১. পণ্ণত্তিৱাৰো
উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
১-৯. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘অৱযৱপদেহি ৱুত্তো একদেসো সকলো ৱা সমুদাযপদানং অত্থো, সমুদাযপদেহি পন ৱুত্তো একন্তেন অৱযৱপদানং অত্থো’’তিআদিনা ৱুত্তেন নযেন. এতেন যথাৱুত্তঅত্থৱণ্ণনানযদস্সনতায সব্বপণ্ণত্তিৱাৰাদীসু যথাৰহং অত্থো নেতব্বোতি দস্সেতি.
উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
১০-১৭. ৱাযনং সৱিসযং ব্যাপেত্ৱা পৱত্তনং, তযিদং যথা গন্ধাযতনে লব্ভতি, এৱং সীলাদীসুপীতি পাড়িযং ‘‘সীলগন্ধো’’তিআদি ৱুত্তং ‘‘সীলাদিযেৱ গন্ধো’’তি কত্ৱা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সীলগন্ধো…পে… নামানী’’তি. যস্মা পন সৱিসযব্যাপনং তত্থ পসটভাৱো পাকটভাৱো ৱা হোতি, তস্মা ‘‘পসাৰণট্ঠেন পাকটভাৱট্ঠেন ৱা’’তি ৱুত্তং. অত্তনো ৱত্থুস্স সূচনং ৱা ৱাযনং. ‘‘দেৱকাযা সমাগতা (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭), পণ্ণত্তিধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১০৮) সমূহপঞ্ঞত্তীসুপি কাযধম্মসদ্দা আগতাতি ‘‘সসভাৱ’’ন্তি ৱিসেসেতি. কাযৱচনেন…পে… নত্থীতি ইদং ‘‘ন ধম্মো নাযতন’’ন্তি এত্থ ধম্মসদ্দস্স ৱিনিৱত্তৱিসেসসব্বসভাৱধম্মৱাচকতং সন্ধায ৱুত্তং, ন ধম্মাযতনসঙ্খাতধম্মৱিসেসৱাচকতন্তি দট্ঠব্বং.
নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা
১৮-২১. এতস্মিন্তি পৱত্তিৱাৰে. পুচ্ছামত্তলাভেনাতি মোঘপুচ্ছাভাৱমাহ. একেকন্তি ‘‘যস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স সদ্দাযতনং উপ্পজ্জতী’’তিআদিকং একেকং. পঞ্চাতি ‘‘যস্স সদ্দাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স গন্ধাযতনং উপ্পজ্জতী’’তিআদীনি পঞ্চ. পুচ্ছামত্তলাভেন সঙ্গহং অনুজানন্তো ‘‘ৱিস্সজ্জনৱসেন হাপেতব্বানী’’তি আহ. ‘‘ৱক্খতি হী’’তিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং অট্ঠকথায সমত্থেতি.
সদিসৱিস্সজ্জনন্তি সামঞ্ঞৱচনং ৱিসেসনিৱিট্ঠমেৱ হোতীতি তং ৱিসেসং দস্সেন্তো ‘‘পুগ্গলৱাৰমেৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি ৱত্ৱা তস্সা পন সদিসৱিস্সজ্জনতায অব্যাপিতত্তা যত্থ সদিসং, তত্থাপি ৱিস্সজ্জিতন্তি দস্সেন্তো ‘‘ওকাসৱাৰে পন…পে… ৱিস্সজ্জিত’’ন্তি আহ. তত্থ তন্তি দুতিযং. পুগ্গলৱাৰেপীতি যত্থ সদিসং ৱিস্সজ্জনং, তত্থ পুগ্গলৱাৰেপি ৱিস্সজ্জিতং, পগেৱ ওকাসৱাৰেতি অধিপ্পাযো. ৱিৰত্তকামকম্মনিব্বত্তস্সাতি ভাৱনাবলেন ৱিৰত্তো কামো এতেনাতি ৱিৰত্তকামং, ৰূপাৱচৰকম্মং, ততো নিব্বত্তস্স. পটিসন্ধি এৱ বীজং পটিসন্ধিবীজং, তস্স. ‘‘এৱংসভাৱত্তা’’তি এতেন একন্ততো কামতণ্হানিদানকম্মহেতুকানি ঘানাদীনীতি দস্সেতি. গন্ধাদযো চ ন সন্তীতি সব্বেন সব্বং তেসম্পি অভাৱং সন্ধায ৱদতি. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.
‘‘সচ্চ’’ন্তি যথাৱুত্তৱসেন গহেতব্বং চোদকেন ৱুত্তমত্থং সম্পটিচ্ছিত্ৱা পুন যেনাধিপ্পাযেন তানি যমকানি সদিসৱিস্সজ্জনানি, তং দস্সেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – তত্থ চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন ‘‘সচক্খুকানং অঘানকানং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা নযেন জিৱ্হাকাযাযতনযমকানি যথা সদিসৱিস্সজ্জনানি, তথা ইধ ঘানাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন তানি জিৱ্হাকাযাযতনযমকানি ‘‘যস্স ঘানাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স জিৱ্হাযতনং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা নযেন সদিসৱিস্সজ্জনানীতি. এৱমেত্থ উভযেসং ৱিসুং অঞ্ঞমঞ্ঞং সদিসৱিস্সজ্জনতায ইদং ৱুত্তং, ন একজ্ঝং অঞ্ঞমঞ্ঞং সদিসৱিস্সজ্জনতায. তেনাহ ‘‘তস্মা তত্থ তত্থেৱ সদিসৱিস্সজ্জনতা পাড়িঅনাৰুড়্হতায কাৰণ’’ন্তি. এৱঞ্চ সতি চক্খাযতনমূলগ্গহণং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘নিদস্সনভাৱেনা’’তিআদি. তত্থ নিদস্সনভাৱেনাতি নিদস্সনভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসৱিস্সজ্জনতাসঙ্খাতেন নিদস্সনভাৱেনেৱ, ন পন তেসং নিদস্সিতব্বেহি সব্বথা সদিসৱিস্সজ্জনতাযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘যেভুয্যতাযা’’তি ৱুত্তং যেভুয্যতং দস্সেতুং ‘‘তেসু হী’’তিআদি ৱুত্তং.
এৱন্তি ইমিনা ‘‘আমন্তা’’তি পটিৱচনৱিস্সজ্জনেন যথাৱুত্তৱচনস্সেৱ ৱিস্সজ্জনভাৱানুজাননং কত্তব্বন্তি ইমমত্থং আকড্ঢতি. সাতি দুতিযপুচ্ছা. ঘানাযতনযমকেনাতি চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেনেৱ. তংসেসানীতি তেন ঘানাযতনমূলককাযাযতনযমকেন সদ্ধিং সেসানি. সদিসৱিস্সজ্জনত্তা অনাৰুড়্হানীতি এত্থ ‘‘অনাৰুড়্হানী’’তি এত্তকমেৱ তথা-সদ্দেন অনুকড্ঢীযতি, ন ‘‘সদিসৱিস্সজ্জনত্তা’’তি দস্সেন্তো ‘‘তথাতি…পে… সমঞ্ঞেনা’’তি ৱত্ৱা ইদানি ‘‘কাৰণসামঞ্ঞেনা’’তি ৱুত্তস্স সদিসৱিস্সজ্জনত্তস্স তত্থ অভাৱং দস্সেতুং ‘‘ঘানজিৱ্হাকাযাযতনানং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অগব্ভসেয্যকেসু পৱত্তমানানন্তি এত্থাপি ‘‘সহচাৰিতাযা’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং, তথা ‘‘গব্ভসেয্যকেসু চ পৱত্তমানান’’ন্তি. ইতৰানি ঘানাযতনমূলকানি জিৱ্হাকাযাযতনযমকানি দ্ৱে ন ৱিস্সজ্জীযন্তি, ঘানাযতনমূলকেসু চ যমকেসু ৱিস্সজ্জিতেসু ইতৰদ্ৱযমূলকানি জিৱ্হাকাযাযতনমূলকানি ন ৱিস্সজ্জীযন্তি অৱিসেসত্তা অপ্পৱিসেসত্তা চাতি যোজেতব্বং. তত্থ কাযাযতনযমকে দুতিযপুচ্ছাৱসেন অপ্পৱিসেসো, ইতৰৱসেন অৱিসেসো ৱেদিতব্বো. ৰূপাযতনমনাযতনেহি সদ্ধিন্তি ইদং ৰূপাযতনমূলকমনাযতনৱসেন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ৰূপাযতন…পে… অধিপ্পাযো’’তি. তেনেৱাহ ‘‘ৰূপাযতনমূলকেসু হী’’তিআদি. যমকানন্তি ৰূপাযতনমূলকগন্ধৰসফোট্ঠব্বাযতনযমকানং. দুতিযপুচ্ছানন্তি যথাৱুত্তযমকানংযেৱ দুতিযপুচ্ছানং. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘সৰূপকানং অচিত্তকান’’ন্তিআদিনা ৱুত্তেন নযেন. আদিপুচ্ছানন্তি তেসংযেৱ যমকানং পঠমপুচ্ছানং.
হেট্ঠিমেহীতি ইদং অৱিসেসৱচনম্পি যেসু সদিসৱিস্সজ্জনতা সম্ভৱতি, তদপেক্খন্তি আহ ‘‘গন্ধৰস…পে… অত্থো’’তি. উদ্দিট্ঠধম্মেসু উদ্দেসানুৰূপং লব্ভমানৱিসেসকথনং ৱিস্সজ্জনং, যো তত্থ ন সব্বেন সব্বং উদ্দেসানুৰূপগুণেন উপলব্ভতি, তস্স অকথনম্পি অত্থতো ৱিস্সজ্জনমেৱ নাম হোতীতি আহ ‘‘অৱিস্সজ্জনেনেৱ অলব্ভমানতাদস্সনেন ৱিস্সজ্জিতানি নাম হোন্তী’’তি.
চক্খুৱিকলসোতৱিকলা ৱিয চক্খুসোতৱিকলোপি লব্ভতীতি সো পন অট্ঠকথাযং পি-সদ্দেন সঙ্গহিতোতি দস্সেন্তো ‘‘জচ্চন্ধম্পি…পে… ৱেদিতব্বো’’তি আহ. পৰিপুণ্ণাযতনমেৱ ওপপাতিকং সন্ধায ৱুত্তন্তি এত্থ অট্ঠানপ্পযুত্তো এৱ-সদ্দোতি তস্স ঠানং দস্সেন্তো ‘‘ৱুত্তমেৱাতি অত্থো’’তি ৱত্ৱা তেন পৰিপুণ্ণাযতনস্স তত্থ অনিযতত্তা অপৰিপুণ্ণাযতনস্সপি সঙ্গহো সিদ্ধোতি দস্সেন্তো ‘‘তেন জচ্চন্ধবধিৰম্পি সন্ধায ৱুত্ততা ন নিৱাৰিতা হোতী’’তি আহ.
২২-২৫৪. তস্মিং পুগ্গলস্স অনামট্ঠত্তাতি কস্মা ৱুত্তং, যাৱতা ‘‘ৰূপীব্ৰহ্মলোকং পুচ্ছতী’’তি ইমিনাপি ওকাসোযেৱ আমট্ঠোতি. ‘‘আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞায কাৰণৱিভাৱনাধিপ্পাযেনেৱ ‘‘কস্মা পটিঞ্ঞাত’’ন্তি চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৱা তং কাৰণং দস্সেতুকামো ‘‘ননূ’’তিআদিমাহ. গব্ভসেয্যকভাৱং গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সতীতি পচ্ছিমভৱিকং সন্ধাযাহ. তদৱত্থস্সাতি পচ্ছিমভৱাৱত্থস্স. ভৱিস্সন্তস্সাতি ভাৱিনো. পটিঞ্ঞাতব্বত্তাতি ‘‘উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পটিঞ্ঞাতব্বত্তা.
অথ কস্মাতি এত্থাযং সঙ্খেপত্থো – যদি ‘‘যস্স ৰূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুচ্ছাযং ৱুত্তেন ৱিধিনা পটিঞ্ঞাতব্বং, অথ কস্মা অথ কেন কাৰণেন পটিলোমে ‘‘যস্স ৱা পন ৰূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞাতং, ননু ইদং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৰুদ্ধন্তি? ননূতিআদিনাপি চোদকো তমেৱ ৱিৰোধং ৱিভাৱেতি. নো চ নুপ্পজ্জিস্সতি উপ্পজ্জিস্সতি এৱাতি অত্থো. ‘‘তস্মিং ভৱে’’তিআদি তস্স পৰিহাৰো. তত্থ তস্মিং ভৱেতি যস্মিং ভৱে ‘‘ৰূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৱুত্তং পৱত্তমানত্তা, তস্মিং ভৱে. অনাগতভাৱেন অৱচনতোতি ভাৱীভাৱেন অৱত্তব্বতো আৰদ্ধুপ্পাদভাৱেন পৱত্তমানত্তাতি অধিপ্পাযো. তেনেৱাহ ‘‘ভৱন্তৰে হী’’তিআদি. ন পন ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. এৱঞ্চ কত্ৱাতিআদিনা পাঠন্তৰেন যথাৱুত্তমত্থং সমত্থেতি.
যস্মিং অত্তভাৱে যেহি আযতনেহি ভৱিতব্বং, তংতংআযতননিব্বত্তককম্মেন অৱস্সংভাৱীআযতনস্স সত্তস্স, সন্তানস্স ৱা, ‘‘যস্স ৱা পন ৰূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা, যস্স ৱা পন ৰূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি চ এৱং পৱত্তং পুচ্ছাদ্ৱযৱিস্সজ্জনং আযতনপটিলাভস্স জাতিভাৱতো সুট্ঠু উপপন্নং ভৱতি. পচ্ছিমভৱিকাদযোতি এত্থ আদি-সদ্দেন অৰূপে উপ্পজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযনকা সঙ্গয্হন্তি. ইদম্পি ৱিস্সজ্জনং. অভিনন্দিতব্বত্তাতি ‘‘আমন্তা’’তি সম্পটিচ্ছিতব্বত্তা.
যং পন অঘানকানং কামাৱচৰং উপপজ্জন্তানন্তি ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. যস্স ৱিপাকো ঘানাযতনুপ্পত্তিতো পুৰেতৰমেৱ উপচ্ছিজ্জিস্সতি, তং ঘানাযতনানিব্বত্তককম্মন্তি ৱুত্তং. কথং পনীদিসং কম্মং অত্থীতি ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘যস্স যত্থা’’তিআদি. এৱম্পি গব্ভসেয্যকো এৱ ইধ অঘানকোতি অধিপ্পেতোতি কথমিদং ৱিঞ্ঞাযতীতি চোদনায ‘‘ন হী’’তিআদিং ৱত্ৱা তমত্থং সাধেতুং ‘‘ধম্মহদযৱিভঙ্গে’’তিআদি ৱুত্তং. অৱচনত্তম্পি হি যথাধম্মসাসনে অভিধম্মে পটিক্খেপোযেৱাতি. ইধাতি ইমস্মিং আযতনযমকে. যথাদস্সিতাসূতি ‘‘যস্স ৱা পন সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জতি, যস্স যত্থ ঘানাযতনং ন নিৰুজ্ঝতি, তস্স তত্থ ৰূপাযতনং ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি চ দস্সিতপ্পকাৰাসু পুচ্ছাসু. আমন্তাতি ৱুত্তন্তি অথ কস্মা ন ৱিঞ্ঞাযতীতি যোজনা. এতাসু পুচ্ছাসু কস্মা পটিৱচনেন ৱিস্সজ্জনং ন কতন্তি অধিপ্পাযো. সন্নিট্ঠানেন গহিতত্থস্সাতি ‘‘যস্স ৱা পন সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, যস্স যত্থ ঘানাযতনং ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি চ এৱমাদিকেন সন্নিট্ঠানপদেন গহিতস্স অত্থস্স. একদেসে সংসযত্থস্স সম্ভৱেনাতি একদেসে সংসযিতব্বস্স অত্থস্স সম্ভৱেন সন্নিট্ঠানত্থপটিযোগভূতসংসযত্থস্স পটিৱচনস্স অকৰণতো ‘‘আমন্তা’’তি পটিৱচনৱিস্সজ্জনস্স অকত্তব্বতো অত্থস্স অভিন্দিত্ৱা একজ্ঝং কত্ৱা অৱত্তব্বতো. তেনাহ ‘‘ভিন্দিতব্বেহি ন পটিৱচনৱিস্সজ্জনং হোতী’’তি.
