(১) ৱিভঙ্গৱাৰৱণ্ণনা

৫৩. তিকপদানং তিকন্তৰপদেহি ৱিসদিসতা পাকটাযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘তিকপদনানত্তমত্তেন ৱিনা’’তি. মূলাৱসানৱসেনাতি ‘‘একমূলেকাৱসানং নৱা’’তিআদিনা ৱুত্তমূলাৱসানৱসেন. ‘‘ন তাযেৱ ৱেদনাত্তিকাদীসূ’’তি এত্থ যা সদিসতা পটিক্খিত্তা, তং দস্সেতুং ‘‘সদিসতং সন্ধায ‘ন তাযেৱা’তি ৱুত্ত’’ন্তি আহ. যাতি যা পুচ্ছা. সব্বপুচ্ছাসমাহৰণন্তি সব্বাসং একূনপঞ্ঞাসায পুচ্ছানং সমুচ্চযনং অনৱসেসেত্ৱা কথনং. ইধ ইমস্মিং পটিচ্চৱাৰুদ্দেসে কত্তব্বং. আদিতো হি অনৱসেসতো ৱুত্তে পচ্ছা যথাৰহং তদেকদেসৱচনং যুত্তং. ন হি তত্থ একূনপঞ্ঞাস পুচ্ছা ৱিস্সজ্জনং লভন্তীতি তত্থ তস্মিং ধম্মানুলোমপচ্চনীযে পীতিত্তিকে একূনপঞ্ঞাস পুচ্ছা ৱিস্সজ্জনং ন হি লভন্তি, অট্ঠৱীসে পন লভন্তীতি অত্থো.

তেন সহজাতপচ্চযভূতেনাতি তেন ৱেদনাদিভেদেন একেন ধম্মেন সহজাতপচ্চযো হোন্তেন, সহজাতপচ্চযতং ৱা পত্তেন পাপুণন্তেনাতি অত্থো. অনুঞ্ঞাতং ৱিয হোতীতি যদিপি অট্ঠকথাযং ‘‘যাৱ নিৰোধগমনা’’তিআদিৱচনেহি খণত্তযসমঙ্গী উপ্পজ্জতীতি অনুঞ্ঞাতং ৱিয হোতি, উপ্পাদক্খণসমঙ্গীযেৱ পন উপ্পজ্জতীতি ৱুত্তো পটিচ্চৱাৰাদীনং ছন্নং ৱাৰানং উপ্পাদমেৱ গহেত্ৱা পৱত্তত্তা. তথা হি তেসু পচ্ছাজাতপচ্চযো অনুলোমতো ন তিট্ঠতি.

ইধ কুসলৱচনেন গহিতে খন্ধে সন্ধায ৱুত্তন্তি ইমস্মিং পটিচ্চৱাৰে ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতী’’তি কুসলসদ্দেন গহিতে খন্ধে সন্ধায ৱুত্তং চতূসুপি কুসলখন্ধেসু একতো উপ্পজ্জমানেসু সামঞ্ঞতো ৱুত্তেসু সহজাতাদিসাধাৰণপচ্চযৱসেন অৱিসেসতো সব্বে সব্বেসং পচ্চযাতি অযমেৱ ইমস্স পচ্চযো, ইমস্সেৱ অযং পচ্চযোতি চ নিযমেত্ৱা ৱত্তুং ন সক্কা. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘একস্সেৱ দ্ৱিন্নংযেৱ ৱা’’তিআদি. ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চা’’তিআদীসু পন ৱিসেসনভাৱেন ৱেদনাদীনং ৱিসুং গহিতত্তা ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ দ্ৱে খন্ধা’’তিআদি ৱত্তুং সক্কা. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱেদনাত্তিকাদীসু পনা’’তিআদি. তথাতি ইমিনা ‘‘একেকস্সপি দুকাদিভেদানঞ্চা’’তি ইমং অনুকড্ঢতি.

