মহাৱাৰো
১. অনুসযৱাৰৱণ্ণনা
৩. পৱত্তাৱিৰামৱসেনাতি অনুসযপ্পৱত্তিযা অৱিৰামৱসেন, অৱিচ্ছেদৱসেনাতি অত্থো. কথং পন কুসলাব্যাকতচিত্তক্খণে অনুসযানং পৱত্তীতি আহ ‘‘মগ্গেনেৱ…পে… পুব্বে’’তি.
২০. চিত্তচেতসিকানঞ্চ ঠানং নাম চিত্তুপ্পাদোতি আহ ‘‘একস্মিং চিত্তুপ্পাদে’’তি. তেসং তেসং পুগ্গলানন্তি পুথুজ্জনাদীনং পুগ্গলানং. পকতিযা সভাৱেন. সভাৱসিদ্ধা হি দুক্খায ৱেদনায কামৰাগস্স অননুসযনট্ঠানতা. এৱং সেসেসুপি যথাৰহং ৱত্তব্বং. ৱক্খতি হি ‘‘পকতিযা দুক্খাদীনং কামৰাগাদীনং অননুসযনট্ঠানতং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. পহানেনাতি তস্স তস্স অনুসযস্স সমুচ্ছিন্দনেন. তিণ্ণং পুগ্গলানন্তি পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামীনং. দ্ৱিন্নং পুগ্গলানন্তি অনাগামিঅৰহন্তানং. এত্থাতি এতস্মিং পুগ্গলোকাসৱাৰে. পুৰিমনযেতি ‘‘তিণ্ণং পুগ্গলান’’ন্তিআদিকে পুৰিমস্মিং ৱিস্সজ্জননযে. ওকাসন্তি উপ্পত্তিট্ঠানং, ইধ পন দুক্খৱেদনা ৱেদিতব্বা. পচ্ছিমনযেতি ‘‘দ্ৱিন্নং পুগ্গলান’’ন্তিআদিকে ৱিস্সজ্জননযে. অনোকাসতা অননুসযনট্ঠানতা.
অনুসযৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সানুসযৱাৰৱণ্ণনা
৬৬-১৩১. ‘‘সানুসযো, পজহতি, পৰিজানাতী’’তি পুগ্গলো ৱুত্তোতি ‘‘কামৰাগেন সানুসযো, কামৰাগং পজহতি, কামৰাগং পৰিজানাতী’’তিআদীসু অনুসযসমঙ্গিভাৱেন পহানপৰিঞ্ঞাকিৰিযায কত্তুভাৱেন চ পুগ্গলো ৱুত্তো, ন ধম্মো. ভৱৱিসেসেন ৱাতি কেৱলেন ভৱৱিসেসেন ৱা. ইতৰেসূতি পটিঘানুসযাদীসু. ভৱানুসযৱিসেসেন ৱাতি কামভৱাদিভৱৱিসিট্ঠানুসযৱিসেসেন ৱা. সানুসযতানিৰনুসযতাদিকাতি এত্থ আদি-সদ্দেন পহানাপহানপৰিঞ্ঞাপৰিঞ্ঞা সঙ্গয্হন্তি. ননু চ ভৱৱিসেসে কেসঞ্চি অনুসযানং অপ্পহানন্তি? ন তং অনুসযকতং, অথ খো পচ্চযৱেকল্লতো অনোকাসতায চাতি নাযং ৱিৰোধো. দ্ৱীসু ৱেদনাসূতি সুখউপেক্খাসু ৱেদনাসু দুক্খায ৱেদনায কামৰাগানুসযেন নিৰনুসযোতি যোজেতব্বং. ইদম্পি নত্থি পুগ্গলৱসেন ৱুচ্চমানত্তা. তেনাহ ‘‘ন হি পুগ্গলস্স…পে… অনুসযান’’ন্তি. যদিপি পুগ্গলস্স অনুসযনোকাসো অনোকাসো, তস্স পন সানুসযতাদিহেতু হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘অনুসযস্স পনা’’তিআদিমাহ. নিৰনুসযতাদীনন্তি আদি-সদ্দেন অপ্পহানাপৰিঞ্ঞা সঙ্গণ্হাতি. পৰিজাননং সমতিক্কমনন্তি পৰিঞ্ঞাৱাৰেপি ‘‘অপাদানে নিস্সক্কৱচন’’ন্তি ৱুত্তং.