যদি সিযাতি ভিন্দিত্ৱা ৱত্তব্বেপি অত্থে যদি পটিৱচনৱিস্সজ্জনং সিযা, পৰিপুণ্ণৱিস্সজ্জনমেৱ ন সিযা অনোকাসভাৱতো ভিন্দিতব্বতো চাতি অত্থো. তথা হি ‘‘পঞ্চৱোকাৰে পৰিনিব্বন্তানং, অৰূপে পচ্ছিমভৱিকানং, যে চ অৰূপং উপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং চৱন্তানং তেসং সোতাযতনঞ্চ নুপ্পজ্জিস্সতি, চক্খাযতনঞ্চ নুপ্পজ্জতী’’তি চ, তথা ‘‘ৰূপাৱচৰে পৰিনিব্বন্তানং, অৰূপানং তেসং তত্থ ঘানাযতনঞ্চ ন নিৰুজ্ঝতি, ৰূপাযতনঞ্চ ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি চ তত্থ ৱিভাগৱসেন পৱত্তো পাঠসেসো. অথ কস্মাতি যদি অভিন্দিতব্বে পটিৱচনৱিস্সজ্জনং, ন ভিন্দিতব্বে, এৱং সন্তে ‘‘যস্স ৱা পন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খুন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি ইমিনা পটিৱচনৱিস্সজ্জনেন গব্ভসেয্যকানং সোমনস্সপটিসন্ধি নত্থীতি কস্মা ন ৱিঞ্ঞাযতি, ভিন্দিতব্বে ন পটিৱচনৱিস্সজ্জনং হোতীতি সম্পটিচ্ছিতব্বন্তি? তং ন, অঞ্ঞায পাড়িযা তদত্থস্স ৱিঞ্ঞাযমানত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘কামধাতুযা’’তিআদিমাহ.
‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিৰুজ্ঝতি, তং চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতি, নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি তস্সেৱ চিত্তস্স নিৰোধো অনাগতভাৱেন তস্স উপ্পাদক্খণে যথা ৱুত্তো, এৱং তস্সেৱ কম্মজসন্তানস্স নিৰোধো তস্স উপ্পাদে অনাগতভাৱেন ৱত্তব্বো. তেনেতং দস্সেতি ‘‘একচিত্তস্স নাম উপ্পাদক্খণে নিৰোধো অনাগতভাৱেন ৱুচ্চতি, কিমঙ্গং পন একসন্তানস্সা’’তি. সব্বত্থ সব্বস্মিং অনাগতৱাৰে. উপপজ্জন্তানং এৱ ৱসেন সো নিৰোধো তথা অনাগতভাৱেন ৱুত্তো, কস্মা পনেত্থ নিৰোধো উপপন্নানং ৱসেন ন ৱুত্তোতি আহ ‘‘উপ্পন্নানং পনা’’তিআদি. তস্সেৱ যথাপৱত্তস্স কম্মজসন্তানস্স এৱ. তস্মাতি যস্মা উপ্পাদক্খণতো উদ্ধং নিৰোধো আৰদ্ধো নাম হোতি, তস্মা. ভেদে সতিপি কালভেদামসনস্স কাৰণে সতিপি. অনাগতকালামসনৱসেনেৱ নিৰোধস্সেৱ ৱসেন ৱিস্সজ্জনদ্ৱযং উপপন্নমেৱ যুত্তমেৱ হোতীতি. অঞ্ঞেসং ৱসেন নিৰোধস্সেৱ ৱত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা ‘‘অৰহত’’ন্তি ৱুত্তং.
যদি উপপত্তিঅনন্তৰং নিৰোধো আৰদ্ধো নাম হোতি, অথ কস্মা চুতিযা নিৰোধৱচনন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তন্নিট্ঠানভাৱতো পন চুতিযা নিৰোধৱচন’’ন্তি. তন্নিট্ঠানভাৱতোতি তস্স সন্তানস্স নিট্ঠানভাৱতো. পৱত্তেতিআদি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পাকটকৰণং. তত্থ তস্সাতি সন্তানস্স. ৱক্খতীতিআদিপি পৱত্তে নিৰোধং অনাদিযিত্ৱা চুতিনিৰোধস্সেৱ গহিততায কাৰণৱচনং. তেনাতি তেন যথাৱুত্তেন পাঠন্তৰৱচনেন. এত্থাতি এতস্মিং ‘‘যস্স চক্খাযতনং নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তিআদিকে আযতনযমকে. যদি পৱত্তে নিৰুদ্ধস্সপি চুতিযা এৱ নিৰোধো ইচ্ছিতো, ‘‘সচক্খুকান’’ন্তিআদি কথন্তি আহ ‘‘সচক্খুকানন্তিআদীসু চ পটিলদ্ধচক্খুকানন্তিআদিনা অত্থো ৱিঞ্ঞাযতী’’তি. তেতি অৰূপে পচ্ছিমভৱিকা. অচক্খুকৱচনঞ্চ সাৱসেসন্তি যোজনা.
পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আযতনযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ধাতুযমকং
১-১৯. সদ্দধাতুসম্বন্ধানন্তি ইদং যানি চক্খুধাতাদিমূলকেসু সদ্দযমকানি, সব্বানি চ সদ্দধাতুমূলকানি, তানি সন্ধায ৱুত্তং. ন হি তানি চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতাদিসম্বন্ধানি ৱিয চুতিপটিসন্ধিৱসেন লব্ভন্তি, এতেনেৱ আযতনযমকেপি পৱত্তিৱাৰে সদ্দধাতুসম্বন্ধানং যমকানং অলব্ভমানতা চ ৱেদিতব্বা.
ধাতুযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সচ্চযমকং
১. পণ্ণত্তিৱাৰৱণ্ণনা
১০-২৬. সোতি দুক্খসদ্দো. অঞ্ঞত্থাতি সঙ্খাৰদুক্খৱিপৰিণামদুক্খদুক্খাধিট্ঠানেসু. অঞ্ঞনিৰপেক্খোতি সঙ্খাৰাদিপদন্তৰানপেক্খো. তেনাতি অঞ্ঞনিৰপেক্খদুক্খপদগ্গহণতো. তস্মিং দুক্খদুক্খে ৱিসযভূতে. এস দুক্খসদ্দো ‘‘দুক্খং দুক্খসচ্চ’’ন্তি এত্থ পঠমো দুক্খসদ্দো. তঞ্চ দুক্খদুক্খং. ‘‘দুক্খং দুক্খসচ্চ’’ন্তি এত্থ দুক্খমেৱ দুক্খসচ্চন্তি নযিদং অৱধাৰণং ইচ্ছিতব্বং, দুক্খং দুক্খসচ্চমেৱাতি পন ইচ্ছিতব্বন্তি আহ ‘‘একন্তেন দুক্খসচ্চমেৱা’’তি. সচ্চৱিভঙ্গে ৱুত্তেসু সমুদযেসু কোচি ফলধম্মেসু নত্থীতি সচ্চৱিভঙ্গে পঞ্চধা ৱুত্তেসু সমুদযেসু একোপি ফলসভাৱেসু নত্থি, ফলসভাৱো নত্থীতি অত্থো. ‘‘ফলধম্মো নত্থী’’তি চ পাঠো. মগ্গসদ্দো চ ফলঙ্গেসূতি সামঞ্ঞফলঙ্গেসু সম্মাদিট্ঠিআদীসু ‘‘মগ্গঙ্গং মগ্গপৰিযাপন্ন’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. ৪৯২, ৪৯৫) আগতো মগ্গসদ্দো মগ্গফলত্তা পৱত্ততি কাৰণূপচাৰেনাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ন মগ্গকিচ্চসব্ভাৱা’’তিআদি. তস্মাতি যস্মা সচ্চদেসনায পভৱাদিসভাৱা এৱ ধম্মা সমুদযাদিপৰিযাযেন ৱুত্তা, ন অপ্পভৱাদিসভাৱা, তস্মা. এত্থ চ তেভূমকধম্মানং যথাৰহং দুক্খসমুদযসচ্চন্তোগধত্তা অসচ্চসভাৱে সভাৱধম্মে চ উদ্ধৰন্তো ফলধম্মে এৱ উদ্ধৰি. ননু চ মগ্গসম্পযুত্তাপি ধম্মা অসচ্চসভাৱাতি তেপি উদ্ধৰিতব্বাতি? ন, তেসং মগ্গগতিকত্তা. ‘‘ফলধম্মেসূ’’তি এত্থ ধম্মগ্গহণেন ৱা ফলসম্পযুত্তধম্মানং ৱিয তেসম্পি গহণং দট্ঠব্বং.
পদসোধনেন…পে… ইধ গহিতাতি এতেন অসচ্চসভাৱানং ধম্মানং পকৰণেন নিৱত্তিততং আহ. তেসন্তি দুক্খাদীনং. তব্বিসেসনযোগৱিসেসন্তি তেন দুক্খাদিৱিসেসনযোগেন ৱিসিট্ঠতং. সচ্চৱিসেসনভাৱেনেৱ দুক্খাদীনং পৰিঞ্ঞেয্যতাদিভাৱো সিদ্ধোতি আহ ‘‘একন্তসচ্চত্তা’’তি. যথা চেত্থাতি যথা এতস্মিং সচ্চযমকে সুদ্ধসচ্চৱাৰে সচ্চৱিসেসনভূতা এৱ দুক্খাদযো গহিতা. এৱং খন্ধযমকাদীসুপীতি ন সুদ্ধসচ্চৱাৰে এৱ অযং নযো দস্সিতোতি অত্থো. পদসোধনৱাৰে তংমূলচক্কৱাৰে চ ‘‘ৰূপং ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিনা সমুদাযপদানংযেৱ ৱুত্তত্তা ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি ‘‘সুদ্ধক্খন্ধাদিৱাৰেসূ’’তি ৱুত্তং. তথা চেত্থাপি সুদ্ধৱাৰে এৱ অযং নযো দস্সিতো. যদি সুদ্ধক্খন্ধাদিৱাৰেসু খন্ধাদিৱিসেসনভূতানমেৱ ৰূপাদীনং গহণেন ভৱিতব্বং, অথ কস্মা খন্ধাদিৱিসেসনতো অঞ্ঞেসম্পি ৰূপাদীনং ৱসেন অত্থো দস্সিতোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদি. পুৰিমো এৱ অত্থো যুত্তো, যুত্তিতো পাঠোৱ বলৱাতি.
পণ্ণত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা
২৭-১৬৪. দুক্খপৰিঞ্ঞা যাৱ দুক্খসমতিক্কমনত্থাতি সপ্পদেসং পৱত্তাপি সা তদত্থাৱহা ভৱেয্যাতি কস্সচি আসঙ্কা সিযাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অৰিযত্তা…পে… কত্ৱা ৱুত্ত’’ন্তি. কেচি পনেত্থ ‘‘অন্তিমভৱে ঠিতত্তা’’তি কাৰণং ৱদন্তি, তং ন যুজ্জতি উপপত্তিযা দুক্খৱিচাৰত্তা, ন চ সব্বে সুদ্ধাৱাসা অন্তিমভৱিকা উদ্ধংসোতৱচনতো. ‘‘যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি উপ্পাদাৱত্থা. অৱিসেসেন দুক্খসচ্চপৰিযাপন্না ধম্মা সম্বন্ধীভাৱেনেৱ তংসমঙ্গী চ পুগ্গলো ৱুত্তোতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বে উপপজ্জন্তা’’তিআদিং ৱত্ৱা স্ৱাযমত্থো যস্মা নিচ্ছযৰূপেন গহিতো, নিচ্ছিতস্সেৱ চ অত্থস্স ৱিভাগদস্সনেন ভৱিতব্বং, তস্মা ‘‘তেস্ৱেৱ…পে… উপপন্নমেৱা’’তি আহ. তত্থ তেস্ৱেৱ কেচি দস্সীযন্তীতি সম্বন্ধো. এককোট্ঠাসুপ্পত্তিসমঙ্গিনোতি দুক্খকোট্ঠাসুপ্পত্তিসমঙ্গিনো. তেসূতি সন্নিট্ঠানেন গহিতেসু. মগ্গফলুপ্পাদসমঙ্গীসূতি মগ্গফলুপ্পাদসমঙ্গীনং, অযমেৱ ৱা পাঠো.
এত্থ চাতিআদিনা ‘‘সব্বেস’’ন্তিআদিপাড়িযা পিণ্ডত্থং দস্সেতি. তত্থ সমুদযসচ্চুপ্পাদৱোমিস্সস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্সাতি ইদং অনাদৰে সামিৱচনং. কত্থচি সমুদযসচ্চুপ্পাদৱোমিস্সেপি দুক্খসচ্চে তংৰহিতস্স সমুদযসচ্চুপ্পাদৰহিতস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্স দস্সনৱসেন ৱুত্তন্তি যোজনা. কেচি পন ‘‘সমুদযসচ্চাৱোমিস্সস্সা’’তি পঠন্তি, তেসং ‘‘তংৰহিতস্সা’’তি ইদং পুৰিমপদস্স অত্থৱিৱৰণং ৱেদিতব্বং. তংসহিতস্সাতি সমুদযসচ্চুপ্পাদসহিতস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্স দস্সনৱসেন ৱুত্তন্তি যোজনা. তেসন্তি অসঞ্ঞসত্তানং, পৱত্তিযং দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদো ‘‘পৱত্তে’’তিআদিনা ৱুত্তেসু দ্ৱীসুপি কোট্ঠাসেসু ন গহিতোতি অত্থো. পটিসন্ধিযং পন তেসং উপ্পাদস্স পঠমকোট্ঠাসেন গহিততা দস্সিতা এৱ. তথা নিৰোধো চাতি যথা অসঞ্ঞসত্তানং পটিসন্ধিযং দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদো পঠমকোট্ঠাসেন গহিতো, পৱত্তিযং পন সো দ্ৱীহি কোট্ঠাসেহি ন গহিতো, তথা তেসং দুক্খসচ্চস্স নিৰোধোপীতি অত্থো. তথা হি ‘‘সব্বেসং চৱন্তানং পৱত্তে তণ্হাৱিপ্পযুত্তচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তিআদিনা (যম. ১.সচ্চযমক.৮৮) নিৰোধৱাৰে পাড়ি পৱত্তা. এসেৱ নযোতি য্ৱাযং ‘‘এত্থ চা’’তিআদিনা সমুদযসচ্চযমকে পাড়িযা অত্থনযো ৱুত্তো, মগ্গসচ্চযমকেপি এসেৱ নযো, এৱমেৱ তত্থাপি অত্থো নেতব্বোতি অত্থো. তথা হি ‘‘সব্বেসং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা তত্থ পাড়ি পৱত্তা.
