৪. উপাদিন্নত্তিকৱণ্ণনা

৫১. অধিপতিধম্মোযেৱ লোকুত্তৰধম্মেসু নাধিপতিপচ্চযা উপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘নাধিপতিপচ্চযাতি সযং অধিপতিভূতত্তা’’তি. ননু অধিপতিধম্মোপি আৰম্মণাধিপতিৱসেন অধিপতিপচ্চযেন উপ্পজ্জতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অৱিৰহিতা…পে… দস্সেতী’’তি. অৱিৰহিতাৰম্মণাধিপতীসূতি লোকুত্তৰে সন্ধাযাহ. তে হি নিব্বানাৰম্মণত্তা এৱং ৱুচ্চতি. পি-সদ্দেন কো পন ৱাদো ৱিৰহিতাৰম্মণাধিপতিঅনেকন্তাৰম্মণাধিপতীসূতি দস্সেতি.

৭২. অনুপালনুপত্থম্ভনৱসেনাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযং ৱিয কটত্তাৰূপানং অনুপালনৱসেন ওজা তস্সেৱ কম্মজকাযস্স উপত্থম্ভনৱসেন পচ্চযো হোতি, ন জনকৱসেনাতি যোজনা. এতস্মিং পন অত্থে সতীতি কম্মজকলাপে ওজা তস্সেৱ কম্মজকাযস্স উপত্থম্ভকৱসেন পচ্চযো হোতীতি এতস্মিং অত্থে লব্ভমানে. আহাৰন্তিপি ৱত্তব্বন্তি যথা জীৱিতিন্দ্ৰিযৱসেন ‘‘উপাদিন্নুপাদানিযো ধম্মো উপাদিন্নুপাদানিযস্স ধম্মস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তং, এৱং যথাৱুত্তআহাৰস্সপি ৱসেন ৱত্তব্বন্তি অত্থো. এত্থ চ যস্মিং কলাপে কম্মজা ওজা কদাচি তস্সেৱ উপত্থম্ভনপচ্চযো হোতীতি অযমত্থো অট্ঠকথাযং দস্সিতো. যদি কম্মজা ওজা একংসতো সকলাপৰূপূপত্থম্ভনৱসেনেৱ পৱত্ততি, তথা সতি ইমায পাড়িযা ৱিৰোধো সিযাতি দস্সেন্তো ‘‘যদি চ…পে… হোতী’’তি অট্ঠকথাৱচনং উদ্ধৰিত্ৱা তত্থ দোসং ৱিভাৱেন্তো ‘‘এৱং সতী’’তি আহ. তত্থ তন্তি তং ৱচনং. অনজ্ঝোহটায অত্তনো পচ্চযতো নিব্বত্তায, পচ্চযো চেত্থ কম্মংযেৱ. তেনাহ ‘‘সসন্তানগতায উপাদিন্নোজাযা’’তি.

অযম্পি পঞ্হো, ন কেৱলং পুব্বে ৱুত্তআহাৰোযেৱাতি অধিপ্পাযো. উদ্ধৰিতব্বো সিযা, ন চ উদ্ধটো. তস্মাতি এতস্স ‘‘ৱাদো বলৱতৰো’’তি এতেন সম্বন্ধো. কস্মা পন যথাৱুত্তেসু দ্ৱীসু পঞ্হেসু আহাৰো ন উদ্ধটোতি আহ ‘‘অজ্ঝোহটস্সা’’তিআদি. তত্থ দুতিযপঞ্হোতি দুকমূলকে দুতিযপঞ্হোতি যোজনা. দুতিযপঞ্হো চ ন উদ্ধটোতি এত্থাপি ‘‘অজ্ঝোহটস্স…পে… অভাৱতো’’তি ইদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. ইতৰস্সাতি অনজ্ঝোহটস্স. অজ্ঝোহটমেৱ ন অনজ্ঝোহটং, যথাৱুত্তোজন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘বলৱতৰো’’তি ৱত্ৱা তস্স বলৱতৰভাৱং দস্সেন্তো ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. কতিপযালোপে অজ্ঝোহৰিত্ৱা ৱসিত্ৱা ঠিতস্স ৱিয অজ্ঝোহটমত্তাহি মণ্ডূকাদীহি অজ্ঝোহাৰকস্স সৰীৰে ৱিসেসাধানং ৱেদিতব্বং.

