যমকপকৰণ-অনুটীকা

গন্থাৰম্ভৱণ্ণনা

সঙ্খেপেনেৱাতি উদ্দেসেনেৱ. যং ‘‘মাতিকাঠপন’’ন্তি ৱুত্তং. ধম্মেসূতি খন্ধাদিধম্মেসু কুসলাদিধম্মেসু চ. অৱিপৰীততো গহিতেসু ধম্মেসু মূলযমকাদিৱসেন পৱত্তিযমানা দেসনা ৱেনেয্যানং নানপ্পকাৰকোসল্লাৱহা পৰিঞ্ঞাকিচ্চসাধনী চ হোতি, ন ৱিপৰীততোতি আহ ‘‘ৱিপৰীতগ্গহণং…পে… আৰদ্ধ’’ন্তি. এতেন কথাৱত্থুপকৰণদেসনানন্তৰং যমকপকৰণদেসনায কাৰণমাহ. তত্থ ৱিপৰীতগ্গহণন্তি পুগ্গলপৰিগ্গহণাদিমিচ্ছাগাহং. ধম্মপুগ্গলোকাসাদিনিস্সযানন্তি ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে কুসলমূলা’’তিআদিনা (যম. ১.মূলযমক.১) ধম্মে, ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা (যম. ১.খন্ধযমক.৫০) পুগ্গলং ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা (যম. ১.খন্ধযমক.৫১) ওকাসং নিস্সায আৰব্ভ পৱত্তানং. আদি-সদ্দেন পুগ্গলোকাসউপ্পাদনিৰোধতদুভযপৰিঞ্ঞাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সন্নিট্ঠানসংসযানন্তি পাড়িগতিপটিৱচনসৰূপদস্সনপটিক্খিপনপটিসেধননযেহি যথাপুচ্ছিতস্স অত্থস্স নিচ্ছযকৰণং সন্নিট্ঠানং, তদভাৱতো সংসযনং সংসযো. তেসং সন্নিট্ঠানসংসযানং.

কামঞ্চেত্থ ধম্মপটিগ্গাহকানং সংসযপুব্বকং সন্নিট্ঠানন্তি পঠমং সংসযো ৱত্তব্বো, দেসেন্তস্স পন ভগৱতো সন্নিট্ঠানপুব্বকো সংসযোতি দস্সনত্থং অযং পদানুক্কমো কতো. সব্বঞ্হি পৰিঞ্ঞেয্যং হত্থামলকং ৱিয পচ্চক্খং কত্ৱা ঠিতস্স ধম্মসামিনো ন কত্থচি সংসযো, ৱিস্সজ্জেতুকামতায পন ৱিনেয্যজ্ঝাসযগতং সংসযং দস্সেন্তো সংসযিতৱসেন পুচ্ছং কৰোতীতি এৱং ৱিস্সজ্জনপুচ্ছনৱসেন ন সন্নিট্ঠানসংসযা লব্ভন্তীতি অযমত্থো দস্সিতো, নিচ্ছিতসংসযধম্মৱসেনেৱ পনেত্থ সন্নিট্ঠানসংসযা ৱেদিতব্বা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘কুসলেসু কুসলা নু খো, ন নু খো কুসলাতি সন্দেহাভাৱতো’’তিআদি. তেনেৱ চ ‘‘সন্নিট্ঠানসংসযান’’ন্তি, ‘‘সন্নিট্ঠানসংসযৱসেনা’’তি চ পঠমং সন্নিট্ঠানগ্গহণং কতং.

তন্তি যমকপকৰণং. তস্স যে সমযাদযো ৱত্তব্বা, তে কথাৱত্থুপকৰণদেসনানন্তৰো দেসনাসমযো, তাৱতিংসভৱনমেৱ দেসনাদেসো, কুসলাকুসলমূলাদিযমকাকাৰেন দেসনাতি ৱিভাগতো ‘‘সঙ্খেপেনেৱা’’তিআদিগাথাহি ৱিভাৱিতা নিমিত্তেন সদ্ধিং সংৱণ্ণনপটিঞ্ঞা চাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সমযদেসদেসনাৱসেনা’’তিআদিমাহ. নিমিত্তঞ্হেতং ইধ সংৱণ্ণনায, যদিদং কমানুপ্পত্তি আগতভাৰৱাহিতা চ পণ্ডিতানং পণ্ডিতকিচ্চভাৱতো. তত্থ অনুপ্পত্তং দস্সেত্ৱাতি সম্বন্ধো.

তত্থাতি তস্মিং সমযাদিদস্সনে. যমনং উপৰমনন্তি যমো মৰণন্তি আহ ‘‘জাতিযা সতি মৰণং হোতীতি…পে… ৱিসযো’’তি. তত্থ যথা ‘‘জাতিযা সতি মৰণং হোতী’’তি জাতি যমস্স ৱিসযো, এৱং ‘‘উপাদানক্খন্ধেসু সন্তেসু মৰণং হোতী’’তি উপাদানক্খন্ধা যমস্স ৱিসযোতি যোজেতব্বং. তে হি মৰণধম্মিনোতি. অনুপ্পত্তমৰণংযেৱ কিব্বিসকাৰিনং পুগ্গলং যমপুৰিসা ৱিৱিধা কম্মকাৰণা কৰোন্তি, ন অপ্পত্তমৰণন্তি মৰণং যমস্স ৱিসযো ৱুত্তো. আণাপৱত্তিট্ঠানন্তি ইদং ৱিসয-সদ্দস্স অত্থৱচনং. দেসং ৱাতি কামাদিধাতুত্তযদেসং সন্ধাযাহ. ধাতুত্তযিস্সৰো হি মচ্চুৰাজা. পঞ্চানন্তৰিযানি অঞ্ঞসত্থাৰুদ্দেসো চ, তেন ৱা সদ্ধিং পঞ্চ ৱেৰানি ছ অভব্বট্ঠানানি. আৱত্তাতি পদক্খিণাৱত্তা. তনুৰুহাতি লোমা.

গন্থাৰম্ভৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. মূলযমকং

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

১. যমকসমূহস্সাতি মূলযমকাদিকস্স যমকসমূহস্স. মূলযমকাদযো হি পকৰণাপেক্খায অৱযৱভূতাপি নিচ্চাৱযৱাপেক্খায যমকসমূহোতি ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘তংসমূহস্স চ সকলস্স পকৰণস্সা’’তি.

কুসলাকুসলমূলৱিসেসানন্তি দুতিযপুচ্ছায ৱুত্তানং সংসযপদসঙ্গহিতানং কুসলসঙ্খাতানং, তথা পঠমপুচ্ছায ৱুত্তানং কুসলমূলসঙ্খাতানং ৱিসেসানং অত্থযমকভাৱস্স ৱুত্তত্তাতি যোজনা. যথা হি পঠমপুচ্ছায ৱিসেসৱন্তভাৱেন ৱুত্তাযেৱ কুসলধম্মা দুতিযপুচ্ছাযং ৱিসেসভাৱেন ৱুত্তা, এৱং পঠমপুচ্ছাযং ৱিসেসভাৱেন ৱুত্তাযেৱ কুসলমূলধম্মা দুতিযপুচ্ছাযং ৱিসেসৱন্তভাৱেন ৱুত্তা. ৱত্তুৱচনিচ্ছাৱসেন হি ধম্মানং ৱিসেসৱিসেসৱন্ততাৱিভাগা হোন্তীতি. কুসলমূলকুসলৱিসেসেহি সংসযিতপদসঙ্গহিতেহি কুসলকুসলমূলানং ৱিসেসৱন্তানন্তি অধিপ্পাযো. এত্থ চ ৱিসেসৱন্তাপেক্খৱিসেসৱসেন পঠমো অত্থৱিকপ্পো ৱুত্তো, দুতিযো পন ৱিসেসাপেক্খৱিসেসৱন্তৱসেনাতি অযমেতেসং ৱিসেসো. তেনাহ ‘‘ঞাতুং ইচ্ছিতানং হী’’তিআদি.

তত্থ ঞাতুং ইচ্ছিতানন্তি পুচ্ছায ৱিসযভূতানন্তি অত্থো. ৱিসেসানন্তি কুসলকুসলমূলৱিসেসানং. ৱিসেসৱন্তাপেক্খানন্তি কুসলমূলকুসলসঙ্খাতেহি ৱিসেসৱন্তেহি সাপেক্খানং. ৱিসেসৱতন্তি কুসলমূলকুসলানং. ৱিসেসাপেক্খানন্তি কুসলকুসলমূলৱিসেসেহি সাপেক্খানং. এত্থাতি এতস্মিং মূলযমকে. পধানভাৱোতি পঠমৱিকপ্পে তাৱ সংসযিতপ্পধানত্তা পুচ্ছায ৱিসেসানং পধানভাৱো ৱেদিতব্বো. তে হি সংসযিতানং ৱিসেসৱন্তোতি. দুতিযৱিকপ্পে পন ৱিসেসা নাম ৱিসেসৱন্তাধীনাতি ৱিসেসৱন্তানং তত্থ পধানভাৱো দট্ঠব্বো. দ্ৱিন্নং পন একজ্ঝং পধানভাৱো ন যুজ্জতি. সতি হি অপ্পধানে পধানং নাম সিযা. তেনাহ ‘‘একেকায পুচ্ছায একেকো এৱ অত্থো সঙ্গহিতো হোতী’’তি. এৱঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা ৱিনিচ্ছিতৱিসেসিতব্বভাৱেহি ইধ পধানভাৱো ন যুজ্জতেৱাতি. ন ধম্মৱাচকোতি ন সভাৱধম্মৱাচকো. সভাৱধম্মোপি হি অত্থোতি ৱুচ্চতি ‘‘গম্ভীৰপঞ্ঞং নিপুণত্থদস্সি’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ১৭৮). ‘‘হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭২০) অত্থ-সদ্দস্স হেতুফলৱাচকতা দট্ঠব্বা. আদি-সদ্দেনস্স ‘‘অত্থাভিসমযা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১২৯) আগতা হিতাদিৱাচকতা সঙ্গয্হতি. তেনেৱাতি পাড়িঅত্থৱাচকত্তা এৱ.

তীণিপি পদানীতি এত্থ পি-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, সমুচ্চযো চ তুল্যযোগে সিযা. কিং নাম-পদেন অনৱসেসতো কুসলাদীনং সঙ্গহোতি আসঙ্কায তদাসঙ্কানিৱত্তনত্থমাহ ‘‘তীণিপি…পে… সঙ্গাহকত্ত’’ন্তি. তত্থ সঙ্গাহকত্তমত্তন্তি মত্ত-সদ্দো ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থোতি. তেন নিৱত্তিতং ৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘ন নিৰৱসেসসঙ্গাহকত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ন হি ৰূপং নাম-পদেন সঙ্গয্হতি. কুসলাদিযেৱ নামন্তি নিযমো দট্ঠব্বো, ন নামংযেৱ কুসলাদীতি ইমমেৱ চ নিযমং সন্ধাযাহ ‘‘কুসলাদীনং সঙ্গাহকত্তমত্তমেৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. যদিপি নাম-পদং ন নিৰৱসেসকুসলাদিসঙ্গাহকং, কুসলাদিসঙ্গাহকং পন হোতি, তদত্থমেৱ চ তং গহিতন্তি নামস্স কুসলত্তিকপৰিযাপন্নতা ৱুত্তাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘কুসলাদি…পে… ৱুত্ত’’ন্তি.

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

৫২. দুতিযযমকেতি একমূলযমকে. এৱমিধাপীতি যথা একমূলযমকে ‘‘যে কেচি কুসলা’’ইচ্চেৱ পুচ্ছা আৰদ্ধা, এৱং ইধাপি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলযমকেপি ‘‘যে কেচি কুসলা’’ইচ্চেৱ পুচ্ছা আৰভিতব্বা সিযা. কস্মা? পুৰিমযমক…পে… অপ্পৱত্তত্তাতি. ইদঞ্চ দুতিযযমকস্স তথা অপ্পৱত্তত্তা ৱুত্তং, ততিযযমকং পন তথেৱ পৱত্তং. কেচীতি পদকাৰা. তে হি যথা পঠমদুতিযযমকেসু পুৰিমপুচ্ছা এৱ পৰিৱত্তনৱসেন পচ্ছিমপুচ্ছা কতাতি পচ্ছিমপুচ্ছায পুৰিমপুচ্ছা সমানা ঠপেত্ৱা পটিলোমভাৱং, ন তথা অঞ্ঞমঞ্ঞযমকে. তত্থ হি দ্ৱেপি পুচ্ছা অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসদিসা. যদি তত্থাপি দ্ৱীহিপি পুচ্ছাহি সদিসাহি ভৱিতব্বং, ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি পঠমপুচ্ছা আৰভিতব্বা, পচ্ছিমপুচ্ছা ৱা ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা’’তি ৱত্তব্বা সিযা. এৱং পন অৱত্ৱা পঠমদুতিযযমকেসু ৱিয পুৰিমপচ্ছিমপুচ্ছা সদিসা অকত্ৱা ততিযযমকে তাসং ৱিসদিসতা ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি অনাৰদ্ধত্তা, তস্মা পটিলোমপুচ্ছানুৰূপায অনুলোমপুচ্ছায ভৱিতব্বন্তি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘যে কেচি কুসলাতি অপুচ্ছিত্ৱা’’তি ৱুত্তন্তি ৱদন্তি.

অত্থৱসেনাতি সম্ভৱন্তানং নিচ্ছিতসংসযিতানং অত্থানং ৱসেন. তদনুৰূপাযাতি তস্সা পুৰিমপুচ্ছায অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ অনুচ্ছৱিকায. পুৰিমঞ্হি অপেক্খিত্ৱা পচ্ছিমায ভৱিতব্বং. তেনাতি তস্মা. যস্মা অনুলোমে সংসযচ্ছেদে জাতেপি পটিলোমে সংসযো উপ্পজ্জতি, যদি ন উপ্পজ্জেয্য, পটিলোমপুচ্ছায পযোজনমেৱ ন সিযা, তস্মা ন পচ্ছিমপুচ্ছানুৰূপা পুৰিমপুচ্ছা, অথ খো ৱুত্তনযেন পুৰিমপুচ্ছানুৰূপা পচ্ছিমপুচ্ছা, তায চ অনুৰূপতায অত্থাদিৱসেন দ্ৱিন্নং পদানং সম্বন্ধত্তা অত্থাদিযমকতা ৱুত্তা. দেসনাক্কমতো চেত্থ অনুলোমপটিলোমতা ৱেদিতব্বা ‘‘কুসলা কুসলমূলা’’তি ৱত্ৱা ‘‘কুসলমূলা কুসলা’’তি চ ৱুত্তত্তা. সেসযমকেসুপি এসেৱ নযো. ৱিসেসৱন্তৱিসেস, ৱিসেসৱিসেসৱন্তগ্গহণতো ৱা ইধ অনুলোমপটিলোমতা ৱেদিতব্বা. পঠমপুচ্ছাযঞ্হি যে ধম্মা ৱিসেসৱন্তো, তে নিচ্ছযাধিট্ঠানে কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা’’তি ৱত্ৱা তেসু যস্মিং ৱিসেসো সংসযাধিট্ঠানো, তংদস্সনত্থং ‘‘সব্বে তে কুসলমূলা’’তি পুচ্ছা কতা. দুতিযপুচ্ছাযং পন তপ্পটিলোমতো যেন ৱিসেসেন তে ৱিসেসৱন্তো, তং ৱিসেসং সন্নিট্ঠানং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘যে ৱা পন কুসলমূলা’’তি ৱত্ৱা তে ৱিসেসৱন্তে সংসযাধিট্ঠানভূতে দস্সেতুং ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি পুচ্ছা কতা. অনিযতৱত্থুকা হি সন্নিট্ঠানসংসযা অনেকজ্ঝাসযত্তা সত্তানং.

ইমিনাপি ব্যঞ্জনেনাতি ‘‘যে কেচি কুসলমূলেন একমূলা’’তি ইমিনাপি ৱাক্যেন. এৱং ন সক্কা ৱত্তুন্তি যেনাধিপ্পাযেন ৱুত্তং, তমেৱাধিপ্পাযং ৱিৱৰতি ‘‘ন হী’’তিআদিনা. তত্থ তেনেৱাতি কুসলব্যঞ্জনত্থস্স কুসলমূলেন একমূলব্যঞ্জনত্থস্স ভিন্নত্তা এৱ. ৱিস্সজ্জনন্তি ৱিভজনং. ইতৰথাতি কুসলমূলেন একমূলব্যঞ্জনেন পুচ্ছায কতায. তানি ৱচনানীতি কুসলৱচনং কুসলমূলেন একমূলৱচনঞ্চ. কুসলচিত্তসমুট্ঠানৰূপৱসেন চস্স অব্যাকতদীপনতা দট্ঠব্বা. এত্থাতি ‘‘ইমিনাপি ব্যঞ্জনেন তস্সেৱত্থস্স সম্ভৱতো’’তি এতস্মিং ৱচনে. যে কেচি কুসলা…পে… সম্ভৱতোতি এতেন কুসলানং কুসলমূলেন একমূলতায ব্যভিচাৰাভাৱং দস্সেতি. তেনেৱাহ ‘‘ন হি…পে… সন্তী’’তি. ৱুত্তব্যঞ্জনত্থস্সেৱ সম্ভৱতোতি হি ইমিনা অৱুত্তব্যঞ্জনত্থস্স সম্ভৱাভাৱৱচনেন স্ৱাযমধিপ্পাযমত্থো ৱিভাৱিতো. যথা হি কুসলমূলেন একমূলব্যঞ্জনত্থো কুসলব্যঞ্জনত্থং ব্যভিচৰতি, ন এৱং তং কুসলব্যঞ্জনত্থো. কথং কত্ৱা চোদনা, কথঞ্চ কত্ৱা পৰিহাৰো? কুসলমূলেন একমূলা কুসলা এৱাতি চোদনা কতা, কুসলমূলেন একমূলা এৱ কুসলাতি পন পৰিহাৰো পৱত্তোতি ৱেদিতব্বং. দুতিযযমকে ৱিয অপুচ্ছিত্ৱাতি ‘‘যে কেচি কুসলা’’তি অপুচ্ছিত্ৱা. কুসলমূলেহীতি কুসলেহি মূলেহি. তেতি কুসলমূলেন একমূলা.

একতো উপ্পজ্জন্তীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো পকাৰত্থো ৱা. তেন ‘‘কুসলমূলানি একমূলানি চেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানি চা’’তিআদিপাড়িসেসং দস্সেতি. যং সন্ধায ‘‘হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱিস্সজ্জনং কাতব্বং ভৱেয্যা’’তি ৱুত্তং. তত্থ হেট্ঠাতি অনুলোমপুচ্ছাৱিস্সজ্জনে. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘মূলানি যানি একতো উপ্পজ্জন্তী’’তিআদিনা ৱুত্তনযেন. তম্পীতি ‘‘কুসলমূলেনা’’তিআদি অট্ঠকথাৱচনম্পি. তথাতি তেন পকাৰেন, অনুলোমপুচ্ছাযং ৱিয ৱিস্সজ্জনং কাতব্বং ভৱেয্যাতি ইমিনা পকাৰেনাতি অত্থো. যেন কাৰণেন ‘‘ন সক্কা ৱত্তু’’ন্তি ৱুত্তং, তং কাৰণং দস্সেতুং ‘‘যে ৱা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘আমন্তা’’ইচ্চেৱ ৱিস্সজ্জনেন ভৱিতব্বন্তি ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি পুচ্ছাযং ৱিয ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা’’তি পুচ্ছিতেপি পটিৱচনৱিস্সজ্জনমেৱ লব্ভতি, ন অনুলোমপুচ্ছাযং ৱিয সৰূপদস্সনৱিস্সজ্জনং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতব্বস্স অভাৱতো. যে হি ধম্মা কুসলমূলেন একমূলা, ন তে ধম্মা কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলাৱ. যে পন কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা, তে কুসলমূলেন একমূলাৱ. তেনাহ ‘‘ন হি…পে… ৱিভাগো কাতব্বো ভৱেয্যা’’তি.

তত্থ যেনাতি যেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলেসু একমূলস্স অভাৱেন. যত্থাতি যস্মিং ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদে. অঞ্ঞমঞ্ঞমূলকত্তা একমূলকত্তা চাতি অধিপ্পাযো. দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নঞ্হি একেকেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলকত্তে ৱুত্তে তেসং একেকেন একমূলকত্তম্পি ৱুত্তমেৱ হোতি সমানত্থো একসদ্দোতি কত্ৱা. তেনেৱাহ ‘‘যত্থ পন…পে… ন একমূলানী’’তি. তযিদং মিচ্ছা, দ্ৱীসুপি একেকেন ইতৰস্স একমূলকত্তং সম্ভৱতি এৱাতি. তেনাহ ‘‘এতস্স গহণস্স নিৱাৰণত্থ’’ন্তিআদি. ‘‘যে ধম্মা কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা, তে কুসলমূলেন একমূলা’’তি ইমমত্থং ৱিভাৱেন্তেন ইধ ‘‘আমন্তা’’তি পদেন যত্থ দ্ৱে মূলানি উপ্পজ্জন্তি, তত্থ একেকেন ইতৰস্স একমূলকত্তং পকাসিতমেৱাতি আহ ‘‘আমন্তাতি ইমিনাৱ ৱিস্সজ্জনেন তংগহণনিৱাৰণতো’’তি. নিচ্ছিতত্তাতি এত্থ একতো উপ্পজ্জমানানং তিণ্ণন্নং তাৱ মূলানং নিচ্ছিতং হোতু অঞ্ঞমঞ্ঞেকমূলকত্তং, দ্ৱিন্নং পন কথন্তি আহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানং হী’’তিআদি. সমানমূলতা এৱাতি অৱধাৰণেন নিৱত্তিতত্থং দস্সেতুং ‘‘ন অঞ্ঞমঞ্ঞসমানমূলতা’’তি ৱুত্তং. তেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলানং সমানমূলতামত্তৱচনিচ্ছায একমূলগ্গহণং, ন তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতাৱিসিট্ঠসমানমূলতাদস্সনত্থন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. দ্ৱিন্নং মূলানন্তি দ্ৱিন্নং একমূলানং একতো উপ্পজ্জমানানং. যথা তেসং সমানমূলতা, তং দস্সেতুং ‘‘তেসু হী’’তিআদি ৱুত্তং. তংমূলেহি অঞ্ঞেহীতি ইতৰমূলেহি মূলদ্ৱযতো অঞ্ঞেহি সহজাতধম্মেহি.