এতস্মিন্তি ‘‘ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকত’’ন্তি এৱং ৱিপাককিৰিযাব্যাকতগ্গহণে. ‘‘সব্বস্মিং ন গহেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, কত্থ পন গহেতব্বন্তি আহ ‘‘চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপন্তি এত্থেৱা’’তি. এৱং পঠমে ৱাক্যে অতিব্যাপিতং পৰিহৰিত্ৱা দুতিযে অব্যাপিতং পৰিহৰিতুং ‘‘ন কেৱল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. এত্থাতি ‘‘ৱিপাকাব্যাকতং কিৰিযাব্যাকত’’ন্তি এত্থ ন গহেতব্বং তস্সপি আৰুপ্পে উপ্পজ্জমানস্স ৰূপেন ৱিনা উপ্পত্তিতো. এত্থ চ যথা হেতুপচ্চযগ্গহণেনেৱ অহেতুকং নিৱত্তিতং, এৱং চিত্তসমুট্ঠানঞ্চ ৰূপন্তি ৰূপগ্গহণেনেৱ আৰুপ্পে ৱিপাকোপি তত্থ উপ্পজ্জমানেন চিত্তুপ্পাদেন সদ্ধিং ন গহিতো. তং পনেতং অত্থসিদ্ধমেৱ অকত্ৱা সৰূপতো পাকটতৰং কত্ৱা দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘ৱিপাকাব্যাকত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. পটিসন্ধিপচ্ছিমচিত্তানি পনেত্থ সতিপি ৰূপস্স অনুপ্পাদনে ৱৱত্থানাভাৱতো ন গহিতানীতি দট্ঠব্বং.

পচ্চযভূতস্সাতি খন্ধানং পচ্চযভূতস্স ৱত্থুস্স অগ্গহিততাপত্তিং নিৱাৰেতুং, কথং? পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন, কত্থ? ‘‘কটত্তা চ ৰূপ’’ন্তি এতস্মিং সামঞ্ঞৱচনে ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থূ’’তি ৱুত্তং, এৱঞ্হিস্স পচ্চযুপ্পন্নতা দস্সিতা হোতীতি. অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খং ৱচনদ্ৱযন্তি ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থু, ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি পদদ্ৱযং সন্ধায ৱুত্তং. সামঞ্ঞেন গহিতন্তি ‘‘কটত্তা চ ৰূপ’’ন্তি ইমিনা সামঞ্ঞৱচনেন, কটত্তাৰূপসামঞ্ঞেন ৱা গহিতং.

উপাদাৰূপগ্গহণেন ৱিনা ‘‘উপাদাৰূপ’’ন্তি অগ্গহেত্ৱা কেৱলং চিত্তসমুট্ঠানৰূপং ‘‘কটত্তাৰূপং’’ইচ্চেৱ গহেত্ৱাতি অত্থো. এতস্মিং পন দস্সনেতি ‘‘মহাভূতেপি পটিচ্চ উপ্পত্তিদস্সনত্থ’’ন্তি ৱুত্তে এতস্মিং অত্থদস্সনে. খন্ধপচ্চযসহিতন্তি পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপং, পৱত্তিযং চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং ৱদতি. অসহিতন্তি পন পৱত্তিযং কটত্তাৰূপং আহাৰসমুট্ঠানং উতুসমুট্ঠানং অনিন্দ্ৰিযবদ্ধং অসঞ্ঞভৱসঙ্গহিতঞ্চ ৰূপং. পটিসন্ধিযম্পীতি পি-সদ্দেন পৱত্তিযম্পি কটত্তাৰূপং অঞ্ঞঞ্চ তত্থ উপ্পজ্জনকং উপাদাৰূপন্তি অত্থো দট্ঠব্বো. কথং পনেত্থ ভূতে পটিচ্চ উপ্পজ্জমানস্স ৰূপস্স হেতুপচ্চযা উপ্পজ্জতীতি? ‘‘খন্ধে পটিচ্চ হেতুপচ্চযা উপ্পজ্জমানং ৰূপং ভূতেপি পটিচ্চ উপ্পজ্জতী’’তি এৱং পদমেতং, ভূতানং ৱা হেতুপচ্চযতো নিব্বত্তত্তা এৱং ৱুত্তং. কাৰণকাৰণম্পি হি কাৰণন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি যথা ‘‘চোৰেহি গামো দড্ঢো’’তি.

ভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপন্তি পদুদ্ধাৰো কতো, ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপ’’ন্তি পন পাঠোতি অট্ঠকথাযঞ্চ তমেৱ ৱুত্তং. অযং হেত্থত্থো – ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপ’’ন্তি ইমস্মিং পাঠে ৱুত্তনযেন উপাদাৰূপম্পি কুসলে খন্ধে মহাভূতে চ পটিচ্চ উপ্পজ্জতীতি. কো পন সো নযোতি তং দস্সেতুং ‘‘মহাভূতে…পে… সন্ধাযাহা’’তি ৱুত্তং. তত্থ অত্থতো অযং নযো ৱুত্তোতি ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি ইমিনা অব্যাকতে খন্ধে মহাভূতে চ পটিচ্চ উপাদাৰূপানং উপ্পত্তিৱচনেন কুসলে খন্ধে মহাভূতে চ পটিচ্চ উপাদাৰূপানং উপ্পত্তি অত্থতো ৱুত্তো হোতীতি অত্থো.

৫৪. ৰূপেন ৱিনা পচ্চযুপ্পন্নং ন লব্ভতীতি এতেন যা পুচ্ছা অৰূপমিস্সকাৱসানা, তাপি ইধ ন গয্হন্তি, পগেৱ ৰূপাৱসানাতি দস্সেতি.

৫৭. তায সমানলক্খণাতি পঞ্চক্খন্ধপটিসন্ধিতায গব্ভসেয্যকপটিসন্ধিযা সমানলক্খণা. পৰিপুণ্ণধম্মানন্তি পৰিযত্তিৱিভাগানং পঞ্চক্খন্ধধম্মানং. এত্থাতি এতস্মিং সহজাতপচ্চযনিদ্দেসে.

চিত্তকম্মসমুট্ঠানৰূপন্তি চিত্তসমুট্ঠানৰূপং কম্মসমুট্ঠানৰূপঞ্চ. পুন আহাৰসমুট্ঠানন্তি এত্থ পুনগহণং উতুসমুট্ঠানাপেক্খং. ন হি তং পুব্বে বাহিৰগ্গহণেন অগ্গহিতং, আহাৰসমুট্ঠানং পন অগ্গহিতমেৱ, উতুসমুট্ঠানস্স কস্মা পুনগহণন্তি আহ ‘‘এতেহী’’তিআদি. তত্থাতি অসঞ্ঞসত্তেসু. তস্সাতি উতুসমুট্ঠানস্স. আদিম্হীতি বাহিৰআহাৰসমুট্ঠানউতুসমুট্ঠানঅসঞ্ঞসত্তৱসেন আগতৱাৰেহি পঠমৱাৰে. অৱিসেসৱচনন্তি বাহিৰাদিৱিসেসং অকত্ৱা ৱুত্তৱচনং, অৰূপম্পি পচ্চযং লভন্তং অত্থং হেতাদিকে পচ্চযে লভন্তং সহ সঙ্গণ্হিত্ৱাতি যোজনা. তস্সাতি, তত্থাতি চ পদদ্ৱযেন যথাৱুত্তং পঠমৱাৰমেৱ পচ্চামসতি. তংসমানগতিকন্তি চিত্তসমুট্ঠানগতিকং. ইধাপীতি ইমস্মিং সহজাতপচ্চযনিদ্দেসেপি. কম্মপচ্চযৱিভঙ্গে ৱিযাতি নানাক্খণিককম্মপচ্চযনিদ্দেসে ৱিয. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘তংসমুট্ঠানন্তি ইমিনা পটিসন্ধিক্খণে কটত্তাৰূপম্পি সঙ্গণ্হাতী’’তি. অযঞ্চ অত্থৱিসেসো এত্থ একংসেন ইচ্ছিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ন হি…পে… অত্থী’’তি আহ.

অৱিসেসেত্ৱাতি ‘‘উতুসমুট্ঠান’’ন্তিআদিনা ৱিসেসং অকত্ৱা. উপাদাৰূপন্তি ৱিসেসেত্ৱাৱ কস্মা পন ৱুত্তানীতি যোজনা. হেতুপচ্চযাদীসূতি আদি-সদ্দেন সহজাতপচ্চযাদিং সঙ্গণ্হাতি. সহাতি চিত্তসমুট্ঠানৰূপং কটত্তাৰূপন্তি এৱং একতো. ৱিসুন্তি চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং কটত্তাৰূপতো ৱিসেসেত্ৱা. তত্থ বাহিৰগ্গহণাদীহি ৱিযাতি যথা ‘‘বাহিৰং একং মহাভূত’’ন্তিআদীসু বাহিৰআহাৰসমুট্ঠানউতুসমুট্ঠানগ্গহণেহি মহাভূতানি ৱিসেসিতানি, এৱং এত্থ ‘‘মহাভূতে পটিচ্চা’’তি এতস্মিং নিদ্দেসে মহাভূতানং কেনচি ৱিসেসনেন অৱিসেসিতত্তা চিত্তসমুট্ঠানৰূপভাৱকটত্তাৰূপভাৱেহি ৱিসেসেত্ৱাৱ ৱুত্তানীতি যোজনা.

