, তেসং পচ্চযা হোন্তি. তদপেক্খত্তাতি ইতৰেতৰপচ্চযভাৱাপেক্খত্তা. খন্ধে পটিচ্চ পচ্চযা চাতি পটিচ্চৱাৰে ৱুত্তনিযামেনেৱ খন্ধে পটিচ্চ, পচ্চযৱাৰে ৱুত্তনিযামেন খন্ধে পচ্চযা চ. নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা চ ৱুত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতো অঞ্ঞস্মা নিস্সযপচ্চযাদিতো মহাভূতানং উপ্পত্তি ৱুত্তা চাতি অত্থো. ৱত্থুং পচ্চযা উপ্পজ্জমানাতি ৱত্থুং পুৰেজাতপচ্চযং কত্ৱা উপ্পজ্জমানা. তন্নিস্সিতেন চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেনাতি তং ৱত্থুং নিস্সিতেন খন্ধেন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভূতেন উপ্পজ্জন্তি, তস্মা যথাৱুত্তেন কাৰণেন ৱত্থুং পচ্চযা…পে… ৱুত্তা, ইমিনা পৰিযাযেন পন উজুকং পৱত্তিযং ৱত্থুস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৱোতি অত্থো.
৫৯. সা ন গহিতাতি যা ‘‘চক্খাযতনং নিস্সাযা’’তিআদিনা চক্খাযতনাদীনং নিস্সযপচ্চযতা ৱুত্তা, সা ইধ পটিচ্চৱাৰে ন ৱুত্তাতি অত্থো সহজাতত্থো পটিচ্চত্থোতি কত্ৱা. তেনাহ ‘‘চক্খাযতনাদীনি…পে… অধিপ্পাযো’’তি. যেসং পন অৰূপক্খন্ধমহাভূতনামৰূপচিত্তচেতসিকমহাভূতৰূপিধম্মানং ৱসেন ছধা নিস্সযপচ্চযো ইচ্ছিতো, তেসং ৱসেন ইধ ৱিভত্তো এৱ. কথং ৰূপিৱসেন ৱিভত্তোতি চে? ‘‘ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি হদযৱত্থুৱসেন সৰূপতো দস্সিতো এৱ. ইতৰেসম্পি ৱসেন ‘‘অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি নিস্সযপচ্চযা’’তি এত্থ দস্সিতো. যথা হি ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি আৰম্মণপচ্চযা’’তিআদীসু ৰূপাযতনাদীনং অসতিপি পটিচ্চট্ঠফৰণে আৰম্মণপচ্চযভাৱো দস্সিতো হোতি, এৱমিধাপি চক্খাযতনাদীনং নিস্সযপচ্চযভাৱো দস্সিতো হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘নিস্সয…পে… ন গহিতানী’’তি.
৬০. দ্ৱীসু উপনিস্সযেসূতি অনন্তৰপকতূপনিস্সযেসু. কুসলাপি পন মহগ্গতাতি পি-সদ্দেন অব্যাকতে মহগ্গতে আকড্ঢতি ‘‘কুসলাপি মহগ্গতা আৰম্মণূপনিস্সযং ন লভন্তি, পগেৱ অব্যাকতা’’তি. কদাচি ন লভন্তি, যদা গৰুং কত্ৱা ন পৱত্তন্তীতি অত্থো.
৬১. অঞ্ঞত্থ হেতুপচ্চযাদীসু. পচ্চযং অনিদ্দিসিত্ৱাতি পচ্চযং ধম্মং সৰূপতো অনিদ্দিসিত্ৱা. ন হি হেতুপচ্চযনিদ্দেসাদীসু অলোভাদিকুসলাদিসৰূপৱিসেসতো হেতুআদিধম্মা দস্সিতা. কুসলাদীসূতি ইদং অলোভাদিৱিসেসনং. তেন যথা অলোভাদীসু অযমেৱ পচ্চযোতি নিযমো নত্থি, এৱং তব্বিসেসেসু কুসলাদীসূতি দস্সেতি. ইধ পন পুৰেজাতপচ্চযে. ৱত্থুনৱত্থুধম্মেসূতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. পুৰেজাতপচ্চযা উপ্পজ্জমানানন্তি ইমিনা পটিসন্ধিক্খণে, আৰুপ্পে উপ্পজ্জমানে চ খন্ধে নিৱত্তেতি. কস্মা পনেত্থ ৱত্থুপুৰেজাতমেৱ গহিতং, ন আৰম্মণপুৰেজাতন্তি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘আৰম্মণপুৰেজাতম্পি হি ৱত্থুপুৰেজাতে অৱিজ্জমানে ন লব্ভতী’’তি. তস্সাতি পটিসন্ধিৱিপাকস্স. ন উদ্ধটোতি ৱুত্তমেৱত্থং পাকটং কাতুং ‘‘নেৱৱিপাক…পে… তীণীতি ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. অলাভতোতি যদি লব্ভেয্য, ‘‘চত্তাৰী’’তি ৱত্তব্বং সিযাতি দস্সেতি. তত্থাতি ৱিপাকত্তিকে. তীণীতি ‘‘ৱিপাকং ধম্মং পটিচ্চ ৱিপাকো ধম্মো উপ্পজ্জতি পুৰেজাতপচ্চযা, ৱিপাকধম্মধম্মং, নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মং পটিচ্চা’’তি ইমানি তীণি.
৬৩. তদুপাদাৰূপানন্তি তে মহাভূতে নিস্সায পৱত্তউপাদাৰূপানং. ৱদতীতি একক্খণিকনানাক্খণিককম্মপচ্চযং ৱদতি অৱিনিব্ভোগৱসেন পৱত্তমানানং তেসং পচ্চযেন ৱিসেসাভাৱতো. পৱত্তিযং কটত্তাৰূপানন্তি ৱিসেসনং পটিসন্ধিক্খণে কটত্তাৰূপানং একক্খণিকস্সপি কম্মপচ্চযস্স ইচ্ছিতত্তা. তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং ‘‘তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতান’’ন্তি দুৱিধোপি কম্মপচ্চযো ৱুত্তো.
৬৪. যং যং পটিসন্ধিযং লব্ভতীতি চক্খুন্দ্ৰিযাদীসু যং যং ইন্দ্ৰিযৰূপং পটিসন্ধিযং লব্ভতি, তস্স তস্স ৱসেন ইন্দ্ৰিযৰূপঞ্চ ৱত্থুৰূপঞ্চ ‘‘কটত্তাৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং.
৬৯. কেসঞ্চীতি পঞ্চৱোকাৰে পটিসন্ধিক্খন্ধাদীনং. তেসঞ্হি ৱত্থু নিযমতো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো হোতি. সমানৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি সদিসৱিপ্পযুত্তপচ্চযা. কুসলাকুসলা হি খন্ধা একচ্চে চ অব্যাকতা যস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তি, ন সযং ততো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযং লভন্তি চিত্তসমুট্ঠানানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাভাৱতো ৱত্থুনাৱ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন উপ্পজ্জনতো. একচ্চে পন অব্যাকতা যস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তি, সযম্পি ততো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযং লভন্তি যথা পটিসন্ধিক্খণে ৱত্থুক্খন্ধা. তেন ৱুত্তং ‘‘কেসঞ্চি খন্ধা…পে… নানাৱিপ্পযুত্তপচ্চযাপী’’তি. পচ্চযং পচ্চযং কৰোতীতি পচ্চযধম্মং ৱত্থুং খন্ধে চ অত্তনো পচ্চযভূতং কৰোতি, যথাৱুত্তং পচ্চযধম্মং পচ্চযং কত্ৱা পৱত্ততীতি অত্থো. তংকিৰিযাকৰণতোতি ৱিপ্পযুত্তপচ্চযকিচ্চকৰণতো. পটিচ্চ উপ্পত্তি নত্থীতি পটিচ্চট্ঠফৰণং নত্থি সহজাতট্ঠো পটিচ্চট্ঠোতি কত্ৱা. ‘‘পটিচ্চ উপ্পজ্জন্তী’’তি এত্তকমেৱাহ, কিং পটিচ্চ? খন্ধেতি পাকটোযমত্থোতি. তেনাহ ‘‘কিং পন পটিচ্চা’’তিআদি. পচ্চাসত্তিঞাযেন অনন্তৰস্স ৱিধি পটিসেধো ৱা হোতীতি গণ্হেয্যাতি তং নিৱাৰেতুং ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘অনন্তৰত্তা…পে… ৱুত্তং হোতী’’তি আহ.
৭১-৭২. সঙ্খিপিত্ৱা দস্সিতানং ৱসেনেতং ৱুত্তন্তি সঙ্খিপিত্ৱা দস্সিতানং পচ্চযানং ৱসেন এতং ‘‘ইমে তেৱীসতি পচ্চযা’’তিআদিৱচনং ৱাচনামগ্গং দস্সেন্তেহিপি পাড়িযং ৱুত্তন্তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. একেনপীতি কুসলাদীসু চ পদেসু একেনপি পদেন, তস্মিং তস্মিং ৱা পচ্চযনিদ্দেসে ৱাক্যসঙ্খাতেন একেনপি পদেন. তযো পচ্চযাতি হেতুআৰম্মণাধিপতিপচ্চযা. তে চত্তাৰো পচ্ছাজাতঞ্চ ৱজ্জেত্ৱাতি এত্থ যথাৱুত্তে চত্তাৰো পচ্চযে ৱিত্থাৰিতত্তা ‘‘ৱজ্জেত্ৱা’’তি ৱুত্তং, পচ্ছাজাতং পন সব্বেন সব্বং অগ্গহিতত্তা. এত্তকা হি একূনৱীসতি পচ্চযা যথাৱুত্তে পচ্চযে ৱজ্জেত্ৱা অৱসিট্ঠা. যে পনাতি পদকাৰকে ৱদতি. সঙ্খিপিত্ৱাতি পদস্স ‘‘পাড়িযং ৱিত্থাৰিতং অৱিত্থাৰিতঞ্চ সব্বং সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্ত’’ন্তি অত্থং ৱদন্তি. ‘‘তেৱীসতি পচ্চযা’’তি পাঠেন ভৱিতব্বং ‘‘সব্বং সঙ্গহেত্ৱা’’তি ৱুত্তত্তা. পচ্ছাজাতপচ্চযোযেৱ হি ৱজ্জেতব্বোতি. এৱং ৱাদন্তৰে ৱত্তব্বং ৱত্ৱা ইদানি পাড়িযা অৱিপৰীতং অত্থং দস্সেতুং ‘‘আদিম্হি পনা’’তিআদি ৱুত্তং.
ৱিভঙ্গৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
(২) সঙ্খ্যাৱাৰৱণ্ণনা
৭৩. যথা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে ৱিসেসো ৱিভঙ্গে অত্থীতি ইদং হেতুপচ্চযাদিৱিভঙ্গতো ৱিসেসভাৱসামঞ্ঞেন ৱুত্তং. ন হি যাদিসো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৱিভঙ্গে ৱিসেসো, তাদিসো পুৰেজাতপচ্চযৱিভঙ্গে. তথা হি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে পটিসন্ধি লব্ভতি, ন পুৰেজাতপচ্চযে. ‘‘ৱিপাকাব্যাকতং একং খন্ধং পটিচ্চা’’তিআদিকে ৱিভঙ্গেতি ইমিনা যস্মিং পচ্চযে ৱিপাকাব্যাকতং উদ্ধটং, তং নিদস্সনৱসেন দস্সেতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা হেতুপচ্চযাদীসু ‘‘ৱিপাকাব্যাকতং একং খন্ধং পটিচ্চা’’তিআদিনা ৱিভঙ্গে ৱিপাকাব্যাকতং উদ্ধটং অত্থি, এৱং ৱিপাকাব্যাকতাভাৱং আসেৱনপচ্চযে ৱিসেসং দস্সেতীতি.
৭৪. এতস্মিং অনুলোমেতি ইমস্মিং পটিচ্চৱাৰে পচ্চযানুলোমে. সুদ্ধিকনযেতি পঠমে নযে. দস্সিতগণনতোতি ‘‘নৱ, তীণি, এক’’ন্তি এৱং সঙ্খেপতো দস্সিতগণনতো. ততো পৰেসু নযেসূতি ততো পঠমনযতো পৰেসু দুতিযাদিনযেসু. অঞ্ঞিস্সাতি নৱাদিভেদতো অঞ্ঞিস্সা গণনায. অবহুগণনেন যুত্তস্স বহুগণনস্স পচ্চযস্স, তেন অবহুগণনেন. সমানগণনতা চাতি চ-সদ্দো ব্যতিৰেকো. তেন পচ্চনীযতো অনুলোমে যো ৱিসেসো ৱুচ্চতি, তং জোতেতি. তেনাহ ‘‘অনুলোমেযেৱ দট্ঠব্বা’’তি. অনুলোমেযেৱাতি অৱধাৰণেন নিৱত্তিতং দস্সেতুং ‘‘পচ্চনীযে…পে… ৱক্খতী’’তি ৱুত্তং.
৭৬-৭৯. তে পন তেৰসমূলকাদিকে নযে সাসেৱনসৱিপাকেসু দ্ৱীসু দ্ৱাৱীসতিমূলকেসু সাসেৱনমেৱ গহেত্ৱা ইতৰং পজহন্তো আহ ‘‘পচ্ছাজাতৱিপাকানং পৰিহীনত্তা’’তি. ৱিৰোধাভাৱে সতীতি ইদং ‘‘সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্যা’’তিআদীসু ৱিয পৰিকপ্পৱচনং সন্ধায ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘পুচ্ছায দস্সিতনযেনা’’তি. তস্স চ তেৱীসতিমূলকস্স. নামন্তি তেৱীসতিমূলকন্তি নামং. দ্ৱাৱীসতি…পে… ৱুত্তন্তি এতেন দ্ৱাৱীসতিমূলকোৱ পৰমত্থতো লব্ভতি, ন তেৱীসতিমূলকোতি দস্সেতি.
অঞ্ঞপদানীতি হেতুঅধিপতিপদাদীনি. সুদ্ধিকনযোতি পঠমনযো, যং অট্ঠকথাযং ‘‘একমূল’’ন্তি ৱুত্তং. আৰম্মণমূলকাদীসু ন লব্ভতীতি দুমূলকাদীসু তং ন যোজীযতি. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমং সোধেত্ৱা এৱ হি অভিধম্মপাড়ি পৱত্তা, তস্মা ‘‘আৰম্মণে…পে… পঞ্হা’’তি ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. তত্থাতি ‘‘তীণিযেৱ পঞ্হা’’তি পাঠে. ‘‘ৱত্তু অধিপ্পাযানুৱিধাযী সদ্দপ্পযোগো’’তি কত্ৱা অধিপ্পাযং ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘ততো উদ্ধং গণনং নিৱাৰেতি, ন অধো পটিক্খিপতী’’তি. গণনায উপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তিভাৱতো হেট্ঠাগণনং অমুঞ্চিত্ৱাৱ উপৰিগণনা সম্ভৱতীতি আহ ‘‘তীসু একস্স অন্তোগধতায চ ‘তীণিযেৱা’তি ৱুত্ত’’ন্তি. অত্তনো ৱচনন্তি ‘‘তত্ৰিদং লক্খণ’’ন্তিআদিনা ৱুত্তং অত্তনো ৱচনং.