ইদানি যেন অধিপ্পাযেন পটিলোমে ‘‘কুসলা’’ইচ্চেৱ পুচ্ছা কতা, ন ‘‘কুসলমূলেন একমূলা’’তি, তং দস্সেতুং ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞমূলত্তে পন…পে… কতাতি দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ. ন হি কুসলমূলেন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলেসু কিঞ্চি একমূলং ন হোতীতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. মূলযুত্ততমেৱ ৱদতি, ন মূলেহি অযুত্তন্তি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথা পুব্বেনাপৰং ৱিৰুজ্ঝেয্য. তেনেৱাতি মূলযুত্ততায এৱ ৱুচ্চমানত্তা. উভযত্থাপীতি অঞ্ঞমঞ্ঞমূলা একমূলাতি দ্ৱীসুপি পদেসু. ‘‘কুসলমূলেনা’’তি ৱুত্তং, কুসলমূলেন সম্পযুত্তেনাতি হি অত্থো. যদি উভযম্পি ৱচনং মূলযুত্ততমেৱ ৱদতি, অথ কস্মা অনুলোমপুচ্ছাযমেৱ একমূলগ্গহণং কতং, ন পটিলোমপুচ্ছাযন্তি উভযত্থাপি তং গহেতব্বং ন ৱা গহেতব্বং. এৱঞ্হি মূলেকমূলযমকদেসনাহি অযং অঞ্ঞমঞ্ঞযমকদেসনা সমানৰসা সিযাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি.

তত্থ তত্থাতি তস্মিং অঞ্ঞমঞ্ঞযমকে. যদিপি একমূলা অঞ্ঞমঞ্ঞমূলাতি ইদং পদদ্ৱযং ৱুত্তনযেন মূলযুত্ততমেৱ ৱদতি, তথাপি সামঞ্ঞৱিসেসলক্খণে অত্থেৱ ভেদোতি দস্সেতুং ‘‘মূলযোগসামঞ্ঞে’’তিআদি ৱুত্তং. সমূলকানং সমানমূলতা একমূলত্তন্তি একমূলৱচনং তেসু অৱিসেসতো মূলসব্ভাৱমত্তং ৱদতি, ন অঞ্ঞমঞ্ঞমূলসদ্দো ৱিয মূলেসু লব্ভমানং ৱিসেসং, ন চ সামঞ্ঞে নিচ্ছযো ৱিসেসে সংসযং ৱিধমতীতি ইমমত্থমাহ ‘‘মূলযোগসামঞ্ঞে…পে… পৱত্তা’’তি ইমিনা. ৱিসেসে পন নিচ্ছযো সামঞ্ঞে সংসযং ৱিধমন্তো এৱ পৱত্ততীতি আহ ‘‘মূলযোগৱিসেসে পন…পে… নিচ্ছিতমেৱ হোতী’’তি. তস্মাতি ৱুত্তস্সেৱ তস্স হেতুভাৱেন পৰামসনং, ৱিসেসনিচ্ছযেনেৱ অৱিনাভাৱতো, সামঞ্ঞস্স নিচ্ছিতত্তা তত্থ ৱা সংসযাভাৱতোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘একমূলাতি পুচ্ছং অকত্ৱা’’তি. কুসলভাৱদীপকং ন হোতীতি কুসলভাৱস্সেৱ দীপকং ন হোতি তদঞ্ঞজাতিকস্সপি দীপনতো. তেনাহ ‘‘কুসলভাৱে সংসযসব্ভাৱা’’তি. অঞ্ঞমঞ্ঞমূলৱচনন্তি কেৱলং অঞ্ঞমঞ্ঞমূলৱচনন্তি অধিপ্পাযো. কুসলাধিকাৰস্স অনুৱত্তমানত্তাতি ইমিনা ‘‘সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তি কুসলগ্গহণে কাৰণমাহ. একমূলগ্গহণে হি পযোজনাভাৱো দস্সিতো, কুসলস্স ৱসেন চাযং দেসনাতি.

৫৩-৬১. মূলনযে ৱুত্তে এৱ অত্থেতি মূলনযে ৱুত্তে এৱ কুসলাদিধম্মে. কুসলাদযো হি সভাৱধম্মা ইধ পাড়িঅত্থতায অত্থোতি ৱুত্তো. কুসলমূলভাৱেন, মূলস্স ৱিসেসনেন, মূলযোগদীপনেন চ পকাসেতুং. কুসলমূলভূতা মূলা কুসলমূলমূলাতি সমাসযোজনা. মূলৱচনঞ্হি নিৱত্তেতব্বগহেতব্বসাধাৰণং. অকুসলাব্যাকতাপি মূলধম্মা অত্থীতি কুসলমূলভাৱেন মূলধম্মা ৱিসেসিতা. মূলগ্গহণেন চ মূলৱন্তানং মূলযোগো দীপিতো হোতি. সমানেন মূলেন, মূলস্স ৱিসেসনেন, মূলযোগদীপনেন চ পকাসেতুং ‘‘একমূলমূলা’’তি, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স মূলেন মূলভাৱেন, মূলস্স ৱিসেসনেন, মূলযোগদীপনেন চ পকাসেতুং ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞমূলমূলা’’তি মূলমূলনযো ৱুত্তোতি যোজনা. তীসুপি যমকেসু যথাৱুত্তৱিসেসনমেৱেত্থ পৰিযাযন্তৰং দট্ঠব্বং.

মূলযোগং দীপেতুন্তি মূলযোগমেৱ পধানং সাতিসযঞ্চ কত্ৱা দীপেতুন্তি অধিপ্পাযো. যথা হি কুসলানি মূলানি এতেসন্তি কুসলমূলকানীতি বাহিৰত্থসমাসে মূলযোগো পধানভাৱেন ৱুত্তো হোতি, ন এৱং ‘‘কুসলসঙ্খাতা মূলা কুসলমূলা’’তি কেৱলং, ‘‘কুসলমূলমূলা’’তি সৱিসেসনং ৱা ৱুত্তে উত্তৰপদত্থপ্পধানসমাসে. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞপদত্থ…পে… দীপেতু’’ন্তি. ৱুত্তপ্পকাৰোৱাতি ‘‘কুসলমূলভাৱেন মূলস্স ৱিসেসনেনা’’তিআদিনা মূলমূলনযে চ, ‘‘অঞ্ঞপদত্থসমাসন্তেন ক-কাৰেনা’’তিআদিনা মূলকনযে চ ৱুত্তপ্পকাৰো এৱ. ৱচনপৰিযাযো মূলমূলকনযে একজ্ঝং কত্ৱা যোজেতব্বো.

৭৪-৮৫. ন একমূলভাৱং লভমানেহীতি অব্যাকতমূলেন ন একমূলকং তথাৱত্তব্বতং লভমানেহি অট্ঠাৰসঅহেতুকচিত্তুপ্পাদাহেতুকসমুট্ঠানৰূপনিব্বানেহি একতো অলব্ভমানত্তা. যথা হি যথাৱুত্তচিত্তুপ্পাদাদযো হেতুপচ্চযৱিৰহিতা অহেতুকৱোহাৰং লভন্তি, ন এৱং সহেতুকসমুট্ঠানং ৰূপং. তেনাহ ‘‘অহেতুকৱোহাৰৰহিতং কত্ৱা’’তি. এত্থ চ ‘‘সব্বং ৰূপং ন হেতুকমেৱ, অহেতুকমেৱা’’তি ৱুত্তত্তা কিঞ্চাপি সহেতুকসমুট্ঠানম্পি ৰূপং অহেতুকং, ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, ৱিপাকাব্যাকতা কিৰিযাব্যাকতা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৩) পন ৱচনতো হেতুপচ্চযযোগেন সহেতুকসমুট্ঠানস্স ৰূপস্স অহেতুকৱোহাৰাভাৱো ৱুত্তো. কেচি পন ‘‘অব্বোহাৰিকং কত্ৱাতি সহেতুকৱোহাৰেন অব্বোহাৰিকং কত্ৱাতি অত্থং ৱত্ৱা অঞ্ঞথা ‘অহেতুকং অব্যাকতং অব্যাকতমূলেন একমূল’ন্তি ন সক্কা ৱত্তু’’ন্তি ৱদন্তি. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং ৱুত্তমেৱ অহেতুকৱোহাৰাভাৱেন সহেতুকতাপৰিযাযস্স অত্থসিদ্ধত্তা. অপিচ হেতুপচ্চযসব্ভাৱতো তস্স সহেতুকতাপৰিযাযো লব্ভতেৱ. তেনাহ ‘‘ন ৱা সহেতুকদুকে ৱিয…পে… অব্বোহাৰিকং কত’’ন্তি. এত্থ এত্থাতি এতস্মিং একমূলকদুকে. হেতুপচ্চযযোগাযোগৱসেনাতি হেতুপচ্চযেন যোগাযোগৱসেন, হেতুপচ্চযস্স সব্ভাৱাসব্ভাৱৱসেনাতি অত্থো. সহেতুকৱোহাৰমেৱ লভতি পচ্চযভূতহেতুসব্ভাৱতো.

অপৰে পন ভণন্তি ‘‘সহেতুকচিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং অহেতুকং অব্যাকতন্তি ইমিনা ৱচনেন সঙ্গহং গচ্ছন্তম্পি সমূলকত্তা ‘অব্যাকতমূলেন ন একমূল’ন্তি ন সক্কা ৱত্তুং, সতিপি সমূলকত্তে নিপ্পৰিযাযেন সহেতুকং ন হোতীতি ‘অব্যাকতমূলেন একমূল’ন্তি চ ন সক্কা ৱত্তুং, তস্মা ‘অহেতুকং অব্যাকতং অব্যাকতমূলেন ন একমূলং, সহেতুকং অব্যাকতং অব্যাকতমূলেন একমূল’ন্তি দ্ৱীসুপি পদেসু অনৱৰোধতো অব্বোহাৰিকং কত্ৱাতি ৱুত্ত’’ন্তি, তং তেসং মতিমত্তং ‘‘সহেতুকঅব্যাকতসমুট্ঠানং ৰূপং অব্যাকতমূলেন একমূলং হোতী’’তি অট্ঠকথাযং তস্স একমূলভাৱস্স নিচ্ছিতত্তা, তস্মা ৱুত্তনযেনেৱ চেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

৮৬-৯৭. কুসলাকুসলাব্যাকতৰাসিতো নমননামনসঙ্খাতেন ৱিসেসেন অৰূপধম্মানং গহণং নিদ্ধাৰণং নাম হোতীতি আহ ‘‘নামানং নিদ্ধাৰিতত্তা’’তি. তেন তেসং অধিকভাৱমাহ ৱিঞ্ঞাযমানমেৱ পকৰণেন অপৰিচ্ছিন্নত্তা. যদি এৱং ‘‘অহেতুকং নামং সহেতুকং নাম’’ন্তি পাঠন্তৰে কস্মা নামগ্গহণং কতন্তি আহ ‘‘সুপাকটভাৱত্থ’’ন্তি, পৰিব্যত্তং কত্ৱা ৱুত্তে কিং ৱত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মূলযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. খন্ধযমকং

১. পণ্ণত্তিৱাৰো

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

২-৩. খন্ধযমকে …পে… পৰিঞ্ঞা চ ৱত্তব্বাতি ইদং পধানভাৱেন ৱত্তব্বদস্সনং. অভিঞ্ঞেয্যকথা হি অভিধম্মো, সা চ যাৱদেৱ পৰিঞ্ঞত্তাতি পৰিঞ্ঞাসু চ ন ৱিনা তীৰণপৰিঞ্ঞায পহানপৰিঞ্ঞা, তীৰণঞ্চ সম্পুণ্ণপৰানুগ্গহস্স অধিপ্পেতত্তা কালপুগ্গলোকাসৱিভাগমুখেন খন্ধানং ৱিসুং সহ চ উপ্পাদনিৰোধলক্খণপৰিগ্গহৱসেন সাতিসযং সম্ভৱতি, নাঞ্ঞথাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ছসু কালভেদেসু…পে… পৰিঞ্ঞা চ ৱত্তব্বা’’তি পধানং ৱত্তব্বং উদ্ধৰতি. তত্থ পন যথা ন তীৰণপৰিঞ্ঞায ৱিনা পহানপৰিঞ্ঞা, এৱং তীৰণপৰিঞ্ঞা ৱিনা ঞাতপৰিঞ্ঞায. সা চ সুতমযঞাণমূলিকাতি দেসনাকুসলো সত্থা অন্ৱযতো ব্যতিৰেকতো চ সমুদাযাৱযৱপদত্থাদিৱিভাগদস্সনমুখেন খন্ধেসু পৰিঞ্ঞাপ্পভেদং পকাসেতুকামো ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিনা দেসনং আৰভীতি দস্সেন্তো ‘‘তে পন খন্ধা’’তিআদিমাহ. পঞ্চহি পদেহীতি পঞ্চহি সমুদাযপদেহি.

তত্থাতি তেসু সমুদাযাৱযৱপদেসু. ধম্মোতি ৰুপ্পনাদিকো ঞেয্যধম্মো. সমুদাযপদস্সাতি ৰূপক্খন্ধাদিসমুদাযপদস্স. যদিপি অৱযৱৱিনিমুত্তো পৰমত্থতো সমুদাযো নাম নত্থি, যথা পন অৱযৱো সমুদাযো ন হোতি, এৱং ন সমুদাযোপি অৱযৱোতি সতিপি সমুদাযাৱযৱানং ভেদে দ্ৱিন্নং পদানং সমানাধিকৰণভাৱতো অত্থেৱাভেদোতি পদদ্ৱযস্স সমানত্থতায সিযা আসঙ্কাতি আহ ‘‘এতস্মিং সংসযট্ঠানে’’তি. ‘‘চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জা মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তিআদীসু একদেসো সমুদাযপদত্থো ৱুত্তো, ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং…পে… অযং ৱুচ্চতি ৰূপক্খন্ধো’’তিআদীসু (ৱিভ. ২) পন সকলোতি আহ ‘‘ৰূপাদি…পে… অত্থো’’তি. অৱযৱপদানঞ্চেত্থ ৱিসেসনৱিসেসিতব্বৱিসযানং সমানাধিকৰণতায সমুদাযপদত্থতা ৱুত্তা, ততো এৱ সমুদাযপদানম্পি অৱযৱপদত্থতা. ন হি ৱিসেসনৱিসেসিতব্বানং অত্থানং অচ্চন্তং ভেদো অভেদো ৱা ইচ্ছিতো, অথ খো ভেদাভেদো, তস্মা অভেদদস্সনৱসেন পঠমনযো ৱুত্তো, ভেদদস্সনৱসেন দুতিযনযো. যো হি ৰুপ্পনাদিসঙ্খাতো ৰাসট্ঠো অৱযৱপদেহি ৰূপাদিসদ্দেহি চ খন্ধসদ্দেন চ ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন ভিন্দিত্ৱা ৱুত্তো, স্ৱাযং অত্থতো ৰাসিভাৱেন অপেক্খিতো ৰুপ্পনাদিঅত্থো এৱাতি.

যথা অৱযৱপদেহি ৱুচ্চমানোপি সমুদাযপদস্স অত্থো হোতি, এৱং সমুদাযপদেহি ৱুচ্চমানোপি অৱযৱপদস্স অত্থোতি ‘‘ৰূপক্খন্ধো ৰূপঞ্চেৱ ৰূপক্খন্ধো চ, ৰূপক্খন্ধো ৰূপন্তি? আমন্তা’’তিআদিনা পদসোধনা কতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰূপাদিঅৱযৱপদেহি…পে… পদসোধনৱাৰো ৱুত্তো’’তি. তত্থ একচ্চস্স অৱযৱপদস্স অঞ্ঞত্থ ৱুত্তিযা অৱযৱপদত্থস্স সমুদাযপদত্থতায সিযা অনেকন্তিকতা, সমুদাযপদস্স পন তং নত্থীতি সমুদাযপদত্থস্স অৱযৱপদত্থতায ব্যভিচাৰাভাৱো ‘‘ৰূপক্খন্ধো ৰূপন্তি? আমন্তা’’তি পাড়িযা পকাসিতোতি ৱুত্তং ‘‘ৰূপাদি…পে… দস্সেতু’’ন্তি.

‘‘ৰূপক্খন্ধো’’তিআদীসু খন্ধত্থস্স ৱিসেসিতব্বত্তা ৱুত্তং ‘‘পধানভূতস্স খন্ধপদস্সা’’তি. ৱেদনাদিউপপদত্থস্স চ সম্ভৱতো ‘‘ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদীসু. ৰূপাৱযৱপদেন ৱুত্তস্সাতি ৰূপসঙ্খাতেন অৱযৱপদেন ৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তস্স খন্ধত্থস্স ৰূপক্খন্ধভাৱো হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৰূপক্খন্ধো ৰূপন্তি? আমন্তা’’তি. তত্থাতি তস্মিং ৰূপক্খন্ধপদে. পধানভূতেন ৱিসেসিতব্বত্তা খন্ধাৱযৱপদেন ৱুত্তস্স ৰুপ্পনট্ঠস্স কিং ৱেদনাক্খন্ধাদিভাৱো হোতীতি যোজনা. সমানে অৱযৱপদাভিধেয্যভাৱে অপ্পধানেন পদেন যো অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি, সো কস্মা পধানেন ন ৱিঞ্ঞাযতীতি অধিপ্পাযো. খন্ধাৱযৱপদেন ৱুত্তো ধম্মোতি ৰাসট্ঠমাহ. তত্থ কোচীতি ৰুপ্পনট্ঠো. কেনচি সমুদাযপদেনাতি ৰূপক্খন্ধপদেন, ন ৱেদনাক্খন্ধাদিপদেন. তেনাহ ‘‘ন সব্বো সব্বেনা’’তি. এস নযো ৱেদনাক্খন্ধাদীসু. ৰূপৰূপক্খন্ধাদিঅৱযৱসমুদাযপদসোধনমুখেন তত্থ চ চতুক্খন্ধৱসেন পৱত্তা পাড়িগতি পদসোধনমূলচক্কৱাৰো. এৱঞ্চ দস্সেন্তেনাতি ইমিনা য্ৱাযং ৰূপাদিঅৱযৱপদেহি ৰূপক্খন্ধাদিসমুদাযপদেহি চ দস্সিতাকাৰো অত্থৱিসেসো, তং পচ্চামসতি. ৱিসেসনভাৱো ভেদকতায সামঞ্ঞতো অৱচ্ছেদকত্তা, ৱিসেসিতব্বভাৱো অভেদযোগেন ভেদন্তৰতো অৱিচ্ছিন্দিতব্বত্তা, সমানাধিকৰণভাৱো তেসং ভেদাভেদানং একৱত্থুসন্নিস্সযত্তা.

তেনাতি যথাৱুত্তেন ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন. এত্থাতি এতস্মিং সমানাধিকৰণে. তেনাতি ৱা সমানাধিকৰণভাৱেন. এত্থাতি ৰূপক্খন্ধপদে. যথা নীলুপ্পলপদে উপ্পলৱিসেসনভূতং নীলং ৱিসিট্ঠমেৱ হোতি, ন যং কিঞ্চি, এৱমিধাপি খন্ধৱিসেসনভূতং ৰূপম্পি ৱিসিট্ঠমেৱ সিযাতি দস্সেন্তো ‘‘কিং খন্ধতো…পে… হোতী’’তি আহ. তথা ‘‘ৰূপঞ্চ তং খন্ধো চা’’তি সমানাধিকৰণভাৱেনেৱ যং ৰূপং, সো খন্ধো. যো খন্ধো, তং ৰূপন্তি অযম্পি আপন্নো এৱাতি আহ ‘‘সব্বেৱ…পে… ৱিসেসিতব্বা’’তি. ৱিসেসনেন চ নাম নিদ্ধাৰিতৰূপেন ভৱিতব্বং অৱচ্ছেদকত্তা, ন অনিদ্ধাৰিতৰূপেনাতি আহ ‘‘কিং পন ত’’ন্তিআদি, তস্সেৱ গহিতত্তা ন পিযৰূপসাতৰূপস্সাতি অধিপ্পাযো. ন হি তং খন্ধৱিসেসনভাৱেন গহিতং, ৱিস্সজ্জনং কতং তস্সেৱাতি যোজনা. ন খন্ধতো অঞ্ঞং ৰূপং অত্থীতি ইদং ৰুপ্পনট্ঠো ৰূপন্তি কত্ৱা ৱুত্তং, ন হি সো খন্ধৱিনিমুত্তো অত্থি. তেনেৱাতি যথাৱুত্তৰূপস্স খন্ধৱিনিমুত্তস্স অভাৱেনেৱ. ‘‘পিযৰূপং সাতৰূপং, দস্সেন্তেনপ্পক’’ন্তি চ আদীসু অতদত্থস্স ৰূপসদ্দস্স লব্ভমানত্তা ‘‘তেন ৰূপসদ্দেনা’’তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. ৱুচ্চমানং ভূতুপাদাযম্পি ভেদং ধম্মজাতং. সুদ্ধেনাতি কেৱলেন, ৰূপসদ্দেন ৱিনাপীতি অত্থো. তযিদং পকৰণাদিঅৱচ্ছিন্নতং সন্ধায ৱুত্তং, সমানাধিকৰণতং ৱা. যো হি ৰূপসদ্দেন সমানাধিকৰণো খন্ধসদ্দো, তেন যথাৱুত্তৰূপসদ্দেন ৱিয তদত্থো ৱুচ্চতেৱ. তেনাহ ‘‘খন্ধা ৰূপক্খন্ধো’’তি. যদিপি যথাৱুত্তং ৰূপং খন্ধো এৱ চ, খন্ধো পন ন ৰূপমেৱাতি আহ ‘‘ন চ সব্বে…পে… ৱিসেসিতব্বা’’তি. তেনেৱাতি অৰূপসভাৱস্স খন্ধস্স অত্থিভাৱেনেৱ. তেতি খন্ধা. ৱিভজিতব্বাতি ‘‘খন্ধা ৰূপক্খন্ধো’’তি পদং উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘ৰূপক্খন্ধো খন্ধো চেৱ ৰূপক্খন্ধো চ, অৱসেসা খন্ধা ন ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিনা ৱিভাগেন দস্সেতব্বা.