অনুসযনট্ঠানতোতি অনুসযনট্ঠানহেতু. ‘‘অননুসযনট্ঠানতো’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. নিমিত্তাপাদানভাৱদস্সনত্থন্তি সানুসযৱাৰে নিমিত্তভাৱদস্সনত্থং, পজহনপৰিঞ্ঞাৱাৰেসু অপাদানভাৱদস্সনত্থঞ্চাতি যোজেতব্বং. পজহতীতি এত্থ ‘‘ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা ততো মানানুসযং পজহতী’’তি পাড়িপদং আহৰিত্ৱা যোজেতব্বং, ন পজহতীতি এত্থ পন ‘‘দুক্খায ৱেদনায ততো কামৰাগানুসযং নপ্পজহতী’’তি. এৱমাদীসূতি আদি-সদ্দেন পৰিঞ্ঞাৱাৰম্পি সঙ্গণ্হাতি. ভুম্মনিদ্দেসেনেৱ হেতুঅত্থেনেৱ নিদ্দিট্ঠাতি অত্থো.
চতুত্থপঞ্হৱিস্সজ্জনেনাতি ‘‘যতো ৱা পন মানানুসযেন সানুসযো, ততো কামৰাগানুসযেন সানুসযো’’তি এতস্স পঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনেন. তত্থ হি ‘‘ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা’’তিআদিনা সৰূপতো অনুসযনট্ঠানানি দস্সিতানি. তদত্থেতি তং অনুসযনট্ঠানদস্সনং অত্থো এতস্সাতি তদত্থো, তস্মিং তদত্থে. ‘‘অনুসযস্স উপ্পত্তিট্ঠানদস্সনত্থং অযং ৱাৰো আৰদ্ধো’’তিআদিনা ‘‘যতো’’তি এতেন অনুসযনট্ঠানং ৱুত্তন্তি ইমমত্থং ৱিভাৱেত্ৱা. পমাদলিখিতং ৱিয দিস্সতি উপ্পন্ন-সদ্দেন ৱত্তমানুপ্পন্নে ৱুচ্চমানে. যথা পন উপ্পজ্জনৱাৰে উপ্পজ্জতি-সদ্দেন উপ্পত্তিযোগদীপকত্তা উপ্পত্তিৰহা ৱুচ্চন্তি, এৱমিধাপি উপ্পত্তিঅৰহে ৱুচ্চমানে ন কোচি ৱিৰোধো. যং পন ৱক্খতি ‘‘ন হি অপৰিযাপন্নানং অনুসযুপ্পত্তিৰহট্ঠানতা’’তি, সোপি ন দোসো. যত্থ যত্থ হি অনুসযা উপ্পত্তিৰহা, তদেৱ একজ্ঝং গহেত্ৱা ‘‘সব্বত্থা’’তি ৱুত্তন্তি. তথেৱ দিস্সতীতি তং পমাদলিখিতং ৱিয দিস্সতীতি অত্থো.