ইদানি অঞ্ঞেনপি কাৰণেন তেসং ৱিসেসিতব্বতং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ন কোচি পচ্চযোতি ইদং পট্ঠানে আগতনিযামেন ৰূপং উপনিস্সযপচ্চযং ন লভতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘হেতাদীসূ’’তি. তদৱিনাভাৱতো পন তস্স চিত্তকম্মানং কাৰণভাৱো ৱেদিতব্বো, যতো ইদ্ধিচিত্তনিব্বত্তানি কম্মপচ্চযানি চাতি ৱুত্তানি. ননু চিত্তং আহাৰউতুসমুট্ঠানানং পচ্চযো হোতীতি? সচ্চং হোতি, সো পন উপত্থম্ভকত্তেন, ন জনকত্তেনাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘আহাৰ…পে… জনক’’ন্তি. কিং পন তেসং জনকন্তি আহ ‘‘মহাভূতানেৱ…পে… জনকানী’’তি. চিত্তেন কম্মুনা চ ৱিনা অভাৱে যথাক্কমং চিত্তকম্মসমুট্ঠানউপাদাৰূপানন্তি অত্থো. চিত্তসমুট্ঠানৰূপকটত্তাৰূপভূতানেৱাতি চিত্তকম্মসমুট্ঠানমহাভূতনিব্বত্তানেৱ মহাভূতানং তেসং আসন্নকাৰণত্তা. অঞ্ঞানীতি উতুআহাৰসমুট্ঠানানি উপাদাৰূপানি ৱদতি. ৱিসেসনং কতং ‘‘চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি. সমানজাতিকেন ৰূপেন উতুনা আহাৰেন চাতি অত্থো. পাকটৱিসেসনানেৱাতি ইদং যেহি মহাভূতেহি তানি নিব্বত্তানি, তেসং ‘‘আহাৰসমুট্ঠানং উতুসমুট্ঠান’’ন্তি ৱিসেসিতত্তা ৱুত্তং. ন ৱিসেসনং অৰহন্তি ন ৱিসেসিতব্বানি কাৰণৱিসেসনেনেৱ ৱিসেসস্স সিদ্ধত্তা, ‘‘মহাভূতে পটিচ্চ উপাদাৰূপ’’ন্ত্ৱেৱ ৱত্তব্বন্তি অত্থো. এতানি পন চিত্তজকম্মজৰূপানি.

সৱিসেসেনাতি যেন ৱিসেসেন ৱিসেসিতা, তং দস্সেন্তো চিত্তং সন্ধাযাহ ‘‘সহজাতাদিপচ্চযভাৱতো’’তি, ইতৰং পন সন্ধায ‘‘মূলকাৰণভাৱতো’’তি, কম্মূপনিস্সযপচ্চযভাৱতোতি অত্থো. ইতৰানীতি আহাৰউতুসমুট্ঠানানিপি উপাদাৰূপানি. মহাভূতৱিসেসনেনেৱ ৱিসেসিতানীতি ‘‘আহাৰসমুট্ঠানং একং মহাভূতং পটিচ্চ উতুসমুট্ঠানং একং মহাভূতং পটিচ্চা’’তি মহাভূতৱিসেসনেনেৱ জনকপচ্চযেন আহাৰেন উতুনা চ ৱিসেসিতানি. ইধাতি ‘‘চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং কটত্তাৰূপং উপাদাৰূপ’’ন্তি ইমস্মিং ৱচনে. এত্থ হি উপাদাৰূপানং চিত্তকম্মসমুট্ঠানতাৱচনেন তংনিস্সযানম্পি তব্ভাৱো পকাসিতোতি. অঞ্ঞতৰৱিসেসনং উভযৱিসেসনং হোতি উভযেসং অৱিনিব্ভোগেন পৱত্তনতো.