খন্ধানং ৰূপৱিসেসন…পে… সংসযো হোতীতি এত্থ কিং খন্ধতো অঞ্ঞাপি ৱেদনা অত্থি, যতো ৱিনিৱত্তা ৱেদনা খন্ধৱিসেসনং হোতি, সব্বে চ খন্ধা কিং খন্ধৱিসেসনভূতায ৱেদনায ৱিসেসিতব্বাতি এৱং যোজনা ৱেদিতব্বা. কেচীতি অনুভৱনাদিপ্পকাৰা. কেনচি ৱিসেসনেনাতি ৱেদনাদিনা ৱিসেসনেন.

এত্থ চ ৰূপাদিপণ্ণত্তি খন্ধপণ্ণত্তি চ ‘‘ৰূপং খন্ধো, খন্ধা ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিনা ৱিসুং সহ চ ৰুপ্পনাদিকে অত্থে পৱত্তমানা কদাচি অৱযৱভূতে পৱত্ততি, কদাচি সমুদাযভূতে, তস্সা পন তথা পৱত্তনাকাৰে নিদ্ধাৰিতে যস্মা ৰূপাদিক্খন্ধা পদতো অত্থতো চ ৱিসোধিতা নাম হোন্তি তব্বিসযকঙ্খাপনোদনতো, তস্মা ‘‘ৰূপক্খন্ধো ৰূপঞ্চেৱ ৰূপক্খন্ধো চ, ৰূপক্খন্ধো ৰূপন্তি? আমন্তা’’তিআদিনযপ্পৱত্তেন পঠমৱাৰেন ৰূপাদিঅৱযৱপদেহি অৱযৱত্থো ৱিয সমুদাযত্থোপি ৱুচ্চতি, তথা সমুদাযপদেহিপীতি অযমত্থো দস্সিতো. ‘‘ৰূপং ৰূপক্খন্ধো, খন্ধা ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনযপ্পৱত্তেন পন দুতিযৱাৰেন ৱিসেসৱাচী ৱিয ৰূপাদিঅৱযৱপদেহি সামঞ্ঞভূতেনপি তংতংৱিসিট্ঠেন খন্ধাৱযৱপদেন সো সো এৱ সমুদাযত্থো ৱুচ্চতি, ন সব্বোতি অযমত্থো দস্সিতো. খন্ধৱিনিমুত্তস্স যথাধিপ্পেতস্স অভাৱা যদিপি খন্ধোযেৱ ৰূপং, সো পন ন সব্বো ৰূপং, অথ খো তদেকদেসো, তথা ৱেদনাদযোপীতি অযমত্থো ‘‘ৰূপং খন্ধো, খন্ধা ৰূপ’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তেন ততিযৱাৰেন দস্সিতো. ‘‘ৰূপং খন্ধো, খন্ধা ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনযপ্পৱত্তেন পন চতুত্থৱাৰেন ‘‘ৰূপং খন্ধো’’তি ৰূপস্স খন্ধভাৱে নিচ্ছিতে খন্ধো নামাযং ন কেৱলং ৰূপমেৱ, অথ খো ৱেদনাদি চাতি ৱেদনাদীনম্পি খন্ধভাৱপ্পকাসনে ন সব্বে খন্ধা ৱেদনাদিৱিসেসৱন্তো, কেচিদেৱ পন তেন তেন ৱিসেসেন তথা ৱুচ্চন্তীতি অযমত্থো দস্সিতো. এৱং দস্সেন্তী চেসা পাড়ি খন্ধানং যথাৱুত্তপণ্ণত্তিসোধনমুখেন সৰূপাৱধাৰণায সংৱত্ততি, তঞ্চ তেসং যাৱদেৱ উপ্পাদাদিনিচ্ছযত্থন্তি দস্সেন্তো ‘‘এৱং যেসং…পে… ৱেদিতব্বো’’তি আহ.

একদেসেপি সমুদাযৱোহাৰো দিস্সতি যথা পটো দড্ঢো, সমুদ্দো দিট্ঠোতি আহ ‘‘চক্কাৱযৱভাৱতো চক্কানীতি যমকানি ৱুত্তানী’’তি. বন্ধিত্ৱাতি যমকভাৱেন বন্ধিত্ৱা, যমকমূলভাৱেনেৱ ৱা. মূলভাৱেন গহণং সম্বন্ধভাৱো, তংসম্বন্ধতা চ মূলপদাদীনং নাভিআদিসদিসতা দট্ঠব্বা. অপুব্বস্স ৱত্তব্বস্স অভাৱতো নযিধ দেসনা মণ্ডলভাৱেনেৱ সম্বজ্ঝতীতি আহ ‘‘ন মণ্ডলভাৱেন সম্বজ্ঝনতো’’তি. যদিপি ৰূপক্খন্ধমূলকে অপুব্বং নত্থি, ৱেদনাক্খন্ধাদিমূলকেসু পন সঞ্ঞাদিমুখেন দেসনপ্পৱত্তিযং অপুব্বৱসেনেৱ গতো সিযা মণ্ডলভাৱেন সম্বন্ধো, ন তথা পাঠো পৱত্তোতি আহ ‘‘ৱেদনাক্খন্ধ…পে… সম্বন্ধেনা’’তি. পচ্ছিমস্স পুৰিমেন অসম্বজ্ঝনমেৱ হি হেট্ঠিমসোধনং. সুদ্ধক্খন্ধলাভমত্তমেৱ গহেত্ৱাতি ‘‘খন্ধা ৰূপ’’ন্তি এত্থ খন্ধাতি খন্ধসদ্দেন লব্ভমানং ৰূপাদীহি অসম্মিস্সং খন্ধট্ঠমত্তমেৱ উদ্দেসৱসেন গহেত্ৱা. যদিপি উদ্দেসে খন্ধৱিসেসনং ৰূপাদি ‘‘খন্ধা ৰূপ’’ন্তি সুদ্ধৰূপাদিমত্তমেৱ গহিতং, তথাপি ৱিসেসৰহিতস্স সামঞ্ঞস্স অভাৱতো তত্থ সুদ্ধৰূপাদিমত্ততায অট্ঠত্ৱা. খন্ধৱিসেসনভাৱসঙ্খাতন্তি যথাধিগতং খন্ধানং ৱিসেসনভাৱেন কথিতং ৰুপ্পনাদিকং ৱিসেসনত্থং দস্সেতুং. কেৱলমেৱ তং অগ্গণ্হন্তো খন্ধসদ্দেন সহ যোজেত্ৱা…পে… ৱিভত্তত্তা সুদ্ধক্খন্ধৱাৰোতি ৱুত্তোতি যোজনা.

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. পণ্ণত্তিৱাৰো

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

২৬. এৱং ৱুত্তন্তি এৱং দ্ৱাৰালম্বনেহি সদ্ধিং দ্ৱাৰপ্পৱত্তধম্মৱিভাগৱসেন ৱুত্তং. পিযসভাৱং পিযজাতিকং ‘‘কথং ৰূপেন খো, আৱুসো’’তিআদীসু ৱিয পিযসভাৱট্ঠেন ৰূপং, ন ৰুপ্পনট্ঠেনাতি ৱুত্তং ‘‘পিযৰূপং…পে… ৰূপং ন ৰূপক্খন্ধো’’তি. ৰুপ্পনট্ঠেন ৰূপক্খন্ধপৰিযাপন্নম্পি চক্খাদি পিযসভাৱমত্তৱচনিচ্ছাৱসেন পিযৰূপমেৱ অনুপ্পৱিসতি, ন ৰূপক্খন্ধন্তি আহ ‘‘পিযসভাৱ…পে… ন ৰূপক্খন্ধোতি ৱুত্ত’’ন্তি. ‘‘যো পন যত্থ ৱিসেসো’’তি ৱুত্তো ৱিসেসসদ্দো নানুৱত্ততীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৱচনসেসো’’তি. ন হি অধিকাৰতো লব্ভমানস্স অজ্ঝাহৰণকিচ্চং অত্থি. দিট্ঠিসঞ্ঞাতি ৱা পদুদ্ধাৰোযং ৱেদিতব্বো. ৱিসেসতা পনস্সা ‘‘ৱিসেসং ৱণ্ণযিস্সামা’’তি পটিঞ্ঞায এৱ পাকটা. ‘‘অৱসেসা সঙ্খাৰা’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. সংযোজনৱসেন জানাতি অভিনিৱিসতীতি সঞ্ঞা দিট্ঠীতি আহ ‘‘দিট্ঠি এৱ সঞ্ঞা’’তি. দিট্ঠি চাতি চ-সদ্দেন অৱসিট্ঠং পপঞ্চং সঙ্গণ্হাতি. তথা হি ‘‘পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা’’তি এত্থ পপঞ্চসূদনিযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.২০১) ৱুত্তং ‘‘সঞ্ঞানামেন ৱা পপঞ্চা এৱ ৱুত্তা’’তি.

২৮. ‘‘খন্ধা ৱেদনাক্খন্ধো’’তি এতস্মিং অনুলোমে যথা সৰূপদস্সনেন ৱিস্সজ্জনং লব্ভতি, ন এৱং ‘‘ন খন্ধা ন ৱেদনাক্খন্ধো’’তি পটিলোমে, ইধ পন পটিৱচনেন ৱিস্সজ্জনন্তি তদত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘খন্ধসদ্দপ্পৱত্তিযা চ অভাৱে ৱেদনাক্খন্ধসদ্দপ্পৱত্তিযা চ অভাৱো’’তি আহ. তেন সত্তাপটিসেধে অযং ন-কাৰোতি দস্সেতি. সদ্দগ্গহণঞ্চেত্থ সদ্দনিবন্ধনত্তা পঞ্ঞত্তিযা সদ্দসভাগতং ৱা সন্ধায কতং. পণ্ণত্তিসোধনঞ্হেতং. তেনাহ ‘‘পণ্ণত্তিসোধনমত্তমেৱ কৰোতী’’তি. তেন নিদ্ধাৰেতব্বস্স ধম্মন্তৰস্স অভাৱং দস্সেতি. যতো ৱুত্তং ‘‘ন অঞ্ঞধম্মসব্ভাৱো এৱেত্থ পমাণ’’ন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱাতিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং পাঠন্তৰেন সমত্থেতি. কামং কত্থচি সতিপি খন্ধে নত্থি ৱেদনাক্খন্ধো, অখন্ধত্তসভাৱা পন নত্থি ৱেদনাতি ‘‘ন খন্ধা ন ৱেদনাক্খন্ধোতি? আমন্তা’’তি ৱুত্তন্তি এৱং ৱা এতং দট্ঠব্বং. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পঞ্ঞত্তিনিব্বানসঙ্খাতা’’তিআদি.

৩৯. ‘‘ৰূপতো অঞ্ঞে’’তি এত্থ ভূতুপাদায ধম্মো ৱিয পিযসভাৱোপি ৰূপসদ্দাভিধেয্যতাসামঞ্ঞেন গহিতোতি আহ ‘‘লোকুত্তৰা ৱেদনাদযো দট্ঠব্বা’’তি. অপ্পৱত্তিমত্তমেৱাতি খন্ধসদ্দপ্পৱত্তিযা অভাৱে ৰূপসদ্দপ্পৱত্তিযা চ অভাৱোতি পণ্ণত্তিসোধনমত্ততংযেৱ সন্ধায ৱদতি, তথা চাহ ‘‘এৱঞ্চ কত্ৱা’’তিআদি. তেনেতং দস্সেতি – যথা চক্খুতো অঞ্ঞস্স সব্বস্সপি সভাৱধম্মস্স আযতনগ্গহণেন গহিতত্তা তদুভযৱিনিমুত্তং কিঞ্চি নত্থীতি কেৱলং পঞ্ঞত্তিসোধনত্থং তমেৱ অভাৱং দস্সেতুং ‘‘চক্খুঞ্চ আযতনে চ ঠপেত্ৱা অৱসেসা ন চেৱ চক্খু ন চ আযতন’’ন্তি ৱুত্তং, এৱমিধাপি তদত্থমেৱ উভযৱিনিমুত্তস্স অভাৱং দস্সেতুং ‘‘ৰূপঞ্চ খন্ধে চ ঠপেত্ৱা অৱসেসা ন চেৱ ৰূপং ন চ খন্ধা’’তি ৱুত্তন্তি. ৱিসমোপঞ্ঞাসো. ‘‘চক্খুঞ্চ আযতনে চ ঠপেত্ৱা’’তি এত্থ হি অৱসেসগ্গহণেন গয্হমানং কিঞ্চি নত্থীতি সক্কা ৱত্তুং আযতনৱিনিমুত্তস্স সভাৱধম্মস্স অভাৱা. তেনাহ ‘‘যদি সিযা’’তি. ‘‘ৰূপঞ্চ খন্ধে চ ঠপেত্ৱা’’তি এত্থ পন ন তথা সক্কা ৱত্তুং খন্ধৱিনিমুত্তস্স সভাৱধম্মস্স অত্থিভাৱতো. যদি পন তাদিসং খন্ধগতং ধম্মজাতং নত্থীতি এৱমিদং ৱুত্তং সিযা, এৱং সতি যুত্তমেতং সিযা. তথা হি ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদিনা পঞ্ঞত্তিগ্গহণমেৱ উদ্ধৰীযতি. তণ্হাৱত্থু চ ন সিযা অৱসেসগ্গহণেন গয্হমানন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. খন্ধো চ সিযাতি যোজনা.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা

৫০-২০৫. মিস্সককালভেদেসু যমকেসু পদানং ভিন্নকালত্তা সিযা অত্থৱিসেসোতি আহ ‘‘অমিস্সককালভেদেসু ৱাৰেসু অত্থৱিসেসাভাৱতো’’তি. ইদানি তমেৱত্থং ‘‘পুৰিমস্স হী’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. তেনাতি অত্থৱিসেসাভাৱেন. এত্থাতি এতস্মিং পৱত্তিৱাৰপাঠে, এতিস্সং ৱা পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনাযং. ছ এৱ ৱুত্তা, ন নৱাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘অতীতেনা’’তিআদি. এতে পন তযোতি অত্তনা ৱিসুং অনন্তৰং দস্সিতে সন্ধাযাহ. যথাদস্সিতাতি অট্ঠকথাযং নিদ্ধাৰেত্ৱা দস্সিতব্বাকাৰা পচ্চুপ্পন্নেনাতীতাদযো যে পাড়িযং উজুকমেৱ আগতা. ‘‘ন ৱিসুং ৱিজ্জন্তী’’তি ৱুত্তমেৱত্থং ‘‘তত্থ তত্থ হী’’তিআদিনা পাকটতৰং কৰোতি. তত্থ পটিলোমপুচ্ছাহীতি ‘‘যস্স ৱা পন ৱেদনাক্খন্ধো উপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতী’’তি এৱমাদিকাহি পঠমপদে ৱুত্তস্স পটিলোমৱসেন পৱত্তাহি. তেনেৱাতি নযতো যোজেতুং সক্কুণেয্যত্তা এৱ. মিস্সককালভেদেসু চাতি ন কেৱলং অমিস্সককালভেদেসুযেৱ, অথ খো মিস্সককালভেদেসু চাতি অত্থো. ন যোজনাসুকৰতায এৱ পুৰিমে অযোজনা, অথ খো সুখগ্গহণত্থম্পীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অমিস্সক…পে… ৱুত্তানী’’তি.

যেন কাৰণেনাতি যেন একপদদ্ৱযসঙ্গহিতানং খন্ধানং উপ্পাদস্স নিৰোধস্স লাভসঙ্খাতেন কাৰণেন. যথাক্কমং পুৰেপঞ্হো পচ্ছাপঞ্হোতি চ নামং ৱুত্তং. চ-সদ্দেন পুৰেপচ্ছাপঞ্হোতি চ নামং ৱুত্তন্তি নিদ্ধাৰেত্ৱা যোজেতব্বং. তত্থ পন ‘‘একপদদ্ৱযসঙ্গহিতান’’ন্তি ইদং একজ্ঝং কত্ৱা গহেতব্বং. তমেৱত্থম্পি ৱিৱৰতি ‘‘যস্স হী’’তিআদিনা. তত্থ যস্সাতি যস্স পঞ্হস্স. ‘‘পঞ্হো’’তি চেত্থ পুচ্ছনৱসেন পৱত্তং ৱচনং ৱেদিতব্বং. তেনেৱাহ ‘‘পৰিপূৰেত্ৱা ৱিস্সজ্জেতব্বত্থসঙ্গণ্হনতো’’তি. তং সৰূপদস্সনেন ৱিস্সজ্জনং তংৱিস্সজ্জনং, তং ৱা যথাৱুত্তং ৱিস্সজ্জনং এতস্সাতি তংৱিস্সজ্জনো, তস্স তংৱিস্সজ্জনস্স. পুৰিমকোট্ঠাসেনাতি পুৰিমেন উদ্দেসপদেন. তেন হি ৱিস্সজ্জনপদস্স সমানত্থতা ইধ সদিসত্থতা. একেন পদেনাতি একেন পধানাপ্পধানেন যমকপদেন, ন পঠমপদেনেৱাতি অত্থো. উপ্পাদনিৰোধলাভসামঞ্ঞমত্তেনাতি উপ্পাদস্স ৱা নিৰোধস্স ৱা লব্ভমানতায সমানতামত্তেন. সন্নিট্ঠানপদ…পে… যুত্তন্তি ইদং অট্ঠকথাযং ‘‘যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জতী’’তিআদিনা পুৰেপঞ্হস্স দস্সিতত্তা ৱুত্তং. যদিপি তত্থ ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱিস্সজ্জিতত্তা ৱেদনাক্খন্ধস্স উপ্পাদো লব্ভতীতি ৱুত্তং, যো পন সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতো ৰূপক্খন্ধস্স অনুপ্পাদো পাড়িযং অনুঞ্ঞাতৰূপেন ঠিতো, তস্স ৱসেন পুৰেপঞ্হো যুত্তোতি অধিপ্পাযো. এৱঞ্হি পুৰিমকোট্ঠাসেন সদিসত্থতা হোতি.

‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থা’’তি এত্থ ৰূপক্খন্ধস্স অনুপ্পন্নপুব্বতাপটিক্খেপমুখেন ইতৰস্স পটিক্খিপীযতীতি ৰূপক্খন্ধস্সেৱ যথাৱুত্তপটিক্খেপো পধানভাৱেন ৱুত্তো. এসেৱ নযো অঞ্ঞেসুপি এদিসেসু ঠানেসূতি আহ ‘‘সন্নিট্ঠানত্থস্সেৱ পটিক্খিপনং পটিক্খেপো’’তি. ‘‘যস্স ৰূপক্খন্ধো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱেদনাক্খন্ধো নিৰুজ্ঝতী’’তি এত্থ পন ৰূপক্খন্ধস্স উপ্পাদলক্খণং কত্ৱা ৱেদনাক্খন্ধস্স নিৰোধো পুচ্ছীযতীতি সো এৱ ‘‘নো’’তি পটিসেধীযতি. এস নযো অঞ্ঞেসুপি এদিসেসু ঠানেসূতি ৱুত্তং ‘‘সংসযত্থনিৱাৰণং পটিসেধো’’তি. ‘‘ন-কাৰৱিৰহিত’’ন্তি এতেন পটিসেধস্স পটিসেধিতমাহ. যদি এৱং পাড়িগতিপটিসেধৱিস্সজ্জনানং কো ৱিসেসোতি আহ ‘‘তত্থ উপ্পত্তী’’তিআদি.