৮০-৮৫. অৱিগতা…পে… ৱুত্তেপি ৱিপল্লাসযোজনং অকত্ৱাতি অধিপ্পাযো. সা দস্সিতা হোতীতি সা ৱিপল্লাসযোজনং অকত্ৱা দস্সিযমানা যদিপি দস্সিতা হোতি, ন এৱং আৱিকৰণৱসেন দস্সিতা হোতি তাদিসস্স লিঙ্গনস্স অভাৱতো যথা ৱিপল্লাসযোজনাযন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ৱিপল্লাস…পে… হোতী’’তি. এৱমেৱ অধিপ্পাযো যোজেতব্বোতি ‘‘যে…পে… তং দস্সেতু’’ন্তি এত্থ ‘‘যদিপি অৱিগতানন্তৰ’’ন্তিআদিনা যথা অধিপ্পাযো যোজিতো, এৱমেৱ ‘‘তেনেতং আৱিকৰোতী’’তি এত্থাপি অধিপ্পাযো যোজেতব্বো. কিং ৱুত্তং হোতি? যথা তত্থ ‘‘ঊনতৰগণনেহি সমানগণনেহি চ সদ্ধিং সংসন্দনে ঊনতৰা সমানা চ গণনা হোতী’’তি অযমত্থো ঞাপনৱসেন দস্সিতো, এৱমিধাপীতি. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘আৰম্মণপচ্চযো যেন যেন বহুতৰগণনেন ৱা সমানগণনেন ৱা পচ্চযেন সদ্ধিং তিকদুকাদিভেদং গচ্ছতি, সব্বত্থ তীণেৱ পঞ্হৱিস্সজ্জনানি ৱেদিতব্বানী’’তি. ন কেৱলমত্থৱিসেসাৱিকৰণত্থমেৱেত্থ তথা যোজনা কতা, অথ খো দেসনাক্কমোযেৱ সোতি দস্সেতুং ‘‘পচ্চনীযাদীসুপি পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ মূলপদন্তি আৰম্মণপচ্চযাদিকং তস্মিং তস্মিং নযে মূলভূতং পদং. তত্থাতি পচ্চনীযাদীসু. এতং লক্খণন্তি ‘‘তত্ৰিদং লক্খণ’’ন্তিআদিনা ৱুত্তলক্খণং. তস্মাতি যস্মা পুব্বেনাপৰং পাড়ি এৱমেৱ পৱত্তা, তস্মা এৱ. তেন মূলপদং আদিম্হিযেৱ ঠপেত্ৱা দেসনা ঞাযাগতাতি দস্সেতি. যদি এৱং লিঙ্গনেন অত্থৱিসেসাৱিকৰণং কথন্তি আহ ‘‘ন চ ৱিঞ্ঞাতে অত্থে ৱচনেন লিঙ্গেন চ পযোজনং অত্থী’’তি.
পচ্চযানুলোমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পটিচ্চৱাৰো
পচ্চযপচ্চনীযৱণ্ণনা
৮৬-৮৭. ৰূপসমুট্ঠাপকৱসেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি ইদং অট্ঠকথাৱচনং অনন্তৰং ‘‘চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপ’’ন্তি পাড়িযং আগতত্তা ৱুত্তং, পঞ্চৱিঞ্ঞাণানং পন অহেতুকপটিসন্ধিচিত্তানঞ্চ ৱসেন যোজনা সম্ভৱতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সব্বসঙ্গাহিকৱসেন পনেতং ন ন সক্কা যোজেতু’’ন্তি.
৯৩. সহজাতপুৰেজাতপচ্চযাতি ইদং পচ্চযেন পচ্চযধম্মোপলক্খণন্তি দস্সেতুং ‘‘সহজাতা চ হেতুআদযো…পে… অত্থো দট্ঠব্বো’’তি ৱত্ৱা ‘‘ন হী’’তিআদিনা তমেৱত্থং সমত্থেতি.
৯৪-৯৭. সো পচ্চযোতি সো পটিচ্চট্ঠফৰণকো পচ্চযো.
৯৯-১০২. চিত্তসমুট্ঠানাদযোতি আদি-সদ্দেন বাহিৰৰূপআহাৰসমুট্ঠানাদযো ৰূপকোট্ঠাসা সঙ্গয্হন্তি. তস্সাতি মগ্গপচ্চযং লভন্তস্স ৰূপস্স. এৱমেৱ পনাতি ইমিনা যথা নমগ্গপচ্চযে ৱুত্তং, এৱমেৱ নহেতুপচ্চযাদীসু যং হেতুপচ্চযং লভতি, তস্স পৰিহীনত্তাতি ইমমত্থং উপসংহৰতি. তেনাহ ‘‘একচ্চৰূপস্স পচ্চযুপ্পন্নতা দট্ঠব্বা’’তি.
১০৭-১৩০. সব্বত্থাতি পন্নৰসমূলকাদীসু সব্বেসু নযেসু. কামং সুদ্ধিকনযাদীসু ৱিসদিসৱিস্সজ্জনা, ইধাধিপ্পেতত্থং পন দস্সেতুং ‘‘একেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. ইধাতি এতেসু নাহাৰমূলকাদিনযেসু. গণনাযেৱ ন সৰূপদস্সনন্তি সুদ্ধিকনযে ৱিয গণনায এৱ ন সৰূপদস্সনং অধিপ্পেতন্তি অত্থো.
পচ্চযপচ্চনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চযানুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা
১৩১-১৮৯. তিণ্ণন্তি হেতু অধিপতি মগ্গোতি ইমেসং তিণ্ণং পচ্চযানং. সাধাৰণানন্তি যে তেসং তিণ্ণং সাধাৰণা পচ্চযা পচ্চনীকতো ন লব্ভন্তি, যস্মা তেসং সঙ্গণ্হনৱসেন ৱুত্তং, তস্মা. মগ্গপচ্চযেতি মগ্গপচ্চযে অনুলোমতো ঠিতে. ইতৰেহীতি হেতুঅধিপতিপচ্চযেহি. সাধাৰণা সত্তেৱাতি মগ্গপচ্চযৱজ্জে সত্তেৱ. হেতুপচ্চযোপি পচ্চনীযতো ন লব্ভতীতি হেতুৰহিতেসু অধিপতিনো অভাৱা. সো পনাতি হেতুপচ্চযো অসাধাৰণোতি কত্ৱা ন ৱুত্তো সাধাৰণানং অলব্ভমানানং ৱুচ্চমানত্তা. ন হি হেতুপচ্চযো মগ্গপচ্চযস্স সাধাৰণো. যেহীতি যেহি পচ্চযেহি. তেতি অনন্তৰপচ্চযাদযো. একন্তিকত্তাতি অৱিনাভাৱতো. অৰূপট্ঠানিকাতি অৰূপপচ্চযা অৰূপধম্মানংযেৱ পচ্চযভূতা অনন্তৰপচ্চযাদযো. তেনাতি ‘‘একন্তিকানং অৰূপট্ঠানিকা’’তি ইধাধিপ্পেতত্তা. তেহীতি পুৰেজাতাসেৱনপচ্চযেহি. তেসং ৱসেনাতি তেসং ঊনতৰগণনানং এককাদীনং ৱসেন. তস্স তস্সাতি পচ্চনীযতো যোজিতস্স তস্স তস্স দুকাদিকস্স বহুগণনস্স. গণনাতি ঊনতৰগণনা. অনুলোমতো ঠিতস্সপীতি পি-সদ্দেন অনুলোমতো ঠিতো ৱা হোতু পচ্চনীযতো যোজিতো ৱা, ঊনতৰগণনায সমানন্তি দস্সেতি. নযিদং লক্খণং একন্তিকন্তি ইমিনা যথাৱুত্তলক্খণং যেভুয্যৱসেন ৱুত্তন্তি দস্সেতি.
পচ্চযানুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চযপচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা
১৯০. সব্বেসুপীতি পচ্ছাজাতং ঠপেত্ৱা সব্বেসুপি পচ্চযেসু. সো হি অনুলোমতো অলব্ভমানভাৱেন গহিতো ‘‘সব্বেসূ’’তি এত্থ সঙ্গহং ন লভতি. অৰূপাৱচৰৱিপাকস্স আৰুপ্পে উপ্পন্নলোকুত্তৰৱিপাকস্স চ পুৰেজাতাসেৱনানং অলব্ভনতোতি ‘‘কিঞ্চি নিদস্সনৱসেন দস্সেন্তো’’তি আহ.
অৱসেসানং লাভমত্তন্তি অৱসেসানং একচ্চানং লাভং. তেনাহ ‘‘ন সব্বেসং অৱসেসানং লাভ’’ন্তি. পচ্ছাজাতে পসঙ্গো নত্থীতি পচ্ছাজাতো অনুলোমতো তিট্ঠতীতি অযং পসঙ্গো এৱ নত্থি. পুৰেজা…পে… লব্ভতীতি ইমিনা ৱিপ্পযুত্তে পচ্চনীযতো ঠিতে পুৰেজাতো লব্ভতীতি অযম্পি অত্থতো আপন্নো হোতীতি তং নিদ্ধাৰেত্ৱা তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং দস্সেতুং ‘‘পুৰেজাতো পন ৱিপ্পযুত্তে পচ্চনীযতো ঠিতে অনুলোমতো লব্ভতীতি ইদম্পী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘অৱসেসা সব্বেপীতি অত্থে গয্হমানে আপজ্জেয্যা’’তি ইদং তস্সা অত্থাপত্তিযা সব্ভাৱদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং, অত্থো পন তাদিসো ন উপলব্ভতীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘যম্পি কেচী’’তিআদি.
তত্থ কেচীতি পদকাৰে সন্ধাযাহ. তে হি ‘‘অৰূপধাতুযা চৱিত্ৱা কামধাতুং উপপজ্জন্তস্স গতিনিমিত্তং আৰম্মণপুৰেজাতং হোতীতি ঞাপেতুং ‘নৱিপ্পযুত্তপচ্চযা পুৰেজাতে’তি অযমত্থো নিদ্ধাৰিতো’’তি ৱদন্তি, তং ন যুজ্জতি আৰুপ্পে ৰূপং আৰব্ভ চিত্তুপ্পাদস্স অসম্ভৱতো. তথা হেকে অসঞ্ঞভৱানন্তৰস্স ৱিয আৰুপ্পানন্তৰস্স কামাৱচৰপটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স পুৰিমানুপট্ঠিতাৰম্মণং ইচ্ছন্তি. তেনেৱাহ ‘‘তম্পি তেসং ৰুচিমত্তমেৱা’’তিআদি. যুজ্জমানকপচ্চযুপ্পন্নৱসেন ৱাতি যস্মিং যস্মিং পচ্চযে অনুলোমতো ঠিতে যং যং পচ্চযুপ্পন্নং ভৱিতুং যুজ্জতি, তস্স তস্স ৱসেনাতি অত্থো. ন ৱিচাৰিতং সুৱিঞ্ঞেয্যত্তাতি অধিপ্পাযো. নৱাতি আৰম্মণঅনন্তৰসমনন্তৰূপনিস্সযপুৰেজাতাসেৱনসম্পযুত্তনত্থিৱিগতপচ্চযা. তম্পি তেসং নৱন্নং পচ্চযানং অনুলোমতো অলব্ভমানতং.
১৯১-১৯৫. ন অঞ্ঞমঞ্ঞেন ঘটিতস্স মূলস্সাতি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চনীযতো ঠিতেন যোজিতস্স সত্তমস্স মূলস্স ৱিত্থাৰিতত্তা. সব্বং সদিসন্তি সব্বপাড়িগমনং সদিসং.
ইমস্মিং…পে… ৱেদিতব্বোতি এত্থ ইমস্মিং এত্থাতি দ্ৱে ভুম্মনিদ্দেসা. তেসু পঠমস্স ৱিসযো পচ্চনীযানুলোমেতি অট্ঠকথাযমেৱ দস্সিতোতি অদস্সিতস্স ৱিসযং দস্সেতুং ‘‘এতেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. পি-সদ্দেনাতি ‘‘ইমেসম্পী’’তি এত্থ পি-সদ্দেন. কিস্মিঞ্চি পচ্চযে. কম্মপচ্চযং লভন্তানিপি চক্খাদীনি ৱিপাকৱিঞ্ঞাণাদীনি চ ইন্দ্ৰিযং ন লভন্তীতি কত্ৱা ‘‘যেভুয্যেনা’’তি ৱুত্তং, কতিপযং ন লভতীতি ৱুত্তং হোতি. মগ্গপচ্চযন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. যথাৱুত্তানীতি পঞ্চৱোকাৰপৱত্তিঅসঞ্ঞভৱপৰিযাপন্নানি কটত্তাৰূপানেৱ ৱদতি, ন চিত্তসমুট্ঠানৰূপানীতি অধিপ্পাযো. যে ৰূপধম্মানং পচ্চযা হোন্তীতি যে হেতুঅধিপতিসহজাতাদিপচ্চযা ৰূপধম্মানং পচ্চযা হোন্তি, এতেযেৱ হেতুঅধিপতিআদিকে ছ পচ্চযে ন লভন্তি. এতেযেৱাতি ৱচনেন অঞ্ঞে কতিপযে লভন্তীতি সিদ্ধং হোতীতি তং দস্সেন্তো ‘‘পচ্ছাজাতা…পে… লভতী’’তি আহ. অযঞ্চ পচ্চযলাভো ন জনকৱসেন ৱেদিতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘লব্ভমানা…পে… দস্সন’’ন্তি ৱুত্তং. ধম্মৱসেনাতি পচ্চযুপ্পন্নধম্মৱসেন. ইন্দ্ৰিযন্তি ইন্দ্ৰিযপচ্চযং. যদি এৱন্তি কটত্তাৰূপং যং যং ন লভতি, তং তং যদি ৱত্তব্বং, এৱং সন্তে ৰূপধম্মেসু ভূতৰূপানিযেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযং লভন্তীতি আহ ‘‘উপাদাৰূপানি…পে… ৱত্তব্ব’’ন্তি. তং পন উপাদাৰূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযালাভৱচনং. অৰূপিন্দ্ৰিযালাভন্তি অৰূপীনং ইন্দ্ৰিযানং ৱসেন ইন্দ্ৰিযপচ্চযালাভং.