এৱঞ্চ সতীতি এৱং খণৱসেন ওকাসগ্গহণে সতীতি যথাৱুত্তমত্থং অননুজাননৱসেন পচ্চামসতি. এতস্স ৱিস্সজ্জনেতি এতস্স যমকপদস্স ৱিস্সজ্জনে. ‘‘অগ্গমগ্গস্স উপ্পাদক্খণে, অৰহন্তানং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে, যস্স চিত্তস্স অনন্তৰা অগ্গমগ্গং পটিলভিস্সন্তি, তস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে, অসঞ্ঞসত্তং উপপজ্জন্তানং তেসং তত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং তত্থ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৭১) পুৰিমকোট্ঠাসস্স আগতত্তা ৱিৰোধো নত্থীতি ‘‘পচ্ছিমকোট্ঠাসে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তস্মাতি যস্মা ন উপপত্তিচিত্তুপ্পাদক্খণো ভাৱিনো সমুদযপচ্চুপ্পাদস্স আধাৰো, অথ খো কামাৱচৰাদিওকাসো, তস্মা. পুগ্গলোকাসৱাৰো হেসাতি যস্মা পুগ্গলোকাসৱাৰো এস, তস্মা ‘‘তেসং তত্থা’’তি এত্থ ওকাসৱসেন তত্থ-সদ্দস্স অত্থো ৱেদিতব্বো. যদি পুগ্গলোকাসৱাৰে কামাৱচৰাদিওকাসৱসেনেৱ অত্থো গহেতব্বো, ন খণৱসেন, অথ কস্মা ‘‘সব্বেসং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা ওকাসং অনামসিত্ৱা তত্থ ৱিস্সজ্জনং পৱত্তন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তত্থ…পে… সো এৱা’’তি. তত্থ তত্থাতি ওকাসৱাৰে. পুগ্গলৱিসেসদস্সনত্থন্তি পুগ্গলসঙ্খাতৱিসেসদস্সনত্থং. যত্থ তেতি যস্মিং কামাৱচৰাদিওকাসে তে পুগ্গলা.
কেচীতি ধম্মসিৰিত্থেৰং সন্ধাযাহ. সো হি ‘‘পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি এত্থ চিত্তজৰূপমেৱ অধিপ্পেতং চিত্তপটিবদ্ধৱুত্তিত্তাতি কাৰণং ৱদতি. অপৰে ‘‘অৰূপেতি ইমং পুৰিমাপেক্খম্পি হোতীতি তেন পৱত্তং ৱিসেসেত্ৱা অৰূপভৱৱসেন অযমত্থো ৱুত্তো, তস্মা ‘যস্স ৱা পন সমুদযসচ্চং নিৰুজ্ঝতি, তস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতীতি? নো’তিআদীসুপি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো’’তি ৱদন্তি. পুগ্গলো ন চিত্তং অপেক্খিত্ৱাৱ গহিতোতি ইদং চিত্তস্স অনধিকতত্তা ৱুত্তং. যত্থ পন সমুদযসচ্চস্স উপ্পাদনিচ্ছযো, তত্থেৱ তস্স অনুপ্পাদনিচ্ছযেনপি ভৱিতব্বং চিত্তেন চ ৱিনা পুগ্গলস্সেৱ অনুপলব্ভনতোতি ‘‘যস্স সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি এত্থ সমুদযসচ্চাধাৰং চিত্তং অত্থতো গহিতমেৱাতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. অপিচ ইন্দ্ৰিযবদ্ধেপি ন সব্বো ৰূপুপ্পাদো একন্তেন চিত্তুপ্পাদাধীনোতি সক্কা ৱত্তুং চিত্তুপ্পত্তিযা ৱিনাপি তত্থ ৰূপুপ্পত্তিদস্সনতো, তস্মা চিত্তজৰূপমেৱ চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পজ্জতি, ন ইতৰং, ইতৰং পন তস্স তীসুপি খণেসু উপ্পজ্জতীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. ৱিভজিতব্বা অৱিভত্তা নাম নত্থীতি সিযাযং পসঙ্গো পঠমৱাৰে, দুতিযৱাৰে পন ৱিভজনা এৱ সাতি নাযং পসঙ্গো লব্ভতি, পঠমৱাৰেপি ৱা নাযং পসঙ্গো. কস্মা? এসা হি যমকস্স পকতি, যদিদং যথালাভৱসেন যোজনা.
দুতিযে চিত্তে ৱত্তমানেতি এত্থ ‘‘পঠমং ভৱঙ্গং, দুতিযং চিত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. ভৱনিকন্তিযা আৱজ্জনম্পি ৱিপাকপ্পৱত্তিতো ৱিসদিসত্তা ‘‘দুতিয’’ন্তি ৱত্তুং সক্কা, ততো পট্ঠায পুব্বে তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জিত্থাতি ৱত্তব্বাতি অপৰে. ভৱনিকন্তিযা পন সহজাতং পঠমং চিত্তং ইধ দুতিযং চিত্তন্তি অধিপ্পেতং. ততো পুব্বে পৱত্তং সব্বং অব্যাকতভাৱেন সমানজাতিকত্তা একন্তি কত্ৱা ততো পট্ঠায হেট্ঠা তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জিত্থেৱাতি. তেনাহ ‘‘সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেনা’’তিআদি. তস্মিন্তি দুতিযে চিত্তে. তেন সমানগতিকত্তাতি তেন যথাৱুত্তদুতিযচিত্তেন চ তংসমঙ্গিনো ৱা দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ সমুদযসচ্চন্তি ৱত্তব্বভাৱেন সমানগতিকত্তা. এৱঞ্চ কত্ৱাতি তেন সমানগতিকতায দস্সিতত্তা এৱ. যথাৱুত্তাতি দুতিযাকুসলচিত্ততো পুৰিমসব্বচিত্তসমঙ্গিনো অগ্গহিতা হোন্তি ইতৰভাৱাভাৱতো. ৱুত্তমেৱত্থং পাঠন্তৰেন সমত্থেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৱুত্তং. তেতি চতুৱোকাৰা. ৱজ্জেতব্বাতি ‘‘ইতৰেস’’ন্তি ৱিসেসনেন নিৱত্তেতব্বা. পঞ্চৱোকাৰা ৱিয যথাৱুত্তা সুদ্ধাৱাসাতি দুতিযচিত্তক্খণসমঙ্গিভাৱেন ৱুত্তপ্পকাৰা যথা সুদ্ধাৱাসসঙ্খাতা পঞ্চৱোকাৰা পুব্বে ৱুত্তা সন্তি, এৱং চতুৱোকাৰা পুব্বে ৱুত্তা ন হি সন্তীতি যোজনা.
‘‘যস্স যত্থা’’তি পুগ্গলোকাসা আধেয্যাধাৰভাৱেন অপেক্খিতাতি আহ ‘‘পুগ্গলোকাসা অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিচ্ছিন্না গহিতা’’তি. কামাৱচৰে…পে… উপপন্নাতি এত্থ কামাৱচৰে অভিসমেতাৱিনো ৰূপাৱচৰং উপপন্না, ৰূপাৱচৰে অভিসমেতাৱিনো অৰূপাৱচৰং উপপন্না, ৱা-সদ্দেন কামাৱচৰে অভিসমেতাৱিনো অৰূপাৱচৰং উপপন্নাতি চ যোজেতব্বং. তত্থাতি উপপন্নোকাসে. অভিসমযোতি উপৰিমগ্গাভিসমযো যাৱ উপপন্নো ন ভৱিস্সতি, তাৱ তে তত্থ উপপন্নপুগ্গলা এত্থ এতস্মিং ‘‘অভিসমেতাৱীন’’ন্তিআদিনা ৱুত্তে দুতিযকোট্ঠাসে ন গয্হন্তি পুগ্গলোকাসানং অঞ্ঞমঞ্ঞং পৰিচ্ছিন্নত্তা. যদি এৱং কিং তে ইমস্মিং যমকে অসঙ্গহিতাতি আহ ‘‘তে পনা’’তিআদি. তত্থ যং ৱুত্তং ‘‘সমানগতিকাতি ৱিসুং ন দস্সিতা’’তি, তং পাকটতৰং কাতুং ‘‘অনভিসমেতাৱীন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো – ‘‘অনভিসমেতাৱীন’’ন্তি ইমিনা পঠমপদেন গহিতা সব্বত্থ মগ্গুপ্পত্তিৰহে সম্পত্তিভৱে তত্থ সুদ্ধাৱাসে যে অনভিসমেতাৱিনো, তেসু দ্ৱিপ্পকাৰেসু সুদ্ধাৱাসা যস্মিং কালে তত্থ অনভিসমেতাৱিনোতি গহেতব্বা, তত্থ নেসং তথা গহেতব্বকালস্স ৱিসেসনত্থং ‘‘সুদ্ধাৱাসানং দুতিযে চিত্তে ৱত্তমানে’’তি ৱুত্তন্তি.
এতেনাতি এতেন ৱচনেন. ৱোদানচিত্তং নাম মগ্গচিত্তানং অনন্তৰপচ্চযভূতং চিত্তং, ইধ পন অগ্গমগ্গচিত্তস্স. ততোতি যথাৱুত্তৱোদানচিত্ততো পুৰিমতৰচিত্তসমঙ্গিনো, অনুলোমঞাণসম্পযুত্তচিত্তসমঙ্গিনো, অৱসিট্ঠৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাচিত্তাদিসমঙ্গিনোপি. তেনাহ ‘‘যাৱ সব্বন্তিমতণ্হাসম্পযুত্তচিত্তসমঙ্গী, তাৱ দস্সিতা’’তি.
পটিসন্ধিচুতিচিত্তানং ভঙ্গুপ্পাদক্খণা পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গুপ্পাদক্খণেহি দুক্খসচ্চাদীনং নুপ্পাদাদীসু সমানগতিকাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পৱত্তে চিত্তস্সা’’তিআদি. তত্থ চুতিচিত্তস্সপি উপ্পাদক্খণস্স গহণং দট্ঠব্বন্তি যোজনা. দ্ৱীসুপি কোট্ঠাসেসূতি সমুদযসচ্চস্স ভাৱিনো নিৰোধস্স অপ্পটিক্খেপপটিক্খেপৱসেন পৱত্তেসু পুৰিমপচ্ছিমকোট্ঠাসেসু. ন ৱিসেসিতন্তি যথাৱুত্তে অপ্পটিক্খেপে চ সতিপি ৱিসেসেত্ৱা ন ৱুত্তন্তি অত্থো. একস্সপি পুগ্গলস্স তাদিসস্স মগ্গস্স চ ফলস্স চ ভঙ্গক্খণসমঙ্গিনো পুৰিমকোট্ঠাসস্সেৱ অভজনতো কোট্ঠাসদ্ৱযসম্ভৱাভাৱতোতি অত্থো. ইদানি তমেৱত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘যস্স দুক্খসচ্চ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. কেসঞ্চি পুগ্গলানং. নিদ্ধাৰণে চেতং সামিৱচনং. ‘‘মগ্গস্স চ ফলস্স চা’’তি ৱুত্তমগ্গফলানি দস্সেন্তো ‘‘তিণ্ণং ফলানং দ্ৱিন্নঞ্চ মগ্গান’’ন্তি আহ. তানি পন হেট্ঠিমানি তীণি ফলানি মজ্ঝে চ দ্ৱে মগ্গা ৱেদিতব্বা. নিৰন্তৰং অনুপ্পাদেত্ৱাতি পটিপক্খধম্মেহি অৱোকিণ্ণং কত্ৱা সহ ৱিপস্সনায মগ্গং উপ্পাদেন্তেন যা সাতচ্চকিৰিযা কাতব্বা, তং অকত্ৱাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অন্তৰন্তৰা…পে… উপ্পাদেত্ৱা’’তি. ‘‘অৰূপে মগ্গস্স চ ফলস্স চ ভঙ্গক্খণে’’তি অৱিসেসতো ৱুত্তে কথমযং ৱিসেসো লব্ভতীতি আহ ‘‘সামঞ্ঞৱচনেনপী’’তিআদি. তেন অপৱাদৱিসযপৰিযাযেন উপসগ্গা অভিনিৱিসন্তীতি লোকসিদ্ধোযং ঞাযোতি দস্সেতি.
পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা
১৬৫-১৭০. এত্থেৱাতি ইমস্মিং সচ্চযমকে এৱ. অপৰিঞ্ঞেয্যতাদস্সনত্থন্তি এত্থ অ-কাৰো ন পৰিঞ্ঞেয্যাভাৱৱচনো, নাপি পৰিঞ্ঞেয্যপটিপক্খৱচনো, অথ খো তদঞ্ঞৱচনোতি যথাৰহং সচ্চেসু লব্ভমানানং পহাতব্বতাদীনম্পি দস্সনে আপন্নেযেৱ সমযৱাৰো দস্সনপৰো, যেসঞ্চ ন দস্সনপৰো, তেসু কেসুচি সচ্চেসু লব্ভমানানম্পি কেসঞ্চি ৱিসেসানং অযং ৱাৰো ন দস্সনপৰোতি দস্সেন্তো ‘‘সচ্ছিকৰণ…পে… দস্সনত্থঞ্চা’’তি আহ. সমুদযে পহানপৰিঞ্ঞাৱ ৱুত্তা, ন তীৰণপৰিঞ্ঞাতি যুত্তং তাৱেতং সমুদযস্সপি তীৰেতব্বসভাৱত্তা, ‘‘দুক্খে তীৰণপৰিঞ্ঞাৱ ৱুত্তা, ন পহানপৰিঞ্ঞা’’তি ইদং পন কস্মা ৱুত্তং, ননু দুক্খং অপ্পহাতব্বমেৱাতি? সমুদযসচ্চৱিভঙ্গে ৱুত্তানং কেসঞ্চি সমুদযকোট্ঠাসানং দুক্খসচ্চে সঙ্গহণতো দুক্খসমুদযে ৱা অসঙ্কৰতোৱ গহেত্ৱা ভূতকথনমেতং দট্ঠব্বং. উভযত্থাতি দুক্খে সমুদযে চ ৱুত্তা. কস্মা? তেসং সাধাৰণাতি. এৱং সাধাৰণাসাধাৰণভেদভিন্নং যথাৱুত্তং পৰিঞ্ঞাকিচ্চং পুব্বভাগে নানক্খণে লব্ভমানম্পি মগ্গকালে একক্খণে এৱ লব্ভতি একঞাণকিচ্চত্তাতি দস্সেতুং ‘‘মগ্গঞাণঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং.
পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সচ্চযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সঙ্খাৰযমকং
১. পণ্ণত্তিৱাৰৱণ্ণনা
১. সতিপি কুসলমূলাদীনম্পি ৱিভত্তভাৱে খন্ধাদিৱিভাগো ততো সাতিসযোতি দস্সেন্তো ‘‘খন্ধাদযো ৱিয পুব্বে অৱিভত্তা’’তি আহ. পকাৰত্থো ৱা এত্থ আদি-সদ্দো ‘‘ভূৱাদযো’’তিআদীসু ৱিযাতি কুসলমূলাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অৱিঞ্ঞাতত্তা নিসামেন্তেহি. হেতুঅত্থো ৱা এত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠো অৱিঞ্ঞাপিতত্তাতি অত্থো. যদিপি কাযসঙ্খাৰানং ৱিকপ্পদ্ৱযেপি হেতুফলভাৱোযেৱ ইচ্ছিতো, সামিৱচনৰূপাৱিভূতো পন অত্থেৱ অত্থভেদোতি দস্সেন্তো ‘‘কাযস্স…পে… কত্তুঅত্থে’’তি আহ. সো পনাতি কত্তুঅত্থো.