ইধ ৱুত্তেহীতি ইমস্মিং উপাদিন্নত্তিকে ৱুত্তেহি. একমূলকদুকতিকাৱসানপঞ্হৱিস্সজ্জনেহীতি একপদমূলকেহি দুকাৱসানেহি তিকাৱসানেহি চ পঞ্হৱিস্সজ্জনেহি. তে পন ‘‘অনুপাদিন্নুপাদানিযো ধম্মো উপাদিন্নুপাদানিযস্স অনুপাদিন্নুপাদানিযস্স চ ধম্মস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো, অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযো ধম্মো উপাদিন্নুপাদানিযস্স অনুপাদিন্নুপাদানিযস্স অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযস্স চ ধম্মস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং ৱেদিতব্বো. ইধাতি ইমস্মিং উপাদিন্নত্তিকে. দুতিযদুকাৱসানে ৱিযাতি দুতিযদুকাৱসানে পঞ্হৱিস্সজ্জনে ৱিয, ‘‘অনুপাদিন্নুপাদানিযো ধম্মো উপাদিন্নুপাদানিযস্স অনুপাদিন্নুপাদানিযস্স চ ধম্মস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাতং পচ্ছাজাত’’ন্তি এতস্স ৱিস্সজ্জনে ৱিযাতি অত্থো. অযঞ্চ অত্থো ততিযপদমূলকেসু দুকতিকাৱসানপঞ্হেসুপি লব্ভতেৱ. যদি পন তে পঞ্হা কুসলত্তিকেপি লব্ভন্তি, অথ কস্মা তত্থ ন উদ্ধটাতি আহ ‘‘সুখাৱবোধনত্থং পন তত্থ সহজাতৱসেনেৱ ৱিস্সজ্জনং কত’’ন্তি. সহজাতৱসেনেৱাতি সহজাতঅত্থিপচ্চযৱসেনেৱ. একমূলকদুকাৱসানাতি ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চা’’তি এৱংপকাৰা পঞ্হা. তত্থ কুসলত্তিকে উদ্ধটা. ইধ পন ইমস্মিং উপাদিন্নত্তিকে. এতেহি যথাৱুত্তেহি ৱিস্সজ্জনেহি. একো ধম্মোতি একো ৱেদনাদিকো পচ্চযধম্মো. অনেকেহীতি সহজাতপচ্ছাজাতাদীহি অনেকেহি অত্থিপচ্চযৱিসেসেহি. অনেকেসং ধম্মানন্তি অনেকেসং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং. একো অত্থিপচ্চযোতি ইদং অত্থিপচ্চযতাসামঞ্ঞতো ৱুত্তং.