১৯৬-১৯৭. বহুগণনম্পি ঊনতৰগণনেন যোজিতং ঊনতৰগণমেৱ হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘যদিপি তিকাদীসু ‘হেতুযা পঞ্চা’তি ইদং নত্থী’’তি. অনুত্তানং দুৱিঞ্ঞেয্যতায গম্ভীৰং. যথা চ ভূতৰূপানি নাৰম্মণপচ্চযা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি, এৱং পটিসন্ধিক্খণে ৱত্থুৰূপন্তি আহ ‘‘ৱত্থুপি পন লভতী’’তি. যথা হেট্ঠা একমূলকং ‘‘দুমূলক’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং ইধাপি দুমূলকং ‘‘তিমূলক’’ন্তি ৱদন্তি.
২০৩-২৩৩. চেতনামত্তসঙ্গাহকেতি চেতনামত্তংযেৱ পচ্চযুপ্পন্নং গহেত্ৱা ঠিতে পঞ্হে. তত্থ হি ‘‘নকম্মপচ্চযা হেতুপচ্চযা’’তি ৱত্তুং সক্কা. এৱংপকাৰেতি ইদং ‘‘তীণীতিআদীসূ’’তি এত্থ আদি-সদ্দস্স অত্থৱচনন্তি দস্সেন্তো ‘‘আদি-সদ্দো হি পকাৰত্থোৱ হোতী’’তি আহ. ৰূপম্পি লব্ভতি চেতনামত্তমেৱ অসঙ্গণ্হনতো.
পচ্চযপচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পটিচ্চৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সহজাতৱাৰৱণ্ণনা
২৩৪-২৪২. সহজাতপচ্চযকৰণন্তি সহজাতং পচ্চযধম্মং পচ্চযং কত্ৱা পৱত্তি. সহজাতাযত্তভাৱগমনন্তি সহজাতে পচ্চযধম্মে আযত্তভাৱস্স গমনং পচ্চযুপ্পন্নস্স অত্তনা সহজাতপচ্চযাযত্তৱুত্তিতা. এত্থ চ সহজাতপচ্চযসঙ্খাতং সহজাতং কৰোতীতি সহজাতো, তথাপৱত্তো পচ্চযুপ্পন্নধম্মো. তত্থ পৱত্তমানো সহজাতসদ্দো যস্মা তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স অত্তনা সহজাতং পচ্চযধম্মং পচ্চযং কত্ৱা পৱত্তিং তদাযত্তভাৱূপগমনঞ্চ ৱদতীতি ৱুচ্চতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সহজাতসদ্দেন…পে… ৱুত্ত’’ন্তি. তস্স কৰণস্স গমনস্স ৱাতি তস্স যথাৱুত্তস্স সহজাতপচ্চযকৰণস্স সহজাতাযত্তভাৱূপগমনস্স ৱা. ‘‘কুসলং ধম্মং সহজাতো’’তি ইমস্স কুসলং ধম্মং সহজাতং তংসহভাৱিতঞ্চ পচ্চযং কত্ৱাতি অযমত্থোতি আহ ‘‘কুসলাদীনং কম্মভাৱতো’’তি. সহজাতপচ্চযসহভাৱীনং পচ্চযানং সঙ্গণ্হত্থঞ্হেত্থ ‘‘সহজাতাযত্তভাৱগমনং ৱা’’তি ৱুত্তং.
তংকম্মভাৱতোতি তেসং যথাৱুত্তপচ্চযকৰণতদাযত্তভাৱগমনানং কম্মভাৱতো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘কুসলং ধম্মং সহজাতোতি কুসলং ধম্মং পটিচ্চ তেন সহজাতো হুত্ৱা’’তি পটিচ্চসদ্দং আহৰিত্ৱা অত্থো ৱুত্তো, তং ‘‘পটিচ্চত্থো সহজাতত্থো’’তি কত্ৱা ৱুত্তং. সহজাতসদ্দযোগে কুসলং ধম্মন্তি উপযোগৱচনস্স যুত্তি ন ৱুত্তা, ‘‘তেন সহজাতো হুত্ৱা’’তি পন ৱুত্তত্তা কৰণত্থে উপযোগৱচনন্তি দস্সিতন্তি কেচি. নিস্সযৱাৰে পন কুসলং ধম্মং নিস্সযত্থেন পচ্চযং কত্ৱাতি ৱদন্তেন ইধাপি ‘‘কুসলং ধম্মং সহজাতত্থেন পচ্চযং কত্ৱা’’তি অযমত্থো ৱুত্তোযেৱ হোতি, পটিচ্চসদ্দাহৰণম্পি ইমমেৱত্থং ঞাপেতীতি দট্ঠব্বং. উপাদাৰূপং কিঞ্চি ভূতৰূপস্স অনুপালকং উপত্থম্ভকঞ্চ হোন্তম্পি সহজাতলক্খণেন ন হোতি, তস্মা পটিচ্চত্থং ন ফৰতীতি আহ ‘‘পটিচ্চাতি ইমিনা ৱচনেন দীপিতো পচ্চযো ন হোতী’’তি. নিদস্সনৱসেন ৱুত্তন্তি উদাহৰণৱসেন ৱুত্তং, ন অনৱসেসতোতি অত্থো. যথাৱুত্তোতি পটিচ্চত্থফৰণৱসেন ৱুত্তো. যথা চ উপাদাৰূপং ভূতৰূপস্স উপাদাৰূপস্স চ পচ্চযো ন হোতি, এৱং ঠপেত্ৱা ছ ৱত্থূনি সেসৰূপানি অৰূপধম্মানং পচ্চযো ন হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘ৱত্থুৱজ্জানি ৰূপানি চ অৰূপান’’ন্তি আহ.
সহজাতৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পচ্চযৱাৰৱণ্ণনা
২৪৩. পতি-সদ্দো পতিট্ঠত্থং দীপেতি ‘‘সাৰে পতিট্ঠিতো’’তিআদীসু, অয-সদ্দো গতিং দীপেতি ‘‘এতি এত্থাতি অযো’’তি.
ভূতুপাদাৰূপানি সহ সঙ্গণ্হিত্ৱা ৱুত্তং উপাদাৰূপানং ৱিয ভূতৰূপানি নিস্সযো হোতীতি কত্ৱা. যদি এৱং কস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘মহাভূতে নিস্সায চিত্তসমুট্ঠানং উপাদাৰূপ’’ন্তি উপাদাৰূপংযেৱ দস্সিতন্তি আহ ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদি.
২৫৫. পটিচ্চৱাৰে সহজাতেতি পটিচ্চৱাৰে সহজাতপচ্চযৱণ্ণনাযং, কম্মউতুজানন্তি কম্মজানং উতুজানঞ্চ ৱসেন অত্থো ৱুত্তোতি যোজনা. তথা হি তত্থ ৱুত্তং ‘‘দ্ৱিসন্ততিসমুট্ঠানভূতৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.৫৭). কম্মে চাতি কম্মে জনককম্মপচ্চযে গহিতে. একন্তানেকন্তকম্মজানন্তি একন্তেন কম্মজানং ন একন্তকম্মজানঞ্চ. তত্থ অসঞ্ঞভৱে একন্তকম্মজং নাম জীৱিতিন্দ্ৰিযং, ইতৰং উপাদাৰূপং ভূতৰূপঞ্চ ন একন্তকম্মজং, তদুভযম্পি তত্থ একজ্ঝং কত্ৱা ৱুত্তং, ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ কটত্তাৰূপ’’ন্তি ইদং পন কম্মসমুট্ঠানৱসেনেৱ ৱুত্তন্তি. সো নাধিপ্পেতোতি যো যথাদস্সিতো পটিচ্চৱাৰে সহজাতপচ্চযে অত্থো ৱুত্তো, সো ইধ ন অধিপ্পেতো. কস্মাতি চে, আহ ‘‘কটত্তা…পে… গহিতত্তা’’তি. তং পহাযাতি তং পটিচ্চৱাৰে ৱুত্তমত্থং পহায অগ্গহেত্ৱা. যথাগহিতস্সাতি ‘‘অসঞ্ঞ…পে… কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি পাড়িযং এৱ গহিতস্স. পটিচ্চ পচ্চযাতি ইদং দ্ৱিন্নং ৱাৰানং উপলক্খণং. পটিচ্চৱাৰে আগতনযেন মহাভূতে পটিচ্চ, পচ্চযৱাৰে আগতনযেন মহাভূতে পচ্চযা মহাভূতানং উপ্পত্তি ন নিৱাৰেতব্বা, তস্মা ‘‘উপাদাৰূপসঙ্খাতং কটত্তাৰূপ’’ন্তি এৱং উপাদাৰূপগ্গহণেন কটত্তাৰূপং অৱিসেসেত্ৱা উপাদাৰূপানং নিৱত্তেতব্বানং উতুচিত্তাহাৰসমুট্ঠানানং অত্থিতায কটত্তা…পে… ৱিসেসনং দট্ঠব্বন্তি এৱমেত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা.
২৮৬-২৮৭. একচ্চস্স ৰূপস্সাতি অহেতুকচিত্তসমুট্ঠানস্স. ইতো পৰেসুপি একচ্চৰূপগ্গহণে এসেৱ নযো. চক্খাদিধম্মৱসেনাতি চক্খাযতনাদিৰূপধম্মৱসেন. চিত্তসমুট্ঠানাদিকোট্ঠাসৱসেনাতি চিত্তজাদিৰূপধম্মভাগৱসেন. সব্বং লব্ভতীতি সতিপি ইমস্স নযস্স নহেতুমূলকত্তে নোনত্থিনোৱিগতেসু একন্তি গণনং সব্বং ৰূপং সব্বস্স ৰূপস্স ৱসেন গণনা লব্ভতি চতুসন্ততিৱসেন ৱত্তমানেসু পঞ্চৱীসতিযা ৰূপধম্মেসু ৱজ্জিতব্বস্স অভাৱা.
পচ্চযৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. নিস্সযৱাৰৱণ্ণনা
৩২৯-৩৩৭. নিস্সযপচ্চযভাৱন্তি নিস্সযৱাৰে ৱুত্তস্স সহজাতপুৰেজাতস্স চ নিস্সযট্ঠস্স ধম্মস্স পচ্চযভাৱং পচ্চযৱাৰেন নিযমেতুন্তি যোজনা. তথা পচ্চযৱাৰে ‘‘পচ্চযা’’তি ৱুত্তস্স পচ্চযধম্মস্স সহজাতপুৰেজাতভাৱং নিস্সযৱাৰেন নিযমেতুন্তি যোজনা. নিযমনঞ্চেত্থ পচ্চযট্ঠনিস্সযট্ঠানং পৰিযাযন্তৰেন পকাসিতত্তা অত্থতো ভেদাভাৱদস্সনন্তি ৱেদিতব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘পচ্চযত্তং নাম নিস্সযত্তং, নিস্সযত্তং নাম পচ্চযত্ত’’ন্তি.
নিস্সযৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সংসট্ঠৱাৰৱণ্ণনা
৩৫১-৩৬৮. সাতি সৱত্থুকা পটিসন্ধি. ইধাপীতি ইমস্মিং সংসট্ঠৱাৰেপি. অধিপতিপুৰেজাতাসেৱনেসু অনুলোমতো নকম্মনৱিপাকনঝাননৱিপ্পযুত্তেসু পচ্চনীযতো ঠিতেসু ন লব্ভতি, অঞ্ঞেসু সহজাতাদীসু অনুলোমতো হেতুআদীসু পচ্চনীযতো চ অনুলোমতো চ ঠিতেসু লব্ভতীতি. তেনাহ ‘‘লব্ভমানপচ্চযেসূ’’তি. ইমস্স ৱিসেসস্সাতি ইমস্স যথাৱুত্তস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং উদ্ধটা, তস্মা তাদিসস্স ৱিসেসস্স দস্সেতব্বস্স অভাৱতো ৱত্থুৱিৰহিতা পটিসন্ধি অনুদ্ধটা, ন ৱিপ্পযুত্তে পচ্চনীযতো ঠিতে অভাৱতোতি অত্থো. হেতুপচ্চযৱিৰহিতমত্তদস্সনত্থন্তি ইমিনা ভূতকথনং অহেতুকগ্গহণং ন ব্যভিচাৰনিৱত্তনন্তি দস্সেতি. ‘‘অহেতুকৱিপাককিৰিযৱসেনা’’তি ভৱিতব্বং হেতুপৰিযন্তত্তা মগ্গস্স.
৩৬৯-৩৯১. ‘‘হেতুম্হি অনুলোমতো ঠিতে ঝানমগ্গা পচ্চনীযতো ন লব্ভন্তী’’তিআদি যং ইধ অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, তং হেতুপচ্চযাদিৱসেন উপ্পজ্জমানো ধম্মো চত্তাৰো সব্বট্ঠানিকা আহাৰিন্দ্ৰিযঝানমগ্গা চাতি ইমে অট্ঠ পচ্চযে অলভন্তো নাম নত্থীতি ইমিনা পটিচ্চৱাৰে অনুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনাযং ৱুত্তেন নযেন ৱেদিতুং সক্কাতি আহ ‘‘পটিচ্চৱাৰে…পে… নযেনা’’তি. সেসেসূতি অহেতুকমোহৱজ্জাহেতুকেসু পঞ্চৱিঞ্ঞাণা…পে… ঝানপচ্চযং লভন্তি, তস্মা ‘‘অহেতুকমোহোৱ ঝানমগ্গপচ্চযং লভতী’’তি ন সক্কা ৱত্তুং, কিঞ্চ পচ্চনীযানুলোমে দ্ৱিন্নং পচ্চযানং অনুলোমেন অনুলোমৱসেন সহ যোজনা নত্থি একেকস্সেৱ যোজনায আগতত্তা, তস্মা অহেতুকমোহোৱ মগ্গপচ্চযং লভতীতি এৱমেত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা.
