(২) সঙ্খ্যাৱাৰৱণ্ণনা
৭৩. যথা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে ৱিসেসো ৱিভঙ্গে অত্থীতি ইদং হেতুপচ্চযাদিৱিভঙ্গতো ৱিসেসভাৱসামঞ্ঞেন ৱুত্তং. ন হি যাদিসো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৱিভঙ্গে ৱিসেসো, তাদিসো পুৰেজাতপচ্চযৱিভঙ্গে. তথা হি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযে পটিসন্ধি লব্ভতি, ন পুৰেজাতপচ্চযে. ‘‘ৱিপাকাব্যাকতং একং খন্ধং পটিচ্চা’’তিআদিকে ৱিভঙ্গেতি ইমিনা যস্মিং পচ্চযে ৱিপাকাব্যাকতং উদ্ধটং, তং নিদস্সনৱসেন দস্সেতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা হেতুপচ্চযাদীসু ‘‘ৱিপাকাব্যাকতং একং খন্ধং পটিচ্চা’’তিআদিনা ৱিভঙ্গে ৱিপাকাব্যাকতং উদ্ধটং অত্থি, এৱং ৱিপাকাব্যাকতাভাৱং আসেৱনপচ্চযে ৱিসেসং দস্সেতীতি.
৭৪. এতস্মিং অনুলোমেতি ইমস্মিং পটিচ্চৱাৰে পচ্চযানুলোমে. সুদ্ধিকনযেতি পঠমে নযে. দস্সিতগণনতোতি ‘‘নৱ, তীণি, এক’’ন্তি এৱং সঙ্খেপতো দস্সিতগণনতো. ততো পৰেসু নযেসূতি ততো পঠমনযতো পৰেসু দুতিযাদিনযেসু. অঞ্ঞিস্সাতি নৱাদিভেদতো অঞ্ঞিস্সা গণনায. অবহুগণনেন যুত্তস্স বহুগণনস্স পচ্চযস্স, তেন অবহুগণনেন. সমানগণনতা চাতি চ-সদ্দো ব্যতিৰেকো. তেন পচ্চনীযতো অনুলোমে যো ৱিসেসো ৱুচ্চতি, তং জোতেতি. তেনাহ ‘‘অনুলোমেযেৱ দট্ঠব্বা’’তি. অনুলোমেযেৱাতি অৱধাৰণেন নিৱত্তিতং দস্সেতুং ‘‘পচ্চনীযে…পে… ৱক্খতী’’তি ৱুত্তং.
৭৬-৭৯. তে পন তেৰসমূলকাদিকে নযে সাসেৱনসৱিপাকেসু দ্ৱীসু দ্ৱাৱীসতিমূলকেসু সাসেৱনমেৱ গহেত্ৱা ইতৰং পজহন্তো আহ ‘‘পচ্ছাজাতৱিপাকানং পৰিহীনত্তা’’তি. ৱিৰোধাভাৱে সতীতি ইদং ‘‘সিযা কুসলং ধম্মং পটিচ্চ অকুসলো ধম্মো উপ্পজ্জেয্যা’’তিআদীসু ৱিয পৰিকপ্পৱচনং সন্ধায ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘পুচ্ছায দস্সিতনযেনা’’তি. তস্স চ তেৱীসতিমূলকস্স. নামন্তি তেৱীসতিমূলকন্তি নামং. দ্ৱাৱীসতি…পে… ৱুত্তন্তি এতেন দ্ৱাৱীসতিমূলকোৱ পৰমত্থতো লব্ভতি, ন তেৱীসতিমূলকোতি দস্সেতি.