ইদানি যথাৱুত্তং অৱুত্তঞ্চ অত্থিপচ্চযে লব্ভমানং ৱিসেসং ৱিত্থাৰতো দস্সেন্তো ‘‘একো হী’’তিআদিমাহ. তত্থ একোতি অত্থিপচ্চযৱিসেসেসু একো. একস্সাতি তাদিসস্সেৱ একস্স. অঞ্ঞথা হি একো ধম্মো একস্স ধম্মস্স পচ্চযো নাম নত্থি. একেনেৱাতি সহজাতঅত্থিপচ্চযেনেৱ যথা ওক্কন্তিক্খণে ৱত্থু. তঞ্হি অত্তনা সহজাতস্স নামস্স সহজাতঅত্থিপচ্চযেনেৱ পচ্চযো হোতি, ন পুৰেজাতাদিনা. একো সহজাতঅৰূপক্খন্ধো অনেকেসং অত্তনা সহজাতানং অৰূপক্খন্ধানং একেন সহজাতঅত্থিপচ্চযেন, অনেকেহি সহজাতপচ্ছাজাতঅত্থিপচ্চযেহি যথাক্কমং অত্তনা সহজাতানং চিত্তসমুট্ঠানৰূপানং পুৰেজাতানং তেসমুট্ঠানিকৰূপানং. অনেকো পুৰেজাতৱত্থুৰূপঞ্চেৱ সহজাতঅৰূপক্খন্ধা চ একস্স অৰূপক্খন্ধস্স যথাক্কমং পুৰেজাতসহজাতঅত্থিপচ্চযেহি. অনেকো অৰূপধম্মো অনেকেসং সহজাতঅৰূপধম্মানং পুৰেজাতৰূপধম্মানঞ্চ সহজাতপচ্ছাজাতঅত্থিপচ্চযেহি. অনেকো ৱা আহাৰিন্দ্ৰিযপ্পকাৰো অনেকেসং ৰূপধম্মানং যথাৰহং সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতাহাৰিন্দ্ৰিযৱসেন অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. এৱং পচ্চযুপ্পন্নানং অসমানত্তেপি অযমত্থো সম্ভৱতি, সমানত্তে পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. তেনাহ ‘‘সমানত্তে পচ্চযুপ্পন্নধম্মান’’ন্তি. সহজাতং পুৰেজাতেনেৱ সহ অত্থিপচ্চযো হোতীতি সহজাতঅত্থিপচ্চযধম্মো পুৰেজাতঅত্থিপচ্চযধম্মেন সহেৱ অত্থিপচ্চযো হোতি. যথা ৱত্থুনা পুৰেজাতঅত্থিপচ্চযং লভন্তা এৱ কুসলাদিধম্মা সহজাতানং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং সহজাতঅত্থিপচ্চযো হোন্তি, তথা তে পুৰেজাতস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযোপি হোন্তিযেৱ. তেনাহ ‘‘পচ্ছাজাতেন চা’’তি. অত্থিপচ্চযো হোতীতি সম্বন্ধো. অযং সহজাতপচ্ছাজাতানং অত্থিপচ্চযভাৱো পচ্চযধম্মানং অভেদে এৱ ইচ্ছিতো, ন ভেদে. তেনাহ ‘‘অনঞ্ঞধম্মত্তেন…পে… নানাধম্মত্তে’’তি.

ইদানি তস্স নানাধম্মত্তে অভাৱং পাড়িযা ৱিভাৱেন্তো ‘‘যদি সিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ একো অত্থিপচ্চযভাৱো নত্থীতি একস্সেৱ পচ্চযধম্মস্স ৱসেন লব্ভমানো একো অত্থিপচ্চযভাৱো নত্থি. কস্মা? ৱিৰোধতো. তেন ৱুত্তং ‘‘সহজাত…পে… ন ৱুত্ত’’ন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱাতি সহজাতপচ্ছাজাতানং একধম্মৱসেন সহ অলাভতো এৱ. একধম্মৱসেনাতি একস্সেৱ পচ্চযধম্মস্স ৱসেন. তেনাহ ‘‘নানাধম্মানং ৱিৰুদ্ধসভাৱত্তা’’তি. ৱিৰুদ্ধসভাৱতা চ সহজাতপচ্ছাজাতৱসেন ৱেদিতব্বা, ইধ পন লোকিযলোকুত্তৰাদিভাৱতোতি. অঞ্ঞথাতি তেসং সহজাতপচ্ছাজাতানং একজ্ঝং লাভে. ইন্দ্ৰিযপটিক্খেপেপীতি ইন্দ্ৰিযপচ্চযে পচ্চনীকতো ঠিতেপি. তস্স পঞ্হস্স লাভতোতি ‘‘উপাদিন্নুপাদানিযো চ অনুপাদিন্নুপাদানিযো চ ধম্মা উপাদিন্নুপাদানিযস্স ধম্মস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এতস্স পঞ্হস্স লাভতো. বাৱীসাতি একমূলকাৱসানা নৱ, একমূলকদুকাৱসানা পঞ্চ, একমূলকতিকাৱসানমেকং, দুকমূলকেকাৱসানা চত্তাৰো, দুকমূলকাৱসানা দ্ৱে, দুকমূলকতিকাৱসানমেকন্তি এৱং বাৱীসতি. যথা পুব্বে সহজাতং পুৰেজাতেন সহেৱ অত্থিপচ্চযো হোতীতি ৱুত্তং, এৱং পুৰেজাতম্পি তেনাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পুৰেজাতং সহজাতেনেৱ সহ অত্থিপচ্চযো হোতী’’তি. তত্থ সহজাতেনেৱ সহাতি সহজাতেন সহেৱ. অট্ঠানপ্পযুত্তো হি অযং এৱ-সদ্দো, সহজাতেন ন ৱিনা পুৰেজাতঅত্থিপচ্চযোতি অত্থো. ইতৰেসু পন অত্থিপচ্চযধম্মেসু নিযমো নত্থি তেহি সহাপি ৱিনাপি ভাৱতো. তেনাহ ‘‘ন ইতৰেহী’’তি. তম্পি ৱত্থু তংসহিতপুৰেজাতমেৱাতি যং ‘‘পুৰেজাতং সহজাতেনেৱ সহ অত্থিপচ্চযো হোতী’’তি ৱুত্তং, তম্পি ৱত্থুপুৰেজাতঞ্চেৱ তংসহিতাৰম্মণপুৰেজাতমেৱ চ, ন কেৱলং আৰম্মণপুৰেজাতং. তেনাহ ‘‘ন ইতৰ’’ন্তি.