যতো উপ্পন্নেন ভৱিতব্বন্তি যতো অনুসযনট্ঠানতো কামগাৰানুসযেন উপ্পন্নেন ভৱিতব্বং, তেন কামৰাগানুসযেন উপ্পত্তিৰহট্ঠানে নিস্সক্কৱচনং কতং ‘‘যতো’’তি. তথাতি এত্থ তথা-সদ্দো যথা ‘‘যতো উপ্পন্নেনা’’তি এত্থ উপ্পত্তিৰহট্ঠানতো অনুসযস্স উপ্পত্তিৰহতা ৱুত্তা, তথা ‘‘উপ্পজ্জনকেনা’’তি এত্থাপি সা এৱ ৱুচ্চতীতি দীপেতীতি আহ ‘‘সব্বধম্মেসু…পে… আপন্নেনা’’তি. তত্থ ‘‘উপ্পজ্জনকো’’তি ৱুত্তে অনুপ্পজ্জনকো ন হোতীতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতি, তথা চ সতি তেন অনুপ্পত্তি নিচ্ছিতাতি উপ্পন্নসভাৱতা চ পকাসিতা হোতীতি. তেনাহ ‘‘সব্বধম্মেসু…পে… অপনেতী’’তি. ‘‘যো যতো কামৰাগানুসযেন নিৰনুসযো, সো ততো মানানুসযেন নিৰনুসযো’’তি পুচ্ছায ‘‘যতো ততো’’তি আগতত্তা ৱিস্সজ্জনে ‘‘সব্বত্থা’’তি পদস্স নিস্সক্কৱসেনেৱ সক্কা যোজেতুন্তি দস্সেন্তো ‘‘সব্বত্থাতি…পে… ন ন সম্ভৱতী’’তি আহ. ভুম্মতো অঞ্ঞত্থাপি সদ্দৱিদূ ইচ্ছন্তি, যতো সব্বেসং পাদকং ‘‘সব্বত্থপাদক’’ন্তি ৱুচ্চতি, ইধ পন নিস্সক্কৱসেন ৱেদিতব্বং.
সানুসযৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পজহনৱাৰৱণ্ণনা
১৩২-১৯৭. অপ্পজহনসব্ভাৱাতি অপ্পহানস্স, অপ্পহীযমানস্স ৱা সব্ভাৱা. তস্মাতি যস্মা যো কামৰাগানুসযং পজহতি, ন সো মানানুসযং নিৰৱসেসতো পজহতি, যো চ মানানুসযং নিৰৱসেসতো পজহতি, ন সো কামৰাগানুসযং পজহতি পগেৱ পহীনত্তা, তস্মা ‘‘যো ৱা পন মানানুসযং পজহতি, সো কামৰাগানুসযং পজহতীতি? নো’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যদি এৱং পঠমপুচ্ছাযং কথন্তি আহ ‘‘যস্মা পন…পে… ৱুত্ত’’ন্তি. তত্থ পহানকৰণমত্তমেৱাতি পহানকিৰিযাসম্ভৱমত্তমেৱ, ন নিৰৱসেসপ্পহানন্তি অধিপ্পাযো. তে ঠপেত্ৱাতি দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানুসযাদীনং নিৰৱসেসপজহনকে অট্ঠমকাদিকে ঠপেত্ৱা. অৱসেসাতি তস্স তস্স অনুসযস্স নিৰৱসেসপ্পজহনকেহি অৱসিট্ঠা. তেসু যেসং একচ্চে অনুসযা পহীনা, তেপি অপ্পজহনসব্ভাৱেনেৱ নপ্পজহন্তীতি ৱুত্তা. ন চ যথাৱিজ্জমানেনাতি মগ্গকিচ্চভাৱেন ৱিজ্জমানপ্পকাৰেন পহানেন ৱজ্জিতা ৰহিতা এৱ ৱুত্তাতি যোজনা.