২-৭. সুদ্ধিকএকেকপদৱসেনাতি ‘‘কাযো সঙ্খাৰো’’তিআদীসু দ্ৱীসু দ্ৱীসু পদেসু অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্মিস্সএকেকপদৱসেন. অত্থাভাৱতোতি যথাধিপ্পেতত্থাভাৱতো. অঞ্ঞথা কৰজকাযাদিকো অত্থো অত্থেৱ. তেনেৱাহ ‘‘পদসোধন…পে… অৱচনীযত্তা’’তি. ইদানি তমেৱ অত্থাভাৱং ব্যতিৰেকৱসেন দস্সেন্তো ‘‘যথা’’তিআদিমাহ. কস্মা পন উভযত্থ সমানে সমাসপদভাৱে তত্থ অত্থো লব্ভতি, ইধ ন লব্ভতীতি? ভিন্নলক্খণত্তা. তত্থ হি ৰূপক্খন্ধাদিপদানি সমানাধিকৰণানীতি পদদ্ৱযাধিট্ঠানো একো অত্থো লব্ভতি, ইধ পন কাযসঙ্খাৰাদিপদানি ভিন্নাধিকৰণানীতি তথাৰূপো অত্থো ন লব্ভতীতি. তেনাহ ‘‘যথাধিপ্পেতত্থাভাৱতো’’তি.
ৱিসুং অদীপেত্ৱাতি ‘‘কাযসঙ্খাৰো’’তিআদিনা সহ ৱুচ্চমানোপি কাযসঙ্খাৰসদ্দো ৱিসুং ৱিসুং অত্তনো অত্থং অজোতেত্ৱা একং অত্থং যদি দীপেতীতি পৰিকপ্পৱসেন ৱদতি. তেন কাযসঙ্খাৰসদ্দানং সমানাধিকৰণতং উল্লিঙ্গেতি. ‘‘কাযসঙ্খাৰসদ্দো কাযসঙ্খাৰত্থে ৱত্তমানো’’তি কস্মা ৱুত্তং, ‘‘সঙ্খাৰসদ্দো সঙ্খাৰত্থেৱ ৱত্তমানো’’তি পন ৱত্তব্বং সিযা. এৱঞ্হি সতি খন্ধত্থে ৱত্তমানো খন্ধসদ্দো ৱিয ৰূপসদ্দেন কাযসদ্দেন ৱিসেসিতব্বোতি ইদং ৱচনং যুজ্জেয্য, কাযসঙ্খাৰসদ্দানং পন সমানাধিকৰণত্তে ন কেৱলং সঙ্খাৰসদ্দোযেৱ সঙ্খাৰত্থে ৱত্ততি, অথ খো কাযসদ্দোপীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘কাযসঙ্খাৰসদ্দো কাযসঙ্খাৰত্থে ৱত্তমানো’’তি ৱুত্তং সিযা, কাযসদ্দেন সমানাধিকৰণেনাতি অধিপ্পাযো. ব্যধিকৰণেন পন সঙ্খাৰস্স ৱিসেসিতব্বতা অত্থেৱাতি.
ইমস্স ৱাৰস্সাতি সুদ্ধসঙ্খাৰৱাৰস্স. পদসোধনেন দস্সিতানন্তি এত্তকেৱ ৱুচ্চমানে তত্থ দস্সিতভাৱসামঞ্ঞেন সুদ্ধকাযাদীনম্পি গহণং আপজ্জেয্যাতি তংনিৱাৰণত্থং ‘‘যথাধিপ্পেতানমেৱা’’তি আহ. কাযাদিপদেহি অগ্গহিতত্তাতি সুদ্ধকাযাদিপদেহি অগ্গহিতত্তা. ইধ পনাতি অট্ঠকথাযং. সুদ্ধসঙ্খাৰৱাৰং সন্ধায ৱুত্তম্পি সুদ্ধসঙ্খাৰৱাৰমেৱেত্থ অননুজানন্তো সকলসঙ্খাৰযমকৱিসযন্তি আহ ‘‘ইধ পন সঙ্খাৰযমকে’’তি. অধিপ্পেতত্থপৰিচ্চাগোতি অস্সাসপস্সাসাদিকস্স অধিপ্পেতত্থস্স অগ্গহণং চেতনাকাযঅভিসঙ্খৰণসঙ্খাৰাদি অনধিপ্পেতত্থপৰিগ্গহো. যদি ‘‘কাযো সঙ্খাৰো’’তিআদিনা সুদ্ধসঙ্খাৰতংমূলচক্কৱাৰা অত্থাভাৱতো ইধ ন গহেতব্বা, অথ কস্মা পৱত্তিৱাৰমেৱ অনাৰভিত্ৱা অঞ্ঞথা দেসনা আৰদ্ধাতি আহ ‘‘পদসোধনৱাৰতংমূলচক্কৱাৰেহী’’তিআদি. সংসযো হোতি সঙ্খাৰসদ্দৱচনীযতাসামঞ্ঞতো কাযসঙ্খাৰাদিপদানং ব্যধিকৰণভাৱতো চ. তেনেৱাহ ‘‘অসমানাধিকৰণেহি…পে… দস্সিতাযা’’তি.
পণ্ণত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা
১৯. সঙ্খাৰানং পুগ্গলানঞ্চ ওকাসত্তাতি সম্পযুত্তানং নিস্সযপচ্চযতায, সঙ্খাৰানং সমাপজ্জিতব্বতায পুগ্গলানং ঝানস্স ওকাসতা ৱেদিতব্বা, ভূমি পন যদগ্গেন পুগ্গলানং ওকাসো, তদগ্গেন সঙ্খাৰানম্পি ওকাসো. ‘‘দুতিযে ঝানে ততিযে ঝানে’’তিআদিনা ঝানং, ‘‘কামাৱচৰে ৰূপাৱচৰে’’তিআদিনা ভূমি চ ৱিসুং ওকাসভাৱেন গহিতা. ইতীতি হেতুঅত্থো, যস্মা ঝানম্পি ওকাসভাৱেন গহিতং, তস্মাতি অত্থো. পুগ্গলৱাৰে চ ওকাসৱসেন পুগ্গলগ্গহণেতি পুগ্গলৱাৰে চ যদা পুগ্গলোকাসসঙ্খাৰাদীনং ওকাসভাৱেন গয্হতি, তদা তেসং দ্ৱিন্নং ওকাসানং ৱসেন গয্হনং হোতীতি যত্থ সো পুগ্গলো, যঞ্চ তস্মিং পুগ্গলে ঝানং উপলব্ভতি, তেসং দ্ৱিন্নং ভূমিঝানসঙ্খাতানং ওকাসানং ৱসেন যথাৰহং কাযসঙ্খাৰাদীনং গহণং কথনং হোতীতি. তস্মাতি যস্মা এতদেৱ, তস্মা. দুতিযততিযজ্ঝানোকাসৱসেনাতি দুতিযততিযজ্ঝানসঙ্খাতওকাসৱসেন গহিতা. কথং? ‘‘ৱিনা ৱিতক্কৱিচাৰেহি অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে’’তি এৱং গহিতা পুগ্গলা ৱিসেসেত্ৱা দস্সিতা. কেন? তেনেৱ ৱিতক্কৱিচাৰৰহিতঅস্সাসপস্সাসুপ্পাদক্খণেনাতি যোজেতব্বং.
পঠমকোট্ঠাসে ঝানোকাসৱসেন পুগ্গলদস্সনং কতন্তি ৱুত্তং ‘‘পুন…পে… দস্সেতী’’তি. ভূমিওকাসৱসেন পুগ্গলং দস্সেতীতি সম্বন্ধো. দ্ৱিপ্পকাৰানন্তি ঝানভূমিওকাসভেদেন দুৱিধানং. তেসন্তি পুগ্গলানং. ‘‘পঠমং ঝানং সমাপন্নানং কামাৱচৰান’’ন্তি চ ইদং নিৱত্তেতব্বগহেতব্বসাধাৰণৱচনং, তস্স চ অৱচ্ছেদকং ‘‘অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে’’তি ইদন্তি ৱুত্তং ‘‘ৱিসেস…পে… খণে’’তি. তেন ৱিসেসনেন. কামাৱচৰানম্পীতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ন কেৱলং ৰূপাৰূপাৱচৰেসু পঠমজ্ঝানং সমাপন্নানং, অথ খো কামাৱচৰানম্পীতি ৱুত্তমেৱত্থং সম্পিণ্ডেতি. কীদিসানং কামাৱচৰানন্তি আহ ‘‘গব্ভগতাদীন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন উদকনিমুগ্গৱিসঞ্ঞিভূতা সঙ্গহিতা, ন মতচতুত্থজ্ঝানসমাপন্ননিৰোধসমাপন্না. তে হি অকামাৱচৰতায ৱিয ৰূপাৰূপভৱসমঙ্গিনো ৱিতক্কৱিচাৰুপ্পত্তিযাৱ নিৱত্তিতা. একন্তিকত্তাতি অস্সাসপস্সাসাভাৱস্স একন্তিকত্তা. নিদস্সিতাতি ৰূপাৰূপাৱচৰা নিদস্সনভাৱেন ৱুত্তা, ন তব্বিৰহিতানং অঞ্ঞেসং অভাৱতোতি অধিপ্পাযো. পঠমজ্ঝানোকাসা অস্সাসপস্সাসৱিৰহৱিসিট্ঠাতি যোজনা. পঠমঞ্চেত্থ পঠমজ্ঝানসমঙ্গীনং ৰূপাৰূপাৱচৰানং গহণং, দুতিযং যথাৱুত্তগব্ভগতাদীনং. ইমিনা নযেনাতি য্ৱাযং ‘‘সঙ্খাৰানং পুগ্গলানঞ্চা’’তিআদিনা ঝানোকাসভূমিওকাসৱসেন পুগ্গলৱিভাগনযো ৱুত্তো, ইমিনা নযেন উপাযেন. সব্বত্থ সব্বপুচ্ছাসু.
২১. এতস্মিং পন অত্থে সতীতি য্ৱাযং উপ্পত্তিভূমিযা ঝানং ৱিসেসেত্ৱা অত্থো ৱুত্তো, এতস্মিং অত্থে গয্হমানে অঞ্ঞত্থপি উপ্পত্তিভূমিযা ঝানং ৱিসেসিতব্বং ভৱেয্য, তথা চ অনিট্ঠং আপজ্জতীতি দস্সেন্তো ‘‘চতুত্থজ্ঝানে’’তিআদিমাহ. কিং পন তং অনিট্ঠন্তি আহ ‘‘ভূমীনং ওকাসভাৱস্সেৱ অগ্গহিততাপত্তিতো’’তি. যত্থ যত্থ হি ঝানং গয্হতি, তত্থ তত্থ তং উপ্পত্তিভূমিযা ৱিসেসিতব্বং হোতি. তথা সতি ঝানোকাসোৱ গহিতো সিযা, ন ভূমিওকাসো গুণভূতত্তা. কিঞ্চ ‘‘চতুত্থজ্ঝানে ৰূপাৱচৰে অৰূপাৱচৰে’’তি এত্থ ৰূপাৰূপভূমিযা চতুত্থজ্ঝানে ৱিসেসিযমানে তদেকদেসোৱ ওকাসৱসেন গহিতো সিযা, ন সব্বং চতুত্থজ্ঝানং. তেনাহ ‘‘সব্বচতুত্থজ্ঝানস্স ওকাসৱসেন অগ্গহিততাপত্তিতো চা’’তি. ঝানভূমোকাসানন্তি ঝানোকাসভূমিওকাসানং.
ননু চ ঝানভূমিওকাসে অসঙ্কৰতো যোজিযমানে ন সব্বস্মিং পঠমজ্ঝানোকাসে কাযসঙ্খাৰো ৱচীসঙ্খাৰো চ অত্থি, তথা সব্বস্মিং কামাৱচৰোকাসেতি চোদনুপ্পত্তিং সন্ধায তস্স পৰিহাৰং ৱত্তুং ‘‘যদিপী’’তিআদিমাহ. তত্থাতি পঠমজ্ঝানোকাসে কামাৱচৰোকাসে চ. তংদ্ৱযুপ্পত্তীতি তস্স কাযৱচীসঙ্খাৰদ্ৱযস্স উপ্পত্তি. ওকাসদ্ৱযস্স অসঙ্কৰতো গহণে অযঞ্চ গুণো লদ্ধো হোতীতি আহ ‘‘ৱিসুং…পে… ন ৱত্তব্বং হোতী’’তি. তত্থ অঙ্গমত্তৱসেনাতি ৱিতক্কাদিঝানঙ্গমত্তৱসেন. তত্থ ৱত্তব্বং অট্ঠকথাযং ৱুত্তমেৱ. ৱিতক্কৰহিতোপি ৱিচাৰো ৱচীসঙ্খাৰোযেৱাতি আহ ‘‘অৱিতক্ক…পে… গচ্ছতী’’তি. মুদ্ধভূতং দুতিযজ্ঝানন্তি চতুক্কনযে দুতিযজ্ঝানমাহ. তঞ্হি সকলক্খোভকৰধম্মৱিগমেন ৱিতক্কেকঙ্গপ্পহাযিকতো সাতিসযত্তা ‘‘মুদ্ধভূত’’ন্তি ৱত্তব্বতং লভতি. অসঞ্ঞসত্তা ৱিযাতি ইদং ৱিসদিসুদাহৰণং দট্ঠব্বং.
৩৭. আৱজ্জনতো পুব্বে পৱত্তং সব্বং চিত্তং পটিসন্ধিচিত্তেন সমানগতিকত্তা একং কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পঠমতো’’তি. তেনাহ ‘‘অৱিতক্কঅৱিচাৰতো’’তিআদি. চিত্তসঙ্খাৰস্স আদিদস্সনত্থন্তি সুদ্ধাৱাসে চিত্তসঙ্খাৰস্স আদিদস্সনত্থং. তথা ‘‘ৱচীসঙ্খাৰস্স আদিদস্সনত্থ’’ন্তি এত্থাপি.
পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সঙ্খাৰযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অনুসযযমকং
পৰিচ্ছেদপৰিচ্ছিন্নুদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
১. ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা ৰূপসমুদযো, তণ্হাসমুদযা ৰূপসমুদযো, কম্মসমুদযা ৰূপসমুদযো. লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তি চ এৱমাদিনা কুসলমূলকুসলাদীনং পচ্চযভাৱো ৱুত্তোতি আহ ‘‘পচ্চযদীপকেন মূলযমকেনা’’তি. ‘‘সো ‘অনিচ্চং ৰূপং, অনিচ্চং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. চক্খু অনিচ্চং, ৰূপা অনিচ্চা’’তি চ আদিনা বহুলখন্ধাদিমুখেন অনিচ্চানুপস্সনাদযো ৱিহিতাতি ৱুত্তং ‘‘খন্ধাদীসু তীৰণবাহুল্লতো’’তি. কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনতো পৰং পহানকিচ্চং নত্থীতি আহ ‘‘অনুসযপহানন্তা পহানপৰিঞ্ঞা’’তি. যদিপি অনুসযেহি সম্পযোগতো আৰম্মণতো ৱা পহানপৰিঞ্ঞা নপ্পৱত্ততি, অনুসযাভাৱে পন তদাৰম্ভো এৱ নত্থীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অনুসযেহি পহানপৰিঞ্ঞং ৱিভাৱেতু’’ন্তি. অনুসযভাৱেন লব্ভমানানন্তি অনুসযভাৱেন ৱিজ্জমানানং, অনুসযসভাৱানন্তি অত্থো. তীহাকাৰেহীতি পৰিচ্ছেদাদীহি তীহি পকাৰেহি. অনুসযেসু গণনসৰূপপ্পৱত্তিট্ঠানতো অবোধিতেসু পুগ্গলোকাসাদিৱসেন পৱত্তিযমানা তব্বিসযা দেসনা ন সুৱিঞ্ঞেয্যা হোতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তেসু তথা…পে… দুৰৱবোধত্তা’’তি.