তদেকদেসপক্খেপৱসেনাতি তেসং চতুন্নং পঞ্হানং পঞ্চন্নঞ্চ ৱিস্সজ্জনানং একদেসস্স পক্খিপনৱসেন. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পঠমে ঠানে পৰিপুণ্ণপঞ্হস্স পুৰিমকোট্ঠাসে সৰূপদস্সনেনা’’তিআদি. যো পনেত্থ পঞ্হেসু ৱিস্সজ্জনেসু চ সত্তৱীসতিযা ঠানেসু পক্খেপং লভতি, তং দস্সেতুং ‘‘পৰিপুণ্ণপঞ্হো এৱা’’তিআদি ৱুত্তং. পাড়িৱৱত্থানদস্সনাদিতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন পুচ্ছাৱিভঙ্গো ৱিস্সজ্জনাঠানানি একস্মিং পঞ্হে যোজনানযোতি ইমেসং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

সুদ্ধাৱাসানন্তিআদি পাড়িযা পদং উদ্ধৰিত্ৱা অত্থদস্সনত্থং আৰদ্ধং. ‘‘যস্স যত্থ ৰূপক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থ, তস্স তত্থ ৱেদনাক্খন্ধো নুপ্পজ্জিত্থা’’তি ইমস্স ৱিস্সজ্জনং হোতি ‘‘সুদ্ধাৱাসানং তেসং তত্থা’’তি. তত্থ একভূমিযং দুতিযা উপপত্তি নত্থীতি একিস্সা ভূমিযা একস্স অৰিযপুগ্গলস্স দুতিযৱাৰং পটিসন্ধিগ্গহণং নত্থীতি অত্থো. ততিযৱাৰাদীসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. স্ৱাযমত্থো যথা ঞাপিতো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পটিসন্ধিতো পভুতি হি…পে… পৱত্তা’’তি ৱুত্তং. তেন অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নৱসেনাযং দেসনা পৱত্তাতি দস্সেতি. আদাননিক্খেপপৰিচ্ছিন্নং কম্মজসন্তানং একত্তেন গহেত্ৱা তস্স ৱসেন উপ্পাদনিৰোধেসু ৱুচ্চমানেসু অকম্মজেসু কুসলাদীসু কথন্তি চোদনাযং তেপি ইধ তংনিস্সিতা এৱ কতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তস্মিঞ্হি…পে… দস্সিতা’’তি. তেনেৱাতি কম্মজসন্তানেনেৱ. তস্মাতি এককম্মনিব্বত্তস্স ৱিপাকসন্তানস্স একত্তেন গহিতত্তা. তস্সাতি কম্মজসন্তানস্স. পঞ্চসু সুদ্ধাৱাসেসু যথা পচ্চেকং ‘‘একিস্সা ভূমিযা দুতিযা উপপত্তি নত্থী’’তি যথাৱুত্তপাড়িযা ৱিঞ্ঞাযতি, এৱং ‘‘সুদ্ধাৱাসান’’ন্তি অৱিসেসৱচনতো সকলেপি সুদ্ধাৱাসে সা নত্থীতি তায কস্মা ন ৱিঞ্ঞাযতীতি চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৱা সযমেৱ পৰিহৰিতুং ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুদ্ধাৱাসেসু হেট্ঠাভূমিকস্স অসতি ইন্দ্ৰিযপৰিপাকে উপৰিভূমিসমুপ্পত্তি ন সক্কা পটিসেধেতুং উদ্ধংসোতৱচনতো. উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং ৱট্টসোতঞ্চাতি হি উদ্ধংসোতো. তেনাহ ‘‘উদ্ধংসোতপাড়িসব্ভাৱা’’তি. সংসন্দেতব্বাতি যথা ন ৱিৰুজ্ঝন্তি, এৱং নেতব্বা. তথা চেৱ সংৱণ্ণিতং.

এতেন সন্নিট্ঠানেনাতি অঙ্কিতোকাসভাৱিৰূপুপ্পাদসন্নিস্সযেন নিচ্ছযেন. ৱিসেসিতা তথাভাৱিৰূপভাৱিনো. অসঞ্ঞসত্তাপীতি ন কেৱলং পঞ্চৱোকাৰা এৱ, অথ খো অসঞ্ঞসত্তাপি. তে এৱ অসঞ্ঞসত্তে এৱ গহেত্ৱা পুৰিমকোট্ঠাসেতি অধিপ্পাযো. তেন যে সন্নিট্ঠানেন ৱজ্জিতাতি তেন যথাৱুত্তসন্নিট্ঠানেন যে ৱিৰহিতা, তে তথা ন ৱত্তব্বাতি অত্থো. ইদানি ‘‘তে ততো’’তিআদিনা দস্সেতি. ততোতি অসঞ্ঞাভৱতো. পচ্ছিমভৱিকানন্তি এত্থ পচ্ছিমভৱং সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘কিং পঞ্চৱোকাৰাদী’’তিআদি ৱুত্তং. অপচ্ছিমভৱিকানম্পি অৰূপানং অৰূপভৱে যথা ৰূপক্খন্ধো নুপ্পাদি, এৱং তত্থ পচ্ছিমভৱিকানং ৱেদনাক্খন্ধোপীতি আহ ‘‘এতেন সন্নিট্ঠানেন সঙ্গহিতত্তা’’তি. তেনাহ ‘‘তেসং…পে… আহা’’তি. তত্থ তেসন্তি পচ্ছিমভৱিকানং. তত্থাতি অৰূপভৱে. ইতৰানুপ্পত্তিভাৱঞ্চাতি ইতৰস্স ৱেদনাক্খন্ধস্স অনুপ্পজ্জনসব্ভাৱম্পি. সপ্পটিসন্ধিকানম্পি সুদ্ধাৱাসানং খন্ধভেদস্স পৰিনিব্বানপৰিযাযো ওড়াৰিকদোসপ্পহানতো কিলেসূপসমসামঞ্ঞেন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বং.

সব্বেসঞ্হি তেসন্তি তংতংভূমিযং ঠিতানং সব্বেসং সুদ্ধাৱাসানং. যথা পনাতিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কৰোতি. অনন্তা লোকধাতুযোতি ইদং ওকাসস্স পৰিচ্ছেদাভাৱংযেৱ দস্সেতুং ৱুত্তং. পুগ্গলৱসেন সমানাধাৰতায সমানকালত্তেন অসম্ভৱন্তো ওকাসৱসেন পন সম্ভৱন্তো সংকিণ্ণা ৱিয হোন্তীতি আহ ‘‘সংকিণ্ণতা হোতী’’তি.

পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা

২০৬-২০৮. তস্সাপীতি পুগ্গলোকাসৱাৰস্সপি. ওকাসে পুগ্গলস্সেৱাতি যথাগহিতে ওকাসে যো পুগ্গলো, তস্সেৱ ওকাসৱিসিট্ঠপুগ্গলস্সেৱাতি অত্থো. যথা পন পুগ্গলৱাৰে লব্ভমানে পুগ্গলোকাসৱাৰোপি লব্ভতি, এৱং ওকাসৱাৰোপি লব্ভেয্যাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ওকাসৱাৰোপি চা’’তি. তস্মাতি যস্মা ৱুচ্চমানোপি ওকাসো পুগ্গলস্স ৱিসেসভাৱেনেৱ ৱুচ্চেয্য, ন ৱিসুং, তস্মা.

অঞ্ঞথাতি পৱত্তিৱাৰে ৱিয আদাননিক্খেপপৰিচ্ছিন্নং কম্মজসন্তানং একত্তেন গহেত্ৱা তস্স উপ্পাদনিৰোধৱসেন পৰিঞ্ঞাৱচনে. ‘‘যো ৰূপক্খন্ধং পৰিজানাতী’’তি সন্নিট্ঠানপদসঙ্গহিতত্থাভাৱদস্সনমুখেন ইতৰস্সপি অভাৱং দস্সেতুং ‘‘ৰুপক্খন্ধপৰিজাননস্স অভাৱা’’তি ৱুত্তং. ‘‘আমন্তা’’তি চ কতং, তস্মা পৱত্তে চিত্তক্খণৱসেনেৱেত্থ তযো অদ্ধো লব্ভন্তীতি অত্থো. ‘‘অগ্গমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অৰহন্তঞ্চা’’তি দ্ৱিন্নং পদানং ‘‘ৰূপক্খন্ধঞ্চ ন পৰিজানন্তি ৱেদনাক্খন্ধঞ্চ ন পৰিজানিত্থা’’তি দ্ৱীহি পদেহি যথাক্কমং সম্বন্ধো. ‘‘ঠপেত্ৱা অৱসেসা পুগ্গলা’’তি পন পচ্চেকং যোজেতব্বং. অগ্গমগ্গ…পে… নত্থীতি ইমিনা অৰহত্তমগ্গঞাণস্সেৱ পৰিঞ্ঞামত্থকপ্পত্তিযা পৰিঞ্ঞাকিচ্চং সাতিসযং, তদভাৱা ন ইতৰেসন্তি দস্সেতি. যতো তস্সেৱ ৱজিৰূপমতা ৱুত্তা, সেসানঞ্চ ৱিজ্জূপমতা. তেনাতি তেন যথাৱুত্তেন ৱচনেন. তদৱসেসসব্বপুগ্গলেতি ততো অগ্গমগ্গসমঙ্গিতো অৱসেসসব্বপুগ্গলে. ইমং পন যথাৱুত্তদোসং পৰিহৰন্তা ‘‘পুথুজ্জনাদযো সন্ধাযা’’তি ৱদন্তি.

পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

খন্ধযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. আযতনযমকং

১. পণ্ণত্তিৱাৰো

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

১-৯. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘অৱযৱপদেহি ৱুত্তো একদেসো সকলো ৱা সমুদাযপদানং অত্থো, সমুদাযপদেহি পন ৱুত্তো একন্তেন অৱযৱপদানং অত্থো’’তিআদিনা ৱুত্তেন নযেন. এতেন যথাৱুত্তঅত্থৱণ্ণনানযদস্সনতায সব্বপণ্ণত্তিৱাৰাদীসু যথাৰহং অত্থো নেতব্বোতি দস্সেতি.

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

১০-১৭. ৱাযনং সৱিসযং ব্যাপেত্ৱা পৱত্তনং, তযিদং যথা গন্ধাযতনে লব্ভতি, এৱং সীলাদীসুপীতি পাড়িযং ‘‘সীলগন্ধো’’তিআদি ৱুত্তং ‘‘সীলাদিযেৱ গন্ধো’’তি কত্ৱা. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সীলগন্ধো…পে… নামানী’’তি. যস্মা পন সৱিসযব্যাপনং তত্থ পসটভাৱো পাকটভাৱো ৱা হোতি, তস্মা ‘‘পসাৰণট্ঠেন পাকটভাৱট্ঠেন ৱা’’তি ৱুত্তং. অত্তনো ৱত্থুস্স সূচনং ৱা ৱাযনং. ‘‘দেৱকাযা সমাগতা (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭), পণ্ণত্তিধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১০৮) সমূহপঞ্ঞত্তীসুপি কাযধম্মসদ্দা আগতাতি ‘‘সসভাৱ’’ন্তি ৱিসেসেতি. কাযৱচনেন…পে… নত্থীতি ইদং ‘‘ন ধম্মো নাযতন’’ন্তি এত্থ ধম্মসদ্দস্স ৱিনিৱত্তৱিসেসসব্বসভাৱধম্মৱাচকতং সন্ধায ৱুত্তং, ন ধম্মাযতনসঙ্খাতধম্মৱিসেসৱাচকতন্তি দট্ঠব্বং.

নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা

১৮-২১. এতস্মিন্তি পৱত্তিৱাৰে. পুচ্ছামত্তলাভেনাতি মোঘপুচ্ছাভাৱমাহ. একেকন্তি ‘‘যস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স সদ্দাযতনং উপ্পজ্জতী’’তিআদিকং একেকং. পঞ্চাতি ‘‘যস্স সদ্দাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স গন্ধাযতনং উপ্পজ্জতী’’তিআদীনি পঞ্চ. পুচ্ছামত্তলাভেন সঙ্গহং অনুজানন্তো ‘‘ৱিস্সজ্জনৱসেন হাপেতব্বানী’’তি আহ. ‘‘ৱক্খতি হী’’তিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং অট্ঠকথায সমত্থেতি.

সদিসৱিস্সজ্জনন্তি সামঞ্ঞৱচনং ৱিসেসনিৱিট্ঠমেৱ হোতীতি তং ৱিসেসং দস্সেন্তো ‘‘পুগ্গলৱাৰমেৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি ৱত্ৱা তস্সা পন সদিসৱিস্সজ্জনতায অব্যাপিতত্তা যত্থ সদিসং, তত্থাপি ৱিস্সজ্জিতন্তি দস্সেন্তো ‘‘ওকাসৱাৰে পন…পে… ৱিস্সজ্জিত’’ন্তি আহ. তত্থ তন্তি দুতিযং. পুগ্গলৱাৰেপীতি যত্থ সদিসং ৱিস্সজ্জনং, তত্থ পুগ্গলৱাৰেপি ৱিস্সজ্জিতং, পগেৱ ওকাসৱাৰেতি অধিপ্পাযো. ৱিৰত্তকামকম্মনিব্বত্তস্সাতি ভাৱনাবলেন ৱিৰত্তো কামো এতেনাতি ৱিৰত্তকামং, ৰূপাৱচৰকম্মং, ততো নিব্বত্তস্স. পটিসন্ধি এৱ বীজং পটিসন্ধিবীজং, তস্স. ‘‘এৱংসভাৱত্তা’’তি এতেন একন্ততো কামতণ্হানিদানকম্মহেতুকানি ঘানাদীনীতি দস্সেতি. গন্ধাদযো চ ন সন্তীতি সব্বেন সব্বং তেসম্পি অভাৱং সন্ধায ৱদতি. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.

‘‘সচ্চ’’ন্তি যথাৱুত্তৱসেন গহেতব্বং চোদকেন ৱুত্তমত্থং সম্পটিচ্ছিত্ৱা পুন যেনাধিপ্পাযেন তানি যমকানি সদিসৱিস্সজ্জনানি, তং দস্সেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – তত্থ চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন ‘‘সচক্খুকানং অঘানকানং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা নযেন জিৱ্হাকাযাযতনযমকানি যথা সদিসৱিস্সজ্জনানি, তথা ইধ ঘানাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেন তানি জিৱ্হাকাযাযতনযমকানি ‘‘যস্স ঘানাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স জিৱ্হাযতনং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা নযেন সদিসৱিস্সজ্জনানীতি. এৱমেত্থ উভযেসং ৱিসুং অঞ্ঞমঞ্ঞং সদিসৱিস্সজ্জনতায ইদং ৱুত্তং, ন একজ্ঝং অঞ্ঞমঞ্ঞং সদিসৱিস্সজ্জনতায. তেনাহ ‘‘তস্মা তত্থ তত্থেৱ সদিসৱিস্সজ্জনতা পাড়িঅনাৰুড়্হতায কাৰণ’’ন্তি. এৱঞ্চ সতি চক্খাযতনমূলগ্গহণং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘নিদস্সনভাৱেনা’’তিআদি. তত্থ নিদস্সনভাৱেনাতি নিদস্সনভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসৱিস্সজ্জনতাসঙ্খাতেন নিদস্সনভাৱেনেৱ, ন পন তেসং নিদস্সিতব্বেহি সব্বথা সদিসৱিস্সজ্জনতাযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘যেভুয্যতাযা’’তি ৱুত্তং যেভুয্যতং দস্সেতুং ‘‘তেসু হী’’তিআদি ৱুত্তং.

এৱন্তি ইমিনা ‘‘আমন্তা’’তি পটিৱচনৱিস্সজ্জনেন যথাৱুত্তৱচনস্সেৱ ৱিস্সজ্জনভাৱানুজাননং কত্তব্বন্তি ইমমত্থং আকড্ঢতি. সাতি দুতিযপুচ্ছা. ঘানাযতনযমকেনাতি চক্খাযতনমূলকেসু ঘানাযতনযমকেনেৱ. তংসেসানীতি তেন ঘানাযতনমূলককাযাযতনযমকেন সদ্ধিং সেসানি. সদিসৱিস্সজ্জনত্তা অনাৰুড়্হানীতি এত্থ ‘‘অনাৰুড়্হানী’’তি এত্তকমেৱ তথা-সদ্দেন অনুকড্ঢীযতি, ন ‘‘সদিসৱিস্সজ্জনত্তা’’তি দস্সেন্তো ‘‘তথাতি…পে… সমঞ্ঞেনা’’তি ৱত্ৱা ইদানি ‘‘কাৰণসামঞ্ঞেনা’’তি ৱুত্তস্স সদিসৱিস্সজ্জনত্তস্স তত্থ অভাৱং দস্সেতুং ‘‘ঘানজিৱ্হাকাযাযতনানং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অগব্ভসেয্যকেসু পৱত্তমানানন্তি এত্থাপি ‘‘সহচাৰিতাযা’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং, তথা ‘‘গব্ভসেয্যকেসু চ পৱত্তমানান’’ন্তি. ইতৰানি ঘানাযতনমূলকানি জিৱ্হাকাযাযতনযমকানি দ্ৱে ন ৱিস্সজ্জীযন্তি, ঘানাযতনমূলকেসু চ যমকেসু ৱিস্সজ্জিতেসু ইতৰদ্ৱযমূলকানি জিৱ্হাকাযাযতনমূলকানি ন ৱিস্সজ্জীযন্তি অৱিসেসত্তা অপ্পৱিসেসত্তা চাতি যোজেতব্বং. তত্থ কাযাযতনযমকে দুতিযপুচ্ছাৱসেন অপ্পৱিসেসো, ইতৰৱসেন অৱিসেসো ৱেদিতব্বো. ৰূপাযতনমনাযতনেহি সদ্ধিন্তি ইদং ৰূপাযতনমূলকমনাযতনৱসেন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ৰূপাযতন…পে… অধিপ্পাযো’’তি. তেনেৱাহ ‘‘ৰূপাযতনমূলকেসু হী’’তিআদি. যমকানন্তি ৰূপাযতনমূলকগন্ধৰসফোট্ঠব্বাযতনযমকানং. দুতিযপুচ্ছানন্তি যথাৱুত্তযমকানংযেৱ দুতিযপুচ্ছানং. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘সৰূপকানং অচিত্তকান’’ন্তিআদিনা ৱুত্তেন নযেন. আদিপুচ্ছানন্তি তেসংযেৱ যমকানং পঠমপুচ্ছানং.

হেট্ঠিমেহীতি ইদং অৱিসেসৱচনম্পি যেসু সদিসৱিস্সজ্জনতা সম্ভৱতি, তদপেক্খন্তি আহ ‘‘গন্ধৰস…পে… অত্থো’’তি. উদ্দিট্ঠধম্মেসু উদ্দেসানুৰূপং লব্ভমানৱিসেসকথনং ৱিস্সজ্জনং, যো তত্থ ন সব্বেন সব্বং উদ্দেসানুৰূপগুণেন উপলব্ভতি, তস্স অকথনম্পি অত্থতো ৱিস্সজ্জনমেৱ নাম হোতীতি আহ ‘‘অৱিস্সজ্জনেনেৱ অলব্ভমানতাদস্সনেন ৱিস্সজ্জিতানি নাম হোন্তী’’তি.

চক্খুৱিকলসোতৱিকলা ৱিয চক্খুসোতৱিকলোপি লব্ভতীতি সো পন অট্ঠকথাযং পি-সদ্দেন সঙ্গহিতোতি দস্সেন্তো ‘‘জচ্চন্ধম্পি…পে… ৱেদিতব্বো’’তি আহ. পৰিপুণ্ণাযতনমেৱ ওপপাতিকং সন্ধায ৱুত্তন্তি এত্থ অট্ঠানপ্পযুত্তো এৱ-সদ্দোতি তস্স ঠানং দস্সেন্তো ‘‘ৱুত্তমেৱাতি অত্থো’’তি ৱত্ৱা তেন পৰিপুণ্ণাযতনস্স তত্থ অনিযতত্তা অপৰিপুণ্ণাযতনস্সপি সঙ্গহো সিদ্ধোতি দস্সেন্তো ‘‘তেন জচ্চন্ধবধিৰম্পি সন্ধায ৱুত্ততা ন নিৱাৰিতা হোতী’’তি আহ.

২২-২৫৪. তস্মিং পুগ্গলস্স অনামট্ঠত্তাতি কস্মা ৱুত্তং, যাৱতা ‘‘ৰূপীব্ৰহ্মলোকং পুচ্ছতী’’তি ইমিনাপি ওকাসোযেৱ আমট্ঠোতি. ‘‘আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞায কাৰণৱিভাৱনাধিপ্পাযেনেৱ ‘‘কস্মা পটিঞ্ঞাত’’ন্তি চোদনং সমুট্ঠাপেত্ৱা তং কাৰণং দস্সেতুকামো ‘‘ননূ’’তিআদিমাহ. গব্ভসেয্যকভাৱং গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সতীতি পচ্ছিমভৱিকং সন্ধাযাহ. তদৱত্থস্সাতি পচ্ছিমভৱাৱত্থস্স. ভৱিস্সন্তস্সাতি ভাৱিনো. পটিঞ্ঞাতব্বত্তাতি ‘‘উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পটিঞ্ঞাতব্বত্তা.