৫৮. পুব্বেতি হেতুপচ্চযাদীসু. ৱিসুং পচ্চযভাৱেনাতি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা কটত্তা চ ৰূপ’’ন্তিআদিনা ৱত্থুস্স ৱিসুং পচ্চযভাৱেন. এত্থ চ ৱিসুংযেৱ পচ্চযভাৱেন দস্সিতানীতি ন সক্কা ৱত্তুং, ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থু, ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি পচ্চযুপ্পন্নভাৱো ৱিয খন্ধানং একতোপি পচ্চযভাৱো দস্সিতো. তেনেৱ হি তস্মিং অত্থে অত্তনো অৰুচিং ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘ইমিনা অধিপ্পাযেনাহা’’তি. যো পনত্থো অত্তনো ৰুচ্চতি, তং দস্সেতুং ‘‘খন্ধে পটিচ্চ ৱত্থূতি ইদং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. খন্ধানং পচ্চযভূতানং পটিচ্চট্ঠফৰণতাদস্সনং, ৱত্থুস্স পচ্চযভূতস্স পটিচ্চট্ঠফৰণতাদস্সনং, ন খন্ধানন্তি সম্বন্ধো. ইধেৱাতি ইমস্মিং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে এৱ. হেতুপচ্চযাদীসুপি অযমেৱ নযো, তত্থ হি পটিচ্চট্ঠফৰণস্স সমানতা. দস্সিতায পটিচ্চট্ঠদ্ৱযফৰণতায. খন্ধৱত্থূনঞ্চ দস্সিতাযেৱাতি খন্ধৱত্থূনঞ্চ একতো পটিচ্চট্ঠফৰণতা দস্সিতাযেৱ.

এৱমাদীতি আদি-সদ্দেন ‘‘অকুসলং ধম্মং পটিচ্চা’’তি এৱমাদি সঙ্গয্হতি. ননু ভৱিতব্বন্তি যোজনা. হেতুপচ্চযাদীহি ৱিযাতি সদিসূদাহৰণন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. যং ‘‘একং, তযো, দ্ৱে চ খন্ধে পটিচ্চা’’তি ৱুত্তং পচ্চযজাতন্তি অত্থো. পচ্চযট্ঠো হি পটিচ্চট্ঠো. তেনাহ ‘‘তে হেতুপচ্চযভূতা এৱ ন হোন্তী’’তি. এতেন ন পটিচ্চট্ঠফৰণকস্স একন্তিকো হেতুআদিপচ্চযভাৱোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘এস নযো আৰম্মণপচ্চযাদীসূ’’তি. ন হি আৰম্মণপচ্চযভূতো ধম্মো পটিচ্চট্ঠং ফৰতি. ৱুত্তঞ্চ ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি আৰম্মণপচ্চযা’’তি.

পচ্চযন্তৰেনপি উপকাৰকতামত্তম্পি গহেত্ৱা পটিচ্চৱাৰে ৱাৰন্তৰে চ হেতুআদিপচ্চযা দস্সিতাতি উপচযেন যথাৱুত্তং ৱিভাৱেন্তো ‘‘পচ্চযৱাৰে চা’’তিআদিমাহ. তংপচ্চযাতি ৱত্থুপচ্চযা, যথাৰহং পচ্চযভূতং ৱত্থুং লভিত্ৱাতি অত্থো. তেতি কুসলে খন্ধে পটিচ্চ. তেসন্তি মহাভূতানং খন্ধানং. পচ্চযভাৱাভাৱতোতি ইদং খন্ধানং হেতুসহজাতাদিপচ্চযভাৱস্স মহাভূতেসু দিট্ঠত্তা ৱুত্তং. যদি এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযাপি তে তেসং ভৱেয্যুন্তি পৰস্স আসঙ্কনিৰাসঙ্কং কৰোন্তো ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞসদ্দো হী’’তিআদিমাহ. নিৰপেক্খোতি অঞ্ঞনিৰপেক্খো. ন হি হেতুধম্মো ধম্মন্তৰাপেক্খো হুত্ৱা হেতুপচ্চযো হোতি, সদ্দসীসেনেত্থ অত্থো ৱুত্তো. অঞ্ঞতৰাপেক্খোতি অত্তনা সহকাৰিকাৰণভূতং, ইতৰং ৱা যং কিঞ্চি অঞ্ঞতৰং অপেক্খতীতি অঞ্ঞতৰাপেক্খো. যথাৱুত্তেতৰেতৰাপেক্খোতি অৰূপক্খন্ধাদিভেদং পাড়িযং ৱুত্তপ্পকাৰং ইতৰেতৰং মিথু পচ্চযভূতং অপেক্খতীতি ইতৰেতৰাপেক্খো. পচ্চযপচ্চযুপ্পন্না চ খন্ধা মহাভূতা ইধ যথাৱুত্তা ভৱেয্যুন্তি কস্মা ৱুত্তং. ন হি খন্ধা মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৱেন ৱুত্তা, অথ খন্ধা চ মহাভূতা চাতি ৱিসুং ৱিসুং গয্হেয্যুং, এৱং সতি ‘‘মহাভূতা খন্ধানং ন কোচি পচ্চযো’’তি ন ৱত্তব্বং.