সংসট্ঠৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সম্পযুত্তৱাৰৱণ্ণনা
৩৯২-৪০০. সদিসং সম্পযুত্তন্তি ‘‘যং সদিসং, তং সংসট্ঠ’’ন্তি ৱুচ্চমানং সম্পযুত্তং ন হোতি ‘‘সংসট্ঠা যোজিতা হযা’’তিআদীসু. অসংসট্ঠং ৱোকিণ্ণন্তি যং ন সংসট্ঠং অন্তৰন্তৰা উপ্পজ্জমানেন ৱোকিণ্ণম্পি ৱিমিস্সতায সম্পযুত্তন্তি ৱুচ্চমানং, তং সংসট্ঠং ন হোতি ‘‘যা সা ৱীমংসা…পে… কোসজ্জসম্পযুত্তা’’তিআদীসু. এৱং অসম্পযুত্তস্সপি সংসট্ঠপৰিযাযো অসংসট্ঠস্স চ সম্পযুত্তপৰিযাযো অত্থীতি তদুভযং ইতৰেতৰং নিযমেতীতি দস্সনত্থং ৱাৰদ্ৱযদেসনাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘উভযং…পে… নিযামকং হোতী’’তি, সংসট্ঠসদ্দো হি ৱোকিণ্ণট্ঠো নত্থি, সম্পযুত্তসদ্দো চ সদিসত্থো, তস্মা যথা সংসট্ঠসদ্দো সম্পযুত্তসদ্দাপেক্খো সদিসত্থতো ৱিনিৱত্তিত্ৱা একুপ্পাদাদিসভাৱমেৱ অত্থং বোধেতি, এৱং সম্পযুত্তসদ্দোপি সংসট্ঠসদ্দাপেক্খো ৱোকিণ্ণট্ঠতো ৱিনিৱত্তিত্ৱাতি অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খস্স সদ্দদ্ৱযস্স অঞ্ঞমঞ্ঞনিযামকতা ৱেদিতব্বা.
সম্পযুত্তৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা
৪০১-৪০৩. তে পচ্চযেতি তে হেতুআদিকে পচ্চযে. পটিপাটিযাতি এত্থ পচ্চযপটিপাটিযা কুসলাদিপদপটিপাটিযা ৱাতি আসঙ্কাযং উভযৱসেনপি অত্থো যুজ্জতীতি দস্সেন্তো পঠমং তাৱ সন্ধাযাহ ‘‘যথাক্কমেনা’’তিআদি. তস্সত্থো – ‘‘হেতুপচ্চযো আৰম্মণপচ্চযো’’তিআদিনা নযেন দেসনাক্কমেন যায পটিপাটিযা পটিচ্চৱাৰে পচ্চযা আগতা, তদনুৰূপং তে দস্সেতুন্তি. দুতিযং পন দস্সেতুং ‘‘কুসলো কুসলস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. সা পনাযং পদপটিপাটি যস্মা ন কুসলপদদস্সনমত্তেন দস্সিতা হোতি, তস্মা তং একদেসেন সকলং নযতো দস্সেন্তো আহ ‘‘কুসলো কুসলস্সাতি…পে… হোতী’’তি. তেনাতি নিদস্সনমত্তেন ‘‘কুসলো কুসলস্সা’’তি পদেন. সব্বো পভেদোতি যং তত্থ তত্থ পচ্চযে ‘‘কুসলো কুসলস্সা’’তিআদিকো যত্তকো পভেদো ৱিস্সজ্জনং লভতি, সো সব্বো পভেদোতি অত্থো. তে পচ্চযে পটিপাটিযা দস্সেতুন্তি তে হেতুআদিপচ্চযে কুসলাদিপদপটিপাটিযা দস্সেতুং.
৪০৪. ফলৱিসেসং আকঙ্খন্তা পটিগ্গাহকতো ৱিয দাযকতোপি যথা দক্খিণা ৱিসুজ্ঝতি, এৱং দানং দেন্তীতি আহ ‘‘ৱিসুদ্ধং কত্ৱা’’তি. তেসন্তি ৱত্তব্বতাৰহন্তি ইমিনা ৱোদানস্স সকদাগামিআদীনং আৱেণিকতং দস্সেতি. কামং অগ্গমগ্গপুৰেচাৰিকম্পি ৱোদানমেৱ, অসেক্খো পন হুত্ৱা তং পচ্চৱেক্খতীতি ন তং ইধ গহিতং. তন্তি ৱোদানং. গোত্ৰভুচিত্তন্তি অট্ঠমকস্স উপ্পজ্জনকালে ‘‘গোত্ৰভূ’’তি ৱত্তব্বতাৰহং চিত্তং. গোত্ৰভুসদিসন্তি ৱা সোতাপন্নাদিগোত্ৰাভিভাৱীতি ৱা গোত্ৰভুচিত্তন্তি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. পচ্চযুপ্পন্নং ভূমিতো ৱৱত্থপেতি, ‘‘তেভূমককুসলমেৱা’’তি এত্থ ৱিয ন পচ্চযধম্মন্তি অত্থো. দেসনন্তৰত্তাতি ‘‘কুসলচিত্তসমঙ্গিস্সা’’তিআদিনা পুগ্গলামসনদেসনতো অঞ্ঞত্তা, অঞ্ঞথা গহিতং পুন ন গণ্হেয্যাতি অধিপ্পাযো.
৪০৫. ৰাগৰহিতস্স ৱিয সোমনস্সৰহিতস্স চ ৰাগস্স ন আৰম্মণে অস্সাদনৱসেন পৱত্তি অজ্ঝুপেক্খনতোতি ৱুত্তং ‘‘অস্সাদনং…পে… কিচ্চ’’ন্তি. সহসাকাৰপ্পৱত্তায উপ্পিলাৱিতসভাৱায পীতিযা আহিতৱিসেসায তণ্হায তং তণ্হাভিনন্দনন্তি ৱুচ্চতীতি তং সন্ধাযাহ ‘‘পীতিকিচ্চসহিতায তণ্হায কিচ্চ’’ন্তি. যথা চ যথাৱুত্তকিচ্চৱিসেসায পীতিযা আহিতৱিসেসা তণ্হা তণ্হাভিনন্দনা, এৱং দিট্ঠাভিনন্দনা ৱেদিতব্বা. যস্মা পন সা অত্থতো পচ্চযৱিসেসৱিসিট্ঠা দিট্ঠিযেৱ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘দিট্ঠাভিনন্দনা দিট্ঠিযেৱা’’তি. এত্থ পনাতি ‘‘অভিনন্দতী’’তি পদস্স তণ্হাদিট্ঠিৱসেন ৱুত্তেসু এতেসু পন দ্ৱীসু অত্থেসু. অভিনন্দন্তস্সাতি ইদং দিট্ঠাভিনন্দনংযেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘পচ্ছিমত্থমেৱ গহেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. অভিনন্দন্তস্সাতি পন অৱিসেসতো ৱুত্তত্তা তণ্হাৱসেন দিট্ঠিৱসেন অভিনন্দন্তস্সাতি অযমেত্থ অত্থো অধিপ্পেতো, তস্মা ‘‘অভিনন্দনা…পে… ন সক্কা ৱত্তু’’ন্তি ইদমিধ ৱচনমনোকাসং. কস্মা? দিট্ঠিৰহিতেপি সন্তানে অভিনন্দনস্স ৱুত্তত্তা. তণ্হাৱসেন নন্দতীতি তণ্হাভিনন্দনৱসেনেৱ ৱুত্তো অত্থো পুৰিমো অত্থো. দ্ৱীসু পন সোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদেসূতি দিট্ঠিৰহিতানি সোমনস্সসহগতচিত্তানি সন্ধাযাহ. যথাৱুত্তেনাতি ‘‘সৰাগস্স সোমনস্সস্সা’’তিআদিনা ৱুত্তেন সোমনস্সেন অস্সাদেন্তস্স, ৰাগেন চ তেসুযেৱ যথাৱুত্তেসু দ্ৱীসু চিত্তেসু অস্সাদেন্তস্স, চতূসুপি সোমনস্সসহগতচিত্তেসু সপ্পীতিকতণ্হায অভিনন্দন্তস্স, চতূসুপি দিট্ঠিসম্পযুত্তেসু দিট্ঠাভিনন্দনায অভিনন্দন্তস্স দিট্ঠি উপ্পজ্জতীতি এৱমেত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা. তেন ৱুত্তং ‘‘ইতিপি সক্কা যোজেতু’’ন্তি. যথা দিট্ঠূপনিস্সযতো দিট্ঠাভিনন্দনা সম্ভৱতি, এৱং তণ্হূপনিস্সযতো তণ্হাভিনন্দনাপি সম্ভৱতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘অভিনন্দতি ৰাগো উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনতো সপ্পীতিকতণ্হায অভিনন্দন্তস্স ৰাগুপ্পত্তিপি ৱত্তব্বা, ন ৱা ৱত্তব্বা তণ্হাভিনন্দনায এৱ ৰাগুপ্পত্তিযা ৱুত্তত্তা.
৪০৬. ‘‘তদাৰম্মণতাযা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘তদাৰম্মণতা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ৱিভত্তিলোপো হেত্থ কতো’’তি. তদাৰম্মণতাতি এত্থ তা-সদ্দাভিধেয্যো অত্থো ভাৱো নাম, সো পন তদাৰম্মণসদ্দাভিধেয্যতো অঞ্ঞো নত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ভাৱৱন্ততো ৱা অঞ্ঞো ভাৱো নাম নত্থী’’তি. এতেন সকত্থে অযং তা-সদ্দোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ৱিপাকো তদাৰম্মণভাৱভূতোতি অত্থো’’তি. এতস্মিঞ্চত্থে ‘‘তদাৰম্মণতা’’তি পচ্চত্তেকৱচনং দট্ঠব্বং. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতন…পে… ন ৱুত্তন্তি যদিপি কামাৱচৰৱিপাকানম্পি কম্মং আৰম্মণং লব্ভতি, তং পন ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতননেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৱিপাকানং ৱিয ন একন্তেন ইমস্স ৱিপাকচিত্তস্স ইদং কম্মং আৰম্মণন্তি ৱৱত্থিতং কামাৱচৰৱিপাকচিত্তানং বহুভেদত্তা, তস্মা তং লব্ভমানম্পি ন ৱুত্তন্তি অত্থো. যদি এৱং কিং তং লব্ভমানম্পি ন দস্সিতমেৱাতি আসঙ্কাযং আহ ‘‘তদাৰম্মণেন পনা’’তিআদি. অনুলোমতো সমাপজ্জনে যেভুয্যেন আসন্নসমাপত্তিযা আৰম্মণভাৱো দস্সিতো, অঞ্ঞথা ‘‘পটিলোমতো ৱা একন্তৰিকৱসেন ৱা’’তি ৱচনং নিৰত্থকং সিযাতি অধিপ্পাযো. ভৱেয্যাতি অনাসন্নাপি সমাপত্তি আৰম্মণং ভৱেয্য, ন সক্কা পটিক্খিপিতুন্তি অত্থো. তেনেৱ হি ‘‘যেভুয্যেনা’’তি ৱুত্তং. এৱং সতীতি যদি আৱজ্জনায এৱ আৰম্মণভাৱেন কুসলানং খন্ধানং অব্যাকতাৰম্মণতা অধিপ্পেতা, এৱং সন্তে. ৱত্তব্বং সিযাতি ‘‘ইদ্ধিৱিধঞাণস্সা’’তি চ পাড়িযং ৱত্তব্বং সিযা তস্সাপি আৱজ্জনায আৰম্মণভাৱতো. তং ন ৱুত্তন্তি তং অব্যাকতং ইদ্ধিৱিধঞাণং ‘‘কুসলা খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্সা’’তি ন ৱুত্তং. হোন্তীতি আৰম্মণং হোন্তি. তানীতি চেতোপৰিযঞাণাদীনি. যায কাযচীতি চেতোপৰিযঞাণাদীনং অঞ্ঞেসঞ্চ কুসলানং আৰম্মণকৰণৱসেন আৱজ্জন্তিযা.
৪০৭-৪০৯. আদীনৱদস্সনেন সভাৱতো চ অনিট্ঠতামত্তৱসেন চ দোমনস্সস্স উপ্পত্তি ৱেদিতব্বাতি যোজেতব্বং. আঘাতৱত্থুআদিভেদেন অক্খন্তিভেদা ৱেদিতব্বা.
৪১০. সব্বস্সাতি পকৰণপৰিচ্ছিন্নে গয্হমানে সব্বস্স অব্যাকতস্স, অত্থন্তৰৱসেন পন গয্হমানে সব্বস্স ঞেয্যস্সাতি অত্থো. অসক্কুণেয্যত্তাতি ইদং ৱত্তব্বস্স অনন্তাপৰিমেয্যতায ৱুত্তং, ন অঞ্ঞাণপটিঘাততো.
৪১৭. ৱোদানসঙ্খাতং ৱুট্ঠানং অপুব্বতো ন হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অপুব্বতো চিত্তসন্তানতো ৱুট্ঠানং ভৱঙ্গমেৱা’’তি. তঞ্হি যথালদ্ধস্স ৱিসেসস্স ৱোদাপনং পগুণভাৱাপাদনং অপুব্বং নাম ন হোতি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘হেট্ঠিমং হেট্ঠিমঞ্হি পগুণজ্ঝানং উপৰিমস্স উপৰিমস্স পদট্ঠানং হোতি, তস্মা ৱোদানম্পি ৱুট্ঠানন্তি ৱুত্ত’’ন্তি. অৱজ্জেতব্বত্তা ৱত্তব্বং নত্থীতি কুসলভাৱেন সমানত্তা ৱজ্জেতব্বতায অভাৱতো ৱিভজিত্ৱা ৱত্তব্বং নত্থি, তস্মা যদেত্থ ৱিসেসনং লব্ভতি, তং দস্সেন্তো ‘‘নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং…পে… সমাপত্তিযা’’তি আহ. চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ৱুত্তমেৱাতি পট্ঠানে পন ‘‘কুসলে নিৰুদ্ধে ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা ‘‘কিৰিযানন্তৰং তদাৰম্মণভাৱে’’তি যং ৱত্তব্বং, তং চিত্তুপ্পাদকণ্ডৱণ্ণনাযং ৱুত্তমেৱ.
তা উভোপীতি যা ‘‘কুসলৱিপাকাহেতুকসোমনস্সসহগতা উপেক্খাসহগতা চা’’তি দ্ৱে মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো ৱুত্তা, তা উভোপি সোমনস্সসহগতমনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন ৱুত্তা. কস্মা? দসন্নং কামাৱচৰভৱঙ্গানং অত্তনো তদাৰম্মণকালে সন্তীৰণকালে চ ৱোট্ঠব্বনস্স অনন্তৰপচ্চযভাৱতো. উপেক্খাসহগতা পন যথাৱুত্তানং দসন্নং ৱিপাকানং মনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং অত্তনো তদাৰম্মণাদিকালে ৱোট্ঠব্বনকিৰিযস্স সন্তীৰণকালে মনোধাতুকিৰিযস্স ভৱঙ্গকালেতি যোজেতব্বং.