এত্থ পুৰিমেসূতি পদুদ্ধাৰো অনন্তৰস্স ৱিধি পটিসেধো ৱাতি কত্ৱা সানুসযৱাৰাদিঅপেক্খো, ন অনুসযৱাৰাদিঅপেক্খো অনুসযৱাৰে পাড়িৱৱত্থানস্স পগেৱ কতত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘এতেসু সানুসযৱাৰাদীসু পুৰিমেসূতি অত্থো’’তি আহ. সানুসযৱাৰাদীসু হি তীসু পুৰিমেসু ওকাসৱাৰে যতো ততোতি দেসনা পৱত্তা, ন অনুসযৱাৰাদীসু. অত্থৱিসেসাভাৱতোতি ‘‘কামধাতুযা চুতস্সা’’তিআদিনা (যম. ২.অনুসযযমক.৩০২) পাড়িআগতপদস্স, ‘‘কামধাতুং ৱা পন উপপজ্জন্তস্সা’’তিআদিনা যমকভাৱেন অট্ঠকথাআদিগতপদস্স চ অত্থৱিসেসাভাৱতো. কথমযং যমকদেসনা সিযা দুতিযস্স পদস্স অভাৱতোতি অত্থো. যদি নাযং যমকদেসনা, অথ কস্মা ইধাগতাতি আহ ‘‘পুৰিমৱাৰে হী’’তিআদি. তত্থ অনুসযট্ঠানপৰিচ্ছেদদস্সনন্তি অনুসযট্ঠানতায পৰিচ্ছেদদস্সনং. এৱম্পি কথমিদং অনুসযযমকং যমকদেসনাসব্ভাৱতোতি আহ ‘‘যমকদেসনা…পে… নামং দট্ঠব্ব’’ন্তি. অত্থৱসেনাতি পটিলোমত্থৱসেন. পঠমপদেন হি ৱুত্তস্স ৱিপৰিৱত্তনৱসেনপি যমকদেসনা হোতি ‘‘ৰূপং ৰূপক্খন্ধো, ৰূপক্খন্ধো ৰূপ’’ন্তিআদীসু (যম. ১.খন্ধযমক.২), তত্থ পন অত্থৱিসেসো অত্থি, ইধ নত্থি, তস্মা ন তথা দেসনা কতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্থৱিসেসাভাৱতো পন ন ৱুত্তা’’তি. লব্ভমানতাৱসেনাতি পুচ্ছায লব্ভমানতাৱসেন.
উপ্পত্তিঅৰহতং দস্সেতীতি ইমিনা নিপ্পৰিযাযেন অনুসযা অনাগতাতি দস্সিতং হোতি যতো তে মগ্গৱজ্ঝা, ন চ অতীতপচ্চুপ্পন্না উপ্পত্তিৰহাতি ৱুচ্চন্তি উপ্পন্নত্তা. যংসভাৱা পন ধম্মা অনাগতা অনুসযাতি ৱুচ্চন্তি, তংসভাৱা এৱ তে অতীতপচ্চুপ্পন্না ৱুত্তা. ন হি ধম্মানং অদ্ধাভেদেন সভাৱভেদো অত্থি, তস্মা অনুসযানং অতীতপচ্চুপ্পন্নভাৱা পৰিযাযতো লব্ভন্তীতি অট্ঠকথাযং (যম. অট্ঠ. অনুসযযমক ১) ‘‘অতীতোপি হোতী’’তিআদি ৱুত্তং. এৱংপকাৰাতি অনুসযপ্পকাৰা, কাৰণলাভে সতি উপ্পজ্জনাৰহাইচ্চেৱ অত্থো. সো এৱংপকাৰো উপ্পজ্জনৱাৰে উপ্পজ্জতি-সদ্দেন গহিতো উপ্পজ্জনাৰহতায অৱিচ্ছিন্নভাৱদীপনত্থন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ন খন্ধযমকাদীসু ৱিয উপ্পজ্জমানতা’’তি, পচ্চুপ্পন্নতাতি অত্থো. তেনেৱাতিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং পাকটতৰং কৰোতি. তত্থ নিন্নানাকৰণোতি নিব্বিসেসো. উপ্পজ্জনানুসযানং নিন্নানাকৰণত্তা এৱ হি ‘‘এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, এত্থ নিৱিসমানা নিৱিসতী’’তি ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ২০৩) আগতং. অনুসযনঞ্হি এত্থ নিৱিসনন্তি অধিপ্পেতং.
ইদানি যেন পৰিযাযেন অতীতপচ্চুপ্পন্নেসু অনুসযৱোহাৰো, তং দস্সেতুকামো অনাগতম্পি তেহি সদ্ধিং একজ্ঝং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘অনুৰূপং কাৰণং পন…পে… ৱুচ্চন্তী’’তি আহ. এতেন ভূতপুব্বগতিযা অতীতপচ্চুপ্পন্নেসু উপ্পত্তিৰহতা ৱেদিতব্বাতি দস্সেতি. উপ্পত্তিঅৰহতা নাম কিলেসানং মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নতায ৱেদিতব্বা. সা চ অতীতপচ্চুপ্পন্নেসুপি অত্থেৱাতি পকাৰন্তৰেনপি তেসং পৰিযাযতোৱ অনুসযভাৱং পকাসেতি. তেনেৱাহ ‘‘মগ্গস্স পনা’’তিআদি. তাদিসানন্তি যে মগ্গভাৱনায অসতি উপ্পত্তিৰহা, তাদিসানং. ধম্মো এৱ চ উপ্পজ্জতি, ন ধম্মাকাৰোতি অধিপ্পাযো. ন হি ধম্মাকাৰা অনিচ্চতাদযো উপ্পজ্জন্তীতি ৱুচ্চন্তি. যদি পন তে উপ্পাদাদিসমঙ্গিনো সিযুং, ধম্মা এৱ সিযুং. তেন ৱুত্তং ‘‘অপ্পহীনাকাৰো চ উপ্পজ্জতীতি ৱত্তুং ন যুজ্জতী’’তি.
ৱুত্তম্পি থামগমনং অগ্গহেত্ৱা অপ্পহীনট্ঠমত্তমেৱ গহেত্ৱা চোদকো চোদেতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সত্তানুসয…পে… আপজ্জতীতি চে’’তি. ন হি থামগমনে গহিতে চোদনায ওকাসো অত্থি. তেনাহ ‘‘নাপজ্জতী’’তিআদি. ৱুত্তং অট্ঠকথাযং, ন কেৱলমট্ঠকথাযমেৱ পাঠগতোৱাযমত্থো, তস্মা এৱমেৱ গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘থামগতো…পে… যুত্ত’’ন্তি ৱত্ৱা কিং পন তং থামগমনন্তি পৰাসঙ্কং নিৱত্তেন্তো ‘‘থামগতন্তি চ…পে… ৱুত্তা’’তি আহ. তত্থ অঞ্ঞেহি অসাধাৰণোতি কিলেসৱত্থুআদীনং কিলেসতাদিসভাৱো ৱিয কামৰাগাদিতো অঞ্ঞত্থ অলব্ভমানো তেসংযেৱ আৱেণিকো সভাৱো, যতো তে ভৱবীজং ভৱমূলন্তি চ ৱুচ্চন্তি. যস্মা চ থামগমনং তেসং অনঞ্ঞসাধাৰণো সভাৱো, তস্মা অনুসযনন্তি ৱুত্তং হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘থামগতোতি অনুসযসমঙ্গীতি অত্থো’’তি আহ.
‘‘যস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা (যম. ২.অনুসযযমক.৩) অনুসযৱাৰে ৱুত্তো এৱ অত্থো ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা (যম. ২.অনুসযযমক.৩০০) ৱুত্তোতি অনুসযনাকাৰো এৱ উপ্পজ্জনৱাৰে উপ্পজ্জতি-সদ্দেন গহিতোতি ‘‘উপ্পজ্জনৱাৰো অনুসযৱাৰেন নিন্নানাকৰণো ৱিভত্তো’’তি যং ৱুত্তং, তত্থ ৱিচাৰং আৰভতি ‘‘অনুসযউপ্পজ্জনৱাৰানং সমানগতিকত্তা’’তিআদিনা. ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনং সিযাতি উপ্পজ্জনৱাৰে ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনং অপ্পহীনাকাৰদীপকং সিযা. তথা চ সতি যথা ‘‘ইমস্স উপ্পাদা’’তি এত্থ ইমস্স অনিৰোধাতি অযমত্থোপি ঞাযতি, এৱং ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তে অত্থতো ‘‘ন উপ্পজ্জতী’’তি অযমত্থো ৱুত্তো হোতি অপ্পহীনাকাৰস্স উপ্পত্তিৰহভাৱস্স অনুপ্পজ্জমানসভাৱত্তাতি চোদনং দস্সেন্তো ‘‘উপ্পজ্জতীতি ৱচনস্স অৱুত্ততা ন সক্কা ৱত্তুন্তি চে’’তি আহ. ৱচনত্থৱিসেসেন তংদ্ৱযস্স ৱুত্তত্তাতি এতেন ধম্মনানত্তাভাৱেপি পদত্থনানত্থেন ৱাৰন্তৰদেসনা হোতি যথা সহজাতসংসট্ঠৱাৰেসূতি দস্সেতি. অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱাতিআদি তমেৱ ৱচনত্থৱিসেসং ৱিভাৱেতুং আৰদ্ধং. উপ্পত্তিযোগ্গন্তি উপ্পত্তিযা যোগ্গং, উপ্পজ্জনসভাগতন্তি অত্থো. যতো অনুসযা উপ্পত্তিৰহাতি ৱুচ্চন্তি, একন্তেন চেতদেৱ সম্পটিচ্ছিতব্বং ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিৱচনতো (যম. ২.অনুসযযমক.৩০০). ‘‘অনুসেন্তীতি অনুসযা’’তি এত্তকে ৱুত্তে সদা ৱিজ্জমানা নু খো তে অপৰিনিপ্ফন্নানুসযনট্ঠেন ‘‘অনুসযা’’তি ৱুচ্চন্তীতি অযমত্থো আপজ্জতীতি তংনিসেধনত্থং ‘‘অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তী’’তি ৱুত্তং. উপ্পত্তিঅৰহভাৱেন থামগততা অনুসযট্ঠোতি যং তেসং উপ্পত্তিযোগৱচনং ৱুত্তং, তং সম্মদেৱ ৱুত্তন্তি ইমমত্থমাহ ‘‘অনুসযসদ্দস্সা’’তিআদিনা. তেন ৱাৰদ্ৱযদেসনুপ্পাদিকা অনুসযসদ্দত্থনিদ্ধাৰণাতি দস্সেতি. তম্পি সুৱুত্তমেৱ ইমিনা তন্তিপ্পমাণেনাতি ইদম্পি ‘‘অভিধম্মে তাৱা’’তিআদিনা আগতং তিৱিধমেৱ তন্তিং সন্ধাযাহাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তন্তিত্তযেনপি হি চিত্তসম্পযুত্ততা দীপিতা হোতী’’তি.
পৰিচ্ছেদপৰিচ্ছিন্নুদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰৱণ্ণনা
২. এৱং সতীতি ৱেদনানং ৱিসেসিতব্বভাৱে কামধাতুযা চ ৱিসেসনভাৱে সতি. কামাধাতুযা অনুসযনট্ঠানতা ন ৱুত্তা হোতি অপ্পধানভাৱতো, পধানাপ্পধানেসু পধানে কিচ্চদস্সনতো, ৱিসেসনভাৱেন চৰিতব্বতায চাতি অধিপ্পাযো. হোতু কো দোসোতি কদাচি ৱদেয্যাতি আসঙ্কমানো আহ ‘‘দ্ৱীসু পনা’’তিআদি. দ্ৱীসূতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং, তথা ‘‘তীসু ধাতূসূ’’তি এত্থাপি. তস্মাতি যস্মা ধাতুআদিভেদেন তিৱিধং অনুসযট্ঠানং, তত্থ চ ৰূপাৰূপধাতূনং ভৱৰাগস্স অনুসযট্ঠানতা ৱুত্তাতি কামধাতুযা কামৰাগস্স অনুসযট্ঠানতা একন্তেন ৱত্তব্বা, তস্মা. তীসু ধাতূসু তীসু ৱেদনাসূতি চ নিদ্ধাৰণে ভুম্মং, কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসূতি চ আধাৰে.
দ্ৱীস্ৱেৱাতি দ্ৱীসু সুখোপেক্খাসু এৱ. সব্বাসু দ্ৱীসূতি যাসু কাসুচি দ্ৱীসু. তেনাতি ‘‘কামৰাগো দ্ৱীসু ৱেদনাসু অনুসেতী’’তি ৱচনসামত্থিযলদ্ধেন ৱিসেসনিচ্ছযেনেৱ. ভৱৰাগানুসযট্ঠানং ৰূপাৰূপধাতুযো তদনুৰূপা চ ৱেদনা. ন হি দ্ৱীসু ৱেদনাসু কামৰাগানুসযোৱ অনুসেতীতি অৱধাৰণং ইচ্ছিতং, দ্ৱীসু এৱ পন ৱেদনাসূতি ইচ্ছিতং. তেনেৱাহ ‘‘দ্ৱীস্ৱেৱ অনুসেতি, ন তীসূ’’তি. অট্ঠানঞ্চ অনুসযানং, কিং তং অপৰিযাপন্নং সক্কাযে? সব্বো লোকুত্তৰো ধম্মো. চ-সদ্দেন পটিঘানুসযট্ঠানং সঙ্গণ্হাতি. তেন ৱুত্তং ‘‘যথা চা’’তিআদি. অঞ্ঞাতি কামৰাগানুসযট্ঠানভূতা দ্ৱে ৱেদনা.
অঞ্ঞেসু দ্ৱীহি ৱেদনাহি ৱিপ্পযুত্তেসু. পিযৰূপসাতৰূপেসূতি পিযাযিতব্বমধুৰসভাৱেসু. ৱিসেসনঞ্চেতং ৰূপাদীনং সব্বদ্ৱাৰসব্বপুৰিসেসু ইট্ঠভাৱস্স অনিযততায কতং. সাতসন্তসুখগিদ্ধিযাতি সাতসুখে সন্তসুখে চ গিজ্ঝনাকাৰেন অভিকঙ্খনাকাৰেন. তত্থ সাতসুখং কাযিকং, সন্তসুখং চেতসিকং. সাতসুখং ৱা কাযিকসুখং, সন্তসুখং উপেক্খাসুখং. তথা চাহু ‘‘উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৱ ভাসিতা’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৬৪৪; মহানি. অট্ঠ. ২৭). পৰিত্তং ৱা ওড়াৰিকং সুখং সাতসুখং, অনোড়াৰিকং সন্তসুখং. পৰিত্তগ্গহণঞ্চেত্থ কামৰাগানুসযস্স অধিপ্পেতত্তা. অঞ্ঞত্থাতি ৱেদনাহি অঞ্ঞত্থ. সোতি কামৰাগানুসযো. ৱেদনাসু অনুগতো হুত্ৱা সেতীতি ৱেদনাপেক্খো এৱ হুত্ৱা পৱত্ততি যথা পুত্তাপেক্খায ধাতিযা অনুগ্গণ্হনপ্পৱত্তি, সযনসঙ্খাতা পৱত্তি চ কামৰাগস্স নিকামনমেৱ. তেনাহ ‘‘সুখমিচ্চেৱ অভিলপতী’’তি. যথা তস্স, এৱং পটিঘানুসযাদীনম্পি ৱুত্তনিযামেন যথাসকং কিচ্চকৰণমেৱ দুক্খৱেদনাদীসু অনুসযনং দট্ঠব্বং. তেন ৱুত্তং ‘‘এৱং পটিঘানুসযো চা’’তিআদি. তীসু ৱেদনাসু অনুসযনৱচনেনাতি তীসু ৱেদনাসু যথাৰহং অনুসযনৱচনেন. ইট্ঠাদিভাৱেন গহিতেসূতি ইট্ঠাদীসু আৰম্মণপকতিযা ৱসেন ইট্ঠাদিভাৱেন গহিতেসু ৱিপৰীতসঞ্ঞায ৱসেন অনিট্ঠাদীসু ইট্ঠাদিভাৱেন গহিতেসূতি যোজনা. ন হি ইট্ঠাদিভাৱেন গহণং ৱিপৰীতসঞ্ঞা.