যস্স সযং পচ্চযো, ততো তেন তন্নিস্সিতেন ৱাতি যস্স ধম্মস্স সযং অত্তনা পচ্চযো হোতি, ততো ধম্মতো সযং উপ্পজ্জমানং কথং তেন ধম্মেন তন্নিস্সিতেন ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন এৱংভূতং তং ধম্মজাতং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা উপ্পজ্জতীতি ৱত্তব্বতং অৰহতীতি ৱুত্তমেৱত্থং উদাহৰণেন ৱিভাৱেতি ‘‘যথা’’তিআদিনা. তত্থ ‘‘খন্ধে পটিচ্চ খন্ধা’’তি ইদং ‘‘তেন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন উপ্পজ্জমান’’ন্তি ইমস্স উদাহৰণং, ‘‘ৱত্থুং পচ্চযা খন্ধা’’তি ইদং পন ‘‘তন্নিস্সিতেন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন উপ্পজ্জমান’’ন্তি এতস্স. তস্মাতি ৱুত্তমেৱ অত্থং কাৰণভাৱেন পচ্চামসতি. অত্তনো পচ্চযস্স পচ্চযত্তাভাৱতোতি অত্তনো পচ্চযভূতস্স অৰূপক্খন্ধস্স পচ্চযভাৱাভাৱতো. ন হি মহাভূতা যতো খন্ধতো উপ্পন্না, তেসং পচ্চযা হোন্তি. তদপেক্খত্তাতি ইতৰেতৰপচ্চযভাৱাপেক্খত্তা. খন্ধে পটিচ্চ পচ্চযা চাতি পটিচ্চৱাৰে ৱুত্তনিযামেনেৱ খন্ধে পটিচ্চ, পচ্চযৱাৰে ৱুত্তনিযামেন খন্ধে পচ্চযা চ. নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা চ ৱুত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতো অঞ্ঞস্মা নিস্সযপচ্চযাদিতো মহাভূতানং উপ্পত্তি ৱুত্তা চাতি অত্থো. ৱত্থুং পচ্চযা উপ্পজ্জমানাতি ৱত্থুং পুৰেজাতপচ্চযং কত্ৱা উপ্পজ্জমানা. তন্নিস্সিতেন চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেনাতি তং ৱত্থুং নিস্সিতেন খন্ধেন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভূতেন উপ্পজ্জন্তি, তস্মা যথাৱুত্তেন কাৰণেন ৱত্থুং পচ্চযা…পে… ৱুত্তা, ইমিনা পৰিযাযেন পন উজুকং পৱত্তিযং ৱত্থুস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভাৱোতি অত্থো.

৫৯. সা ন গহিতাতি যা ‘‘চক্খাযতনং নিস্সাযা’’তিআদিনা চক্খাযতনাদীনং নিস্সযপচ্চযতা ৱুত্তা, সা ইধ পটিচ্চৱাৰে ন ৱুত্তাতি অত্থো সহজাতত্থো পটিচ্চত্থোতি কত্ৱা. তেনাহ ‘‘চক্খাযতনাদীনি…পে… অধিপ্পাযো’’তি. যেসং পন অৰূপক্খন্ধমহাভূতনামৰূপচিত্তচেতসিকমহাভূতৰূপিধম্মানং ৱসেন ছধা নিস্সযপচ্চযো ইচ্ছিতো, তেসং ৱসেন ইধ ৱিভত্তো এৱ. কথং ৰূপিৱসেন ৱিভত্তোতি চে? ‘‘ৱত্থুং পটিচ্চ খন্ধা’’তি হদযৱত্থুৱসেন সৰূপতো দস্সিতো এৱ. ইতৰেসম্পি ৱসেন ‘‘অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি নিস্সযপচ্চযা’’তি এত্থ দস্সিতো. যথা হি ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি আৰম্মণপচ্চযা’’তিআদীসু ৰূপাযতনাদীনং অসতিপি পটিচ্চট্ঠফৰণে আৰম্মণপচ্চযভাৱো দস্সিতো হোতি, এৱমিধাপি চক্খাযতনাদীনং নিস্সযপচ্চযভাৱো দস্সিতো হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘নিস্সয…পে… ন গহিতানী’’তি.