কেসঞ্চীতি সোতাপন্নসকদাগামিমগ্গসমঙ্গিসকদাগামীনং. পুন কেসঞ্চীতি অনাগামিঅগ্গমগ্গসমঙ্গিঅৰহন্তানং. উভযন্তি কামৰাগৱিচিকিচ্ছানুসযদ্ৱযং. সেসানন্তি ‘‘সেসা’’তি ৱুত্তানং যথাৱুত্তপুগ্গলানং. তেসন্তি ৱুত্তপ্পকাৰানং দ্ৱিন্নং অনুসযানং. উভযাপ্পজহনস্সাতি কামৰাগৱিচিকিচ্ছানুসযাপ্পজহনস্স. কাৰণং ন হোতীতি যেসং ৱিচিকিচ্ছানুসযো পহীনো, তেসং তস্স পহীনতা, যেসং যথাৱুত্তং উভযপ্পহীনং, তেসং তদপ্পজহনস্স কাৰণং ন হোতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘তেসং পহীনত্তা ‘নপ্পজহন্তী’তি ন সক্কা ৱত্তু’’ন্তি. অথ পন ন তত্থ কাৰণং ৱুত্তং, যেন কাৰণৱচনেন যথাৱুত্তদোসাপত্তি সিযা, কেৱলং পন সন্নিট্ঠানেন তেসং পুগ্গলানং গহিততাদস্সনত্থং ৱুত্তং ‘‘কামৰাগানুসযঞ্চ নপ্পজহন্তী’’তি, এৱম্পি পুচ্ছিতস্স সংসযত্থস্স কাৰণং ৱত্তব্বং. তথা চ সতি ‘‘সেসপুগ্গলা তস্স অনুসযস্স পহীনত্তা নপ্পজহন্তী’’তি কাৰণং ৱত্তব্বমেৱাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ন ৱত্তব্ব’’ন্তিআদি. তত্থ ন ৱত্তব্বন্তি ৱুত্তনযেন কাৰণং ন ৱত্তব্বং কাৰণভাৱস্সেৱ অভাৱতো. ‘‘উভযাপ্পজহনস্স কাৰণং ন হোতী’’তি ৱুত্তং, যথা পন ৱত্তব্বং, তং দস্সেতুং ‘‘যো কামৰাগানুসযং…পে… ৱত্তব্বত্তা’’তি আহ. তেন পহীনাপ্পহীনৱসেন কাৰণং ন ৱত্তব্বং, পহীনানংযেৱ পন ৱসেন ৱত্তব্বন্তি দস্সেতি. সংসযত্থসঙ্গহিতেতি সংসযত্থেন পদেন সঙ্গহিতে. সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতং পন পহীযমানত্তা ‘‘নপ্পজহতী’’তি ন সক্কা ৱত্তুন্তি.
পজহনৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পহীনৱাৰৱণ্ণনা
২৬৪-২৭৪. ফলট্ঠৱসেনেৱ দেসনা আৰদ্ধা, ন মগ্গট্ঠৱসেন, কুতো পুথুজ্জনৱসেন. কস্মা? ফলক্খণে হি অনুসযা পহীনাতি ৱুচ্চন্তি, মগ্গক্খণে পন পহীযন্তীতি. তেনেৱাহ ‘‘মগ্গসমঙ্গীনং অগ্গহিততং দীপেতী’’তি. পটিলোমে হি পুথুজ্জনৱসেনপি দেসনা গহিতা ‘‘যস্স দিট্ঠানুসযো অপ্পহীনো, তস্স ৱিচিকিচ্ছানুসযো অপ্পহীনোতি? আমন্তা’’তিআদিনা. অনুসযচ্চন্তপটিপক্খেকচিত্তক্খণিকানন্তি অনুসযানং অচ্চন্তং পটিপক্খভূতএকচিত্তক্খণিকানং. মগ্গসমঙ্গীনন্তি মগ্গট্ঠানং. এত্থ চ অনুসযানং অচ্চন্তপটিপক্খতাগ্গহণেন উপ্পত্তিৰহতং পটিক্খিপতি. ন হি তে অচ্চন্তপটিপক্খসমুপ্পত্তিতো পৰতো উপ্পত্তিৰহা হোন্তি. মগ্গসমঙ্গিতাগ্গহণেন অনুপ্পত্তিৰহতাপাদিততং পটিক্খিপতি. ন হি মগ্গক্খণে তে অনুপ্পত্তিৰহতং আপাদিতা নাম হোন্তি, অথ খো আপাদীযন্তীতি. একচিত্তক্খণিকতাগ্গহণেন সন্তানব্যাপাৰং. তেনাহ ‘‘ন কোচী’’তিআদি. তত্থ তেতি মগ্গসমঙ্গিনো. ন কেৱলং পহীনৱাৰেযেৱ, অথ খো অঞ্ঞেসুপীতি দস্সেন্তো ‘‘অনুসয…পে… গহিতা’’তি আহ.