৪২৩. পটিৱিজ্ঝিত্ৱাতি জানিত্ৱা. দড়্হং ন গহেতব্বন্তি দড়্হগ্গাহং ন গহেতব্বং. বলৱতো…পে… ৱিপচ্চনতোতি এতেন বলৱতা দুব্বলতা চ অপ্পমাণং, কতোকাসতা পমাণন্তি দস্সেতি. কতোকাসতা চ অৱসেসপচ্চযসমৱাযে ৱিপাকাভিমুখতাতি দট্ঠব্বং. যং কিঞ্চীতি চ বলৱং দুব্বলং ৱাতি অত্থো. ৱিপাকজনকম্পি কিঞ্চি কম্মং উপনিস্সযপচ্চযো ন হোতীতি সক্কা ৱত্তুং. সতি হি কম্মউপনিস্সযপচ্চযানং অৱিনাভাৱে ৱিপাকত্তিকে উপনিস্সযপচ্চযে গহিতে কম্মপচ্চযো ৱিসুং ন উদ্ধৰিতব্বো সিযা, ৱেদনাত্তিকে চ উপনিস্সযে পচ্চনীযতো ঠিতে কম্মপচ্চযেন সদ্ধিং অট্ঠাতি ন ৱত্তব্বং সিযাতি অধিপ্পাযো. পচ্চযদ্ৱযস্স পন লব্ভমানতপ্পৰায দেসনায উপনিস্সযে গহিতেপি কম্মপচ্চযো উদ্ধৰিতব্বোযেৱাতি সক্কা ৱত্তুং. লব্ভমানস্স হি উদ্ধৰণং ঞাযাগতং, তথা উপনিস্সযে পচ্চনীযতো ঠিতেপি কম্মপচ্চযো ৱত্তব্বোৱ উপনিস্সযস্স অনেকভেদত্তা, ৱিপাকং জনেন্তং কম্মং ৱিপাকস্স উপনিস্সযো ন হোতীতি ন ৱত্তব্বমেৱাতি ৱেদিতব্বং.
পৰস্স পৱত্তং ওমানন্তি পৰসন্তানে অত্তানং উদ্দিস্স পৱত্তং অৱমানং. তেসূতি যো অনেন পুব্বে হতো, তস্স ঞাতিমিত্তেসু. মাতুঘাতনত্থং পৱত্তিততায পুৰিমচেতনায মাতুঘাতকম্মেন সদিসতা, যথা চ আণত্তিযং পহাৰেপি এসেৱ নযো. তেন ৱুত্তং ‘‘এস নযো দ্ৱীহি পকাৰেহীতি এত্থাপী’’তি.
ৱট্টনিস্সিতো দানাদিৱসেন সদ্ধং উপ্পাদেন্তো ৰাগং উপনিস্সায দানাদিৱসেন সদ্ধং উপ্পাদেতি নাম, ন ৱিৱট্টনিস্সিতো অৱিসেসেন ৱুত্তত্তাতি আহ ‘‘ইমিনা অধিপ্পাযেন ৱদতী’’তি. এতেসন্তি কাযিকসুখদুক্খানং. একতোপীতি ইদং যদিপি একস্মিং সন্তানে সুখদুক্খানং একস্মিং খণে উপ্পত্তি নত্থি, পচ্চযসমাযোগো পন তেসং একজ্ঝম্পি হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং.
৪২৫. পুৰিমৱাৰেসু ৱিযাতি পটিচ্চৱাৰাদীসু পুৰিমেসু ৱিয. ইমস্মিন্তি পঞ্হাৱাৰে. পচ্চযেন উপ্পত্তি ৱুচ্চতীতি হেতুআদিনা তেন তেন পচ্চযেন তংতংপচ্চযুপ্পন্নস্স উপ্পত্তি ন ৱুচ্চতি. তেসং তেসং ধম্মানন্তি হেতুআদীনং তেসং তেসং পচ্চযধম্মানং. তংতংপচ্চযভাৱোতি হেতুআদীনং তংতংপচ্চযভাৱো ৱুচ্চতি. তেনেৱ পুৰিমেসু ছসু ৱাৰেসু ‘‘কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা তত্থ তত্থ উপ্পাদগ্গহণং কতং, ইধ পন ‘‘কুসলস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা পচ্চযভাৱো গহিতো. তেনাতি উপত্থম্ভকত্তেন পচ্চযভাৱেন. ইধাতি পঞ্হাৱাৰে.
৪২৭. পতিট্ঠাভূতস্সাতি নিস্সযভূতস্স. কম্মপচ্চযোতি সহজাতকম্মপচ্চযো. দুকমূলকদুকাৱসানাতি ‘‘কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ ধম্মস্সা’’তি এৱং দুকমূলকদুকাৱসানা কত্ৱা ৱুত্তপঞ্হা. তত্থাতি পচ্চযৱাৰে. কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মাতি কুসলাব্যাকতপ্পভেদা পচ্চযুপ্পন্না ধম্মা. যতো ততো ৱাতি পচ্চযধম্মনিযমং অকত্ৱা যতো ততো ৱা কুসলাব্যাকতৱসেন উভযপচ্চযতো উপ্পত্তিমত্তমেৱ তত্থ পচ্চযৱাৰে অধিপ্পেতং, উভযস্স যথাৱুত্তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স উভিন্নং যথাৱুত্তানংযেৱ পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৱো ন অধিপ্পেতো উপ্পাদপধানত্তা তস্সা দেসনাযাতি অধিপ্পাযো. নিস্সযাদিভূতাতি নিস্সযঅত্থিঅৱিগতভূতা পচ্চযধম্মা ন লব্ভন্তি, তস্মা কুসলো চ…পে… ন ৱুত্তন্তি যোজনা.
পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্হাৱাৰস্স ঘটনে অনুলোমগণনা
৪৩৯. এত্থাতি অব্যাকতমূলকে. যদি এৱন্তি যদি কুসলাকুসলমূলেহি অলব্ভমানম্পি লব্ভতি, এৱং সন্তে. গণনমত্তসামঞ্ঞতো, ন পচ্চযসামঞ্ঞতোতি অধিপ্পাযো.
৪৪০. নিদস্সনৱসেন দট্ঠব্বো যেভুয্যেন ইন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযানঞ্চ হেতুপচ্চযস্স ৱিসভাগত্তা. ইন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযা চ ৱিসভাগাতি ৱিসেসনেন যো তত্থ সভাগভাৱো, তং নিৱত্তেতি. তথা ভাৱাভাৱতোতি তস্মিং হেতুপচ্চযাকাৰে সতি ভাৱতো, হেতুধম্মানং হেতুপচ্চযভাৱে সতি সহজাতাদিপচ্চযভাৱতোতি অত্থো. অধিপতিপচ্চযাদীনন্তি অধিপতিন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযানং. ৱিসভাগতা হেতুপচ্চযস্স. কুসলাদিহেতূনন্তি কুসলাকুসলকিৰিযাব্যাকতহেতূনং. হেতুপচ্চযভাৱেতি হেতুপচ্চযত্তে হেতুভাৱেন উপকাৰকত্তে. ৱিপাকপচ্চযভাৱাভাৱতোতি ৱিপাকপচ্চযভাৱস্স অভাৱতো. ন হি ৱিপাকানং ৱিপাকপচ্চযতা অত্থি. ৱিপাকহেতূনং ইতৰহেতূহি হেতুপচ্চযতায অত্থি সভাগতাতি আহ ‘‘হেতুৱজ্জান’’ন্তি. ৱিপাকানং ৱিসভাগতায ভৱিতব্বং, ন হি ৱিপাকধম্মধম্মনেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মানং ৱিপাকেহি সভাগতা অত্থি ৰাসন্তৰভাৱতোতি অধিপ্পাযো. উভযপচ্চযসহিতেতি হেতুৱিপাকপচ্চযসহিতে. হেতুপচ্চযভাৱে ৱিপাকম্হীতি হেতুপচ্চযভাৱেন ৱত্তমানে ৱিপাকধম্মে. ৱিপাকপচ্চযত্তাভাৱাভাৱতোতি ৱিপাকপচ্চযভাৱাভাৱস্স অভাৱতো. ন হি ৱিপাকো ৱিপাকস্স ৱিপাকপচ্চযো ন হোতি, তস্মা নত্থি হেতুৱিপাকপচ্চযানং ৱিসভাগতাতি অধিপ্পাযো.
ইদানি ৱুত্তমেৱত্থং উদাহৰণেন সমত্থেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. হেতুসহজাতপচ্চযসহিতেতি হেতুপচ্চযসহজাতপচ্চযসহিতে, উভযপচ্চযযুত্তেতি অত্থো. হেতূনন্তি ইদং ‘‘সহজাতপচ্চযত্তাভাৱো’’তি ইমিনাপি সম্বন্ধিতব্বং. হেতূনঞ্হি হেতুপচ্চযসহিতে ৰাসিম্হি হেতুপচ্চযভাৱো ৱিয সহজাতপচ্চযভাৱোপি অত্থীতি. তত্থ হেতুৱজ্জানং সহজাতধম্মানং হেতুধম্মস্স চ ন সভাগতা ৱুচ্চতি সহজাতপচ্চযেন সভাগভাৱতো. এৱমিধাপীতি যথা হেতুসহজাতপচ্চযেসু ৱুত্তপ্পকাৰেন নত্থি ৱিসভাগতা, এৱমিধাপি হেতুৱিপাকপচ্চযেসু নত্থি ৱিসভাগতাতি অত্থো. এস নযো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেপীতি য্ৱাযং নযো হেতুসহজাতপচ্চযেসু ৱিসভাগতাভাৱো ৱুত্তো, এস নযো হেতুসহিতে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেপীতি অত্থো. তত্থাপি হি ‘‘হেতুৱিপ্পযুত্তপচ্চযসহিতে ৰাসিম্হী’’তিআদি সক্কা যোজেতুন্তি. পচ্চুপ্পন্নো এৱ পচ্চযুপ্পন্নো, পচ্চযো পন অতীতোপি অনাগতোপি কালৱিনিমুত্তোপি হোতীতি পচ্চুপ্পন্নক্খণে হেতুপচ্চযভাৱে সহজাতাদিপচ্চযভাৱং সন্ধায তথাভাৱাভাৱৱসেন সভাগতায ৱুচ্চমানায নানাক্খণিকানং কুসলাদীনং হেতূনং ৱিপাকানঞ্চ ৱসেন ৱিসভাগতা তস্সেৱ হেতুস্স ন ৱত্তব্বাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘অপিচা’’তিআদিনা.
অগ্গহিতৱিসেসতো সামঞ্ঞতো ৱিসেসো ন সুৱিঞ্ঞেয্যো হোতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘কুসলা ৱীমংসাধিপতীতি এৱং ৱত্তব্ব’’ন্তি.
৪৪১-৪৪৩. ‘‘ইতৰানি দ্ৱে লভতী’’তি এৱং ৱত্তুং ন সক্কা, হেতাধিপতিদুকেহি দস্সিতানি যানি ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স, কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি চত্তাৰি ৱিস্সজ্জনানি, তেসু হেতুসহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতইন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযেসু সম্পযুত্তপচ্চযে পৱিট্ঠে ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি ইমানি দ্ৱে লভতি. যং সন্ধায অট্ঠকথাযং ৱুত্তং ‘‘সচে তেহি সদ্ধিং…পে… তানেৱ দ্ৱে লভতী’’তি, তেহি পন ইতৰানি নাম ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চা’’তি ইমানি দ্ৱেপি সিযুং. ন হি কুসলো ধম্মো কুসলস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইতৰানি দ্ৱে লভতীতি পুৰিমপাঠো’’তিআদি. ইতৰানি দ্ৱেতি ৱা অঞ্ঞানি দ্ৱে, যানি সম্পযুত্তপচ্চযৱসেন দ্ৱে ৱিস্সজ্জনানি, ৱিপ্পযুত্তপৱেসে পন ততো অঞ্ঞানি অঞ্ঞথাভূতানি দ্ৱে ৱিস্সজ্জনানি. যানি সন্ধায ৱুত্তং ‘‘কুসলো অব্যাকতস্স, অব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি দ্ৱে লভতীতি পঠন্তী’’তি. তেসূতি ঊনতৰগণনাহেতূসু ৱিপাকঅঞ্ঞমঞ্ঞাদীসু.
অনামট্ঠৱিপাকানীতি অগ্গহিতৱিপাকপচ্চযানি, ঘটনং অপেক্খিত্ৱা অযং নপুংসকনিদ্দেসো. ন ৱিপাকহেতুৰহিতানি সাধাৰণৱসেন ৱুত্তত্তা. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘সামঞ্ঞতো নৱন্নম্পি হেতূনং ৱসেন ৱুত্তানী’’তি, ‘‘ৱিপাকহেতুপি লব্ভতী’’তি চ.
তত্থাতি পঞ্চমঘটনতো পট্ঠায পঞ্চসু ঘটনেসু. তেন ৱিপাকেন সহ, সমং ৱা উট্ঠানং এতস্সাতি সমুট্ঠানন্তি অযম্পি অত্থো সম্ভৱতীতি ৱুত্তং ‘‘পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপম্পি তংসমুট্ঠানগ্গহণেনেৱ সঙ্গণ্হাতী’’তি. এসেৱ নযোতি ইমিনা কটত্তাৰূপম্পি তংসমুট্ঠানগ্গহণেনেৱ সঙ্গণ্হাতীতি ইমমেৱত্থং অতিদিসতি.
এৱম্পীতি ‘‘এতেসু পনা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তপ্পকাৰেপীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘এতেসু পন…পে… ৱুত্তনযেনপী’’তি. যো যো পচ্চযোতি যো যো হেতুআদিপচ্চযো মূলভাৱেন ঠিতো পৰেসং পচ্চযানং. তপ্পচ্চযধম্মানন্তি তেহি হেতুআদিপচ্চযেহি পচ্চযভূতানং হেতুআদিধম্মানং. নিৰৱসেসঊনঊনতৰঊনতমলাভক্কমেনাতি তে ধম্মা যেসু ৱিস্সজ্জনেসু যথাৰহং নিৰৱসেসা লব্ভন্তি, যেসু ঊনা ঊনতৰা ঊনতমা চ লব্ভন্তি, তেন কমেন ঘটনাৱচনতো পচ্চযুপ্পন্নাপি যথাক্কমং নিৰৱসেসাদিক্কমেনেৱ লব্ভন্তি. তেনাহ ‘‘নিৰৱসেসলাভে চ…পে… ৱেদিতব্বো’’তি.
হেতুমূলকং নিট্ঠিতং.