ইদানি যথাৱুত্তমত্থং পাঠন্তৰেন ৱিভাৱেতুং ‘‘কুসলত্তিকে হী’’তিআদি ৱুত্তং. যদি পুৰেজাতং তংসহজাতেন ৱিনাপি অত্থিপচ্চযো সিযা, ‘‘নৱিপ্পযুত্তপচ্চযা অত্থিযা পঞ্চা’’তি ৱত্তুং ন সক্কা, ৱুত্তঞ্চেতং, তস্মা ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘পুৰেজাতং সহজাতেন সহেৱ অত্থিপচ্চযো হোতী’’তি. নৱিপ্পযুত্তে বাৱীসাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তত্থাতি সনিদস্সনত্তিকে. অত্থিৱিভঙ্গেতি অত্থিপচ্চযস্স ৱিভজনে. তিকমূলকেকাৱসানন্তি ‘‘সনিদস্সনসপ্পটিঘো চ অনিদস্সনসপ্পটিঘো চ অনিদস্সনঅপ্পটিঘো চ ধম্মা অনিদস্সনসপ্পটিঘস্স ধম্মস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱং তিকমূলকো একাৱসানো পঞ্হো উদ্ধটো. পচ্চযুদ্ধাৰেতি চ তত্থেৱ পচ্চযুদ্ধাৰে. তথা চ সো পঞ্হো উদ্ধটো. তযিদং কথং, যদি পুৰেজাতং সহজাতেনেৱ সহ অত্থিপচ্চযো হোতীতি চোদনাযং আহ ‘‘তং ৱত্থুসহিতস্স…পে… পচ্চযভাৱতো’’তি. তস্সত্থো – যদিপি তত্থ সনিদস্সনসপ্পটিঘগ্গহণেন আৰম্মণপুৰেজাতস্স অত্থিপচ্চযভাৱো ৱুত্তো, তথাপি অনিদস্সনঅপ্পটিঘগ্গহণতো ৱত্থুম্পি গহিতন্তি ৱত্থুসহিতস্স আৰম্মণপুৰেজাতস্স সহজাতেন সহেৱ অত্থিপচ্চযভাৱো ৱুত্তোতি. পচ্ছাজাতং আহাৰিন্দ্ৰিযেহেৱ সহ অত্থিপচ্চযো হোতি, ন পুৰেজাতেনাতি অধিপ্পাযো. অনঞ্ঞধম্মত্তেতি পচ্চযধম্মস্স অনঞ্ঞত্তে. সহজাতেন সহ অত্থিপচ্চযো হোতীতি যোজনা. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. তত্থাপি পটিযোগিপুৰেজাতংযেৱ দট্ঠব্বং. ‘‘অত্থিপচ্চযৱিসেসেসু পনা’’তিআদিনা অত্তনা দস্সিতং ৱিচাৰং ‘‘এৱমেত’’ন্তি নিগমনৱসেন পচ্চামসতি.

উপাদিন্নত্তিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.