২৭৫-২৯৬. যত্থ অনুসযো উপ্পত্তিৰহো, তত্থেৱস্স অনুপ্পত্তিৰহতাপাদনন্তি ‘‘অত্তনো অত্তনো ওকাসে এৱ অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতো’’তি আহ. তথা হি ৱুত্তং ‘‘চক্খুং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং, এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, এত্থ নিৱিসমানা নিৱিসতী’’তি (ৱিভ. ২০৩) ৱত্ৱা পুন ৱুত্তং ‘‘চক্খুং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং, এত্থেসা তণ্হা পহীযমানা পহীযতি, এত্থ নিৰুজ্ঝমানা নিৰুজ্ঝতী’’তি (ৱিভ. ২০৪). তস্মাতি যস্মা তদোকাসত্তমেৱ কামধাতুআদিওকাসত্তমেৱ অনুসযানং দীপেন্তি পহীনাপ্পহীনৱচনানি, তস্মা. অনোকাসে তদুভযাৱত্তব্বতা ৱুত্তাতি যস্মা কামৰাগপটিঘানুসযানং দ্ৱিন্নং উপ্পত্তিট্ঠানং, সো এৱ পহানোকাসোতি স্ৱাযং তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোকাসো, তস্মিং অনোকাসে তদুভযস্স পহানাপ্পহানস্স নৱত্তব্বতা ৱুত্তা. কামৰাগানুসযোকাসে হি পটিঘানুসযস্স অপ্পহীনত্তা সো ‘‘তত্থ পহীনো’’তি ন ৱত্তব্বো, অট্ঠিতত্তা পন ‘‘তত্থ অপ্পহীনো’’তি চ, তস্মা অনোকাসে তদুভযাৱত্তব্বতা ৱুত্তাতি. তেন সদ্ধিং সমানোকাসেতি তেন কামৰাগেন সদ্ধিং সমানোকাসে. ‘‘সাধাৰণট্ঠানে’’তি ৱুত্তে কামধাতুযং সুখুপেক্খাসু পহীনো নাম হোতি, ন সমানকালে পহীনো ততিযচতুত্থমগ্গৱজ্ঝত্তা কামৰাগমানানুসযানং.
পহীনৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ধাতুৱাৰৱণ্ণনা
৩৩২-৩৪০. অপ্পহীনুপ্পত্তিৰহভাৱা ইধ অনুগমনসযনানীতি দস্সেন্তো ‘‘যস্মিং …পে… অত্থো’’তি আহ. ইধাপি যুত্তাতি পুব্বে ৱুত্তমেৱত্থং পৰামসতি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘কাৰণলাভে উপ্পত্তিঅৰহতং দস্সেতী’’তি (যম. মূলটী. অনুসযযমক ১). ছ পটিসেধৱচনানীতি তিস্সন্নং ধাতূনং চুতূপপাতৱিসিট্ঠানং পটিসেধনৱসেন ৱুত্তৱচনানি, ততো এৱ ধাতুৱিসেসনিদ্ধাৰণানি ন হোন্তি. পটিসেধোতি হি ইধ সত্তাপটিসেধো ৱুত্তোতি অধিপ্পাযেন ৱদতি. অঞ্ঞত্থে পন ন-কাৰে নাযং দোসো. ইমং নাম ধাতুং. তংমূলিকাসূতি পটিসেধমূলিকাসু. এৱঞ্হীতি ‘‘ন কামধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্সা’’তিআদিনা পঠমযোজনায সতি. নকামধাতুআদীসু উপপত্তিকিত্তনেনেৱ নকামধাতুআদিগ্গহণেনপি ধাতুৱিসেসস্সেৱ গহিততায অত্থতো ৱিঞ্ঞাযমানত্তা. তেনাহ ‘‘ন কামধাতু…পে… ৱিঞ্ঞাযতী’’তি. ভঞ্জিতব্বাতি ৱিভজিতব্বা. ৱিভাগো পনেত্থ দুৱিধো ইচ্ছিতোতি আহ ‘‘দ্ৱিধা কাতব্বাতি অত্থো’’তি. পুচ্ছা চ ৱিস্সজ্জনানি চ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি. যথা অৱুত্তে ভঙ্গাভাৱস্স অৱিঞ্ঞাতত্তা ‘‘অনুসযা ভঙ্গা নত্থী’’তি ৱত্তব্বং, তথা তযিদং ‘‘কতি অনুসযা ভঙ্গা’’তি এতদপেক্খন্তি তদপি ৱত্তব্বং. পুচ্ছাপেক্খঞ্হি ৱিস্সজ্জনন্তি.
ধাতুৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অনুসযযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. চিত্তযমকং
উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
১-৬২. সৰাগাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘যস্স সৰাগং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিৰুজ্ঝতী’’তি আৰভিত্ৱা যাৱ ‘‘যস্স অৱিমুত্তং চিত্ত’’ন্তি ৱাৰো, তাৱ সঙ্গণ্হাতি. কুসলাদীতি পন আদি-সদ্দেন ‘‘যস্স কুসলং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিৰুজ্ঝতী’’তি আৰভিত্ৱা যাৱ ‘‘যস্স সৰণং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিৰুজ্ঝতী’’তি ৱাৰো, তাৱ সঙ্গণ্হাতি, তস্মা সৰাগাদিকুসলাদীহীতি সৰাগাদীহি অৱিমুত্তন্তেহি, কুসলাদীহি অৰণন্তেহি পদেহি মিস্সকা ৱাৰা. সুদ্ধিকাতি কেৱলা যথাৱুত্তসৰাগাদীহি কুসলাদীহি চ অমিস্সকা. তযো তযোতি পুগ্গলধম্মৱসেন তযো তযো মহাৱাৰা. যদি এৱং কথং সোড়স পুগ্গলৱাৰাতি আহ ‘‘তত্থ তত্থ পন ৱুত্তে সম্পিণ্ডেত্ৱা’’তি. তত্থ তত্থ সোড়সৱিধে সৰাগাদিমিস্সকচিত্তে ৱুত্তে পুগ্গলে এৱ একজ্ঝং সম্পিণ্ডেত্ৱা সঙ্গহেত্ৱা ‘‘সোড়স পুগ্গলৱাৰা’’তি ৱুত্তং. ‘‘ধম্মপুগ্গলধম্মৱাৰা’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. ন নিৰন্তৰং ৱুত্তেতি ধম্মে পুগ্গলধম্মে চ অনামসিত্ৱা সোড়সসুপি ঠানেসু নিৰন্তৰং পুগ্গলে এৱ ৱুত্তে সম্পিণ্ডেত্ৱা সোড়স পুগ্গলৱাৰা ন ৱুত্তাতি অত্থো.
সংসগ্গৱসেনাতি সংসজ্জনৱসেন দেসনায ৱিমিস্সনৱসেন. অঞ্ঞথা হি উপ্পাদনিৰোধা পচ্চুপ্পন্নানাগতকালা চ কথং সংসজ্জীযন্তি. সেসানম্পি ৱাৰানন্তি উপ্পাদুপ্পন্নৱাৰাদীনং. তংতংনামতাতি যথা ‘‘যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং উপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা উপ্পাদউপ্পন্নভাৱামসনতো উপ্পাদউপ্পন্নৱাৰোতি নামং পাড়িতো এৱ ৱিঞ্ঞাযতি, এৱং সেসৱাৰানম্পীতি আহ ‘‘তংতংনামতা পাড়িঅনুসাৰেন ৱেদিতব্বা’’তি.
উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
৬৩. তথাৰূপস্সেৱাতি পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিনো এৱ. তঞ্চ চিত্তন্তি তঞ্চ যথাৱুত্তক্খণং পচ্ছিমচিত্তং. ‘‘এৱংপকাৰ’’ন্তি ইমস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘ভঙ্গক্খণসমঙ্গিমেৱা’’তি ৱুত্তং নিৰুজ্ঝমানাকাৰস্স ‘‘এৱংপকাৰ’’ন্তি ৱুত্তত্তা.