৪৪৫. পঞ্চমে একন্তি সনিস্সযতো অব্যাকতমূলং অকুসলন্তি ইদং সন্ধাযাহ ‘‘ৱত্থুৱসেন সনিস্সযং ৱক্খতী’’তি. ন ইদন্তি ইদং চতুত্থং ঘটনং লব্ভমানস্সপি ৱত্থুস্স ৱসেন ঘটনং ন হোতি তস্স ৱক্খমানত্তা, তস্মা ‘‘আৰম্মণৱসেনেৱা’’তি একংসো গহিতোতি অত্থযোজনা.
৪৪৬. সহজাতপুৰেজাতা একো নিস্সযপচ্চযোতি ইমিনা সতিপি পচ্চযধম্মভেদে পচ্চযভাৱভেদো নত্থীতি দস্সেতি, তথা ‘‘অত্থিপচ্চযো’’তি ইমিনাপি. অৱিগতপচ্চযোপেত্থ অত্থিপচ্চযেনেৱ সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বো. ‘‘অত্থিঅৱিগতপচ্চযো’’তি পাঠো. সহজাতাৰম্মণাধিপতি পন ন কেৱলং পচ্চযধম্মপ্পভেদোৱ, অথ খো পচ্চযভাৱভেদোপি অত্থেৱাতি আহ ‘‘এৱং…পে… অভাৱতো’’তি. ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘নিস্সযভাৱো হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সহজাতপুৰেজাতনিস্সযাদীনন্তি সহজাতনিস্সযপুৰেজাতনিস্সযাদীনং. আদি-সদ্দেন সহজাতপুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতভাৱে সঙ্গণ্হাতি. ন পনেৱন্তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘সহজাতো হী’’তিআদিমাহ. ভিন্নসভাৱাতি সমানেপি অধিপতিসদ্দৱচনীযভাৱে পচ্চযভাৱৱিসিট্ঠেন সভাৱেন ভিন্নসভাৱা, ন হেতুপচ্চযাদযো ৱিয সভাৱমত্তেন. তেনেৱাতি ভিন্নসভাৱত্তা এৱ. অঞ্ঞথা ‘‘কুসলো কুসলস্স সহজাতৱসেন, অব্যাকতো আৰম্মণৱসেন অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো হোতী’’তি তদুভযং একজ্ঝং কত্ৱা ৱত্তব্বং সিযা, ন চ ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘পঞ্হাৱাৰৱিভঙ্গে…পে… ন ৱুত্ত’’ন্তি.
৪৪৭-৪৫২. সাধাৰণৱসেনাতি অধিপতিন্দ্ৰিযভাৱসামঞ্ঞেন. তথা চেৱ ছ ঘটনানি যোজেত্ৱা দস্সেতি ‘‘অধিপতী’’তিআদিনা. দ্ৱে পচ্চযধম্মাতি ৱীৰিযৱীমংসানং ৱসেন দ্ৱে পচ্চযধম্মা, একোযেৱ চিত্তাধিপতিৱসেন. সমগ্গকানি পুব্বে ৱত্তব্বানি সিযুং অধিপতিপটিপাটিযাতি অধিপ্পাযো. পঠমঞ্হি ৱীৰিযাধিপতি পচ্ছা চিত্তাধিপতীতি. তেসং আহাৰমগ্গপচ্চযানং পচ্ছা ৱুত্তানি সমগ্গকানি. সদিসত্তাতি ইদং পৰতো ‘‘হেতুৱসেন ৱুত্তঘটনেহি সদিসত্তা’’তিআদিৱচনং সন্ধায ৱুত্তং.
৪৫৭-৪৬০. দুমূলকন্তি কুসলাব্যাকতমূলকং. তং কুসলমূলকেসু কস্মা ৱুত্তন্তি চোদনাযং আহ ‘‘অব্যাকতসহিতস্স কুসলস্স পচ্চযভাৱদস্সনৱসেনা’’তি. এত্থাতি অনুলোমগণনে. যথাৱুত্তেসূতি ‘‘সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৱিপাকসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতমূলকেসূ’’তি এৱং ৱুত্তেসু সহজাতাদিমূলকেসু. অত্থিঅৱিগতমূলকৱজ্জেসূতি অত্থিঅৱিগতমূলকানি ঠপেত্ৱা অৱসেসেসু আহাৰেন আহাৰপচ্চযেন ঘটনানি ন যোজিতানীতি সম্বন্ধো. অধিপতিন্দ্ৰিযেহি চ নিস্সযাদিৱজ্জেসু সহজাতাদীসু ঘটনানি ন যোজিতানীতি যোজনা. তেসূতি হেতুকম্মঝানমগ্গেসু আহাৰে অধিপতিন্দ্ৰিযেসু চ তংতংঘটনৱসেন যথাৱুত্তেসু যোজিযমানেসু. তেনাতি হেতুআদিঅৰূপধম্মানংযেৱ লব্ভনতো. তেহি ঘটনানীতি হেতুআদীহি যোজিযমানানি ঘটনানি. ৰূপমিস্সকত্তাভাৱেনাতি ইদং ৱুত্তসদিসতায কাৰণৱচনং. কস্মা পনেত্থ অত্থিঅৱিগতমূলকানি নিস্সযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানি তেহি ৱজ্জিতানীতি আহ ‘‘অত্থিঅৱিগতেহি পনা’’তিআদি. নিস্সযাদীহি যোজিযমানানি অধিপতিন্দ্ৰিযানি ৰূপমিস্সকানি হোন্তীতি ন ৱুত্তানীতি সম্বন্ধো. যদি এৱং কস্মা অত্থিঅৱিগতমূলকেসু আহাৰেন, নিস্সযাদিমূলকেসু চ অধিপতিন্দ্ৰিযেহি যোজনা কতাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অধিপতাহাৰিন্দ্ৰিযমূলকেসূ’’তিআদি.
৪৭৩-৪৭৭. এদিসেসু ঠানেসু খন্ধ-সদ্দো অৰূপেস্ৱেৱ নিৰুড়্হোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ন পৱত্তে ৱিয খন্ধাযেৱ পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন গহেতব্বা’’তি. কটত্তাৰূপম্পি পন লব্ভতীতি ইমিনা ‘‘একক্খণিককম্মৱসেন ৱুত্তানী’’তি ৱচনং পটিক্খিপতি. যমত্থং সন্ধায ‘‘কস্মা ন ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং, তং পাকটতৰং কৰোন্তো ‘‘ননূ’’তিআদিং ৱত্ৱা পুন তং উদাহৰণেন ৱিভাৱেতুং ‘‘যথাচা’’তিআদি ৱুত্তং. আৰম্মণনিস্সযপচ্চযভাৱেনাতি আৰম্মণপচ্চযভাৱেন নিস্সযপচ্চযভাৱেন চ. কম্মস্স চ পচ্চযভাৱো পাকটোযেৱাতি আহ ‘‘কম্মম্পি আৰম্মণপচ্চযভাৱেন ৱত্তব্ব’’ন্তি. দ্ৱিন্নং পচ্চযভাৱানন্তি কম্মাৰম্মণপচ্চযভাৱানং. অঞ্ঞমঞ্ঞপটিক্খেপতোতি ইমিনা দ্ৱিন্নং পচ্চযভাৱানং ভিন্নত্তা পৱত্তিআকাৰস্স একক্খণে একস্মিং পচ্চযধম্মে অযুজ্জমানতং দস্সেতি. যথাদস্সিতস্স নিদস্সিতব্বেন অসমানতং দস্সেন্তো ‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্হি…পে… যুত্তং ৱত্তু’’ন্তি আহ. কম্মং পনাতিআদিনা কম্মাৰম্মণপচ্চযানং পৱত্তিআকাৰস্স ভিন্নত্তা একজ্ঝং হুত্ৱা অপ্পৱত্তিমেৱ ৱিভাৱেতি. যতো তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিক্খেপকা ৱুত্তা, কস্মা পন তংযেৱ ৱত্থু আৰম্মণপচ্চযো হোতি নিস্সযপচ্চযো চ, ন তংযেৱ কম্মং আৰম্মণপচ্চযো চ কম্মপচ্চযো চাতি? ন চোদেতব্বমেতং, ধম্মসভাৱো এসোতি দস্সেন্তো ‘‘এস চ সভাৱো’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱত্তমানানন্তি পচ্চুপ্পন্নানং. যন্তি ইদং ‘‘ৱত্তব্বতা’’তি ইমিনা সম্বন্ধিযমানং ‘‘যা’’তি ইত্থিলিঙ্গৱসেন ৱিপৰিণামেতব্বং. যথাতিআদিনা তমেৱত্থং উদাহৰণদস্সনেন ৱিভাৱেতি.
৪৭৮-৪৮৩. যং ৱিঞ্ঞাণং অধিপতিপচ্চযো ন হোতি, তং অনামট্ঠাধিপতিভাৱং দট্ঠব্বং. ৱত্থুস্স ৱসেনাতি হাপেতব্বস্স ৱত্থুস্স ৱসেন.
৪৮৪-৪৯৫. অৰূপিন্দ্ৰিযানি ৰূপানং পচ্চযত্তেন লব্ভন্তীতি যোজনা. যদিপি এৱং ৱুত্তং ৰূপিন্দ্ৰিযানং অৰূপানং পচ্চযত্তঞ্চ লব্ভতীতি আহ ‘‘চক্খাদীনি চ পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং লব্ভন্তী’’তি. তংসমানগতিকাতি ৱীৰিযেন সমানগতিকা মগ্গপচ্চযতায.
৫১১-৫১৪. ৱিপ্পযুত্তমূলকে ‘‘দসমে কুসলাদযো চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ইদং পৱত্তিৱসেন অট্ঠকথাযং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘পটিসন্ধিযং পন ‘খন্ধা কটত্তাৰূপানং ৱত্থু চ খন্ধান’ন্তি ইদম্পি লব্ভতী’’তি. তস্স দস্সনৱসেনাতি তস্স ৱত্থুস্স দস্সনৱসেন, ন অনৱসেসতো পচ্চযধম্মস্স দস্সনৱসেন. তেনাহ ‘‘খন্ধা চ ৱত্থুস্সাতি ইদম্পি পন লব্ভতেৱা’’তি. ন ৱজ্জেতব্বানীতি তেসম্পি পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন যোজেতব্বত্তা.
৫১৫-৫১৮. অৰূপৱত্থাৰম্মণমহাভূতইন্দ্ৰিযাহাৰানং পচ্চযধম্মানন্তি অত্থো. ‘‘আহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযা চা’’তিপি পন ৱত্তব্বং. কস্মা? ন হি ইন্দ্ৰিযাহাৰানং ৱসেন সহজাতাদযো লব্ভন্তি, ইন্দ্ৰিযাহাৰানং পন ৱসেন ইন্দ্ৰিযাহাৰপচ্চযাৱ লব্ভন্তি. ‘‘সহজাতং পুৰেজাতং পচ্ছাজাতং আহাৰং ইন্দ্ৰিয’’ন্তি হি উদ্দিসিত্ৱা অত্থিপচ্চযো ৱিভত্তোতি. কেচি পনেত্থ ‘‘আহাৰগ্গহণেন কবড়ীকাৰো আহাৰোৱ গহিতো, ইন্দ্ৰিযগ্গহণেন চ ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযমেৱ, সেসাহাৰিন্দ্ৰিযানি সহজাতাদীস্ৱেৱ অন্তোগধানি কতানি. যানি তদন্তোগধানি, তে সন্ধায অট্ঠকথাযং ‘অৰূপৱত্থাৰম্মণমহাভূতইন্দ্ৰিযাহাৰানং ৱসেনা’তি এত্থ ইন্দ্ৰিযাহাৰগ্গহণং কতন্তি ‘সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতপচ্চযা লব্ভন্তী’তি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি.
তত্থ অৰূপানং সহজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱো যথাৰহং ৱেদিতব্বো. ৱত্থু সহজাতং পুৰেজাতঞ্চ, আৰম্মণং পুৰেজাতমেৱ, অভিঞ্ঞাঞাণস্স পন কদাচি সহজাতম্পি আৰম্মণপচ্চযো হোতিযেৱ. সহজাতগ্গহণেন পনেত্থ সহজাতপচ্চযভূতোৱ গয্হতি, সো চ একুপ্পাদাদিলক্খণযুত্তোৱাতি যো ধম্মো সহজাতো হুত্ৱা আৰম্মণং হোতি, ন সো ইধ অধিপ্পেতো. যদি সহজাতোপি আৰম্মণং হোতি, কস্মা পাড়িযং তথা ন ৱিভত্তন্তি? এককলাপপৰিযাপন্নস্স একুপ্পাদাদিলক্খণযুত্তস্স ভিন্নকলাপপৰিযাপন্নতো সঙ্কৰমোচনত্থং. অপিচ অপ্পচুৰভাৱতো অপাকটভাৱতো চ তং ন গহিতং. ততোতি নৱমতোতি অত্থো, ন দসমতোতি অধিপ্পাযো. ন হি একাদসমে অধিপতি অত্থীতি. তথা চুদ্দসমেতি এত্থ তথা-সদ্দেন ৱত্থুগ্গহণেন চক্খাদিৱত্থূনিপি গহিতানীতি ইমমত্থং উপসংহৰতি. তদেৱাতি আৰম্মণমেৱ.
৫১৯. সহজাতানি ৱিযাতি সহজাতপচ্চযসহিতানি ৱিয ঘটনানি. সহজাতেনাতি সহজাতপচ্চযেন. তানীতি ‘‘পকিণ্ণকঘটনানী’’তি ৱুত্তঘটনানি. যানি হি সহজাতপচ্চযেন ন যোজিতানি, তানেত্থ পকিণ্ণকঘটনানীতি ৱুত্তানি. পুৰেজাত…পে… ৱসেনাতি এত্থ অযং যোজনা – পুৰেজাতস্স পচ্ছাজাতস্স আহাৰস্স ইন্দ্ৰিযস্স চ সহজাতেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ সামঞ্ঞৱসেন, তেসংযেৱ সহজাতেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অসামঞ্ঞৱসেন চাতি ৱুত্তং হোতি. যথা পুৰেজাতস্স পচ্ছাজাতস্স চ সহজাতেন অসামঞ্ঞং ভিন্নসভাৱত্তা, ততো এৱ আহাৰিন্দ্ৰিযানম্পি তেন অসামঞ্ঞং, এৱং পুৰেজাতাদীনং চতুন্নম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং অসামঞ্ঞং ভিন্নসভাৱত্তা. এৱং অসামঞ্ঞৱসেন অসমানতাৱসেন যথাৱুত্তানি ঘটনানি ৱিপ্পকিণ্ণানি. যথা পন সহজাতপচ্চযধম্মা অৰূপক্খন্ধাদযো তেনেৱ সহজাতপচ্চযতাসঙ্খাতেন মিথূনং সমানভাৱেন অঞ্ঞেহি অসংকিণ্ণা অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযো হোন্তীতি অসামঞ্ঞৱসেন তেসং পৱত্তি, এৱং পুৰেজাতাদিপচ্চযধম্মাপীতি তেসং সহজাতেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ যথাৱুত্তস্স সামঞ্ঞস্স অসামঞ্ঞস্স চ ৱসেন তানি ঘটনানি ৱিপ্পকিণ্ণানীতি পকিণ্ণকানি ৱুত্তানি. এৱং সন্তে সহজাতানম্পি ঘটনানং পকিণ্ণকভাৱো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, তেসং সহজাততায এৱ অৱিপ্পকিণ্ণভাৱসিদ্ধিতো. তেন ৱুত্তং ‘‘সহজাতং অগ্গহেত্ৱা ৱুত্তানি পকিণ্ণকানি নামা’’তি.