৬০. দ্ৱীসু উপনিস্সযেসূতি অনন্তৰপকতূপনিস্সযেসু. কুসলাপি পন মহগ্গতাতি পি-সদ্দেন অব্যাকতে মহগ্গতে আকড্ঢতি ‘‘কুসলাপি মহগ্গতা আৰম্মণূপনিস্সযং ন লভন্তি, পগেৱ অব্যাকতা’’তি. কদাচি ন লভন্তি, যদা গৰুং কত্ৱা ন পৱত্তন্তীতি অত্থো.

৬১. অঞ্ঞত্থ হেতুপচ্চযাদীসু. পচ্চযং অনিদ্দিসিত্ৱাতি পচ্চযং ধম্মং সৰূপতো অনিদ্দিসিত্ৱা. ন হি হেতুপচ্চযনিদ্দেসাদীসু অলোভাদিকুসলাদিসৰূপৱিসেসতো হেতুআদিধম্মা দস্সিতা. কুসলাদীসূতি ইদং অলোভাদিৱিসেসনং. তেন যথা অলোভাদীসু অযমেৱ পচ্চযোতি নিযমো নত্থি, এৱং তব্বিসেসেসু কুসলাদীসূতি দস্সেতি. ইধ পন পুৰেজাতপচ্চযে. ৱত্থুনৱত্থুধম্মেসূতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. পুৰেজাতপচ্চযা উপ্পজ্জমানানন্তি ইমিনা পটিসন্ধিক্খণে, আৰুপ্পে উপ্পজ্জমানে চ খন্ধে নিৱত্তেতি. কস্মা পনেত্থ ৱত্থুপুৰেজাতমেৱ গহিতং, ন আৰম্মণপুৰেজাতন্তি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘আৰম্মণপুৰেজাতম্পি হি ৱত্থুপুৰেজাতে অৱিজ্জমানে ন লব্ভতী’’তি. তস্সাতি পটিসন্ধিৱিপাকস্স. ন উদ্ধটোতি ৱুত্তমেৱত্থং পাকটং কাতুং ‘‘নেৱৱিপাক…পে… তীণীতি ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. অলাভতোতি যদি লব্ভেয্য, ‘‘চত্তাৰী’’তি ৱত্তব্বং সিযাতি দস্সেতি. তত্থাতি ৱিপাকত্তিকে. তীণীতি ‘‘ৱিপাকং ধম্মং পটিচ্চ ৱিপাকো ধম্মো উপ্পজ্জতি পুৰেজাতপচ্চযা, ৱিপাকধম্মধম্মং, নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মং পটিচ্চা’’তি ইমানি তীণি.

৬৩. তদুপাদাৰূপানন্তি তে মহাভূতে নিস্সায পৱত্তউপাদাৰূপানং. ৱদতীতি একক্খণিকনানাক্খণিককম্মপচ্চযং ৱদতি অৱিনিব্ভোগৱসেন পৱত্তমানানং তেসং পচ্চযেন ৱিসেসাভাৱতো. পৱত্তিযং কটত্তাৰূপানন্তি ৱিসেসনং পটিসন্ধিক্খণে কটত্তাৰূপানং একক্খণিকস্সপি কম্মপচ্চযস্স ইচ্ছিতত্তা. তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং ‘‘তথা পটিসন্ধিক্খণে মহাভূতান’’ন্তি দুৱিধোপি কম্মপচ্চযো ৱুত্তো.

৬৪. যং যং পটিসন্ধিযং লব্ভতীতি চক্খুন্দ্ৰিযাদীসু যং যং ইন্দ্ৰিযৰূপং পটিসন্ধিযং লব্ভতি, তস্স তস্স ৱসেন ইন্দ্ৰিযৰূপঞ্চ ৱত্থুৰূপঞ্চ ‘‘কটত্তাৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং.