৬৫-৮২. দ্ৱযমেতন্তি যং ‘‘খণপচ্চুপ্পন্নমেৱ চিত্তং উপ্পাদক্খণাপগমেন উপ্পজ্জিত্থ নাম, তদেৱ উপ্পাদক্খণে উপ্পাদং পত্তত্তা উপ্পজ্জিত্থ, অনতীতত্তা উপ্পজ্জতি নামা’’তি ৱুত্তং, এতং উভযম্পি. এৱং ন সক্কা ৱত্তুন্তি ইমিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন ন সক্কা ৱত্তুং, পকাৰন্তৰেন পন সক্কা ৱত্তুন্তি অধিপ্পাযো. তত্থ ‘‘ন হী’’তিআদিনা পঠমপক্খং ৱিভাৱেতি. ৱিভজিতব্বং সিযাতি ‘‘ভঙ্গক্খণে তং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ উপ্পজ্জতি, উপ্পাদক্খণে তং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ চেৱ উপ্পজ্জতি চা’’তি ৱিভজিতব্বং সিযা, ন চ ৱিভত্তং. ‘‘আমন্তা’’তি ৱত্তব্বং সিযা খণপচ্চুপ্পন্নে চিত্তে ৱুত্তনযেন উভযস্সপি লব্ভমানত্তা, ন চ ৱুত্তং. ইদানি যেন পকাৰেন সক্কা ৱত্তুং, তং দস্সেতুং ‘‘চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তিআদিমাহ. পুগ্গলো ৱুত্তো, পুগ্গলৱাৰো হেসোতি অধিপ্পাযো. তস্সাতি পুগ্গলস্স. ন চ কিঞ্চি চিত্তং উপ্পজ্জতি চিত্তস্স ভঙ্গক্খণসমঙ্গিভাৱতো. তং পন চিত্তং উপ্পজ্জতি, যং চিত্তসমঙ্গী সো পুগ্গলোতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যদি অনেকচিত্তৱসেনাযং যমকদেসনা পৱত্তাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘চিত্তন্তি হি…পে… তিট্ঠতী’’তি. সন্নিট্ঠানৱসেন নিযমো ৱেদিতব্বো, অঞ্ঞথা ‘‘নো চ তেসং চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা পটিসেধো ন যুজ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো. তাদিসন্তি তথাৰূপং, যদৱত্থো উপ্পন্নউপ্পজ্জমানতাদিপৰিযাযেহি ৱত্তব্বো হোতি, তদৱত্থন্তি অত্থো.
৮৩-১১৩. ইমস্স পুগ্গলৱাৰত্তাতি ‘‘যস্স চিত্তং উপ্পজ্জমান’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তস্স ইমস্স অতিক্কন্তকালৱাৰস্স পুগ্গলৱাৰত্তা. পুগ্গলো পুচ্ছিতোতি ‘‘যস্স চিত্তং উপ্পজ্জমানং…পে… তস্স চিত্ত’’ন্তি চিত্তসমঙ্গিপুগ্গলো পুচ্ছিতোতি পুগ্গলস্সেৱ ৱিস্সজ্জনেন ভৱিতব্বং, ইতৰথা অঞ্ঞং পুচ্ছিতং অঞ্ঞং ৱিস্সজ্জিতং সিযা. ন কোচি পুগ্গলো ন গহিতো সব্বসত্তানং অনিব্বত্তচিত্ততাভাৱতো. তে চ পন সব্বে পুগ্গলা. নিৰুজ্ঝমানক্খণাতীতচিত্তাতি নিৰুজ্ঝমানক্খণা হুত্ৱা অতীতচিত্তা. তথা দুতিযততিযাতি যথা পঠমপঞ্হো অনৱসেসপুগ্গলৱিসযত্তা পটিৱচনেন ৱিস্সজ্জেতব্বো সিযা, তথা ততো এৱ দুতিযততিযপঞ্হা ‘‘আমন্তা’’ইচ্চেৱ ৱিস্সজ্জেতব্বা সিযুন্তি অত্থো. চতুত্থো পন পঞ্হো এৱং ৱিভজিত্ৱা পুগ্গলৱসেনেৱ ৱিস্সজ্জেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘পচ্ছিমচিত্তস্সা’’তিআদিং ৱত্ৱা তথা অৱচনে কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘চিত্তৱসেন পুগ্গলৱৱত্থানতো’’তিআদিমাহ. ‘‘ভঙ্গক্খণে চিত্তং উপ্পাদক্খণং ৱীতিক্কন্ত’’ন্তি ইমিনা ৱত্তমানস্স চিত্তস্স ৱসেন পুগ্গলো উপ্পাদক্খণাতীতচিত্তো, ‘‘অতীতং চিত্তং উপ্পাদক্খণঞ্চ ৱীতিক্কন্তন্তি ভঙ্গক্খণঞ্চ ৱীতিক্কন্ত’’ন্তি ইমিনা পন অতীতস্স চিত্তস্স ৱসেন পুগ্গলো উপ্পাদক্খণাতীতচিত্তো ৱুত্তো.