অঞ্ঞপদানীতি হেতুঅধিপতিপদাদীনি. সুদ্ধিকনযোতি পঠমনযো, যং অট্ঠকথাযং ‘‘একমূল’’ন্তি ৱুত্তং. আৰম্মণমূলকাদীসু ন লব্ভতীতি দুমূলকাদীসু তং ন যোজীযতি. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমং সোধেত্ৱা এৱ হি অভিধম্মপাড়ি পৱত্তা, তস্মা ‘‘আৰম্মণে…পে… পঞ্হা’’তি ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. তত্থাতি ‘‘তীণিযেৱ পঞ্হা’’তি পাঠে. ‘‘ৱত্তু অধিপ্পাযানুৱিধাযী সদ্দপ্পযোগো’’তি কত্ৱা অধিপ্পাযং ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘ততো উদ্ধং গণনং নিৱাৰেতি, ন অধো পটিক্খিপতী’’তি. গণনায উপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তিভাৱতো হেট্ঠাগণনং অমুঞ্চিত্ৱাৱ উপৰিগণনা সম্ভৱতীতি আহ ‘‘তীসু একস্স অন্তোগধতায চ ‘তীণিযেৱা’তি ৱুত্ত’’ন্তি. অত্তনো ৱচনন্তি ‘‘তত্ৰিদং লক্খণ’’ন্তিআদিনা ৱুত্তং অত্তনো ৱচনং.
৮০-৮৫. অৱিগতা…পে… ৱুত্তেপি ৱিপল্লাসযোজনং অকত্ৱাতি অধিপ্পাযো. সা দস্সিতা হোতীতি সা ৱিপল্লাসযোজনং অকত্ৱা দস্সিযমানা যদিপি দস্সিতা হোতি, ন এৱং আৱিকৰণৱসেন দস্সিতা হোতি তাদিসস্স লিঙ্গনস্স অভাৱতো যথা ৱিপল্লাসযোজনাযন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ৱিপল্লাস…পে… হোতী’’তি. এৱমেৱ অধিপ্পাযো যোজেতব্বোতি ‘‘যে…পে… তং দস্সেতু’’ন্তি এত্থ ‘‘যদিপি অৱিগতানন্তৰ’’ন্তিআদিনা যথা অধিপ্পাযো যোজিতো, এৱমেৱ ‘‘তেনেতং আৱিকৰোতী’’তি এত্থাপি অধিপ্পাযো যোজেতব্বো. কিং ৱুত্তং হোতি? যথা তত্থ ‘‘ঊনতৰগণনেহি সমানগণনেহি চ সদ্ধিং সংসন্দনে ঊনতৰা সমানা চ গণনা হোতী’’তি অযমত্থো ঞাপনৱসেন দস্সিতো, এৱমিধাপীতি. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘আৰম্মণপচ্চযো যেন যেন বহুতৰগণনেন ৱা সমানগণনেন ৱা পচ্চযেন সদ্ধিং তিকদুকাদিভেদং গচ্ছতি, সব্বত্থ তীণেৱ পঞ্হৱিস্সজ্জনানি ৱেদিতব্বানী’’তি. ন কেৱলমত্থৱিসেসাৱিকৰণত্থমেৱেত্থ তথা যোজনা কতা, অথ খো দেসনাক্কমোযেৱ সোতি দস্সেতুং ‘‘পচ্চনীযাদীসুপি পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ মূলপদন্তি আৰম্মণপচ্চযাদিকং তস্মিং তস্মিং নযে মূলভূতং পদং. তত্থাতি পচ্চনীযাদীসু. এতং লক্খণন্তি ‘‘তত্ৰিদং লক্খণ’’ন্তিআদিনা ৱুত্তলক্খণং. তস্মাতি যস্মা পুব্বেনাপৰং পাড়ি এৱমেৱ পৱত্তা, তস্মা এৱ. তেন মূলপদং আদিম্হিযেৱ ঠপেত্ৱা দেসনা ঞাযাগতাতি দস্সেতি. যদি এৱং লিঙ্গনেন অত্থৱিসেসাৱিকৰণং কথন্তি আহ ‘‘ন চ ৱিঞ্ঞাতে অত্থে ৱচনেন লিঙ্গেন চ পযোজনং অত্থী’’তি.
পচ্চযানুলোমৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.