তত্থাতি ইট্ঠাৰম্মণাদীসু. এত্থাতি অনুসযনে. কামস্সাদাদিৱত্থুভূতানং কামভৱাদীনন্তি কামস্সাদভৱস্সাদৱত্থুভূতানং কামৰূপাৰূপভৱানং গহণং ৱেদিতব্বন্তি যোজনা. তত্থাতি ৱেদনাত্তযধাতুত্তযেসু. নিদ্ধাৰণে চেতং ভুম্মং. দুক্খপটিঘাতো দুক্খে অনভিৰতি. যত্থ তত্থাতি দুক্খৱেদনায তংসম্পযুত্তেসু অনিট্ঠৰূপাদীসু ৱাতি যত্থ তত্থ. মহগ্গতা উপাদিন্নক্খন্ধা ৰূপাৰূপভৱা, অনুপাদিন্নক্খন্ধা ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মা. তত্থাতি যথাৱুত্তেসু মহগ্গতধম্মেসু ভৱৰাগোইচ্চেৱ ৱেদিতব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা এত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতী’’তি. দিট্ঠানুসযাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ৱিচিকিচ্ছানুসযঅৱিজ্জানুসযাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
ধাতুত্তযৱেদনাত্তযৱিনিমুত্তং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানং ন ৱুত্তন্তি সুৱুত্তমেতং দিট্ঠানুসযাদীনং উপ্পত্তিট্ঠানপুচ্ছাযং ‘‘সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসু’’ইচ্চেৱ ৱিস্সজ্জিতত্তা. কামৰাগো পন যত্থ নানুসেতি, তং দুক্খৱেদনাৰূপাৰূপধাতুৱিনিমুত্তং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানং অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘ননু চা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তদনুসযনট্ঠানতোতি তস্স কামৰাগানুসযস্স অনুসযনট্ঠানতো. অঞ্ঞা নেক্খম্মস্সিতসোমনস্সুপেক্খাসঙ্খাতা. অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো – নেক্খম্মস্সিতদোমনস্সে ৱিয পটিঘানুসযো নেক্খম্মস্সিতসোমনস্সুপেক্খাসু কামৰাগানুসযো নানুসেতীতি ‘‘যত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতি, তত্থ দিট্ঠানুসযো নানুসেতী’’তি সক্কা ৱত্তুন্তি তস্মা তং উদ্ধৰিত্ৱা ন ৱুত্তন্তি. হোন্তূতি তাসং ৱেদনানং অত্থিতং পটিজানিত্ৱা উদ্ধৰিত্ৱা অৱচনস্স কাৰণং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন পন…পে… তং ন ৱুত্ত’’ন্তি. তদনুসযনট্ঠানন্তি তেসং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানং. তস্মাতি যস্মা সতিপি কামৰাগানুসযনট্ঠানতো অঞ্ঞস্মিং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানে তং পন ধাতুত্তযৱেদনাত্তযৱিনিমুত্তং নত্থি ৱেদনাদ্ৱযভাৱতো, তস্মা. তং ৱেদনাদ্ৱযং ন ৱুত্তং ৱিসুং ন উদ্ধটন্তি অত্থো. তস্মাতি যস্মা ‘‘যত্থ কামৰাগাদযো নানুসেন্তি, তত্থ দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছা নানুসেন্তী’’তি অযমত্থো ‘‘আমন্তা’’তি ইমিনা পটিৱচনৱিস্সজ্জনেন অৱিভাগতো ৱুত্তোতি ‘‘যত্থ কামৰাগাদযো অনুসেন্তি, তত্থ দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছা অনুসেন্তী’’তি অযম্পি অত্থো অৱিভাগতোৱ লব্ভতি, তস্মা. অৱিভাগতো চ দুক্খং পটিঘস্স অনুসযনট্ঠানন্তি দীপিতং হোতি. তেনাহ ‘‘অৱিসেসেন…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি. তত্থ অৱিসেসেনাতি গেহস্সিতং নেক্খম্মস্সিতন্তি ৱিসেসং অকত্ৱা. সমুদাযৱসেন গহেত্ৱাতি যথাৱুত্তঅৱযৱানং সমূহৱসেন দুক্খন্ত্ৱেৱ গহেত্ৱা. ‘‘অৱিসেসেন সমুদাযৱসেন গহেত্ৱা’’তি ইমমত্থং তথা-সদ্দেন অনুকড্ঢতি ‘‘দ্ৱীসু ৱেদনাসূ’’তি এত্থাপি গেহস্সিতাদিৱিভাগস্স অনিচ্ছিতত্তা.
যদি এৱং ‘‘পটিঘং তেন পজহতি, ন তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি ইদং সুত্তপদং কথন্তি চোদনং সন্ধায ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তস্মিং দোমনস্সে, তংসম্পযুত্তে ৱা পটিঘে. নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সন্তিআদিনা নেয্যত্থমিদং সুত্তং, ন নীতত্থন্তি দস্সেতি. যথা পন সুত্তং উদাহটং, তথা ইধ কস্মা ন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘পটিঘুপ্পত্তিৰহট্ঠানতাযা’’তিআদি. এৱম্পি সুত্তাভিধম্মপাঠানং কথমৱিৰোধোতি আহ নিপ্পৰিযাযদেসনা হেসা, সা পন পৰিযাযদেসনাতি. এৱঞ্চ কত্ৱাতি পৰিযাযদেসনত্তা এৱ. ৰাগানুসযোতি কামৰাগানুসযো অধিপ্পেতো. যতো ‘‘অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাতনং সন্ধাযা’’তি ৱুত্তং, তস্মা তস্স ন মহগ্গতধম্মা অনুসযনট্ঠানন্তি তং পঠমজ্ঝানঞ্চ অনামসিত্ৱা ‘‘ন হি লোকিযা…পে… নানুসেতীতি সক্কা ৱত্তু’’ন্তি ৱুত্তং. অৱত্থুভাৱতোতি সভাৱেনেৱ অনুপ্পত্তিট্ঠানত্তা. ইধাতি ইমস্মিং অনুসযযমকে. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সং উপ্পাদেত্ৱা’’তিআদিনা ৱুত্তেন নযেন. তংপটিপক্খভাৱতোতি তেসং পটিঘাদীনং পটিপক্খস্স মগ্গস্স সব্ভাৱতো. ন কেৱলং মগ্গসব্ভাৱতো, অথ খো বলৱৱিপস্সনাসব্ভাৱতোপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তংসমুগ্ঘা…পে… ভাৱতো চা’’তি.
ইদানি যদেতং তত্থ তত্থ ‘‘অনুসযনট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং, তং গহেতব্বধম্মৱসেন ৱা সিযা গহণৱিসেসেন ৱাতি দ্ৱে ৱিকপ্পা, তেসু পঠমং সন্ধাযাহ ‘‘আৰম্মণে অনুসযনট্ঠানে সতী’’তি. ৰূপাদিআৰম্মণে অনুসযানং অনুসযনট্ঠানন্তি গয্হমানে যমত্থং সন্ধায ‘‘ন সক্কা ৱত্তু’’ন্তি ৱুত্তং, তং দস্সেতুং ‘‘দুক্খায হী’’তিআদিমাহ. যদি সিযাতি যদি কামৰাগানুসযো সিযা. এতস্সপীতি দিট্ঠানুসযসম্পযুত্তলোভস্সপি ‘‘সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসূ’’তি কামৰাগস্স ঠানং ৱত্তব্বং সিযা, ন চ ৱুত্তং. অথ পনাতিআদি দুতিযৱিকপ্পং সন্ধায ৱুত্তং. অজ্ঝাসযৱসেন তংনিন্নতাযাতি অসতিপি আৰম্মণকৰণে যত্থ কামৰাগাদযো অজ্ঝাসযতো নিন্না, তং তেসং অনুসযনট্ঠানং. তেন ৱুত্তং ‘‘অনুগতো হুত্ৱা সেতী’’তি. অথ পন ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. যথাতিআদি যথাৱুত্তস্স অত্থস্স উদাহৰণৱসেন নিৰূপনং. দুক্খে পটিহঞ্ঞনৱসেনেৱ পৱত্ততি, নাৰম্মণকৰণৱসেনাতি অধিপ্পাযো. দুক্খমেৱ তস্স অনুসযনট্ঠানং ৱুত্তন্তি অজ্ঝাসযস্স তত্থ নিন্নত্তা দুক্খমেৱ তস্স পটিঘস্স অনুসযনট্ঠানং ৱুত্তং, নালম্বিতং ৰূপাদি সুখৱেদনা চাতি অধিপ্পাযো. এৱন্তি যথা অঞ্ঞাৰম্মণস্সপি পটিঘস্স অজ্ঝাসযতো দুক্খনিন্নতায দুক্খমেৱ অনুসযনট্ঠানং ৱুত্তং, এৱং. দুক্খাদীসু…পে… ৱুত্তন্তি ‘‘দুক্খেন সুখং অধিগন্তব্বং. নত্থি দিন্ন’’ন্তি চ আদিনা কাযকিলমনদুক্খে দানানুভাৱাদিকে চ মিচ্ছাভিনিৱেসনৱসেন উপ্পজ্জমানেন দিট্ঠানুসযেন সম্পযুত্তো অঞ্ঞাৰম্মণোপি লোভো ‘‘এৱং সুখং ভৱিস্সতী’’তি অজ্ঝাসযতো সুখাভিসঙ্গৱসেনেৱ পৱত্ততীতি সুখুপেক্খাভেদং সাতসন্তসুখদ্ৱযমেৱ অস্স লোভস্স অনুসযনট্ঠানং ৱুত্তং পাড়িযং, ন যথাৱুত্তং দুক্খাদি, তস্মা ভৱৰাগ…পে… ন ৱিৰুজ্ঝতি. একস্মিংযেৱ চাতিআদি দুতিযৱিকপ্পংযেৱ উপব্ৰূহনত্থং ৱুত্তং. তত্থ ৰাগস্স সুখজ্ঝাসযতা তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স ৱসেন ৱেদিতব্বা, তন্নিন্নভাৱেন ৱা চক্খুস্স ৱিসমজ্ঝাসযতা ৱিয. এস নযো সেসেসুপি. তেসং ৰাগপটিঘানং নানানুসযট্ঠানতা হোতি একস্মিম্পি আৰম্মণেতি অত্থো.
এৱঞ্চ কত্ৱাতি অসতিপি গহেতব্বভেদে গহণৱিসেসেন অনুসযনট্ঠানস্স ভিন্নত্তা এৱ. ‘‘যত্থ…পে… নো’’তি ৱুত্তং, অঞ্ঞথা ৱিৰুজ্ঝেয্য. গহেতব্বভেদেন হি ৰাগপটিঘানং অনুসযনট্ঠানভেদে গয্হমানে ৱিপাকমত্তে ঠাতব্বং সিযা, ন চ তং যুত্তং, নপি সব্বেসং পুৰিসদ্ৱাৰানং ইট্ঠানিট্ঠং নিযতন্তি. যদিপি যথাৱুত্তলোভস্স ৱুত্তনযেন কামৰাগানুসযতা সম্ভৱতি, যথা পন সুখুপেক্খাসু ইট্ঠাৰম্মণে চ উপ্পজ্জন্তেন দোমনস্সেন সহ পৱত্তো দোসো দুব্বলভাৱেন পটিঘানুসযো ন হোতি, এৱং যথাৱুত্তলোভোপি কামৰাগানুসযো ন হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ন পটিঘানুসযোতি এত্থ ন-কাৰো পটিসেধনত্থো, ন অঞ্ঞত্থো, ইতৰত্থ পন সম্ভৱো এৱ নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘যং পনেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ন হি দোমনস্সস্স পটিঘানুসযভাৱাসঙ্কা অত্থী’’তি ইমিনা ন-কাৰস্স অঞ্ঞত্থতাভাৱদস্সনমুখেন অভাৱত্থতং সমত্থেতি.
দেসনা সংকিণ্ণা ৱিয ভৱেয্যাতি এত্থ দেসনাসঙ্কৰং দস্সেতুং ‘‘ভৱৰাগস্সপি…পে… ভৱেয্যা’’তি ৱুত্তং. তস্সত্থো – যথা কামৰাগস্স কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু আৰম্মণকৰণৱসেন উপ্পত্তি ৱুত্তা ‘‘কামৰাগো কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু অনুসেতী’’তি, এৱং যদি ‘‘ভৱৰাগো কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু অনুসেতী’’তি ৱুচ্চেয্য, ভৱৰাগস্সপি…পে… ভৱেয্য. ততো চ কামৰাগেন সদ্ধিং ভৱৰাগস্স দেসনা সংকিণ্ণা ভৱেয্য, কামৰাগতো চ ভৱৰাগস্স ৱিসেসো দস্সেতব্বো. সো চ সহজাতানুসযৱসেন ন সক্কা দস্সেতুন্তি আৰম্মণকৰণৱসেন দস্সেতব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘তস্মা আৰম্মণ…পে… অধিপ্পাযো’’তি. তত্থ আৰম্মণৱিসেসেনাতি ৰূপাৰূপধাতুসঙ্খাতআৰম্মণৱিসেসেন. ৱিসেসদস্সনত্থন্তি কামৰাগতো ভৱৰাগস্স ৱিসেসদস্সনত্থং. এৱং দেসনা কতাতি ‘‘ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা এত্থ ভৱৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি এৱং ৱিসযে ভুম্মং কত্ৱা দেসনা কতা. তেনাহ ‘‘সহজাতৱেদনাৱিসেসাভাৱতো’’তি.
উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মহাৱাৰো
১. অনুসযৱাৰৱণ্ণনা
৩. পৱত্তাৱিৰামৱসেনাতি অনুসযপ্পৱত্তিযা অৱিৰামৱসেন, অৱিচ্ছেদৱসেনাতি অত্থো. কথং পন কুসলাব্যাকতচিত্তক্খণে অনুসযানং পৱত্তীতি আহ ‘‘মগ্গেনেৱ…পে… পুব্বে’’তি.