তানীতি পকিণ্ণকঘটনানি. কুসলৱিপাকাতি কুসলা চ ৱিপাকা চ, যে অভিন্নলক্খণা হুত্ৱা কুসলসভাৱা ৱিপাকসভাৱা চাতি অত্থো. এৱংসভাৱঞ্চ একং অঞ্ঞিন্দ্ৰিযমেৱাতি আহ ‘‘ইদং…পে… লব্ভতী’’তি. ননু চ সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিৱসেনপি অযমত্থো লব্ভতীতি? তেসং কিৰিযসভাৱতাপি অত্থেৱাতি. দুক্খন্তি চেতসিকদুক্খং. তেনাহ ‘‘অকুসলমেৱা’’তি. ৱিপাকস্স দুক্খস্সাতি যোজনা. তেন ৱুত্তং ‘‘অঝানঙ্গত্তা’’তি. অকুসলৱিপাককিৰিযাতি ৱিচিকিচ্ছাচিত্তপঞ্চৱিঞ্ঞাণকিৰিযামনোধাতূসু পৱত্তনতো অকুসলৱিপাককিৰিযাৱ হোতি চিত্তট্ঠিতীতি অত্থো. যস্মা অকুসলৱিপাকাতি এৱমত্থে গয্হমানে দুক্খস্স চিত্তট্ঠিতিযা চ ৱসেন যথা ঝানেসু, এৱং অঞ্ঞেসং ৱসেন অঞ্ঞেসু চ ন লব্ভতি, তস্মা অকুসলস্স ৱিপাকাতি এৱমত্থে গয্হমানে দুক্খিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন ইন্দ্ৰিযেসু লব্ভতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অকুসলস্স…পে… লব্ভেয্যা’’তি. ইমস্মিং কুসলত্তিকে ৱিপাকো ৱিপাকাব্যাকতমিচ্চেৱ গয্হতি, ন অকুসলাদিপদেহি ৱিসেসেত্ৱাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘কুসলৱিপাকা…পে… নত্থী’’তি আহ.
পঞ্হাৱাৰস্স ঘটনে অনুলোমগণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চনীযুদ্ধাৰৱণ্ণনা
৫২৭. নহেতুপচ্চযেনাতি এত্থ ন-কাৰো অঞ্ঞত্থোতি দস্সেন্তো ‘‘হেতুপচ্চযতো অঞ্ঞেন পচ্চযেনা’’তি আহ. অগ্গহিতগ্গহণেনাহি সহজাতাদিসঙ্গহৱসেন অগ্গহিতানং গহণেন. অট্ঠ হোন্তীতি ইমিস্সা পাড়িযা আগতা আৰম্মণাদযো অট্ঠ পচ্চযা হোন্তি. তেসূতি অট্ঠসু পচ্চযেসু. তীহীতি আৰম্মণসহজাতউপনিস্সযপচ্চযেহি. দ্ৱীহীতি আৰম্মণপচ্চযউপনিস্সযপচ্চযেহি. তস্মিং তস্মিং পচ্চযেতি তস্মিং তস্মিং হেতুআদিকে পচ্চযে. ততো হেতুআদিপচ্চযতো. যথাযোগং যোজেতব্বাতি যস্মিং পচ্চযে পচ্চনীযতো ঠিতে যে পচ্চযা অনুলোমতো যোজনং লভন্তি, তে যোজেতব্বাতি অত্থো.
দ্ৱিন্নন্তি অনন্তৰূপনিস্সযস্স পকতূপনিস্সযস্সাতি ইমেসং দ্ৱিন্নং. ৱত্থুপুৰেজাতস্স ৱসেন পুৰেজাতং আৰম্মণপুৰেজাতস্স আৰম্মণেন সঙ্গহিতত্তা. অঞ্ঞিস্সা চেতনাযাতি নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱেনেৱ পৱত্তায চেতনায. অৰূপাহাৰা অপৰিচ্চত্তসহজাতভাৱা এৱ আহাৰপচ্চযো হোন্তি, ৰূপাহাৰো ঠিতিপ্পত্তোযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘সহজাততো অঞ্ঞস্স কবড়ীকাৰাহাৰস্স ৱসেন আহাৰো’’তি. সহজাততো অঞ্ঞস্সাতি চ ইদং অৰূপাহাৰনিৱত্তনত্থং ৱুত্তং, ন কবড়ীকাৰাহাৰৱিসেসনিৱত্তনত্থং তাদিসস্সেৱ তস্স অভাৱতো. ন হি ৰূপাহাৰো সহজাতপচ্চযো হোতি, নাপি পুৰেজাতপচ্চযো হোতি. যথা সহজাতানং সহজাতপচ্চযো ন হোতি, এৱং পুৰেজাতানং পচ্ছাজাতপচ্চযো ন হোতি, পচ্ছাজাতানঞ্চ পুৰেজাতপচ্চযো ন হোতি. কস্মা? তাদিসস্স পচ্চযলক্খণস্স অভাৱতো. যেসঞ্হি যো জনকো, ন তেহি তস্স সহজাততা অত্থি, নাপি পুৰেজাততা পুৰেজাতপচ্চযলক্খণযুত্তা, পচ্ছাজাতপচ্চযতায পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি ৰূপধম্মত্তা. উপত্থম্ভকত্তেপি এসেৱ নযো, তস্মা সহজাতাদিৱিধুৰো এৱ তস্স পচ্চযভাৱো ৱেদিতব্বো. তেনেৱ হি ‘‘সহজাতং পুৰেজাতং পচ্ছাজাতং আহাৰং ইন্দ্ৰিয’’ন্তি এত্থ ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং ৱিয ৰূপাহাৰো ৱিসুং গহিতো. তথা চাহ ‘‘ৰূপাহাৰো…পে… আহাৰপচ্চযোৱ হোতী’’তি. সহজাততো পুৰেজাততো চ অঞ্ঞস্স ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্সাতি এত্থ ৰূপাহাৰে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.
এৱঞ্চ কত্ৱাতি পুৰিমপুৰিমেহি অসঙ্গহিতসঙ্গণ্হনৱসেন পচ্ছিমপচ্ছিমানং গহিতত্তা তথা ৰূপাহাৰস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স চ ৱসেন ইধ আহাৰিন্দ্ৰিযপচ্চযানং গহিতত্তাতি অত্থো, অঞ্ঞথা ‘‘আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো, ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱত্তব্বং সিযাতি অধিপ্পাযো. তেনেৱাহ ‘‘আৰম্মণ…পে… ইচ্চেৱ ৱুত্ত’’ন্তি. তদঞ্ঞাভাৱাতি ততো আৰম্মণাদিপচ্চযতো অঞ্ঞস্স ইধাধিপ্পেতকম্মাদিপচ্চযস্স কুসলে অভাৱা. তস্মাতি যস্মা আৰম্মণতো অঞ্ঞেসং দ্ৱিন্নং ৱসেন উপনিস্সযো ৱুত্তো, তস্মা ‘‘আৰম্মণাধিপতি আৰম্মণপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি ৱত্তব্বং, ন আৰম্মণূপনিস্সযেতি অধিপ্পাযো. যদি এৱং কস্মা পৰিত্তত্তিকপঞ্হাৱাৰপচ্চনীযে আৰম্মণং ন ৱুত্তং. উপনিস্সযেন হি অসঙ্গহিতত্তে তং ৱত্তব্বমেৱ সিযাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যং পনা’’তিআদি. তত্থ পুৰিমেহি অসঙ্গহিতৱসেন ৱুত্তানন্তি পুৰিমেহি পচ্চযেহি অসঙ্গহিতৱসেন ৱুত্তানং পচ্ছিমানং পচ্চযানং. সঙ্গহিতৱিৱজ্জনাভাৱতোতি অত্তনা সমানলক্খণতায সঙ্গহিতস্স পচ্চযস্স ৱিৱজ্জনাভাৱতো, ৱিৱজ্জনে কাৰণং নত্থীতি অত্থো. উপনিস্সযতো অঞ্ঞাৰম্মণাভাৱতোতি অপ্পমাণো ধম্মো অপ্পমাণস্স ধম্মস্স আৰম্মণং হোন্তো আৰম্মণূপনিস্সযোৱ হোতি আৰম্মণাধিপতিভাৱতোতি অত্থো. যথা আৰম্মণে গহিতে আৰম্মণূপনিস্সযো গহিতোৱ হোতি বলৱাৰম্মণভাৱতো, এৱং আৰম্মণূপনিস্সযে গহিতে আৰম্মণং গহিতমেৱ হোতি তংসভাৱত্তাতি তত্থ তং ৱিসুং ন উদ্ধটন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘ন পন আৰম্মণূপনিস্সযস্স আৰম্মণে অসঙ্গহিতত্তা’’তি.
পচ্ছাজাতআহাৰানন্তি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নতো পুৰেজাতকাযতো পচ্ছাজাতানং অৰূপাহাৰানং. তে হি অত্তনা সহজাতঅৰূপধম্মানং তংসমুট্ঠানৰূপধম্মানম্পি সহজাতঅত্থিপচ্চযা হোন্তি, পুৰেজাতানং পন ৱত্থূনং পচ্ছাজাতঅত্থিপচ্চযো. পচ্ছাজাতিন্দ্ৰিযানন্তি পচ্ছাজাতানং অৰূপিন্দ্ৰিযানং. সেসং আহাৰে ৱুত্তনযেন যোজেতব্বং. যস্মা এতে আহাৰিন্দ্ৰিযা যস্মিং খণে পুৰেজাতঅত্থিপচ্চযং লভন্তি, তস্মিংযেৱ খণে তংতংপচ্চযুপ্পন্নানং সহজাতঅত্থিপচ্চযো পচ্ছাজাতঅত্থিপচ্চযো চ হোন্তি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সহাপি অত্থিঅৱিগতপচ্চযভাৱো হোতী’’তি. তিণ্ণন্তি সহজাতাদীনং তিণ্ণং. ছহি ভেদেহীতি ৱিসুং গহিতেহি সহজাতাদীহি পঞ্চহি যথাৰহং একজ্ঝং গহিতভেদেন চাতি ছহি অত্থিপচ্চযভেদেহি. একেকং সঙ্গহেত্ৱাতি অত্থিপচ্চযলক্খণং অৱিগতপচ্চযলক্খণঞ্চ ৱিসুং ৱিসুং ছহি ভেদেহি সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তং.
অজ্ঝত্তিকবাহিৰভেদতোতি ৱত্তব্বং চক্খাদীনং জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স চ অধিপ্পেতত্তা, সপৰসন্তানিকানঞ্চ ইন্দ্ৰিযানং অনধিপ্পেতত্তা. নিস্সযপুৰেজাতৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতানং পুৰেজাতভূতানন্তি অধিপ্পাযো. তেসঞ্হি পুৰেজাতে সঙ্গহো. তদেকদেসস্সাতি আৰম্মণেকদেসস্স, আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযানন্তি অত্থো. তেসন্তি নিস্সযাদীনং. উপনিস্সযাদীসূতি উপনিস্সযপুৰেজাতপচ্চযাদীসু. তং পন পুৰেজাতভূতং আৰম্মণং. তত্থাতি উপনিস্সযপচ্চযসঙ্গহে. যথাৱুত্তনযো চেত্থ একন্তেন গহেতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘অথ পনা’’তিআদি ৱুত্তং.
এৱ-সদ্দো আনেত্ৱা যোজেতব্বো, অঞ্ঞথা তেসু পঞ্হেসু একসভাৱতোৱ পচ্চযস্স আগমনং ৱুত্তং সিযা. তেনাতি ‘‘একোৱা’’তি অৱধাৰণেন অগ্গহিতেন. তেসূতি সহজাতপুৰেজাতপচ্চযেসু. উক্কট্ঠৱসেনাতি ‘‘একো দ্ৱে’’তিআদিনা ৱুত্তউক্কংসৱসেন. তে তে পচ্চযে সঙ্গহেত্ৱাতি তে হেতুআদিপচ্চযে সহজাতাদিপচ্চযেহি সঙ্গহেত্ৱা. দস্সিতপচ্চযপৰিচ্ছেদোতি সোড়সাদিভেদেন সঙ্গহেত্ৱা দস্সিতপচ্চযপৰিচ্ছেদো.
পভেদপৰিহানীসূতি সহজাতপচ্চযাদীহি সঙ্গহিতপচ্চযপ্পভেদে তংতংপচ্চযপটিক্খেপে পঞ্হাপৰিহানিযঞ্চাতি অত্থো. নহেতুপচ্চযাতি ইমিনা হেতুপচ্চযতো অঞ্ঞে পচ্চযা গহিতাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘নহেতুপচ্চযাতি এত্থ লব্ভমানপচ্চযে সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱাতি সব্বপচ্চনীযসাধাৰণলক্খণৱসেন ৱুত্তত্তা এৱ ন ৱত্তব্বং সিযা, ন হি হেতুপচ্চযে পচ্চনীযতো ঠিতে হেতুধম্মো হেতুস্স ধম্মস্স সহজাতপচ্চযেন পচ্চযোতি সক্কা ৱত্তুং. ৱীসতি পচ্চযাতি হেতুপচ্চযেন সদ্ধিং ৱীসতি পচ্চযা. পৰিহানীযং ৱিত্থাৰকথং দস্সেন্তোতি যোজনা.
৫২৮. তেহি তেহি পচ্চযেহীতি সহজাতপচ্চযাদীহি তেহি তেহি সঙ্গাহকভূতেহি পচ্চযেহি. তে তে পচ্চযাতি সঙ্গহেতব্বা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযাদযো হেতুপচ্চযাদযো ৱা তে তে পচ্চযা. অঞ্ঞেসং অভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, ন তেসং সব্বেসং সম্ভৱন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. তত্থ দ্ৱেযেৱাতি আৰম্মণাধিপতিং অপনেত্ৱা আহ. অব্যাকতস্সপীতি পি-সদ্দেন ন কেৱলং কুসলস্সেৱ, অথ খো অব্যাকতস্সপীতি কুসলং সম্পিণ্ডেতি.