অথ কস্মাতি এত্থাযং সঙ্খেপত্থো – যদি ‘‘যস্স ৰূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুচ্ছাযং ৱুত্তেন ৱিধিনা পটিঞ্ঞাতব্বং, অথ কস্মা অথ কেন কাৰণেন পটিলোমে ‘‘যস্স ৱা পন ৰূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুচ্ছায ‘‘আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞাতং, ননু ইদং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৰুদ্ধন্তি? ননূতিআদিনাপি চোদকো তমেৱ ৱিৰোধং ৱিভাৱেতি. নো চ নুপ্পজ্জিস্সতি উপ্পজ্জিস্সতি এৱাতি অত্থো. ‘‘তস্মিং ভৱে’’তিআদি তস্স পৰিহাৰো. তত্থ তস্মিং ভৱেতি যস্মিং ভৱে ‘‘ৰূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৱুত্তং পৱত্তমানত্তা, তস্মিং ভৱে. অনাগতভাৱেন অৱচনতোতি ভাৱীভাৱেন অৱত্তব্বতো আৰদ্ধুপ্পাদভাৱেন পৱত্তমানত্তাতি অধিপ্পাযো. তেনেৱাহ ‘‘ভৱন্তৰে হী’’তিআদি. ন পন ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. এৱঞ্চ কত্ৱাতিআদিনা পাঠন্তৰেন যথাৱুত্তমত্থং সমত্থেতি.

যস্মিং অত্তভাৱে যেহি আযতনেহি ভৱিতব্বং, তংতংআযতননিব্বত্তককম্মেন অৱস্সংভাৱীআযতনস্স সত্তস্স, সন্তানস্স ৱা, ‘‘যস্স ৱা পন ৰূপাযতনং উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা, যস্স ৱা পন ৰূপাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি চ এৱং পৱত্তং পুচ্ছাদ্ৱযৱিস্সজ্জনং আযতনপটিলাভস্স জাতিভাৱতো সুট্ঠু উপপন্নং ভৱতি. পচ্ছিমভৱিকাদযোতি এত্থ আদি-সদ্দেন অৰূপে উপ্পজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযনকা সঙ্গয্হন্তি. ইদম্পি ৱিস্সজ্জনং. অভিনন্দিতব্বত্তাতি ‘‘আমন্তা’’তি সম্পটিচ্ছিতব্বত্তা.

যং পন অঘানকানং কামাৱচৰং উপপজ্জন্তানন্তি ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. যস্স ৱিপাকো ঘানাযতনুপ্পত্তিতো পুৰেতৰমেৱ উপচ্ছিজ্জিস্সতি, তং ঘানাযতনানিব্বত্তককম্মন্তি ৱুত্তং. কথং পনীদিসং কম্মং অত্থীতি ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘যস্স যত্থা’’তিআদি. এৱম্পি গব্ভসেয্যকো এৱ ইধ অঘানকোতি অধিপ্পেতোতি কথমিদং ৱিঞ্ঞাযতীতি চোদনায ‘‘ন হী’’তিআদিং ৱত্ৱা তমত্থং সাধেতুং ‘‘ধম্মহদযৱিভঙ্গে’’তিআদি ৱুত্তং. অৱচনত্তম্পি হি যথাধম্মসাসনে অভিধম্মে পটিক্খেপোযেৱাতি. ইধাতি ইমস্মিং আযতনযমকে. যথাদস্সিতাসূতি ‘‘যস্স ৱা পন সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স চক্খাযতনং নুপ্পজ্জতি, যস্স যত্থ ঘানাযতনং ন নিৰুজ্ঝতি, তস্স তত্থ ৰূপাযতনং ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি চ দস্সিতপ্পকাৰাসু পুচ্ছাসু. আমন্তাতি ৱুত্তন্তি অথ কস্মা ন ৱিঞ্ঞাযতীতি যোজনা. এতাসু পুচ্ছাসু কস্মা পটিৱচনেন ৱিস্সজ্জনং ন কতন্তি অধিপ্পাযো. সন্নিট্ঠানেন গহিতত্থস্সাতি ‘‘যস্স ৱা পন সোতাযতনং নুপ্পজ্জিস্সতি, যস্স যত্থ ঘানাযতনং ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি চ এৱমাদিকেন সন্নিট্ঠানপদেন গহিতস্স অত্থস্স. একদেসে সংসযত্থস্স সম্ভৱেনাতি একদেসে সংসযিতব্বস্স অত্থস্স সম্ভৱেন সন্নিট্ঠানত্থপটিযোগভূতসংসযত্থস্স পটিৱচনস্স অকৰণতো ‘‘আমন্তা’’তি পটিৱচনৱিস্সজ্জনস্স অকত্তব্বতো অত্থস্স অভিন্দিত্ৱা একজ্ঝং কত্ৱা অৱত্তব্বতো. তেনাহ ‘‘ভিন্দিতব্বেহি ন পটিৱচনৱিস্সজ্জনং হোতী’’তি.

যদি সিযাতি ভিন্দিত্ৱা ৱত্তব্বেপি অত্থে যদি পটিৱচনৱিস্সজ্জনং সিযা, পৰিপুণ্ণৱিস্সজ্জনমেৱ ন সিযা অনোকাসভাৱতো ভিন্দিতব্বতো চাতি অত্থো. তথা হি ‘‘পঞ্চৱোকাৰে পৰিনিব্বন্তানং, অৰূপে পচ্ছিমভৱিকানং, যে চ অৰূপং উপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং চৱন্তানং তেসং সোতাযতনঞ্চ নুপ্পজ্জিস্সতি, চক্খাযতনঞ্চ নুপ্পজ্জতী’’তি চ, তথা ‘‘ৰূপাৱচৰে পৰিনিব্বন্তানং, অৰূপানং তেসং তত্থ ঘানাযতনঞ্চ ন নিৰুজ্ঝতি, ৰূপাযতনঞ্চ ন নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি চ তত্থ ৱিভাগৱসেন পৱত্তো পাঠসেসো. অথ কস্মাতি যদি অভিন্দিতব্বে পটিৱচনৱিস্সজ্জনং, ন ভিন্দিতব্বে, এৱং সন্তে ‘‘যস্স ৱা পন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খুন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তি ইমিনা পটিৱচনৱিস্সজ্জনেন গব্ভসেয্যকানং সোমনস্সপটিসন্ধি নত্থীতি কস্মা ন ৱিঞ্ঞাযতি, ভিন্দিতব্বে ন পটিৱচনৱিস্সজ্জনং হোতীতি সম্পটিচ্ছিতব্বন্তি? তং ন, অঞ্ঞায পাড়িযা তদত্থস্স ৱিঞ্ঞাযমানত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘কামধাতুযা’’তিআদিমাহ.

‘‘যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিৰুজ্ঝতি, তং চিত্তং নিৰুজ্ঝিস্সতি, নুপ্পজ্জিস্সতীতি? আমন্তা’’তি তস্সেৱ চিত্তস্স নিৰোধো অনাগতভাৱেন তস্স উপ্পাদক্খণে যথা ৱুত্তো, এৱং তস্সেৱ কম্মজসন্তানস্স নিৰোধো তস্স উপ্পাদে অনাগতভাৱেন ৱত্তব্বো. তেনেতং দস্সেতি ‘‘একচিত্তস্স নাম উপ্পাদক্খণে নিৰোধো অনাগতভাৱেন ৱুচ্চতি, কিমঙ্গং পন একসন্তানস্সা’’তি. সব্বত্থ সব্বস্মিং অনাগতৱাৰে. উপপজ্জন্তানং এৱ ৱসেন সো নিৰোধো তথা অনাগতভাৱেন ৱুত্তো, কস্মা পনেত্থ নিৰোধো উপপন্নানং ৱসেন ন ৱুত্তোতি আহ ‘‘উপ্পন্নানং পনা’’তিআদি. তস্সেৱ যথাপৱত্তস্স কম্মজসন্তানস্স এৱ. তস্মাতি যস্মা উপ্পাদক্খণতো উদ্ধং নিৰোধো আৰদ্ধো নাম হোতি, তস্মা. ভেদে সতিপি কালভেদামসনস্স কাৰণে সতিপি. অনাগতকালামসনৱসেনেৱ নিৰোধস্সেৱ ৱসেন ৱিস্সজ্জনদ্ৱযং উপপন্নমেৱ যুত্তমেৱ হোতীতি. অঞ্ঞেসং ৱসেন নিৰোধস্সেৱ ৱত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা ‘‘অৰহত’’ন্তি ৱুত্তং.

যদি উপপত্তিঅনন্তৰং নিৰোধো আৰদ্ধো নাম হোতি, অথ কস্মা চুতিযা নিৰোধৱচনন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তন্নিট্ঠানভাৱতো পন চুতিযা নিৰোধৱচন’’ন্তি. তন্নিট্ঠানভাৱতোতি তস্স সন্তানস্স নিট্ঠানভাৱতো. পৱত্তেতিআদি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পাকটকৰণং. তত্থ তস্সাতি সন্তানস্স. ৱক্খতীতিআদিপি পৱত্তে নিৰোধং অনাদিযিত্ৱা চুতিনিৰোধস্সেৱ গহিততায কাৰণৱচনং. তেনাতি তেন যথাৱুত্তেন পাঠন্তৰৱচনেন. এত্থাতি এতস্মিং ‘‘যস্স চক্খাযতনং নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তিআদিকে আযতনযমকে. যদি পৱত্তে নিৰুদ্ধস্সপি চুতিযা এৱ নিৰোধো ইচ্ছিতো, ‘‘সচক্খুকান’’ন্তিআদি কথন্তি আহ ‘‘সচক্খুকানন্তিআদীসু চ পটিলদ্ধচক্খুকানন্তিআদিনা অত্থো ৱিঞ্ঞাযতী’’তি. তেতি অৰূপে পচ্ছিমভৱিকা. অচক্খুকৱচনঞ্চ সাৱসেসন্তি যোজনা.

পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আযতনযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ধাতুযমকং

১-১৯. সদ্দধাতুসম্বন্ধানন্তি ইদং যানি চক্খুধাতাদিমূলকেসু সদ্দযমকানি, সব্বানি চ সদ্দধাতুমূলকানি, তানি সন্ধায ৱুত্তং. ন হি তানি চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতাদিসম্বন্ধানি ৱিয চুতিপটিসন্ধিৱসেন লব্ভন্তি, এতেনেৱ আযতনযমকেপি পৱত্তিৱাৰে সদ্দধাতুসম্বন্ধানং যমকানং অলব্ভমানতা চ ৱেদিতব্বা.

ধাতুযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সচ্চযমকং

১. পণ্ণত্তিৱাৰৱণ্ণনা

১০-২৬. সোতি দুক্খসদ্দো. অঞ্ঞত্থাতি সঙ্খাৰদুক্খৱিপৰিণামদুক্খদুক্খাধিট্ঠানেসু. অঞ্ঞনিৰপেক্খোতি সঙ্খাৰাদিপদন্তৰানপেক্খো. তেনাতি অঞ্ঞনিৰপেক্খদুক্খপদগ্গহণতো. তস্মিং দুক্খদুক্খে ৱিসযভূতে. এস দুক্খসদ্দো ‘‘দুক্খং দুক্খসচ্চ’’ন্তি এত্থ পঠমো দুক্খসদ্দো. তঞ্চ দুক্খদুক্খং. ‘‘দুক্খং দুক্খসচ্চ’’ন্তি এত্থ দুক্খমেৱ দুক্খসচ্চন্তি নযিদং অৱধাৰণং ইচ্ছিতব্বং, দুক্খং দুক্খসচ্চমেৱাতি পন ইচ্ছিতব্বন্তি আহ ‘‘একন্তেন দুক্খসচ্চমেৱা’’তি. সচ্চৱিভঙ্গে ৱুত্তেসু সমুদযেসু কোচি ফলধম্মেসু নত্থীতি সচ্চৱিভঙ্গে পঞ্চধা ৱুত্তেসু সমুদযেসু একোপি ফলসভাৱেসু নত্থি, ফলসভাৱো নত্থীতি অত্থো. ‘‘ফলধম্মো নত্থী’’তি চ পাঠো. মগ্গসদ্দো চ ফলঙ্গেসূতি সামঞ্ঞফলঙ্গেসু সম্মাদিট্ঠিআদীসু ‘‘মগ্গঙ্গং মগ্গপৰিযাপন্ন’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. ৪৯২, ৪৯৫) আগতো মগ্গসদ্দো মগ্গফলত্তা পৱত্ততি কাৰণূপচাৰেনাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ন মগ্গকিচ্চসব্ভাৱা’’তিআদি. তস্মাতি যস্মা সচ্চদেসনায পভৱাদিসভাৱা এৱ ধম্মা সমুদযাদিপৰিযাযেন ৱুত্তা, ন অপ্পভৱাদিসভাৱা, তস্মা. এত্থ চ তেভূমকধম্মানং যথাৰহং দুক্খসমুদযসচ্চন্তোগধত্তা অসচ্চসভাৱে সভাৱধম্মে চ উদ্ধৰন্তো ফলধম্মে এৱ উদ্ধৰি. ননু চ মগ্গসম্পযুত্তাপি ধম্মা অসচ্চসভাৱাতি তেপি উদ্ধৰিতব্বাতি? ন, তেসং মগ্গগতিকত্তা. ‘‘ফলধম্মেসূ’’তি এত্থ ধম্মগ্গহণেন ৱা ফলসম্পযুত্তধম্মানং ৱিয তেসম্পি গহণং দট্ঠব্বং.

পদসোধনেন…পে… ইধ গহিতাতি এতেন অসচ্চসভাৱানং ধম্মানং পকৰণেন নিৱত্তিততং আহ. তেসন্তি দুক্খাদীনং. তব্বিসেসনযোগৱিসেসন্তি তেন দুক্খাদিৱিসেসনযোগেন ৱিসিট্ঠতং. সচ্চৱিসেসনভাৱেনেৱ দুক্খাদীনং পৰিঞ্ঞেয্যতাদিভাৱো সিদ্ধোতি আহ ‘‘একন্তসচ্চত্তা’’তি. যথা চেত্থাতি যথা এতস্মিং সচ্চযমকে সুদ্ধসচ্চৱাৰে সচ্চৱিসেসনভূতা এৱ দুক্খাদযো গহিতা. এৱং খন্ধযমকাদীসুপীতি ন সুদ্ধসচ্চৱাৰে এৱ অযং নযো দস্সিতোতি অত্থো. পদসোধনৱাৰে তংমূলচক্কৱাৰে চ ‘‘ৰূপং ৰূপক্খন্ধো’’তিআদিনা সমুদাযপদানংযেৱ ৱুত্তত্তা ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি ‘‘সুদ্ধক্খন্ধাদিৱাৰেসূ’’তি ৱুত্তং. তথা চেত্থাপি সুদ্ধৱাৰে এৱ অযং নযো দস্সিতো. যদি সুদ্ধক্খন্ধাদিৱাৰেসু খন্ধাদিৱিসেসনভূতানমেৱ ৰূপাদীনং গহণেন ভৱিতব্বং, অথ কস্মা খন্ধাদিৱিসেসনতো অঞ্ঞেসম্পি ৰূপাদীনং ৱসেন অত্থো দস্সিতোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদি. পুৰিমো এৱ অত্থো যুত্তো, যুত্তিতো পাঠোৱ বলৱাতি.

পণ্ণত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা

২৭-১৬৪. দুক্খপৰিঞ্ঞা যাৱ দুক্খসমতিক্কমনত্থাতি সপ্পদেসং পৱত্তাপি সা তদত্থাৱহা ভৱেয্যাতি কস্সচি আসঙ্কা সিযাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অৰিযত্তা…পে… কত্ৱা ৱুত্ত’’ন্তি. কেচি পনেত্থ ‘‘অন্তিমভৱে ঠিতত্তা’’তি কাৰণং ৱদন্তি, তং ন যুজ্জতি উপপত্তিযা দুক্খৱিচাৰত্তা, ন চ সব্বে সুদ্ধাৱাসা অন্তিমভৱিকা উদ্ধংসোতৱচনতো. ‘‘যস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি উপ্পাদাৱত্থা. অৱিসেসেন দুক্খসচ্চপৰিযাপন্না ধম্মা সম্বন্ধীভাৱেনেৱ তংসমঙ্গী চ পুগ্গলো ৱুত্তোতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বে উপপজ্জন্তা’’তিআদিং ৱত্ৱা স্ৱাযমত্থো যস্মা নিচ্ছযৰূপেন গহিতো, নিচ্ছিতস্সেৱ চ অত্থস্স ৱিভাগদস্সনেন ভৱিতব্বং, তস্মা ‘‘তেস্ৱেৱ…পে… উপপন্নমেৱা’’তি আহ. তত্থ তেস্ৱেৱ কেচি দস্সীযন্তীতি সম্বন্ধো. এককোট্ঠাসুপ্পত্তিসমঙ্গিনোতি দুক্খকোট্ঠাসুপ্পত্তিসমঙ্গিনো. তেসূতি সন্নিট্ঠানেন গহিতেসু. মগ্গফলুপ্পাদসমঙ্গীসূতি মগ্গফলুপ্পাদসমঙ্গীনং, অযমেৱ ৱা পাঠো.

এত্থ চাতিআদিনা ‘‘সব্বেস’’ন্তিআদিপাড়িযা পিণ্ডত্থং দস্সেতি. তত্থ সমুদযসচ্চুপ্পাদৱোমিস্সস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্সাতি ইদং অনাদৰে সামিৱচনং. কত্থচি সমুদযসচ্চুপ্পাদৱোমিস্সেপি দুক্খসচ্চে তংৰহিতস্স সমুদযসচ্চুপ্পাদৰহিতস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্স দস্সনৱসেন ৱুত্তন্তি যোজনা. কেচি পন ‘‘সমুদযসচ্চাৱোমিস্সস্সা’’তি পঠন্তি, তেসং ‘‘তংৰহিতস্সা’’তি ইদং পুৰিমপদস্স অত্থৱিৱৰণং ৱেদিতব্বং. তংসহিতস্সাতি সমুদযসচ্চুপ্পাদসহিতস্স দুক্খসচ্চুপ্পাদস্স দস্সনৱসেন ৱুত্তন্তি যোজনা. তেসন্তি অসঞ্ঞসত্তানং, পৱত্তিযং দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদো ‘‘পৱত্তে’’তিআদিনা ৱুত্তেসু দ্ৱীসুপি কোট্ঠাসেসু ন গহিতোতি অত্থো. পটিসন্ধিযং পন তেসং উপ্পাদস্স পঠমকোট্ঠাসেন গহিততা দস্সিতা এৱ. তথা নিৰোধো চাতি যথা অসঞ্ঞসত্তানং পটিসন্ধিযং দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদো পঠমকোট্ঠাসেন গহিতো, পৱত্তিযং পন সো দ্ৱীহি কোট্ঠাসেহি ন গহিতো, তথা তেসং দুক্খসচ্চস্স নিৰোধোপীতি অত্থো. তথা হি ‘‘সব্বেসং চৱন্তানং পৱত্তে তণ্হাৱিপ্পযুত্তচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে’’তিআদিনা (যম. ১.সচ্চযমক.৮৮) নিৰোধৱাৰে পাড়ি পৱত্তা. এসেৱ নযোতি য্ৱাযং ‘‘এত্থ চা’’তিআদিনা সমুদযসচ্চযমকে পাড়িযা অত্থনযো ৱুত্তো, মগ্গসচ্চযমকেপি এসেৱ নযো, এৱমেৱ তত্থাপি অত্থো নেতব্বোতি অত্থো. তথা হি ‘‘সব্বেসং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা তত্থ পাড়ি পৱত্তা.

এৱঞ্চ সতীতি এৱং খণৱসেন ওকাসগ্গহণে সতীতি যথাৱুত্তমত্থং অননুজাননৱসেন পচ্চামসতি. এতস্স ৱিস্সজ্জনেতি এতস্স যমকপদস্স ৱিস্সজ্জনে. ‘‘অগ্গমগ্গস্স উপ্পাদক্খণে, অৰহন্তানং চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে, যস্স চিত্তস্স অনন্তৰা অগ্গমগ্গং পটিলভিস্সন্তি, তস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে, অসঞ্ঞসত্তং উপপজ্জন্তানং তেসং তত্থ দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতি, নো চ তেসং তত্থ সমুদযসচ্চং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি (যম. ১.সচ্চযমক.৭১) পুৰিমকোট্ঠাসস্স আগতত্তা ৱিৰোধো নত্থীতি ‘‘পচ্ছিমকোট্ঠাসে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তস্মাতি যস্মা ন উপপত্তিচিত্তুপ্পাদক্খণো ভাৱিনো সমুদযপচ্চুপ্পাদস্স আধাৰো, অথ খো কামাৱচৰাদিওকাসো, তস্মা. পুগ্গলোকাসৱাৰো হেসাতি যস্মা পুগ্গলোকাসৱাৰো এস, তস্মা ‘‘তেসং তত্থা’’তি এত্থ ওকাসৱসেন তত্থ-সদ্দস্স অত্থো ৱেদিতব্বো. যদি পুগ্গলোকাসৱাৰে কামাৱচৰাদিওকাসৱসেনেৱ অত্থো গহেতব্বো, ন খণৱসেন, অথ কস্মা ‘‘সব্বেসং উপপজ্জন্তান’’ন্তিআদিনা ওকাসং অনামসিত্ৱা তত্থ ৱিস্সজ্জনং পৱত্তন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তত্থ…পে… সো এৱা’’তি. তত্থ তত্থাতি ওকাসৱাৰে. পুগ্গলৱিসেসদস্সনত্থন্তি পুগ্গলসঙ্খাতৱিসেসদস্সনত্থং. যত্থ তেতি যস্মিং কামাৱচৰাদিওকাসে তে পুগ্গলা.