২০. চিত্তচেতসিকানঞ্চ ঠানং নাম চিত্তুপ্পাদোতি আহ ‘‘একস্মিং চিত্তুপ্পাদে’’তি. তেসং তেসং পুগ্গলানন্তি পুথুজ্জনাদীনং পুগ্গলানং. পকতিযা সভাৱেন. সভাৱসিদ্ধা হি দুক্খায ৱেদনায কামৰাগস্স অননুসযনট্ঠানতা. এৱং সেসেসুপি যথাৰহং ৱত্তব্বং. ৱক্খতি হি ‘‘পকতিযা দুক্খাদীনং কামৰাগাদীনং অননুসযনট্ঠানতং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. পহানেনাতি তস্স তস্স অনুসযস্স সমুচ্ছিন্দনেন. তিণ্ণং পুগ্গলানন্তি পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামীনং. দ্ৱিন্নং পুগ্গলানন্তি অনাগামিঅৰহন্তানং. এত্থাতি এতস্মিং পুগ্গলোকাসৱাৰে. পুৰিমনযেতি ‘‘তিণ্ণং পুগ্গলান’’ন্তিআদিকে পুৰিমস্মিং ৱিস্সজ্জননযে. ওকাসন্তি উপ্পত্তিট্ঠানং, ইধ পন দুক্খৱেদনা ৱেদিতব্বা. পচ্ছিমনযেতি ‘‘দ্ৱিন্নং পুগ্গলান’’ন্তিআদিকে ৱিস্সজ্জননযে. অনোকাসতা অননুসযনট্ঠানতা.
অনুসযৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সানুসযৱাৰৱণ্ণনা
৬৬-১৩১. ‘‘সানুসযো, পজহতি, পৰিজানাতী’’তি পুগ্গলো ৱুত্তোতি ‘‘কামৰাগেন সানুসযো, কামৰাগং পজহতি, কামৰাগং পৰিজানাতী’’তিআদীসু অনুসযসমঙ্গিভাৱেন পহানপৰিঞ্ঞাকিৰিযায কত্তুভাৱেন চ পুগ্গলো ৱুত্তো, ন ধম্মো. ভৱৱিসেসেন ৱাতি কেৱলেন ভৱৱিসেসেন ৱা. ইতৰেসূতি পটিঘানুসযাদীসু. ভৱানুসযৱিসেসেন ৱাতি কামভৱাদিভৱৱিসিট্ঠানুসযৱিসেসেন ৱা. সানুসযতানিৰনুসযতাদিকাতি এত্থ আদি-সদ্দেন পহানাপহানপৰিঞ্ঞাপৰিঞ্ঞা সঙ্গয্হন্তি. ননু চ ভৱৱিসেসে কেসঞ্চি অনুসযানং অপ্পহানন্তি? ন তং অনুসযকতং, অথ খো পচ্চযৱেকল্লতো অনোকাসতায চাতি নাযং ৱিৰোধো. দ্ৱীসু ৱেদনাসূতি সুখউপেক্খাসু ৱেদনাসু দুক্খায ৱেদনায কামৰাগানুসযেন নিৰনুসযোতি যোজেতব্বং. ইদম্পি নত্থি পুগ্গলৱসেন ৱুচ্চমানত্তা. তেনাহ ‘‘ন হি পুগ্গলস্স…পে… অনুসযান’’ন্তি. যদিপি পুগ্গলস্স অনুসযনোকাসো অনোকাসো, তস্স পন সানুসযতাদিহেতু হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘অনুসযস্স পনা’’তিআদিমাহ. নিৰনুসযতাদীনন্তি আদি-সদ্দেন অপ্পহানাপৰিঞ্ঞা সঙ্গণ্হাতি. পৰিজাননং সমতিক্কমনন্তি পৰিঞ্ঞাৱাৰেপি ‘‘অপাদানে নিস্সক্কৱচন’’ন্তি ৱুত্তং.
অনুসযনট্ঠানতোতি অনুসযনট্ঠানহেতু. ‘‘অননুসযনট্ঠানতো’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. নিমিত্তাপাদানভাৱদস্সনত্থন্তি সানুসযৱাৰে নিমিত্তভাৱদস্সনত্থং, পজহনপৰিঞ্ঞাৱাৰেসু অপাদানভাৱদস্সনত্থঞ্চাতি যোজেতব্বং. পজহতীতি এত্থ ‘‘ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা ততো মানানুসযং পজহতী’’তি পাড়িপদং আহৰিত্ৱা যোজেতব্বং, ন পজহতীতি এত্থ পন ‘‘দুক্খায ৱেদনায ততো কামৰাগানুসযং নপ্পজহতী’’তি. এৱমাদীসূতি আদি-সদ্দেন পৰিঞ্ঞাৱাৰম্পি সঙ্গণ্হাতি. ভুম্মনিদ্দেসেনেৱ হেতুঅত্থেনেৱ নিদ্দিট্ঠাতি অত্থো.
চতুত্থপঞ্হৱিস্সজ্জনেনাতি ‘‘যতো ৱা পন মানানুসযেন সানুসযো, ততো কামৰাগানুসযেন সানুসযো’’তি এতস্স পঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনেন. তত্থ হি ‘‘ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা’’তিআদিনা সৰূপতো অনুসযনট্ঠানানি দস্সিতানি. তদত্থেতি তং অনুসযনট্ঠানদস্সনং অত্থো এতস্সাতি তদত্থো, তস্মিং তদত্থে. ‘‘অনুসযস্স উপ্পত্তিট্ঠানদস্সনত্থং অযং ৱাৰো আৰদ্ধো’’তিআদিনা ‘‘যতো’’তি এতেন অনুসযনট্ঠানং ৱুত্তন্তি ইমমত্থং ৱিভাৱেত্ৱা. পমাদলিখিতং ৱিয দিস্সতি উপ্পন্ন-সদ্দেন ৱত্তমানুপ্পন্নে ৱুচ্চমানে. যথা পন উপ্পজ্জনৱাৰে উপ্পজ্জতি-সদ্দেন উপ্পত্তিযোগদীপকত্তা উপ্পত্তিৰহা ৱুচ্চন্তি, এৱমিধাপি উপ্পত্তিঅৰহে ৱুচ্চমানে ন কোচি ৱিৰোধো. যং পন ৱক্খতি ‘‘ন হি অপৰিযাপন্নানং অনুসযুপ্পত্তিৰহট্ঠানতা’’তি, সোপি ন দোসো. যত্থ যত্থ হি অনুসযা উপ্পত্তিৰহা, তদেৱ একজ্ঝং গহেত্ৱা ‘‘সব্বত্থা’’তি ৱুত্তন্তি. তথেৱ দিস্সতীতি তং পমাদলিখিতং ৱিয দিস্সতীতি অত্থো.
যতো উপ্পন্নেন ভৱিতব্বন্তি যতো অনুসযনট্ঠানতো কামগাৰানুসযেন উপ্পন্নেন ভৱিতব্বং, তেন কামৰাগানুসযেন উপ্পত্তিৰহট্ঠানে নিস্সক্কৱচনং কতং ‘‘যতো’’তি. তথাতি এত্থ তথা-সদ্দো যথা ‘‘যতো উপ্পন্নেনা’’তি এত্থ উপ্পত্তিৰহট্ঠানতো অনুসযস্স উপ্পত্তিৰহতা ৱুত্তা, তথা ‘‘উপ্পজ্জনকেনা’’তি এত্থাপি সা এৱ ৱুচ্চতীতি দীপেতীতি আহ ‘‘সব্বধম্মেসু…পে… আপন্নেনা’’তি. তত্থ ‘‘উপ্পজ্জনকো’’তি ৱুত্তে অনুপ্পজ্জনকো ন হোতীতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতি, তথা চ সতি তেন অনুপ্পত্তি নিচ্ছিতাতি উপ্পন্নসভাৱতা চ পকাসিতা হোতীতি. তেনাহ ‘‘সব্বধম্মেসু…পে… অপনেতী’’তি. ‘‘যো যতো কামৰাগানুসযেন নিৰনুসযো, সো ততো মানানুসযেন নিৰনুসযো’’তি পুচ্ছায ‘‘যতো ততো’’তি আগতত্তা ৱিস্সজ্জনে ‘‘সব্বত্থা’’তি পদস্স নিস্সক্কৱসেনেৱ সক্কা যোজেতুন্তি দস্সেন্তো ‘‘সব্বত্থাতি…পে… ন ন সম্ভৱতী’’তি আহ. ভুম্মতো অঞ্ঞত্থাপি সদ্দৱিদূ ইচ্ছন্তি, যতো সব্বেসং পাদকং ‘‘সব্বত্থপাদক’’ন্তি ৱুচ্চতি, ইধ পন নিস্সক্কৱসেন ৱেদিতব্বং.
সানুসযৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পজহনৱাৰৱণ্ণনা
১৩২-১৯৭. অপ্পজহনসব্ভাৱাতি অপ্পহানস্স, অপ্পহীযমানস্স ৱা সব্ভাৱা. তস্মাতি যস্মা যো কামৰাগানুসযং পজহতি, ন সো মানানুসযং নিৰৱসেসতো পজহতি, যো চ মানানুসযং নিৰৱসেসতো পজহতি, ন সো কামৰাগানুসযং পজহতি পগেৱ পহীনত্তা, তস্মা ‘‘যো ৱা পন মানানুসযং পজহতি, সো কামৰাগানুসযং পজহতীতি? নো’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যদি এৱং পঠমপুচ্ছাযং কথন্তি আহ ‘‘যস্মা পন…পে… ৱুত্ত’’ন্তি. তত্থ পহানকৰণমত্তমেৱাতি পহানকিৰিযাসম্ভৱমত্তমেৱ, ন নিৰৱসেসপ্পহানন্তি অধিপ্পাযো. তে ঠপেত্ৱাতি দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানুসযাদীনং নিৰৱসেসপজহনকে অট্ঠমকাদিকে ঠপেত্ৱা. অৱসেসাতি তস্স তস্স অনুসযস্স নিৰৱসেসপ্পজহনকেহি অৱসিট্ঠা. তেসু যেসং একচ্চে অনুসযা পহীনা, তেপি অপ্পজহনসব্ভাৱেনেৱ নপ্পজহন্তীতি ৱুত্তা. ন চ যথাৱিজ্জমানেনাতি মগ্গকিচ্চভাৱেন ৱিজ্জমানপ্পকাৰেন পহানেন ৱজ্জিতা ৰহিতা এৱ ৱুত্তাতি যোজনা.
কেসঞ্চীতি সোতাপন্নসকদাগামিমগ্গসমঙ্গিসকদাগামীনং. পুন কেসঞ্চীতি অনাগামিঅগ্গমগ্গসমঙ্গিঅৰহন্তানং. উভযন্তি কামৰাগৱিচিকিচ্ছানুসযদ্ৱযং. সেসানন্তি ‘‘সেসা’’তি ৱুত্তানং যথাৱুত্তপুগ্গলানং. তেসন্তি ৱুত্তপ্পকাৰানং দ্ৱিন্নং অনুসযানং. উভযাপ্পজহনস্সাতি কামৰাগৱিচিকিচ্ছানুসযাপ্পজহনস্স. কাৰণং ন হোতীতি যেসং ৱিচিকিচ্ছানুসযো পহীনো, তেসং তস্স পহীনতা, যেসং যথাৱুত্তং উভযপ্পহীনং, তেসং তদপ্পজহনস্স কাৰণং ন হোতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘তেসং পহীনত্তা ‘নপ্পজহন্তী’তি ন সক্কা ৱত্তু’’ন্তি. অথ পন ন তত্থ কাৰণং ৱুত্তং, যেন কাৰণৱচনেন যথাৱুত্তদোসাপত্তি সিযা, কেৱলং পন সন্নিট্ঠানেন তেসং পুগ্গলানং গহিততাদস্সনত্থং ৱুত্তং ‘‘কামৰাগানুসযঞ্চ নপ্পজহন্তী’’তি, এৱম্পি পুচ্ছিতস্স সংসযত্থস্স কাৰণং ৱত্তব্বং. তথা চ সতি ‘‘সেসপুগ্গলা তস্স অনুসযস্স পহীনত্তা নপ্পজহন্তী’’তি কাৰণং ৱত্তব্বমেৱাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ন ৱত্তব্ব’’ন্তিআদি. তত্থ ন ৱত্তব্বন্তি ৱুত্তনযেন কাৰণং ন ৱত্তব্বং কাৰণভাৱস্সেৱ অভাৱতো. ‘‘উভযাপ্পজহনস্স কাৰণং ন হোতী’’তি ৱুত্তং, যথা পন ৱত্তব্বং, তং দস্সেতুং ‘‘যো কামৰাগানুসযং…পে… ৱত্তব্বত্তা’’তি আহ. তেন পহীনাপ্পহীনৱসেন কাৰণং ন ৱত্তব্বং, পহীনানংযেৱ পন ৱসেন ৱত্তব্বন্তি দস্সেতি. সংসযত্থসঙ্গহিতেতি সংসযত্থেন পদেন সঙ্গহিতে. সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতং পন পহীযমানত্তা ‘‘নপ্পজহতী’’তি ন সক্কা ৱত্তুন্তি.
পজহনৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পহীনৱাৰৱণ্ণনা
২৬৪-২৭৪. ফলট্ঠৱসেনেৱ দেসনা আৰদ্ধা, ন মগ্গট্ঠৱসেন, কুতো পুথুজ্জনৱসেন. কস্মা? ফলক্খণে হি অনুসযা পহীনাতি ৱুচ্চন্তি, মগ্গক্খণে পন পহীযন্তীতি. তেনেৱাহ ‘‘মগ্গসমঙ্গীনং অগ্গহিততং দীপেতী’’তি. পটিলোমে হি পুথুজ্জনৱসেনপি দেসনা গহিতা ‘‘যস্স দিট্ঠানুসযো অপ্পহীনো, তস্স ৱিচিকিচ্ছানুসযো অপ্পহীনোতি? আমন্তা’’তিআদিনা. অনুসযচ্চন্তপটিপক্খেকচিত্তক্খণিকানন্তি অনুসযানং অচ্চন্তং পটিপক্খভূতএকচিত্তক্খণিকানং. মগ্গসমঙ্গীনন্তি মগ্গট্ঠানং. এত্থ চ অনুসযানং অচ্চন্তপটিপক্খতাগ্গহণেন উপ্পত্তিৰহতং পটিক্খিপতি. ন হি তে অচ্চন্তপটিপক্খসমুপ্পত্তিতো পৰতো উপ্পত্তিৰহা হোন্তি. মগ্গসমঙ্গিতাগ্গহণেন অনুপ্পত্তিৰহতাপাদিততং পটিক্খিপতি. ন হি মগ্গক্খণে তে অনুপ্পত্তিৰহতং আপাদিতা নাম হোন্তি, অথ খো আপাদীযন্তীতি. একচিত্তক্খণিকতাগ্গহণেন সন্তানব্যাপাৰং. তেনাহ ‘‘ন কোচী’’তিআদি. তত্থ তেতি মগ্গসমঙ্গিনো. ন কেৱলং পহীনৱাৰেযেৱ, অথ খো অঞ্ঞেসুপীতি দস্সেন্তো ‘‘অনুসয…পে… গহিতা’’তি আহ.