৫৩০. তেন সদ্ধিন্তি ৱত্থুনা সদ্ধিং. সুদ্ধানন্তি কেৱলানং ৱত্থুনা ৱিনা চ গহিতানং কুসলক্খন্ধানং. যদিপি ৱত্থুনা সদ্ধিং সহজাতট্ঠো নত্থি, নিস্সযাদিভাৱো পন অত্থেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘ৱত্থুনা পনা’’তিআদিমাহ.
সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতআহাৰিন্দ্ৰিযানং অত্থিপচ্চযেন সঙ্গহেতব্বত্তা সহজাতাদীহি সঙ্গহেতব্বানং তংসঙ্গহো সুকৰোতি দস্সেতুং উপনিস্সযেন সঙ্গহেতব্বানং সঙ্গহো ৱুত্তনযো এৱাতি ৱুত্তং ‘‘চতূসু সব্বপচ্চযে সঙ্গণ্হিত্ৱা’’তি. কম্মং পন সহজাতূপনিস্সযেহি অসঙ্গহেতব্বতাপি অত্থীতি সৰূপতো গহিতং, অঞ্ঞথা ‘‘তীসু পচ্চযেসূ’’তি ৱত্তব্বং সিযা. মিস্সকামিস্সকস্সাতি সহজাতপুৰেজাতাদিভাৱেহি মিস্সকস্স তথা অমিস্সকস্স চ. ৱুত্তমেৱত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৱুত্তং. তেনাতি অত্থিপচ্চযৱিভাগসঙ্গাহকানং সহজাতাদীনং গহণেন. সব্বপচ্চযানং…পে… হোতীতি ইমিনা ‘‘ইমস্মিং পন পচ্চযুদ্ধাৰে’’তিআদিনা ৱুত্তোপি পচ্চযসঙ্গহো ইধ অত্থতো দস্সিতোযেৱাতি ইমমত্থং দস্সেতি.
নিস্সযো কস্মা ন ৱুত্তো? সহজাতনিস্সযো পুৰেজাতনিস্সযোতি হি সক্কা ৱিভজিতুন্তি অধিপ্পাযো. ৱিপ্পযুত্তো ৱা কস্মা ন ৱুত্তো? পুৰেজাতৱিপ্পযুত্তো পচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তোতি ৱিভজিতুং সক্কাতি অত্থো. যং মিস্সকামিস্সকভাৱং মনসি কত্ৱা ‘‘অৱত্তব্বত্তা’’তি ৱুত্তং, তং দস্সেন্তো ‘‘নিস্সযো তাৱা’’তিআদিমাহ. ৱিসেসিতব্বো ‘‘ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি অৱিসেসেন পাড়িযং ৱুত্তত্তা. সো ৱিযাতি অত্থিপচ্চযো ৱিয, নিস্সযপচ্চযো ৱিয ৱা অত্থিপচ্চযৱিসেসাভাৱেন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো ন ৱত্তব্বোৱ. দ্ৱিন্নং পচ্চযানং ৱিয পভেদসব্ভাৱতোতি দস্সেন্তো ‘‘সহজাতপুৰেজাতানঞ্চা’’তিআদিমাহ. তথাতিআদিনা ৱুত্তমত্থং পাড়িযা সমত্থেতুং ‘‘ৱক্খতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ মগ্গফলধম্মানং মগ্গফলতংসমুট্ঠানৰূপৱসেন সহজাতঅত্থিপচ্চযো তেসংযেৱ পুৰেজাতচতুসন্ততিৰূপৱসেন পচ্ছাজাতঅত্থিপচ্চযো ৱুত্তো, ন পন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযভাৱো ৱক্খতীতি যোজনা. সোতি ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো.
হেতুআদীনং সহজাতন্তোগধত্তা হেতুআদযো তব্বিসেসা হোন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সহজাতপচ্চযো চ হেতুআদীহি ৱিসেসেতব্বো’’তি. সোতি সহজাতপচ্চযো. ৱিৰুদ্ধপচ্চযেহীতি সহজাতপুৰেজাতস্স সহজাতাদিভাৱেন ৱিৰুদ্ধেহি পচ্চযেহি. তেনাহ ‘‘উপ্পত্তিকালৱিৰুদ্ধেহি পচ্চযেহী’’তি.
পচ্চনীযুদ্ধাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চনীযগণনৱণ্ণনা
নহেতুমূলকৱণ্ণনা
৫৩২. অধিপতিপচ্চযাদিভূতো আৰম্মণপচ্চযোতি আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযে ৱদতি. তে চ যস্মা আৰম্মণসভাৱা এৱ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পৰিহাযতিযেৱা’’তি. পন্নৰসসূতি দুতিযে সহজাতপচ্চযে ‘‘হেতুপচ্চযো’’তিআদিনা ৱুত্তেসু পন্নৰসসু. একাদসন্নং ৱসেনাতি সহজাতপচ্চযো, সহজাততাৱিসিট্ঠা অধিপতিনিস্সযকম্মাহাৰিন্দ্ৰিযত্থিঅৱিগতহেতুঝানমগ্গা চাতি ইমেসং একাদসন্নং ৱসেন. সহজাতে অন্তোগধা হেতুআদযো. তস্মিং পটিক্খিত্তেতি তস্মিং সহজাতে পটিক্খিত্তে পচ্চনীযতো ঠিতে. অনন্তোগধা সহজাতে, কে পন তেতি আহ ‘‘আৰম্মণাধিপতিপুৰেজাতনিস্সযাদযো’’তি. আৰম্মণাদিআকাৰেনাতি আৰম্মণপুৰেজাতনিস্সযনানাক্খণিককম্মাদিআকাৰেন.
তস্মিং পটিক্খিত্তেতি তস্মিং সহজাতপচ্চযে পটিক্খিত্তে. ইমে ৱাৰাতি সহজাতং পুৰেজাতন্তি ৱিস্সজ্জিতৱাৰা. এতে নিস্সযাদযোতি সহজাততাৱিসিট্ঠে নিস্সযাদিকে ৱদতি, ন ইতৰে. তেনাহ ‘‘যস্মা চ…পে… পটিক্খেপেন পটিক্খিত্তা’’তি.
নিস্সযাদিভূতঞ্চ সহজাতপচ্চযং ঠপেত্ৱাতি এতেন ‘‘ঠপেত্ৱা সহজাতপচ্চয’’ন্তি এত্থ অন্তোগধনিস্সযাদিভাৱোযেৱ সহজাতপচ্চযো গহিতোতি দস্সেতি. নিস্সযাদীতি আদি-সদ্দেন হেতুআদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মৱসেন পৱত্তিসব্ভাৱতোতি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মৱসেন সহজাতাদীহি পৱত্তিসব্ভাৱতো অঞ্ঞমঞ্ঞে পটিক্খিত্তে ‘‘কুসলো কুসলাব্যাকতস্সা’’তি ৱাৰো পৰিহাযতি. তেসং তেসং পচ্চযুপ্পন্নানন্তি ইদং সামঞ্ঞৱচনম্পি ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযসঙ্গহং গতা’’তি ৱচনতো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযলাভীনংযেৱ গহণং সিযাতি আসঙ্কং নিৱত্তেতুং ‘‘কুসলো চ কুসলস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. সমুদাযভূতোতি চতুক্খন্ধসমুদাযভূতো. একদেসভূতেহীতি তস্সেৱ একদেসভূতেহি. ‘‘কুসলো পনা’’তিআদি ‘‘নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন…পে… পৰিহাযতী’’তি ইমস্স অট্ঠকথাৱচনস্স সমাধানৱচনং.
ৰূপক্খন্ধেকদেসোৱ হোন্তি ৰূপাহাৰৰূপিন্দ্ৰিযৱসেন, ‘‘একন্তেন ৱিপ্পযুত্তপচ্চযধম্মেহী’’তি ৱুত্তধম্মা ‘‘তে’’তি পচ্চামট্ঠাতি আহ ‘‘তেতি তে ৱিপ্পযুত্তপচ্চযধম্মা’’তি.
৫৩৩. পচ্চনীযগণনং দস্সেতুন্তি ৱুত্তেপি ননু পচ্চযগণনমেৱ দস্সিতং হোতীতি কস্সচি আসঙ্কা সিযাতি তং নিৱত্তেন্তো আহ ‘‘পচ্চনীযৱাৰগণনা হি দস্সিতা’’তি. বলৱকম্মং ৱিপাকস্স উপনিস্সযো হোতি, ইতৰং কম্মপচ্চযো এৱাতি আহ ‘‘ৱিপাকস্সপি পন…পে… কম্মপচ্চযো হোতী’’তি.
নহেতুমূলকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫৩৪. পৰিচ্ছিন্নগণনানীতি ইদং ন গণনাপেক্খং, অথ খো ৱিস্সজ্জনাপেক্খন্তি আহ ‘‘পৰিচ্ছিন্নগণনানি ৱিস্সজ্জনানী’’তি. পচ্চনীযতো ঠিতোপি হেতু নযানং মূলভাৱেনেৱ ঠিতোতি আহ ‘‘হেতুমূলকে’’তি, অট্ঠকথাযং পন ‘‘নহেতুমূলক’’মিচ্চেৱ ৱুত্তং.
৫৩৮. মূলং সঙ্খিপিত্ৱাতি সত্তমূলকং অট্ঠমূলকং নৱমূলকঞ্চ সঙ্খিপিত্ৱা. দ্ৱীসূতি ‘‘তীণী’’তি ৱুত্তেসু তীসু ৱিস্সজ্জনেসু পুৰিমেসু দ্ৱীসু ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি ইমেসু. তেনাহ ‘‘ৱিপাকো পচ্চযুপ্পন্নো হোতী’’তি. ততিযেতি ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি ইমস্মিং. তেসমুট্ঠানিককাযোতি উতুচিত্তাহাৰানং ৱসেন তেসমুট্ঠানিককাযো.
৫৪৫. এতং দ্ৱযং সন্ধায ৱুত্তং, যথা অৰূপং অৰূপস্স, এৱং ৰূপম্পি ৰূপস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো ন হোতীতি. ৰূপাব্যাকতো অৰূপাব্যাকতস্সাতি ইদং ৱত্থুখন্ধে সন্ধায ৱুত্তং. অৰূপাব্যাকতো ৰূপাব্যাকতস্সাতি ইদং পন চিত্তসমুট্ঠানৰূপঞ্চাতি তেসং একন্তিকো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযভাৱোতি আহ ‘‘সহজাত…পে… হোতিযেৱা’’তি. সহজাতাহাৰিন্দ্ৰিযৱসেনাতি সহজাতঅৰূপাহাৰিন্দ্ৰিযৱসেন.
৫৪৬. একমূলকেকাৱসানা অনন্তৰপকতূপনিস্সযৱসেন লব্ভন্তীতি ইদং যথাৰহৱসেন ৱুত্তন্তি তং যথাৰহং পটিক্খেপাপটিক্খেপৱসেনপি দস্সেতব্বন্তি ‘‘অত্থিপচ্চযে পনা’’তিআদি ৱুত্তং. পুৰিমেসূতি নাৰম্মণাদীসু. নৱাতি একমূলকাৱসানা নৱ. দ্ৱেযেৱাতি ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি ইমে দ্ৱেযেৱ.
পচ্চনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অনুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা
৫৫০. ইমেহেৱাতি ‘‘কুসলো কুসলস্স, অকুসলো অকুসলস্সা’’তি ইমেহি এৱ সমানা হোন্তি কুসলাদিতাসামঞ্ঞেন. তেন ৱুত্তং ‘‘অত্থাভাৱতো পন ন অনুৰূপা’’তি. ‘‘কুসলো কুসলস্সা’’তিআদিনা সতিপি উদ্দেসতো সামঞ্ঞে যেভুয্যেন সিযা ৱিভঙ্গে ৱিসেসোতি আহ ‘‘যথাযোগং নিদ্দেসতো চা’’তি.
৫৫১. হেতুনামন্তি হেতু চ তং নামঞ্চাতি হেতুনামং. পচ্চযন্তি তমেৱ পচ্চযভূতং সন্ধাযাতি যোজনা.
৫৫২. দ্ৱিন্নম্পি অধিপতীনন্তি সহজাতাৰম্মণাধিপতীনং ৱসেন, তং ‘‘কুসলং কুসলস্স সহজাততো চেৱ আৰম্মণতো চা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. নাৰম্মণে সত্তাতি সহজাতাধিপতিস্স ৱসেন ৱুত্তং, ন সহজাতে সত্তাতি আৰম্মণাধিপতিস্স ৱসেন ৱুত্তন্তি যোজনা. এৱন্তি যথা অধিপতিম্হি ৱুত্তং, এৱং সব্বত্থ সব্বপচ্চযেসু. ‘‘তস্মিং তস্মিং…পে… উদ্ধৰিতব্বা’’তি ৱত্ৱা তস্স গণনুদ্ধাৰস্স সুকৰতং উপাযঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘অনুলোমে…পে… ৱিঞ্ঞাতু’’ন্তি আহ.
অনুলোমপচ্চনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চনীযানুলোমৱণ্ণনা
৬৩১. পৰিহাপনগণনাযাতি পৰিহাপেতব্বগণনায সমানত্তঞ্চ ন একন্তিকং ঊনতমভাৱস্সপি সম্ভৱতোতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘নহেতুনাৰম্মণদুকস্সা’’তিআদি. তত্থ সদ্ধিং যোজিযমানেন ঊনতৰগণনেন অধিপতিপচ্চযেন পৰিহীনাপীতি যোজনা. সদ্ধিং পৰিহীনাপীতি ৱা ইমস্মিং পক্খে ‘‘অধিপতিপচ্চযেনা’’তি ইত্থম্ভূতলক্খণে কৰণৱচনং. এতন্তি লক্খণং.
অট্ঠানন্তি অনুলোমতো অট্ঠানং অতিট্ঠনং. তিট্ঠন্তীতি অনুলোমতোতি যোজনা. তেসন্তি হেতুআদীনং. ইতৰেসূতি যাদিসা অধিপ্পেতা, তে দস্সেতুং ‘‘অধিপতী’’তিআদি ৱুত্তং. ইমানি দ্ৱেতি ‘‘কুসলাব্যাকতা অব্যাকতস্স, অকুসলাঅব্যাকতা অব্যাকতস্সা’’তি ইমানি চ দ্ৱে.
নহেতুমূলকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.