তত্থাতি তেসু দ্ৱীসু পুগ্গলেসু. পুৰিমস্সাতি পঠমং ৱুত্তস্স সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতস্স চিত্তং ন ভঙ্গক্খণং ৱীতিক্কন্তং. ‘‘নো চ ভঙ্গক্খণং ৱীতিক্কন্ত’’ন্তি হি ৱুত্তং. পচ্ছিমস্স ৱীতিক্কন্তং চিত্তং ভঙ্গক্খণন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ভঙ্গক্খণঞ্চ ৱীতিক্কন্ত’’ন্তি হি ৱুত্তং. এৱমাদিকো পুগ্গলৱিভাগোতি দুতিযপঞ্হাদীসু ৱুত্তং সন্ধাযাহ. তস্স চিত্তস্স তংতংখণৱীতিক্কমাৱীতিক্কমদস্সনৱসেনাতি তস্স তস্স উপ্পাদক্খণস্স ভঙ্গক্খণস্স চ যথাৰহং ৱীতিক্কমস্স অৱীতিক্কমস্স চ দস্সনৱসেন দস্সিতো হোতি পুগ্গলৱিভাগোতি যোজনা. ইধাতি ইমস্মিং অতিক্কন্তকালৱাৰে. পুগ্গলৱিসিট্ঠং চিত্তং পুচ্ছিতং ‘‘যস্স চিত্তং তস্স চিত্ত’’ন্তি ৱুত্তত্তা. যদিপি পুগ্গলপ্পধানা পুচ্ছা পুগ্গলৱাৰত্তা. অথাপি চিত্তপ্পধানা পুগ্গলং ৱিসেসনভাৱেন গহেত্ৱা চিত্তস্স ৱিসেসিতত্তা. উভযথাপি দুতিযপুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৱত্তব্বং সিযা অনৱসেসপুগ্গলৱিসযত্তা. তথা পন অৱত্ৱা ‘‘অতীতং চিত্ত’’ন্তি ৱুত্তং, কস্মা নিৰোধক্খণ…পে… দস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বন্তি যোজনা. এস নযো ‘‘ন নিৰুজ্ঝমান’’ন্তি এত্থাপীতি নিৰুজ্ঝমানং খণং নিৰোধক্খণং খণং ৱীতিক্কন্তকালং কিং তস্স চিত্তং ন হোতীতি অত্থো.
১১৪-১১৬. সৰাগপচ্ছিমচিত্তস্সাতি সৰাগচিত্তেসু পচ্ছিমস্স চিত্তস্স, একস্স পুগ্গলস্স ৰাগসম্পযুত্তচিত্তেসু যং সব্বপচ্ছিমং চিত্তং, তস্স. সো পন পুগ্গলো অনাগামী ৱেদিতব্বো. ন নিৰুজ্ঝতি নিৰোধাসমঙ্গিতায. নিৰুজ্ঝিস্সতি ইদানি নিৰোধং পাপুণিস্সতি. অপ্পটিসন্ধিকত্তা পন ততো অঞ্ঞং নুপ্পজ্জিস্সতি. ইতৰেসন্তি যথাৱুত্তসৰাগপচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিং ৱীতৰাগচিত্তসমঙ্গিঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসানং ইতৰসেক্খানঞ্চেৱ পুথুজ্জনানঞ্চ.
নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চিত্তযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.