৬৯. কেসঞ্চীতি পঞ্চৱোকাৰে পটিসন্ধিক্খন্ধাদীনং. তেসঞ্হি ৱত্থু নিযমতো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো হোতি. সমানৱিপ্পযুত্তপচ্চযাতি সদিসৱিপ্পযুত্তপচ্চযা. কুসলাকুসলা হি খন্ধা একচ্চে চ অব্যাকতা যস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তি, ন সযং ততো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযং লভন্তি চিত্তসমুট্ঠানানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযাভাৱতো ৱত্থুনাৱ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন উপ্পজ্জনতো. একচ্চে পন অব্যাকতা যস্স ৱিপ্পযুত্তপচ্চযা হোন্তি, সযম্পি ততো ৱিপ্পযুত্তপচ্চযং লভন্তি যথা পটিসন্ধিক্খণে ৱত্থুক্খন্ধা. তেন ৱুত্তং ‘‘কেসঞ্চি খন্ধা…পে… নানাৱিপ্পযুত্তপচ্চযাপী’’তি. পচ্চযং পচ্চযং কৰোতীতি পচ্চযধম্মং ৱত্থুং খন্ধে চ অত্তনো পচ্চযভূতং কৰোতি, যথাৱুত্তং পচ্চযধম্মং পচ্চযং কত্ৱা পৱত্ততীতি অত্থো. তংকিৰিযাকৰণতোতি ৱিপ্পযুত্তপচ্চযকিচ্চকৰণতো. পটিচ্চ উপ্পত্তি নত্থীতি পটিচ্চট্ঠফৰণং নত্থি সহজাতট্ঠো পটিচ্চট্ঠোতি কত্ৱা. ‘‘পটিচ্চ উপ্পজ্জন্তী’’তি এত্তকমেৱাহ, কিং পটিচ্চ? খন্ধেতি পাকটোযমত্থোতি. তেনাহ ‘‘কিং পন পটিচ্চা’’তিআদি. পচ্চাসত্তিঞাযেন অনন্তৰস্স ৱিধি পটিসেধো ৱা হোতীতি গণ্হেয্যাতি তং নিৱাৰেতুং ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘অনন্তৰত্তা…পে… ৱুত্তং হোতী’’তি আহ.

৭১-৭২. সঙ্খিপিত্ৱা দস্সিতানং ৱসেনেতং ৱুত্তন্তি সঙ্খিপিত্ৱা দস্সিতানং পচ্চযানং ৱসেন এতং ‘‘ইমে তেৱীসতি পচ্চযা’’তিআদিৱচনং ৱাচনামগ্গং দস্সেন্তেহিপি পাড়িযং ৱুত্তন্তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. একেনপীতি কুসলাদীসু চ পদেসু একেনপি পদেন, তস্মিং তস্মিং ৱা পচ্চযনিদ্দেসে ৱাক্যসঙ্খাতেন একেনপি পদেন. তযো পচ্চযাতি হেতুআৰম্মণাধিপতিপচ্চযা. তে চত্তাৰো পচ্ছাজাতঞ্চ ৱজ্জেত্ৱাতি এত্থ যথাৱুত্তে চত্তাৰো পচ্চযে ৱিত্থাৰিতত্তা ‘‘ৱজ্জেত্ৱা’’তি ৱুত্তং, পচ্ছাজাতং পন সব্বেন সব্বং অগ্গহিতত্তা. এত্তকা হি একূনৱীসতি পচ্চযা যথাৱুত্তে পচ্চযে ৱজ্জেত্ৱা অৱসিট্ঠা. যে পনাতি পদকাৰকে ৱদতি. সঙ্খিপিত্ৱাতি পদস্স ‘‘পাড়িযং ৱিত্থাৰিতং অৱিত্থাৰিতঞ্চ সব্বং সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্ত’’ন্তি অত্থং ৱদন্তি. ‘‘তেৱীসতি পচ্চযা’’তি পাঠেন ভৱিতব্বং ‘‘সব্বং সঙ্গহেত্ৱা’’তি ৱুত্তত্তা. পচ্ছাজাতপচ্চযোযেৱ হি ৱজ্জেতব্বোতি. এৱং ৱাদন্তৰে ৱত্তব্বং ৱত্ৱা ইদানি পাড়িযা অৱিপৰীতং অত্থং দস্সেতুং ‘‘আদিম্হি পনা’’তিআদি ৱুত্তং.

ৱিভঙ্গৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.