কেচীতি ধম্মসিৰিত্থেৰং সন্ধাযাহ. সো হি ‘‘পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গক্খণে দুক্খসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি এত্থ চিত্তজৰূপমেৱ অধিপ্পেতং চিত্তপটিবদ্ধৱুত্তিত্তাতি কাৰণং ৱদতি. অপৰে ‘‘অৰূপেতি ইমং পুৰিমাপেক্খম্পি হোতীতি তেন পৱত্তং ৱিসেসেত্ৱা অৰূপভৱৱসেন অযমত্থো ৱুত্তো, তস্মা ‘যস্স ৱা পন সমুদযসচ্চং নিৰুজ্ঝতি, তস্স দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জতীতি? নো’তিআদীসুপি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো’’তি ৱদন্তি. পুগ্গলো ন চিত্তং অপেক্খিত্ৱাৱ গহিতোতি ইদং চিত্তস্স অনধিকতত্তা ৱুত্তং. যত্থ পন সমুদযসচ্চস্স উপ্পাদনিচ্ছযো, তত্থেৱ তস্স অনুপ্পাদনিচ্ছযেনপি ভৱিতব্বং চিত্তেন চ ৱিনা পুগ্গলস্সেৱ অনুপলব্ভনতোতি ‘‘যস্স সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জতী’’তি এত্থ সমুদযসচ্চাধাৰং চিত্তং অত্থতো গহিতমেৱাতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. অপিচ ইন্দ্ৰিযবদ্ধেপি ন সব্বো ৰূপুপ্পাদো একন্তেন চিত্তুপ্পাদাধীনোতি সক্কা ৱত্তুং চিত্তুপ্পত্তিযা ৱিনাপি তত্থ ৰূপুপ্পত্তিদস্সনতো, তস্মা চিত্তজৰূপমেৱ চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পজ্জতি, ন ইতৰং, ইতৰং পন তস্স তীসুপি খণেসু উপ্পজ্জতীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. ৱিভজিতব্বা অৱিভত্তা নাম নত্থীতি সিযাযং পসঙ্গো পঠমৱাৰে, দুতিযৱাৰে পন ৱিভজনা এৱ সাতি নাযং পসঙ্গো লব্ভতি, পঠমৱাৰেপি ৱা নাযং পসঙ্গো. কস্মা? এসা হি যমকস্স পকতি, যদিদং যথালাভৱসেন যোজনা.

দুতিযে চিত্তে ৱত্তমানেতি এত্থ ‘‘পঠমং ভৱঙ্গং, দুতিযং চিত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. ভৱনিকন্তিযা আৱজ্জনম্পি ৱিপাকপ্পৱত্তিতো ৱিসদিসত্তা ‘‘দুতিয’’ন্তি ৱত্তুং সক্কা, ততো পট্ঠায পুব্বে তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জিত্থাতি ৱত্তব্বাতি অপৰে. ভৱনিকন্তিযা পন সহজাতং পঠমং চিত্তং ইধ দুতিযং চিত্তন্তি অধিপ্পেতং. ততো পুব্বে পৱত্তং সব্বং অব্যাকতভাৱেন সমানজাতিকত্তা একন্তি কত্ৱা ততো পট্ঠায হেট্ঠা তস্স তত্থ সমুদযসচ্চং নুপ্পজ্জিত্থেৱাতি. তেনাহ ‘‘সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেনা’’তিআদি. তস্মিন্তি দুতিযে চিত্তে. তেন সমানগতিকত্তাতি তেন যথাৱুত্তদুতিযচিত্তেন চ তংসমঙ্গিনো ৱা দুক্খসচ্চং উপ্পজ্জিত্থ, নো চ সমুদযসচ্চন্তি ৱত্তব্বভাৱেন সমানগতিকত্তা. এৱঞ্চ কত্ৱাতি তেন সমানগতিকতায দস্সিতত্তা এৱ. যথাৱুত্তাতি দুতিযাকুসলচিত্ততো পুৰিমসব্বচিত্তসমঙ্গিনো অগ্গহিতা হোন্তি ইতৰভাৱাভাৱতো. ৱুত্তমেৱত্থং পাঠন্তৰেন সমত্থেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৱুত্তং. তেতি চতুৱোকাৰা. ৱজ্জেতব্বাতি ‘‘ইতৰেস’’ন্তি ৱিসেসনেন নিৱত্তেতব্বা. পঞ্চৱোকাৰা ৱিয যথাৱুত্তা সুদ্ধাৱাসাতি দুতিযচিত্তক্খণসমঙ্গিভাৱেন ৱুত্তপ্পকাৰা যথা সুদ্ধাৱাসসঙ্খাতা পঞ্চৱোকাৰা পুব্বে ৱুত্তা সন্তি, এৱং চতুৱোকাৰা পুব্বে ৱুত্তা ন হি সন্তীতি যোজনা.

‘‘যস্স যত্থা’’তি পুগ্গলোকাসা আধেয্যাধাৰভাৱেন অপেক্খিতাতি আহ ‘‘পুগ্গলোকাসা অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিচ্ছিন্না গহিতা’’তি. কামাৱচৰে…পে… উপপন্নাতি এত্থ কামাৱচৰে অভিসমেতাৱিনো ৰূপাৱচৰং উপপন্না, ৰূপাৱচৰে অভিসমেতাৱিনো অৰূপাৱচৰং উপপন্না, ৱা-সদ্দেন কামাৱচৰে অভিসমেতাৱিনো অৰূপাৱচৰং উপপন্নাতি চ যোজেতব্বং. তত্থাতি উপপন্নোকাসে. অভিসমযোতি উপৰিমগ্গাভিসমযো যাৱ উপপন্নো ন ভৱিস্সতি, তাৱ তে তত্থ উপপন্নপুগ্গলা এত্থ এতস্মিং ‘‘অভিসমেতাৱীন’’ন্তিআদিনা ৱুত্তে দুতিযকোট্ঠাসে ন গয্হন্তি পুগ্গলোকাসানং অঞ্ঞমঞ্ঞং পৰিচ্ছিন্নত্তা. যদি এৱং কিং তে ইমস্মিং যমকে অসঙ্গহিতাতি আহ ‘‘তে পনা’’তিআদি. তত্থ যং ৱুত্তং ‘‘সমানগতিকাতি ৱিসুং ন দস্সিতা’’তি, তং পাকটতৰং কাতুং ‘‘অনভিসমেতাৱীন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো – ‘‘অনভিসমেতাৱীন’’ন্তি ইমিনা পঠমপদেন গহিতা সব্বত্থ মগ্গুপ্পত্তিৰহে সম্পত্তিভৱে তত্থ সুদ্ধাৱাসে যে অনভিসমেতাৱিনো, তেসু দ্ৱিপ্পকাৰেসু সুদ্ধাৱাসা যস্মিং কালে তত্থ অনভিসমেতাৱিনোতি গহেতব্বা, তত্থ নেসং তথা গহেতব্বকালস্স ৱিসেসনত্থং ‘‘সুদ্ধাৱাসানং দুতিযে চিত্তে ৱত্তমানে’’তি ৱুত্তন্তি.

এতেনাতি এতেন ৱচনেন. ৱোদানচিত্তং নাম মগ্গচিত্তানং অনন্তৰপচ্চযভূতং চিত্তং, ইধ পন অগ্গমগ্গচিত্তস্স. ততোতি যথাৱুত্তৱোদানচিত্ততো পুৰিমতৰচিত্তসমঙ্গিনো, অনুলোমঞাণসম্পযুত্তচিত্তসমঙ্গিনো, অৱসিট্ঠৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাচিত্তাদিসমঙ্গিনোপি. তেনাহ ‘‘যাৱ সব্বন্তিমতণ্হাসম্পযুত্তচিত্তসমঙ্গী, তাৱ দস্সিতা’’তি.

পটিসন্ধিচুতিচিত্তানং ভঙ্গুপ্পাদক্খণা পৱত্তে চিত্তস্স ভঙ্গুপ্পাদক্খণেহি দুক্খসচ্চাদীনং নুপ্পাদাদীসু সমানগতিকাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পৱত্তে চিত্তস্সা’’তিআদি. তত্থ চুতিচিত্তস্সপি উপ্পাদক্খণস্স গহণং দট্ঠব্বন্তি যোজনা. দ্ৱীসুপি কোট্ঠাসেসূতি সমুদযসচ্চস্স ভাৱিনো নিৰোধস্স অপ্পটিক্খেপপটিক্খেপৱসেন পৱত্তেসু পুৰিমপচ্ছিমকোট্ঠাসেসু. ন ৱিসেসিতন্তি যথাৱুত্তে অপ্পটিক্খেপে চ সতিপি ৱিসেসেত্ৱা ন ৱুত্তন্তি অত্থো. একস্সপি পুগ্গলস্স তাদিসস্স মগ্গস্স চ ফলস্স চ ভঙ্গক্খণসমঙ্গিনো পুৰিমকোট্ঠাসস্সেৱ অভজনতো কোট্ঠাসদ্ৱযসম্ভৱাভাৱতোতি অত্থো. ইদানি তমেৱত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘যস্স দুক্খসচ্চ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. কেসঞ্চি পুগ্গলানং. নিদ্ধাৰণে চেতং সামিৱচনং. ‘‘মগ্গস্স চ ফলস্স চা’’তি ৱুত্তমগ্গফলানি দস্সেন্তো ‘‘তিণ্ণং ফলানং দ্ৱিন্নঞ্চ মগ্গান’’ন্তি আহ. তানি পন হেট্ঠিমানি তীণি ফলানি মজ্ঝে চ দ্ৱে মগ্গা ৱেদিতব্বা. নিৰন্তৰং অনুপ্পাদেত্ৱাতি পটিপক্খধম্মেহি অৱোকিণ্ণং কত্ৱা সহ ৱিপস্সনায মগ্গং উপ্পাদেন্তেন যা সাতচ্চকিৰিযা কাতব্বা, তং অকত্ৱাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অন্তৰন্তৰা…পে… উপ্পাদেত্ৱা’’তি. ‘‘অৰূপে মগ্গস্স চ ফলস্স চ ভঙ্গক্খণে’’তি অৱিসেসতো ৱুত্তে কথমযং ৱিসেসো লব্ভতীতি আহ ‘‘সামঞ্ঞৱচনেনপী’’তিআদি. তেন অপৱাদৱিসযপৰিযাযেন উপসগ্গা অভিনিৱিসন্তীতি লোকসিদ্ধোযং ঞাযোতি দস্সেতি.

পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা

১৬৫-১৭০. এত্থেৱাতি ইমস্মিং সচ্চযমকে এৱ. অপৰিঞ্ঞেয্যতাদস্সনত্থন্তি এত্থ অ-কাৰো ন পৰিঞ্ঞেয্যাভাৱৱচনো, নাপি পৰিঞ্ঞেয্যপটিপক্খৱচনো, অথ খো তদঞ্ঞৱচনোতি যথাৰহং সচ্চেসু লব্ভমানানং পহাতব্বতাদীনম্পি দস্সনে আপন্নেযেৱ সমযৱাৰো দস্সনপৰো, যেসঞ্চ ন দস্সনপৰো, তেসু কেসুচি সচ্চেসু লব্ভমানানম্পি কেসঞ্চি ৱিসেসানং অযং ৱাৰো ন দস্সনপৰোতি দস্সেন্তো ‘‘সচ্ছিকৰণ…পে… দস্সনত্থঞ্চা’’তি আহ. সমুদযে পহানপৰিঞ্ঞাৱ ৱুত্তা, ন তীৰণপৰিঞ্ঞাতি যুত্তং তাৱেতং সমুদযস্সপি তীৰেতব্বসভাৱত্তা, ‘‘দুক্খে তীৰণপৰিঞ্ঞাৱ ৱুত্তা, ন পহানপৰিঞ্ঞা’’তি ইদং পন কস্মা ৱুত্তং, ননু দুক্খং অপ্পহাতব্বমেৱাতি? সমুদযসচ্চৱিভঙ্গে ৱুত্তানং কেসঞ্চি সমুদযকোট্ঠাসানং দুক্খসচ্চে সঙ্গহণতো দুক্খসমুদযে ৱা অসঙ্কৰতোৱ গহেত্ৱা ভূতকথনমেতং দট্ঠব্বং. উভযত্থাতি দুক্খে সমুদযে চ ৱুত্তা. কস্মা? তেসং সাধাৰণাতি. এৱং সাধাৰণাসাধাৰণভেদভিন্নং যথাৱুত্তং পৰিঞ্ঞাকিচ্চং পুব্বভাগে নানক্খণে লব্ভমানম্পি মগ্গকালে একক্খণে এৱ লব্ভতি একঞাণকিচ্চত্তাতি দস্সেতুং ‘‘মগ্গঞাণঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং.

পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সচ্চযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সঙ্খাৰযমকং

১. পণ্ণত্তিৱাৰৱণ্ণনা

১. সতিপি কুসলমূলাদীনম্পি ৱিভত্তভাৱে খন্ধাদিৱিভাগো ততো সাতিসযোতি দস্সেন্তো ‘‘খন্ধাদযো ৱিয পুব্বে অৱিভত্তা’’তি আহ. পকাৰত্থো ৱা এত্থ আদি-সদ্দো ‘‘ভূৱাদযো’’তিআদীসু ৱিযাতি কুসলমূলাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অৱিঞ্ঞাতত্তা নিসামেন্তেহি. হেতুঅত্থো ৱা এত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠো অৱিঞ্ঞাপিতত্তাতি অত্থো. যদিপি কাযসঙ্খাৰানং ৱিকপ্পদ্ৱযেপি হেতুফলভাৱোযেৱ ইচ্ছিতো, সামিৱচনৰূপাৱিভূতো পন অত্থেৱ অত্থভেদোতি দস্সেন্তো ‘‘কাযস্স…পে… কত্তুঅত্থে’’তি আহ. সো পনাতি কত্তুঅত্থো.

২-৭. সুদ্ধিকএকেকপদৱসেনাতি ‘‘কাযো সঙ্খাৰো’’তিআদীসু দ্ৱীসু দ্ৱীসু পদেসু অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্মিস্সএকেকপদৱসেন. অত্থাভাৱতোতি যথাধিপ্পেতত্থাভাৱতো. অঞ্ঞথা কৰজকাযাদিকো অত্থো অত্থেৱ. তেনেৱাহ ‘‘পদসোধন…পে… অৱচনীযত্তা’’তি. ইদানি তমেৱ অত্থাভাৱং ব্যতিৰেকৱসেন দস্সেন্তো ‘‘যথা’’তিআদিমাহ. কস্মা পন উভযত্থ সমানে সমাসপদভাৱে তত্থ অত্থো লব্ভতি, ইধ ন লব্ভতীতি? ভিন্নলক্খণত্তা. তত্থ হি ৰূপক্খন্ধাদিপদানি সমানাধিকৰণানীতি পদদ্ৱযাধিট্ঠানো একো অত্থো লব্ভতি, ইধ পন কাযসঙ্খাৰাদিপদানি ভিন্নাধিকৰণানীতি তথাৰূপো অত্থো ন লব্ভতীতি. তেনাহ ‘‘যথাধিপ্পেতত্থাভাৱতো’’তি.

ৱিসুং অদীপেত্ৱাতি ‘‘কাযসঙ্খাৰো’’তিআদিনা সহ ৱুচ্চমানোপি কাযসঙ্খাৰসদ্দো ৱিসুং ৱিসুং অত্তনো অত্থং অজোতেত্ৱা একং অত্থং যদি দীপেতীতি পৰিকপ্পৱসেন ৱদতি. তেন কাযসঙ্খাৰসদ্দানং সমানাধিকৰণতং উল্লিঙ্গেতি. ‘‘কাযসঙ্খাৰসদ্দো কাযসঙ্খাৰত্থে ৱত্তমানো’’তি কস্মা ৱুত্তং, ‘‘সঙ্খাৰসদ্দো সঙ্খাৰত্থেৱ ৱত্তমানো’’তি পন ৱত্তব্বং সিযা. এৱঞ্হি সতি খন্ধত্থে ৱত্তমানো খন্ধসদ্দো ৱিয ৰূপসদ্দেন কাযসদ্দেন ৱিসেসিতব্বোতি ইদং ৱচনং যুজ্জেয্য, কাযসঙ্খাৰসদ্দানং পন সমানাধিকৰণত্তে ন কেৱলং সঙ্খাৰসদ্দোযেৱ সঙ্খাৰত্থে ৱত্ততি, অথ খো কাযসদ্দোপীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘কাযসঙ্খাৰসদ্দো কাযসঙ্খাৰত্থে ৱত্তমানো’’তি ৱুত্তং সিযা, কাযসদ্দেন সমানাধিকৰণেনাতি অধিপ্পাযো. ব্যধিকৰণেন পন সঙ্খাৰস্স ৱিসেসিতব্বতা অত্থেৱাতি.

ইমস্স ৱাৰস্সাতি সুদ্ধসঙ্খাৰৱাৰস্স. পদসোধনেন দস্সিতানন্তি এত্তকেৱ ৱুচ্চমানে তত্থ দস্সিতভাৱসামঞ্ঞেন সুদ্ধকাযাদীনম্পি গহণং আপজ্জেয্যাতি তংনিৱাৰণত্থং ‘‘যথাধিপ্পেতানমেৱা’’তি আহ. কাযাদিপদেহি অগ্গহিতত্তাতি সুদ্ধকাযাদিপদেহি অগ্গহিতত্তা. ইধ পনাতি অট্ঠকথাযং. সুদ্ধসঙ্খাৰৱাৰং সন্ধায ৱুত্তম্পি সুদ্ধসঙ্খাৰৱাৰমেৱেত্থ অননুজানন্তো সকলসঙ্খাৰযমকৱিসযন্তি আহ ‘‘ইধ পন সঙ্খাৰযমকে’’তি. অধিপ্পেতত্থপৰিচ্চাগোতি অস্সাসপস্সাসাদিকস্স অধিপ্পেতত্থস্স অগ্গহণং চেতনাকাযঅভিসঙ্খৰণসঙ্খাৰাদি অনধিপ্পেতত্থপৰিগ্গহো. যদি ‘‘কাযো সঙ্খাৰো’’তিআদিনা সুদ্ধসঙ্খাৰতংমূলচক্কৱাৰা অত্থাভাৱতো ইধ ন গহেতব্বা, অথ কস্মা পৱত্তিৱাৰমেৱ অনাৰভিত্ৱা অঞ্ঞথা দেসনা আৰদ্ধাতি আহ ‘‘পদসোধনৱাৰতংমূলচক্কৱাৰেহী’’তিআদি. সংসযো হোতি সঙ্খাৰসদ্দৱচনীযতাসামঞ্ঞতো কাযসঙ্খাৰাদিপদানং ব্যধিকৰণভাৱতো চ. তেনেৱাহ ‘‘অসমানাধিকৰণেহি…পে… দস্সিতাযা’’তি.

পণ্ণত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা

১৯. সঙ্খাৰানং পুগ্গলানঞ্চ ওকাসত্তাতি সম্পযুত্তানং নিস্সযপচ্চযতায, সঙ্খাৰানং সমাপজ্জিতব্বতায পুগ্গলানং ঝানস্স ওকাসতা ৱেদিতব্বা, ভূমি পন যদগ্গেন পুগ্গলানং ওকাসো, তদগ্গেন সঙ্খাৰানম্পি ওকাসো. ‘‘দুতিযে ঝানে ততিযে ঝানে’’তিআদিনা ঝানং, ‘‘কামাৱচৰে ৰূপাৱচৰে’’তিআদিনা ভূমি চ ৱিসুং ওকাসভাৱেন গহিতা. ইতীতি হেতুঅত্থো, যস্মা ঝানম্পি ওকাসভাৱেন গহিতং, তস্মাতি অত্থো. পুগ্গলৱাৰে চ ওকাসৱসেন পুগ্গলগ্গহণেতি পুগ্গলৱাৰে চ যদা পুগ্গলোকাসসঙ্খাৰাদীনং ওকাসভাৱেন গয্হতি, তদা তেসং দ্ৱিন্নং ওকাসানং ৱসেন গয্হনং হোতীতি যত্থ সো পুগ্গলো, যঞ্চ তস্মিং পুগ্গলে ঝানং উপলব্ভতি, তেসং দ্ৱিন্নং ভূমিঝানসঙ্খাতানং ওকাসানং ৱসেন যথাৰহং কাযসঙ্খাৰাদীনং গহণং কথনং হোতীতি. তস্মাতি যস্মা এতদেৱ, তস্মা. দুতিযততিযজ্ঝানোকাসৱসেনাতি দুতিযততিযজ্ঝানসঙ্খাতওকাসৱসেন গহিতা. কথং? ‘‘ৱিনা ৱিতক্কৱিচাৰেহি অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে’’তি এৱং গহিতা পুগ্গলা ৱিসেসেত্ৱা দস্সিতা. কেন? তেনেৱ ৱিতক্কৱিচাৰৰহিতঅস্সাসপস্সাসুপ্পাদক্খণেনাতি যোজেতব্বং.