২৭৫-২৯৬. যত্থ অনুসযো উপ্পত্তিৰহো, তত্থেৱস্স অনুপ্পত্তিৰহতাপাদনন্তি ‘‘অত্তনো অত্তনো ওকাসে এৱ অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতো’’তি আহ. তথা হি ৱুত্তং ‘‘চক্খুং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং, এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, এত্থ নিৱিসমানা নিৱিসতী’’তি (ৱিভ. ২০৩) ৱত্ৱা পুন ৱুত্তং ‘‘চক্খুং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং, এত্থেসা তণ্হা পহীযমানা পহীযতি, এত্থ নিৰুজ্ঝমানা নিৰুজ্ঝতী’’তি (ৱিভ. ২০৪). তস্মাতি যস্মা তদোকাসত্তমেৱ কামধাতুআদিওকাসত্তমেৱ অনুসযানং দীপেন্তি পহীনাপ্পহীনৱচনানি, তস্মা. অনোকাসে তদুভযাৱত্তব্বতা ৱুত্তাতি যস্মা কামৰাগপটিঘানুসযানং দ্ৱিন্নং উপ্পত্তিট্ঠানং, সো এৱ পহানোকাসোতি স্ৱাযং তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোকাসো, তস্মিং অনোকাসে তদুভযস্স পহানাপ্পহানস্স নৱত্তব্বতা ৱুত্তা. কামৰাগানুসযোকাসে হি পটিঘানুসযস্স অপ্পহীনত্তা সো ‘‘তত্থ পহীনো’’তি ন ৱত্তব্বো, অট্ঠিতত্তা পন ‘‘তত্থ অপ্পহীনো’’তি চ, তস্মা অনোকাসে তদুভযাৱত্তব্বতা ৱুত্তাতি. তেন সদ্ধিং সমানোকাসেতি তেন কামৰাগেন সদ্ধিং সমানোকাসে. ‘‘সাধাৰণট্ঠানে’’তি ৱুত্তে কামধাতুযং সুখুপেক্খাসু পহীনো নাম হোতি, ন সমানকালে পহীনো ততিযচতুত্থমগ্গৱজ্ঝত্তা কামৰাগমানানুসযানং.
পহীনৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ধাতুৱাৰৱণ্ণনা
৩৩২-৩৪০. অপ্পহীনুপ্পত্তিৰহভাৱা ইধ অনুগমনসযনানীতি দস্সেন্তো ‘‘যস্মিং …পে… অত্থো’’তি আহ. ইধাপি যুত্তাতি পুব্বে ৱুত্তমেৱত্থং পৰামসতি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘কাৰণলাভে উপ্পত্তিঅৰহতং দস্সেতী’’তি (যম. মূলটী. অনুসযযমক ১). ছ পটিসেধৱচনানীতি তিস্সন্নং ধাতূনং চুতূপপাতৱিসিট্ঠানং পটিসেধনৱসেন ৱুত্তৱচনানি, ততো এৱ ধাতুৱিসেসনিদ্ধাৰণানি ন হোন্তি. পটিসেধোতি হি ইধ সত্তাপটিসেধো ৱুত্তোতি অধিপ্পাযেন ৱদতি. অঞ্ঞত্থে পন ন-কাৰে নাযং দোসো. ইমং নাম ধাতুং. তংমূলিকাসূতি পটিসেধমূলিকাসু. এৱঞ্হীতি ‘‘ন কামধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্সা’’তিআদিনা পঠমযোজনায সতি. নকামধাতুআদীসু উপপত্তিকিত্তনেনেৱ নকামধাতুআদিগ্গহণেনপি ধাতুৱিসেসস্সেৱ গহিততায অত্থতো ৱিঞ্ঞাযমানত্তা. তেনাহ ‘‘ন কামধাতু…পে… ৱিঞ্ঞাযতী’’তি. ভঞ্জিতব্বাতি ৱিভজিতব্বা. ৱিভাগো পনেত্থ দুৱিধো ইচ্ছিতোতি আহ ‘‘দ্ৱিধা কাতব্বাতি অত্থো’’তি. পুচ্ছা চ ৱিস্সজ্জনানি চ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি. যথা অৱুত্তে ভঙ্গাভাৱস্স অৱিঞ্ঞাতত্তা ‘‘অনুসযা ভঙ্গা নত্থী’’তি ৱত্তব্বং, তথা তযিদং ‘‘কতি অনুসযা ভঙ্গা’’তি এতদপেক্খন্তি তদপি ৱত্তব্বং. পুচ্ছাপেক্খঞ্হি ৱিস্সজ্জনন্তি.
ধাতুৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অনুসযযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. চিত্তযমকং
উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
১-৬২. সৰাগাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘যস্স সৰাগং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিৰুজ্ঝতী’’তি আৰভিত্ৱা যাৱ ‘‘যস্স অৱিমুত্তং চিত্ত’’ন্তি ৱাৰো, তাৱ সঙ্গণ্হাতি. কুসলাদীতি পন আদি-সদ্দেন ‘‘যস্স কুসলং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিৰুজ্ঝতী’’তি আৰভিত্ৱা যাৱ ‘‘যস্স সৰণং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিৰুজ্ঝতী’’তি ৱাৰো, তাৱ সঙ্গণ্হাতি, তস্মা সৰাগাদিকুসলাদীহীতি সৰাগাদীহি অৱিমুত্তন্তেহি, কুসলাদীহি অৰণন্তেহি পদেহি মিস্সকা ৱাৰা. সুদ্ধিকাতি কেৱলা যথাৱুত্তসৰাগাদীহি কুসলাদীহি চ অমিস্সকা. তযো তযোতি পুগ্গলধম্মৱসেন তযো তযো মহাৱাৰা. যদি এৱং কথং সোড়স পুগ্গলৱাৰাতি আহ ‘‘তত্থ তত্থ পন ৱুত্তে সম্পিণ্ডেত্ৱা’’তি. তত্থ তত্থ সোড়সৱিধে সৰাগাদিমিস্সকচিত্তে ৱুত্তে পুগ্গলে এৱ একজ্ঝং সম্পিণ্ডেত্ৱা সঙ্গহেত্ৱা ‘‘সোড়স পুগ্গলৱাৰা’’তি ৱুত্তং. ‘‘ধম্মপুগ্গলধম্মৱাৰা’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. ন নিৰন্তৰং ৱুত্তেতি ধম্মে পুগ্গলধম্মে চ অনামসিত্ৱা সোড়সসুপি ঠানেসু নিৰন্তৰং পুগ্গলে এৱ ৱুত্তে সম্পিণ্ডেত্ৱা সোড়স পুগ্গলৱাৰা ন ৱুত্তাতি অত্থো.
সংসগ্গৱসেনাতি সংসজ্জনৱসেন দেসনায ৱিমিস্সনৱসেন. অঞ্ঞথা হি উপ্পাদনিৰোধা পচ্চুপ্পন্নানাগতকালা চ কথং সংসজ্জীযন্তি. সেসানম্পি ৱাৰানন্তি উপ্পাদুপ্পন্নৱাৰাদীনং. তংতংনামতাতি যথা ‘‘যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স চিত্তং উপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা উপ্পাদউপ্পন্নভাৱামসনতো উপ্পাদউপ্পন্নৱাৰোতি নামং পাড়িতো এৱ ৱিঞ্ঞাযতি, এৱং সেসৱাৰানম্পীতি আহ ‘‘তংতংনামতা পাড়িঅনুসাৰেন ৱেদিতব্বা’’তি.
উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
৬৩. তথাৰূপস্সেৱাতি পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিনো এৱ. তঞ্চ চিত্তন্তি তঞ্চ যথাৱুত্তক্খণং পচ্ছিমচিত্তং. ‘‘এৱংপকাৰ’’ন্তি ইমস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘ভঙ্গক্খণসমঙ্গিমেৱা’’তি ৱুত্তং নিৰুজ্ঝমানাকাৰস্স ‘‘এৱংপকাৰ’’ন্তি ৱুত্তত্তা.
৬৫-৮২. দ্ৱযমেতন্তি যং ‘‘খণপচ্চুপ্পন্নমেৱ চিত্তং উপ্পাদক্খণাপগমেন উপ্পজ্জিত্থ নাম, তদেৱ উপ্পাদক্খণে উপ্পাদং পত্তত্তা উপ্পজ্জিত্থ, অনতীতত্তা উপ্পজ্জতি নামা’’তি ৱুত্তং, এতং উভযম্পি. এৱং ন সক্কা ৱত্তুন্তি ইমিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন ন সক্কা ৱত্তুং, পকাৰন্তৰেন পন সক্কা ৱত্তুন্তি অধিপ্পাযো. তত্থ ‘‘ন হী’’তিআদিনা পঠমপক্খং ৱিভাৱেতি. ৱিভজিতব্বং সিযাতি ‘‘ভঙ্গক্খণে তং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ উপ্পজ্জতি, উপ্পাদক্খণে তং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থ চেৱ উপ্পজ্জতি চা’’তি ৱিভজিতব্বং সিযা, ন চ ৱিভত্তং. ‘‘আমন্তা’’তি ৱত্তব্বং সিযা খণপচ্চুপ্পন্নে চিত্তে ৱুত্তনযেন উভযস্সপি লব্ভমানত্তা, ন চ ৱুত্তং. ইদানি যেন পকাৰেন সক্কা ৱত্তুং, তং দস্সেতুং ‘‘চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তিআদিমাহ. পুগ্গলো ৱুত্তো, পুগ্গলৱাৰো হেসোতি অধিপ্পাযো. তস্সাতি পুগ্গলস্স. ন চ কিঞ্চি চিত্তং উপ্পজ্জতি চিত্তস্স ভঙ্গক্খণসমঙ্গিভাৱতো. তং পন চিত্তং উপ্পজ্জতি, যং চিত্তসমঙ্গী সো পুগ্গলোতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যদি অনেকচিত্তৱসেনাযং যমকদেসনা পৱত্তাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘চিত্তন্তি হি…পে… তিট্ঠতী’’তি. সন্নিট্ঠানৱসেন নিযমো ৱেদিতব্বো, অঞ্ঞথা ‘‘নো চ তেসং চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা পটিসেধো ন যুজ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো. তাদিসন্তি তথাৰূপং, যদৱত্থো উপ্পন্নউপ্পজ্জমানতাদিপৰিযাযেহি ৱত্তব্বো হোতি, তদৱত্থন্তি অত্থো.
৮৩-১১৩. ইমস্স পুগ্গলৱাৰত্তাতি ‘‘যস্স চিত্তং উপ্পজ্জমান’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তস্স ইমস্স অতিক্কন্তকালৱাৰস্স পুগ্গলৱাৰত্তা. পুগ্গলো পুচ্ছিতোতি ‘‘যস্স চিত্তং উপ্পজ্জমানং…পে… তস্স চিত্ত’’ন্তি চিত্তসমঙ্গিপুগ্গলো পুচ্ছিতোতি পুগ্গলস্সেৱ ৱিস্সজ্জনেন ভৱিতব্বং, ইতৰথা অঞ্ঞং পুচ্ছিতং অঞ্ঞং ৱিস্সজ্জিতং সিযা. ন কোচি পুগ্গলো ন গহিতো সব্বসত্তানং অনিব্বত্তচিত্ততাভাৱতো. তে চ পন সব্বে পুগ্গলা. নিৰুজ্ঝমানক্খণাতীতচিত্তাতি নিৰুজ্ঝমানক্খণা হুত্ৱা অতীতচিত্তা. তথা দুতিযততিযাতি যথা পঠমপঞ্হো অনৱসেসপুগ্গলৱিসযত্তা পটিৱচনেন ৱিস্সজ্জেতব্বো সিযা, তথা ততো এৱ দুতিযততিযপঞ্হা ‘‘আমন্তা’’ইচ্চেৱ ৱিস্সজ্জেতব্বা সিযুন্তি অত্থো. চতুত্থো পন পঞ্হো এৱং ৱিভজিত্ৱা পুগ্গলৱসেনেৱ ৱিস্সজ্জেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘পচ্ছিমচিত্তস্সা’’তিআদিং ৱত্ৱা তথা অৱচনে কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘চিত্তৱসেন পুগ্গলৱৱত্থানতো’’তিআদিমাহ. ‘‘ভঙ্গক্খণে চিত্তং উপ্পাদক্খণং ৱীতিক্কন্ত’’ন্তি ইমিনা ৱত্তমানস্স চিত্তস্স ৱসেন পুগ্গলো উপ্পাদক্খণাতীতচিত্তো, ‘‘অতীতং চিত্তং উপ্পাদক্খণঞ্চ ৱীতিক্কন্তন্তি ভঙ্গক্খণঞ্চ ৱীতিক্কন্ত’’ন্তি ইমিনা পন অতীতস্স চিত্তস্স ৱসেন পুগ্গলো উপ্পাদক্খণাতীতচিত্তো ৱুত্তো.
তত্থাতি তেসু দ্ৱীসু পুগ্গলেসু. পুৰিমস্সাতি পঠমং ৱুত্তস্স সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতস্স চিত্তং ন ভঙ্গক্খণং ৱীতিক্কন্তং. ‘‘নো চ ভঙ্গক্খণং ৱীতিক্কন্ত’’ন্তি হি ৱুত্তং. পচ্ছিমস্স ৱীতিক্কন্তং চিত্তং ভঙ্গক্খণন্তি সম্বন্ধো. ‘‘ভঙ্গক্খণঞ্চ ৱীতিক্কন্ত’’ন্তি হি ৱুত্তং. এৱমাদিকো পুগ্গলৱিভাগোতি দুতিযপঞ্হাদীসু ৱুত্তং সন্ধাযাহ. তস্স চিত্তস্স তংতংখণৱীতিক্কমাৱীতিক্কমদস্সনৱসেনাতি তস্স তস্স উপ্পাদক্খণস্স ভঙ্গক্খণস্স চ যথাৰহং ৱীতিক্কমস্স অৱীতিক্কমস্স চ দস্সনৱসেন দস্সিতো হোতি পুগ্গলৱিভাগোতি যোজনা. ইধাতি ইমস্মিং অতিক্কন্তকালৱাৰে. পুগ্গলৱিসিট্ঠং চিত্তং পুচ্ছিতং ‘‘যস্স চিত্তং তস্স চিত্ত’’ন্তি ৱুত্তত্তা. যদিপি পুগ্গলপ্পধানা পুচ্ছা পুগ্গলৱাৰত্তা. অথাপি চিত্তপ্পধানা পুগ্গলং ৱিসেসনভাৱেন গহেত্ৱা চিত্তস্স ৱিসেসিতত্তা. উভযথাপি দুতিযপুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি ৱত্তব্বং সিযা অনৱসেসপুগ্গলৱিসযত্তা. তথা পন অৱত্ৱা ‘‘অতীতং চিত্ত’’ন্তি ৱুত্তং, কস্মা নিৰোধক্খণ…পে… দস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বন্তি যোজনা. এস নযো ‘‘ন নিৰুজ্ঝমান’’ন্তি এত্থাপীতি নিৰুজ্ঝমানং খণং নিৰোধক্খণং খণং ৱীতিক্কন্তকালং কিং তস্স চিত্তং ন হোতীতি অত্থো.
১১৪-১১৬. সৰাগপচ্ছিমচিত্তস্সাতি সৰাগচিত্তেসু পচ্ছিমস্স চিত্তস্স, একস্স পুগ্গলস্স ৰাগসম্পযুত্তচিত্তেসু যং সব্বপচ্ছিমং চিত্তং, তস্স. সো পন পুগ্গলো অনাগামী ৱেদিতব্বো. ন নিৰুজ্ঝতি নিৰোধাসমঙ্গিতায. নিৰুজ্ঝিস্সতি ইদানি নিৰোধং পাপুণিস্সতি. অপ্পটিসন্ধিকত্তা পন ততো অঞ্ঞং নুপ্পজ্জিস্সতি. ইতৰেসন্তি যথাৱুত্তসৰাগপচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিং ৱীতৰাগচিত্তসমঙ্গিঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসানং ইতৰসেক্খানঞ্চেৱ পুথুজ্জনানঞ্চ.
নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চিত্তযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.