পঠমকোট্ঠাসে ঝানোকাসৱসেন পুগ্গলদস্সনং কতন্তি ৱুত্তং ‘‘পুন…পে… দস্সেতী’’তি. ভূমিওকাসৱসেন পুগ্গলং দস্সেতীতি সম্বন্ধো. দ্ৱিপ্পকাৰানন্তি ঝানভূমিওকাসভেদেন দুৱিধানং. তেসন্তি পুগ্গলানং. ‘‘পঠমং ঝানং সমাপন্নানং কামাৱচৰান’’ন্তি চ ইদং নিৱত্তেতব্বগহেতব্বসাধাৰণৱচনং, তস্স চ অৱচ্ছেদকং ‘‘অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে’’তি ইদন্তি ৱুত্তং ‘‘ৱিসেস…পে… খণে’’তি. তেন ৱিসেসনেন. কামাৱচৰানম্পীতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ন কেৱলং ৰূপাৰূপাৱচৰেসু পঠমজ্ঝানং সমাপন্নানং, অথ খো কামাৱচৰানম্পীতি ৱুত্তমেৱত্থং সম্পিণ্ডেতি. কীদিসানং কামাৱচৰানন্তি আহ ‘‘গব্ভগতাদীন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন উদকনিমুগ্গৱিসঞ্ঞিভূতা সঙ্গহিতা, ন মতচতুত্থজ্ঝানসমাপন্ননিৰোধসমাপন্না. তে হি অকামাৱচৰতায ৱিয ৰূপাৰূপভৱসমঙ্গিনো ৱিতক্কৱিচাৰুপ্পত্তিযাৱ নিৱত্তিতা. একন্তিকত্তাতি অস্সাসপস্সাসাভাৱস্স একন্তিকত্তা. নিদস্সিতাতি ৰূপাৰূপাৱচৰা নিদস্সনভাৱেন ৱুত্তা, ন তব্বিৰহিতানং অঞ্ঞেসং অভাৱতোতি অধিপ্পাযো. পঠমজ্ঝানোকাসা অস্সাসপস্সাসৱিৰহৱিসিট্ঠাতি যোজনা. পঠমঞ্চেত্থ পঠমজ্ঝানসমঙ্গীনং ৰূপাৰূপাৱচৰানং গহণং, দুতিযং যথাৱুত্তগব্ভগতাদীনং. ইমিনা নযেনাতি য্ৱাযং ‘‘সঙ্খাৰানং পুগ্গলানঞ্চা’’তিআদিনা ঝানোকাসভূমিওকাসৱসেন পুগ্গলৱিভাগনযো ৱুত্তো, ইমিনা নযেন উপাযেন. সব্বত্থ সব্বপুচ্ছাসু.

২১. এতস্মিং পন অত্থে সতীতি য্ৱাযং উপ্পত্তিভূমিযা ঝানং ৱিসেসেত্ৱা অত্থো ৱুত্তো, এতস্মিং অত্থে গয্হমানে অঞ্ঞত্থপি উপ্পত্তিভূমিযা ঝানং ৱিসেসিতব্বং ভৱেয্য, তথা চ অনিট্ঠং আপজ্জতীতি দস্সেন্তো ‘‘চতুত্থজ্ঝানে’’তিআদিমাহ. কিং পন তং অনিট্ঠন্তি আহ ‘‘ভূমীনং ওকাসভাৱস্সেৱ অগ্গহিততাপত্তিতো’’তি. যত্থ যত্থ হি ঝানং গয্হতি, তত্থ তত্থ তং উপ্পত্তিভূমিযা ৱিসেসিতব্বং হোতি. তথা সতি ঝানোকাসোৱ গহিতো সিযা, ন ভূমিওকাসো গুণভূতত্তা. কিঞ্চ ‘‘চতুত্থজ্ঝানে ৰূপাৱচৰে অৰূপাৱচৰে’’তি এত্থ ৰূপাৰূপভূমিযা চতুত্থজ্ঝানে ৱিসেসিযমানে তদেকদেসোৱ ওকাসৱসেন গহিতো সিযা, ন সব্বং চতুত্থজ্ঝানং. তেনাহ ‘‘সব্বচতুত্থজ্ঝানস্স ওকাসৱসেন অগ্গহিততাপত্তিতো চা’’তি. ঝানভূমোকাসানন্তি ঝানোকাসভূমিওকাসানং.

ননু চ ঝানভূমিওকাসে অসঙ্কৰতো যোজিযমানে ন সব্বস্মিং পঠমজ্ঝানোকাসে কাযসঙ্খাৰো ৱচীসঙ্খাৰো চ অত্থি, তথা সব্বস্মিং কামাৱচৰোকাসেতি চোদনুপ্পত্তিং সন্ধায তস্স পৰিহাৰং ৱত্তুং ‘‘যদিপী’’তিআদিমাহ. তত্থাতি পঠমজ্ঝানোকাসে কামাৱচৰোকাসে চ. তংদ্ৱযুপ্পত্তীতি তস্স কাযৱচীসঙ্খাৰদ্ৱযস্স উপ্পত্তি. ওকাসদ্ৱযস্স অসঙ্কৰতো গহণে অযঞ্চ গুণো লদ্ধো হোতীতি আহ ‘‘ৱিসুং…পে… ন ৱত্তব্বং হোতী’’তি. তত্থ অঙ্গমত্তৱসেনাতি ৱিতক্কাদিঝানঙ্গমত্তৱসেন. তত্থ ৱত্তব্বং অট্ঠকথাযং ৱুত্তমেৱ. ৱিতক্কৰহিতোপি ৱিচাৰো ৱচীসঙ্খাৰোযেৱাতি আহ ‘‘অৱিতক্ক…পে… গচ্ছতী’’তি. মুদ্ধভূতং দুতিযজ্ঝানন্তি চতুক্কনযে দুতিযজ্ঝানমাহ. তঞ্হি সকলক্খোভকৰধম্মৱিগমেন ৱিতক্কেকঙ্গপ্পহাযিকতো সাতিসযত্তা ‘‘মুদ্ধভূত’’ন্তি ৱত্তব্বতং লভতি. অসঞ্ঞসত্তা ৱিযাতি ইদং ৱিসদিসুদাহৰণং দট্ঠব্বং.

৩৭. আৱজ্জনতো পুব্বে পৱত্তং সব্বং চিত্তং পটিসন্ধিচিত্তেন সমানগতিকত্তা একং কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পঠমতো’’তি. তেনাহ ‘‘অৱিতক্কঅৱিচাৰতো’’তিআদি. চিত্তসঙ্খাৰস্স আদিদস্সনত্থন্তি সুদ্ধাৱাসে চিত্তসঙ্খাৰস্স আদিদস্সনত্থং. তথা ‘‘ৱচীসঙ্খাৰস্স আদিদস্সনত্থ’’ন্তি এত্থাপি.

পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সঙ্খাৰযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অনুসযযমকং

পৰিচ্ছেদপৰিচ্ছিন্নুদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

১. ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা ৰূপসমুদযো, তণ্হাসমুদযা ৰূপসমুদযো, কম্মসমুদযা ৰূপসমুদযো. লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তি চ এৱমাদিনা কুসলমূলকুসলাদীনং পচ্চযভাৱো ৱুত্তোতি আহ ‘‘পচ্চযদীপকেন মূলযমকেনা’’তি. ‘‘সো ‘অনিচ্চং ৰূপং, অনিচ্চং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. চক্খু অনিচ্চং, ৰূপা অনিচ্চা’’তি চ আদিনা বহুলখন্ধাদিমুখেন অনিচ্চানুপস্সনাদযো ৱিহিতাতি ৱুত্তং ‘‘খন্ধাদীসু তীৰণবাহুল্লতো’’তি. কিলেসানং সমুচ্ছিন্দনতো পৰং পহানকিচ্চং নত্থীতি আহ ‘‘অনুসযপহানন্তা পহানপৰিঞ্ঞা’’তি. যদিপি অনুসযেহি সম্পযোগতো আৰম্মণতো ৱা পহানপৰিঞ্ঞা নপ্পৱত্ততি, অনুসযাভাৱে পন তদাৰম্ভো এৱ নত্থীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অনুসযেহি পহানপৰিঞ্ঞং ৱিভাৱেতু’’ন্তি. অনুসযভাৱেন লব্ভমানানন্তি অনুসযভাৱেন ৱিজ্জমানানং, অনুসযসভাৱানন্তি অত্থো. তীহাকাৰেহীতি পৰিচ্ছেদাদীহি তীহি পকাৰেহি. অনুসযেসু গণনসৰূপপ্পৱত্তিট্ঠানতো অবোধিতেসু পুগ্গলোকাসাদিৱসেন পৱত্তিযমানা তব্বিসযা দেসনা ন সুৱিঞ্ঞেয্যা হোতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তেসু তথা…পে… দুৰৱবোধত্তা’’তি.

এত্থ পুৰিমেসূতি পদুদ্ধাৰো অনন্তৰস্স ৱিধি পটিসেধো ৱাতি কত্ৱা সানুসযৱাৰাদিঅপেক্খো, ন অনুসযৱাৰাদিঅপেক্খো অনুসযৱাৰে পাড়িৱৱত্থানস্স পগেৱ কতত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘এতেসু সানুসযৱাৰাদীসু পুৰিমেসূতি অত্থো’’তি আহ. সানুসযৱাৰাদীসু হি তীসু পুৰিমেসু ওকাসৱাৰে যতো ততোতি দেসনা পৱত্তা, ন অনুসযৱাৰাদীসু. অত্থৱিসেসাভাৱতোতি ‘‘কামধাতুযা চুতস্সা’’তিআদিনা (যম. ২.অনুসযযমক.৩০২) পাড়িআগতপদস্স, ‘‘কামধাতুং ৱা পন উপপজ্জন্তস্সা’’তিআদিনা যমকভাৱেন অট্ঠকথাআদিগতপদস্স চ অত্থৱিসেসাভাৱতো. কথমযং যমকদেসনা সিযা দুতিযস্স পদস্স অভাৱতোতি অত্থো. যদি নাযং যমকদেসনা, অথ কস্মা ইধাগতাতি আহ ‘‘পুৰিমৱাৰে হী’’তিআদি. তত্থ অনুসযট্ঠানপৰিচ্ছেদদস্সনন্তি অনুসযট্ঠানতায পৰিচ্ছেদদস্সনং. এৱম্পি কথমিদং অনুসযযমকং যমকদেসনাসব্ভাৱতোতি আহ ‘‘যমকদেসনা…পে… নামং দট্ঠব্ব’’ন্তি. অত্থৱসেনাতি পটিলোমত্থৱসেন. পঠমপদেন হি ৱুত্তস্স ৱিপৰিৱত্তনৱসেনপি যমকদেসনা হোতি ‘‘ৰূপং ৰূপক্খন্ধো, ৰূপক্খন্ধো ৰূপ’’ন্তিআদীসু (যম. ১.খন্ধযমক.২), তত্থ পন অত্থৱিসেসো অত্থি, ইধ নত্থি, তস্মা ন তথা দেসনা কতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্থৱিসেসাভাৱতো পন ন ৱুত্তা’’তি. লব্ভমানতাৱসেনাতি পুচ্ছায লব্ভমানতাৱসেন.

উপ্পত্তিঅৰহতং দস্সেতীতি ইমিনা নিপ্পৰিযাযেন অনুসযা অনাগতাতি দস্সিতং হোতি যতো তে মগ্গৱজ্ঝা, ন চ অতীতপচ্চুপ্পন্না উপ্পত্তিৰহাতি ৱুচ্চন্তি উপ্পন্নত্তা. যংসভাৱা পন ধম্মা অনাগতা অনুসযাতি ৱুচ্চন্তি, তংসভাৱা এৱ তে অতীতপচ্চুপ্পন্না ৱুত্তা. ন হি ধম্মানং অদ্ধাভেদেন সভাৱভেদো অত্থি, তস্মা অনুসযানং অতীতপচ্চুপ্পন্নভাৱা পৰিযাযতো লব্ভন্তীতি অট্ঠকথাযং (যম. অট্ঠ. অনুসযযমক ১) ‘‘অতীতোপি হোতী’’তিআদি ৱুত্তং. এৱংপকাৰাতি অনুসযপ্পকাৰা, কাৰণলাভে সতি উপ্পজ্জনাৰহাইচ্চেৱ অত্থো. সো এৱংপকাৰো উপ্পজ্জনৱাৰে উপ্পজ্জতি-সদ্দেন গহিতো উপ্পজ্জনাৰহতায অৱিচ্ছিন্নভাৱদীপনত্থন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ন খন্ধযমকাদীসু ৱিয উপ্পজ্জমানতা’’তি, পচ্চুপ্পন্নতাতি অত্থো. তেনেৱাতিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং পাকটতৰং কৰোতি. তত্থ নিন্নানাকৰণোতি নিব্বিসেসো. উপ্পজ্জনানুসযানং নিন্নানাকৰণত্তা এৱ হি ‘‘এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, এত্থ নিৱিসমানা নিৱিসতী’’তি ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ২০৩) আগতং. অনুসযনঞ্হি এত্থ নিৱিসনন্তি অধিপ্পেতং.

ইদানি যেন পৰিযাযেন অতীতপচ্চুপ্পন্নেসু অনুসযৱোহাৰো, তং দস্সেতুকামো অনাগতম্পি তেহি সদ্ধিং একজ্ঝং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘অনুৰূপং কাৰণং পন…পে… ৱুচ্চন্তী’’তি আহ. এতেন ভূতপুব্বগতিযা অতীতপচ্চুপ্পন্নেসু উপ্পত্তিৰহতা ৱেদিতব্বাতি দস্সেতি. উপ্পত্তিঅৰহতা নাম কিলেসানং মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নতায ৱেদিতব্বা. সা চ অতীতপচ্চুপ্পন্নেসুপি অত্থেৱাতি পকাৰন্তৰেনপি তেসং পৰিযাযতোৱ অনুসযভাৱং পকাসেতি. তেনেৱাহ ‘‘মগ্গস্স পনা’’তিআদি. তাদিসানন্তি যে মগ্গভাৱনায অসতি উপ্পত্তিৰহা, তাদিসানং. ধম্মো এৱ চ উপ্পজ্জতি, ন ধম্মাকাৰোতি অধিপ্পাযো. ন হি ধম্মাকাৰা অনিচ্চতাদযো উপ্পজ্জন্তীতি ৱুচ্চন্তি. যদি পন তে উপ্পাদাদিসমঙ্গিনো সিযুং, ধম্মা এৱ সিযুং. তেন ৱুত্তং ‘‘অপ্পহীনাকাৰো চ উপ্পজ্জতীতি ৱত্তুং ন যুজ্জতী’’তি.

ৱুত্তম্পি থামগমনং অগ্গহেত্ৱা অপ্পহীনট্ঠমত্তমেৱ গহেত্ৱা চোদকো চোদেতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সত্তানুসয…পে… আপজ্জতীতি চে’’তি. ন হি থামগমনে গহিতে চোদনায ওকাসো অত্থি. তেনাহ ‘‘নাপজ্জতী’’তিআদি. ৱুত্তং অট্ঠকথাযং, ন কেৱলমট্ঠকথাযমেৱ পাঠগতোৱাযমত্থো, তস্মা এৱমেৱ গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘থামগতো…পে… যুত্ত’’ন্তি ৱত্ৱা কিং পন তং থামগমনন্তি পৰাসঙ্কং নিৱত্তেন্তো ‘‘থামগতন্তি চ…পে… ৱুত্তা’’তি আহ. তত্থ অঞ্ঞেহি অসাধাৰণোতি কিলেসৱত্থুআদীনং কিলেসতাদিসভাৱো ৱিয কামৰাগাদিতো অঞ্ঞত্থ অলব্ভমানো তেসংযেৱ আৱেণিকো সভাৱো, যতো তে ভৱবীজং ভৱমূলন্তি চ ৱুচ্চন্তি. যস্মা চ থামগমনং তেসং অনঞ্ঞসাধাৰণো সভাৱো, তস্মা অনুসযনন্তি ৱুত্তং হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘থামগতোতি অনুসযসমঙ্গীতি অত্থো’’তি আহ.

‘‘যস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা (যম. ২.অনুসযযমক.৩) অনুসযৱাৰে ৱুত্তো এৱ অত্থো ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিনা (যম. ২.অনুসযযমক.৩০০) ৱুত্তোতি অনুসযনাকাৰো এৱ উপ্পজ্জনৱাৰে উপ্পজ্জতি-সদ্দেন গহিতোতি ‘‘উপ্পজ্জনৱাৰো অনুসযৱাৰেন নিন্নানাকৰণো ৱিভত্তো’’তি যং ৱুত্তং, তত্থ ৱিচাৰং আৰভতি ‘‘অনুসযউপ্পজ্জনৱাৰানং সমানগতিকত্তা’’তিআদিনা. ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনং সিযাতি উপ্পজ্জনৱাৰে ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনং অপ্পহীনাকাৰদীপকং সিযা. তথা চ সতি যথা ‘‘ইমস্স উপ্পাদা’’তি এত্থ ইমস্স অনিৰোধাতি অযমত্থোপি ঞাযতি, এৱং ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তে অত্থতো ‘‘ন উপ্পজ্জতী’’তি অযমত্থো ৱুত্তো হোতি অপ্পহীনাকাৰস্স উপ্পত্তিৰহভাৱস্স অনুপ্পজ্জমানসভাৱত্তাতি চোদনং দস্সেন্তো ‘‘উপ্পজ্জতীতি ৱচনস্স অৱুত্ততা ন সক্কা ৱত্তুন্তি চে’’তি আহ. ৱচনত্থৱিসেসেন তংদ্ৱযস্স ৱুত্তত্তাতি এতেন ধম্মনানত্তাভাৱেপি পদত্থনানত্থেন ৱাৰন্তৰদেসনা হোতি যথা সহজাতসংসট্ঠৱাৰেসূতি দস্সেতি. অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱাতিআদি তমেৱ ৱচনত্থৱিসেসং ৱিভাৱেতুং আৰদ্ধং. উপ্পত্তিযোগ্গন্তি উপ্পত্তিযা যোগ্গং, উপ্পজ্জনসভাগতন্তি অত্থো. যতো অনুসযা উপ্পত্তিৰহাতি ৱুচ্চন্তি, একন্তেন চেতদেৱ সম্পটিচ্ছিতব্বং ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতীতি? আমন্তা’’তিআদিৱচনতো (যম. ২.অনুসযযমক.৩০০). ‘‘অনুসেন্তীতি অনুসযা’’তি এত্তকে ৱুত্তে সদা ৱিজ্জমানা নু খো তে অপৰিনিপ্ফন্নানুসযনট্ঠেন ‘‘অনুসযা’’তি ৱুচ্চন্তীতি অযমত্থো আপজ্জতীতি তংনিসেধনত্থং ‘‘অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তী’’তি ৱুত্তং. উপ্পত্তিঅৰহভাৱেন থামগততা অনুসযট্ঠোতি যং তেসং উপ্পত্তিযোগৱচনং ৱুত্তং, তং সম্মদেৱ ৱুত্তন্তি ইমমত্থমাহ ‘‘অনুসযসদ্দস্সা’’তিআদিনা. তেন ৱাৰদ্ৱযদেসনুপ্পাদিকা অনুসযসদ্দত্থনিদ্ধাৰণাতি দস্সেতি. তম্পি সুৱুত্তমেৱ ইমিনা তন্তিপ্পমাণেনাতি ইদম্পি ‘‘অভিধম্মে তাৱা’’তিআদিনা আগতং তিৱিধমেৱ তন্তিং সন্ধাযাহাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তন্তিত্তযেনপি হি চিত্তসম্পযুত্ততা দীপিতা হোতী’’তি.

পৰিচ্ছেদপৰিচ্ছিন্নুদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰৱণ্ণনা

২. এৱং সতীতি ৱেদনানং ৱিসেসিতব্বভাৱে কামধাতুযা চ ৱিসেসনভাৱে সতি. কামাধাতুযা অনুসযনট্ঠানতা ন ৱুত্তা হোতি অপ্পধানভাৱতো, পধানাপ্পধানেসু পধানে কিচ্চদস্সনতো, ৱিসেসনভাৱেন চৰিতব্বতায চাতি অধিপ্পাযো. হোতু কো দোসোতি কদাচি ৱদেয্যাতি আসঙ্কমানো আহ ‘‘দ্ৱীসু পনা’’তিআদি. দ্ৱীসূতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং, তথা ‘‘তীসু ধাতূসূ’’তি এত্থাপি. তস্মাতি যস্মা ধাতুআদিভেদেন তিৱিধং অনুসযট্ঠানং, তত্থ চ ৰূপাৰূপধাতূনং ভৱৰাগস্স অনুসযট্ঠানতা ৱুত্তাতি কামধাতুযা কামৰাগস্স অনুসযট্ঠানতা একন্তেন ৱত্তব্বা, তস্মা. তীসু ধাতূসু তীসু ৱেদনাসূতি চ নিদ্ধাৰণে ভুম্মং, কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসূতি চ আধাৰে.

দ্ৱীস্ৱেৱাতি দ্ৱীসু সুখোপেক্খাসু এৱ. সব্বাসু দ্ৱীসূতি যাসু কাসুচি দ্ৱীসু. তেনাতি ‘‘কামৰাগো দ্ৱীসু ৱেদনাসু অনুসেতী’’তি ৱচনসামত্থিযলদ্ধেন ৱিসেসনিচ্ছযেনেৱ. ভৱৰাগানুসযট্ঠানং ৰূপাৰূপধাতুযো তদনুৰূপা চ ৱেদনা. ন হি দ্ৱীসু ৱেদনাসু কামৰাগানুসযোৱ অনুসেতীতি অৱধাৰণং ইচ্ছিতং, দ্ৱীসু এৱ পন ৱেদনাসূতি ইচ্ছিতং. তেনেৱাহ ‘‘দ্ৱীস্ৱেৱ অনুসেতি, ন তীসূ’’তি. অট্ঠানঞ্চ অনুসযানং, কিং তং অপৰিযাপন্নং সক্কাযে? সব্বো লোকুত্তৰো ধম্মো. চ-সদ্দেন পটিঘানুসযট্ঠানং সঙ্গণ্হাতি. তেন ৱুত্তং ‘‘যথা চা’’তিআদি. অঞ্ঞাতি কামৰাগানুসযট্ঠানভূতা দ্ৱে ৱেদনা.

অঞ্ঞেসু দ্ৱীহি ৱেদনাহি ৱিপ্পযুত্তেসু. পিযৰূপসাতৰূপেসূতি পিযাযিতব্বমধুৰসভাৱেসু. ৱিসেসনঞ্চেতং ৰূপাদীনং সব্বদ্ৱাৰসব্বপুৰিসেসু ইট্ঠভাৱস্স অনিযততায কতং. সাতসন্তসুখগিদ্ধিযাতি সাতসুখে সন্তসুখে চ গিজ্ঝনাকাৰেন অভিকঙ্খনাকাৰেন. তত্থ সাতসুখং কাযিকং, সন্তসুখং চেতসিকং. সাতসুখং ৱা কাযিকসুখং, সন্তসুখং উপেক্খাসুখং. তথা চাহু ‘‘উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৱ ভাসিতা’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৬৪৪; মহানি. অট্ঠ. ২৭). পৰিত্তং ৱা ওড়াৰিকং সুখং সাতসুখং, অনোড়াৰিকং সন্তসুখং. পৰিত্তগ্গহণঞ্চেত্থ কামৰাগানুসযস্স অধিপ্পেতত্তা. অঞ্ঞত্থাতি ৱেদনাহি অঞ্ঞত্থ. সোতি কামৰাগানুসযো. ৱেদনাসু অনুগতো হুত্ৱা সেতীতি ৱেদনাপেক্খো এৱ হুত্ৱা পৱত্ততি যথা পুত্তাপেক্খায ধাতিযা অনুগ্গণ্হনপ্পৱত্তি, সযনসঙ্খাতা পৱত্তি চ কামৰাগস্স নিকামনমেৱ. তেনাহ ‘‘সুখমিচ্চেৱ অভিলপতী’’তি. যথা তস্স, এৱং পটিঘানুসযাদীনম্পি ৱুত্তনিযামেন যথাসকং কিচ্চকৰণমেৱ দুক্খৱেদনাদীসু অনুসযনং দট্ঠব্বং. তেন ৱুত্তং ‘‘এৱং পটিঘানুসযো চা’’তিআদি. তীসু ৱেদনাসু অনুসযনৱচনেনাতি তীসু ৱেদনাসু যথাৰহং অনুসযনৱচনেন. ইট্ঠাদিভাৱেন গহিতেসূতি ইট্ঠাদীসু আৰম্মণপকতিযা ৱসেন ইট্ঠাদিভাৱেন গহিতেসু ৱিপৰীতসঞ্ঞায ৱসেন অনিট্ঠাদীসু ইট্ঠাদিভাৱেন গহিতেসূতি যোজনা. ন হি ইট্ঠাদিভাৱেন গহণং ৱিপৰীতসঞ্ঞা.

তত্থাতি ইট্ঠাৰম্মণাদীসু. এত্থাতি অনুসযনে. কামস্সাদাদিৱত্থুভূতানং কামভৱাদীনন্তি কামস্সাদভৱস্সাদৱত্থুভূতানং কামৰূপাৰূপভৱানং গহণং ৱেদিতব্বন্তি যোজনা. তত্থাতি ৱেদনাত্তযধাতুত্তযেসু. নিদ্ধাৰণে চেতং ভুম্মং. দুক্খপটিঘাতো দুক্খে অনভিৰতি. যত্থ তত্থাতি দুক্খৱেদনায তংসম্পযুত্তেসু অনিট্ঠৰূপাদীসু ৱাতি যত্থ তত্থ. মহগ্গতা উপাদিন্নক্খন্ধা ৰূপাৰূপভৱা, অনুপাদিন্নক্খন্ধা ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মা. তত্থাতি যথাৱুত্তেসু মহগ্গতধম্মেসু ভৱৰাগোইচ্চেৱ ৱেদিতব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা এত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতী’’তি. দিট্ঠানুসযাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ৱিচিকিচ্ছানুসযঅৱিজ্জানুসযাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

ধাতুত্তযৱেদনাত্তযৱিনিমুত্তং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানং ন ৱুত্তন্তি সুৱুত্তমেতং দিট্ঠানুসযাদীনং উপ্পত্তিট্ঠানপুচ্ছাযং ‘‘সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসু’’ইচ্চেৱ ৱিস্সজ্জিতত্তা. কামৰাগো পন যত্থ নানুসেতি, তং দুক্খৱেদনাৰূপাৰূপধাতুৱিনিমুত্তং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানং অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘ননু চা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তদনুসযনট্ঠানতোতি তস্স কামৰাগানুসযস্স অনুসযনট্ঠানতো. অঞ্ঞা নেক্খম্মস্সিতসোমনস্সুপেক্খাসঙ্খাতা. অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো – নেক্খম্মস্সিতদোমনস্সে ৱিয পটিঘানুসযো নেক্খম্মস্সিতসোমনস্সুপেক্খাসু কামৰাগানুসযো নানুসেতীতি ‘‘যত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতি, তত্থ দিট্ঠানুসযো নানুসেতী’’তি সক্কা ৱত্তুন্তি তস্মা তং উদ্ধৰিত্ৱা ন ৱুত্তন্তি. হোন্তূতি তাসং ৱেদনানং অত্থিতং পটিজানিত্ৱা উদ্ধৰিত্ৱা অৱচনস্স কাৰণং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন পন…পে… তং ন ৱুত্ত’’ন্তি. তদনুসযনট্ঠানন্তি তেসং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানং. তস্মাতি যস্মা সতিপি কামৰাগানুসযনট্ঠানতো অঞ্ঞস্মিং দিট্ঠানুসযাদীনং অনুসযনট্ঠানে তং পন ধাতুত্তযৱেদনাত্তযৱিনিমুত্তং নত্থি ৱেদনাদ্ৱযভাৱতো, তস্মা. তং ৱেদনাদ্ৱযং ন ৱুত্তং ৱিসুং ন উদ্ধটন্তি অত্থো. তস্মাতি যস্মা ‘‘যত্থ কামৰাগাদযো নানুসেন্তি, তত্থ দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছা নানুসেন্তী’’তি অযমত্থো ‘‘আমন্তা’’তি ইমিনা পটিৱচনৱিস্সজ্জনেন অৱিভাগতো ৱুত্তোতি ‘‘যত্থ কামৰাগাদযো অনুসেন্তি, তত্থ দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছা অনুসেন্তী’’তি অযম্পি অত্থো অৱিভাগতোৱ লব্ভতি, তস্মা. অৱিভাগতো চ দুক্খং পটিঘস্স অনুসযনট্ঠানন্তি দীপিতং হোতি. তেনাহ ‘‘অৱিসেসেন…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি. তত্থ অৱিসেসেনাতি গেহস্সিতং নেক্খম্মস্সিতন্তি ৱিসেসং অকত্ৱা. সমুদাযৱসেন গহেত্ৱাতি যথাৱুত্তঅৱযৱানং সমূহৱসেন দুক্খন্ত্ৱেৱ গহেত্ৱা. ‘‘অৱিসেসেন সমুদাযৱসেন গহেত্ৱা’’তি ইমমত্থং তথা-সদ্দেন অনুকড্ঢতি ‘‘দ্ৱীসু ৱেদনাসূ’’তি এত্থাপি গেহস্সিতাদিৱিভাগস্স অনিচ্ছিতত্তা.

যদি এৱং ‘‘পটিঘং তেন পজহতি, ন তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি ইদং সুত্তপদং কথন্তি চোদনং সন্ধায ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তস্মিং দোমনস্সে, তংসম্পযুত্তে ৱা পটিঘে. নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সন্তিআদিনা নেয্যত্থমিদং সুত্তং, ন নীতত্থন্তি দস্সেতি. যথা পন সুত্তং উদাহটং, তথা ইধ কস্মা ন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘পটিঘুপ্পত্তিৰহট্ঠানতাযা’’তিআদি. এৱম্পি সুত্তাভিধম্মপাঠানং কথমৱিৰোধোতি আহ নিপ্পৰিযাযদেসনা হেসা, সা পন পৰিযাযদেসনাতি. এৱঞ্চ কত্ৱাতি পৰিযাযদেসনত্তা এৱ. ৰাগানুসযোতি কামৰাগানুসযো অধিপ্পেতো. যতো ‘‘অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাতনং সন্ধাযা’’তি ৱুত্তং, তস্মা তস্স ন মহগ্গতধম্মা অনুসযনট্ঠানন্তি তং পঠমজ্ঝানঞ্চ অনামসিত্ৱা ‘‘ন হি লোকিযা…পে… নানুসেতীতি সক্কা ৱত্তু’’ন্তি ৱুত্তং. অৱত্থুভাৱতোতি সভাৱেনেৱ অনুপ্পত্তিট্ঠানত্তা. ইধাতি ইমস্মিং অনুসযযমকে. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘নেক্খম্মস্সিতং দোমনস্সং উপ্পাদেত্ৱা’’তিআদিনা ৱুত্তেন নযেন. তংপটিপক্খভাৱতোতি তেসং পটিঘাদীনং পটিপক্খস্স মগ্গস্স সব্ভাৱতো. ন কেৱলং মগ্গসব্ভাৱতো, অথ খো বলৱৱিপস্সনাসব্ভাৱতোপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তংসমুগ্ঘা…পে… ভাৱতো চা’’তি.

ইদানি যদেতং তত্থ তত্থ ‘‘অনুসযনট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং, তং গহেতব্বধম্মৱসেন ৱা সিযা গহণৱিসেসেন ৱাতি দ্ৱে ৱিকপ্পা, তেসু পঠমং সন্ধাযাহ ‘‘আৰম্মণে অনুসযনট্ঠানে সতী’’তি. ৰূপাদিআৰম্মণে অনুসযানং অনুসযনট্ঠানন্তি গয্হমানে যমত্থং সন্ধায ‘‘ন সক্কা ৱত্তু’’ন্তি ৱুত্তং, তং দস্সেতুং ‘‘দুক্খায হী’’তিআদিমাহ. যদি সিযাতি যদি কামৰাগানুসযো সিযা. এতস্সপীতি দিট্ঠানুসযসম্পযুত্তলোভস্সপি ‘‘সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসূ’’তি কামৰাগস্স ঠানং ৱত্তব্বং সিযা, ন চ ৱুত্তং. অথ পনাতিআদি দুতিযৱিকপ্পং সন্ধায ৱুত্তং. অজ্ঝাসযৱসেন তংনিন্নতাযাতি অসতিপি আৰম্মণকৰণে যত্থ কামৰাগাদযো অজ্ঝাসযতো নিন্না, তং তেসং অনুসযনট্ঠানং. তেন ৱুত্তং ‘‘অনুগতো হুত্ৱা সেতী’’তি. অথ পন ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. যথাতিআদি যথাৱুত্তস্স অত্থস্স উদাহৰণৱসেন নিৰূপনং. দুক্খে পটিহঞ্ঞনৱসেনেৱ পৱত্ততি, নাৰম্মণকৰণৱসেনাতি অধিপ্পাযো. দুক্খমেৱ তস্স অনুসযনট্ঠানং ৱুত্তন্তি অজ্ঝাসযস্স তত্থ নিন্নত্তা দুক্খমেৱ তস্স পটিঘস্স অনুসযনট্ঠানং ৱুত্তং, নালম্বিতং ৰূপাদি সুখৱেদনা চাতি অধিপ্পাযো. এৱন্তি যথা অঞ্ঞাৰম্মণস্সপি পটিঘস্স অজ্ঝাসযতো দুক্খনিন্নতায দুক্খমেৱ অনুসযনট্ঠানং ৱুত্তং, এৱং. দুক্খাদীসু…পে… ৱুত্তন্তি ‘‘দুক্খেন সুখং অধিগন্তব্বং. নত্থি দিন্ন’’ন্তি চ আদিনা কাযকিলমনদুক্খে দানানুভাৱাদিকে চ মিচ্ছাভিনিৱেসনৱসেন উপ্পজ্জমানেন দিট্ঠানুসযেন সম্পযুত্তো অঞ্ঞাৰম্মণোপি লোভো ‘‘এৱং সুখং ভৱিস্সতী’’তি অজ্ঝাসযতো সুখাভিসঙ্গৱসেনেৱ পৱত্ততীতি সুখুপেক্খাভেদং সাতসন্তসুখদ্ৱযমেৱ অস্স লোভস্স অনুসযনট্ঠানং ৱুত্তং পাড়িযং, ন যথাৱুত্তং দুক্খাদি, তস্মা ভৱৰাগ…পে… ন ৱিৰুজ্ঝতি. একস্মিংযেৱ চাতিআদি দুতিযৱিকপ্পংযেৱ উপব্ৰূহনত্থং ৱুত্তং. তত্থ ৰাগস্স সুখজ্ঝাসযতা তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স ৱসেন ৱেদিতব্বা, তন্নিন্নভাৱেন ৱা চক্খুস্স ৱিসমজ্ঝাসযতা ৱিয. এস নযো সেসেসুপি. তেসং ৰাগপটিঘানং নানানুসযট্ঠানতা হোতি একস্মিম্পি আৰম্মণেতি অত্থো.

এৱঞ্চ কত্ৱাতি অসতিপি গহেতব্বভেদে গহণৱিসেসেন অনুসযনট্ঠানস্স ভিন্নত্তা এৱ. ‘‘যত্থ…পে… নো’’তি ৱুত্তং, অঞ্ঞথা ৱিৰুজ্ঝেয্য. গহেতব্বভেদেন হি ৰাগপটিঘানং অনুসযনট্ঠানভেদে গয্হমানে ৱিপাকমত্তে ঠাতব্বং সিযা, ন চ তং যুত্তং, নপি সব্বেসং পুৰিসদ্ৱাৰানং ইট্ঠানিট্ঠং নিযতন্তি. যদিপি যথাৱুত্তলোভস্স ৱুত্তনযেন কামৰাগানুসযতা সম্ভৱতি, যথা পন সুখুপেক্খাসু ইট্ঠাৰম্মণে চ উপ্পজ্জন্তেন দোমনস্সেন সহ পৱত্তো দোসো দুব্বলভাৱেন পটিঘানুসযো ন হোতি, এৱং যথাৱুত্তলোভোপি কামৰাগানুসযো ন হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘অট্ঠকথাযং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ন পটিঘানুসযোতি এত্থ ন-কাৰো পটিসেধনত্থো, ন অঞ্ঞত্থো, ইতৰত্থ পন সম্ভৱো এৱ নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘যং পনেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ন হি দোমনস্সস্স পটিঘানুসযভাৱাসঙ্কা অত্থী’’তি ইমিনা ন-কাৰস্স অঞ্ঞত্থতাভাৱদস্সনমুখেন অভাৱত্থতং সমত্থেতি.

দেসনা সংকিণ্ণা ৱিয ভৱেয্যাতি এত্থ দেসনাসঙ্কৰং দস্সেতুং ‘‘ভৱৰাগস্সপি…পে… ভৱেয্যা’’তি ৱুত্তং. তস্সত্থো – যথা কামৰাগস্স কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু আৰম্মণকৰণৱসেন উপ্পত্তি ৱুত্তা ‘‘কামৰাগো কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু অনুসেতী’’তি, এৱং যদি ‘‘ভৱৰাগো কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু অনুসেতী’’তি ৱুচ্চেয্য, ভৱৰাগস্সপি…পে… ভৱেয্য. ততো চ কামৰাগেন সদ্ধিং ভৱৰাগস্স দেসনা সংকিণ্ণা ভৱেয্য, কামৰাগতো চ ভৱৰাগস্স ৱিসেসো দস্সেতব্বো. সো চ সহজাতানুসযৱসেন ন সক্কা দস্সেতুন্তি আৰম্মণকৰণৱসেন দস্সেতব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘তস্মা আৰম্মণ…পে… অধিপ্পাযো’’তি. তত্থ আৰম্মণৱিসেসেনাতি ৰূপাৰূপধাতুসঙ্খাতআৰম্মণৱিসেসেন. ৱিসেসদস্সনত্থন্তি কামৰাগতো ভৱৰাগস্স ৱিসেসদস্সনত্থং. এৱং দেসনা কতাতি ‘‘ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা এত্থ ভৱৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি এৱং ৱিসযে ভুম্মং কত্ৱা দেসনা কতা. তেনাহ ‘‘সহজাতৱেদনাৱিসেসাভাৱতো’’তি.

উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মহাৱাৰো

১. অনুসযৱাৰৱণ্ণনা

৩. পৱত্তাৱিৰামৱসেনাতি অনুসযপ্পৱত্তিযা অৱিৰামৱসেন, অৱিচ্ছেদৱসেনাতি অত্থো. কথং পন কুসলাব্যাকতচিত্তক্খণে অনুসযানং পৱত্তীতি আহ ‘‘মগ্গেনেৱ…পে… পুব্বে’’তি.

২০. চিত্তচেতসিকানঞ্চ ঠানং নাম চিত্তুপ্পাদোতি আহ ‘‘একস্মিং চিত্তুপ্পাদে’’তি. তেসং তেসং পুগ্গলানন্তি পুথুজ্জনাদীনং পুগ্গলানং. পকতিযা সভাৱেন. সভাৱসিদ্ধা হি দুক্খায ৱেদনায কামৰাগস্স অননুসযনট্ঠানতা. এৱং সেসেসুপি যথাৰহং ৱত্তব্বং. ৱক্খতি হি ‘‘পকতিযা দুক্খাদীনং কামৰাগাদীনং অননুসযনট্ঠানতং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. পহানেনাতি তস্স তস্স অনুসযস্স সমুচ্ছিন্দনেন. তিণ্ণং পুগ্গলানন্তি পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামীনং. দ্ৱিন্নং পুগ্গলানন্তি অনাগামিঅৰহন্তানং. এত্থাতি এতস্মিং পুগ্গলোকাসৱাৰে. পুৰিমনযেতি ‘‘তিণ্ণং পুগ্গলান’’ন্তিআদিকে পুৰিমস্মিং ৱিস্সজ্জননযে. ওকাসন্তি উপ্পত্তিট্ঠানং, ইধ পন দুক্খৱেদনা ৱেদিতব্বা. পচ্ছিমনযেতি ‘‘দ্ৱিন্নং পুগ্গলান’’ন্তিআদিকে ৱিস্সজ্জননযে. অনোকাসতা অননুসযনট্ঠানতা.

অনুসযৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সানুসযৱাৰৱণ্ণনা

৬৬-১৩১. ‘‘সানুসযো, পজহতি, পৰিজানাতী’’তি পুগ্গলো ৱুত্তোতি ‘‘কামৰাগেন সানুসযো, কামৰাগং পজহতি, কামৰাগং পৰিজানাতী’’তিআদীসু অনুসযসমঙ্গিভাৱেন পহানপৰিঞ্ঞাকিৰিযায কত্তুভাৱেন চ পুগ্গলো ৱুত্তো, ন ধম্মো. ভৱৱিসেসেন ৱাতি কেৱলেন ভৱৱিসেসেন ৱা. ইতৰেসূতি পটিঘানুসযাদীসু. ভৱানুসযৱিসেসেন ৱাতি কামভৱাদিভৱৱিসিট্ঠানুসযৱিসেসেন ৱা. সানুসযতানিৰনুসযতাদিকাতি এত্থ আদি-সদ্দেন পহানাপহানপৰিঞ্ঞাপৰিঞ্ঞা সঙ্গয্হন্তি. ননু চ ভৱৱিসেসে কেসঞ্চি অনুসযানং অপ্পহানন্তি? ন তং অনুসযকতং, অথ খো পচ্চযৱেকল্লতো অনোকাসতায চাতি নাযং ৱিৰোধো. দ্ৱীসু ৱেদনাসূতি সুখউপেক্খাসু ৱেদনাসু দুক্খায ৱেদনায কামৰাগানুসযেন নিৰনুসযোতি যোজেতব্বং. ইদম্পি নত্থি পুগ্গলৱসেন ৱুচ্চমানত্তা. তেনাহ ‘‘ন হি পুগ্গলস্স…পে… অনুসযান’’ন্তি. যদিপি পুগ্গলস্স অনুসযনোকাসো অনোকাসো, তস্স পন সানুসযতাদিহেতু হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘অনুসযস্স পনা’’তিআদিমাহ. নিৰনুসযতাদীনন্তি আদি-সদ্দেন অপ্পহানাপৰিঞ্ঞা সঙ্গণ্হাতি. পৰিজাননং সমতিক্কমনন্তি পৰিঞ্ঞাৱাৰেপি ‘‘অপাদানে নিস্সক্কৱচন’’ন্তি ৱুত্তং.

অনুসযনট্ঠানতোতি অনুসযনট্ঠানহেতু. ‘‘অননুসযনট্ঠানতো’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. নিমিত্তাপাদানভাৱদস্সনত্থন্তি সানুসযৱাৰে নিমিত্তভাৱদস্সনত্থং, পজহনপৰিঞ্ঞাৱাৰেসু অপাদানভাৱদস্সনত্থঞ্চাতি যোজেতব্বং. পজহতীতি এত্থ ‘‘ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা ততো মানানুসযং পজহতী’’তি পাড়িপদং আহৰিত্ৱা যোজেতব্বং, ন পজহতীতি এত্থ পন ‘‘দুক্খায ৱেদনায ততো কামৰাগানুসযং নপ্পজহতী’’তি. এৱমাদীসূতি আদি-সদ্দেন পৰিঞ্ঞাৱাৰম্পি সঙ্গণ্হাতি. ভুম্মনিদ্দেসেনেৱ হেতুঅত্থেনেৱ নিদ্দিট্ঠাতি অত্থো.