ৰূপাৱচৰকুসলং
চতুক্কনযো
পঠমজ্ঝানকথাৱণ্ণনা
১৬০. উত্তৰপদলোপং কত্ৱা ‘‘ৰূপভৱো ৰূপ’’ন্তি ৱুত্তো, ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতি (ম. নি. ২.২৪৮; ৩.৩১২; ধ. স. ২৪৮; পটি. ম. ১.২০৯), ৰূপৰাগো’’তিআদীসু (ধ. স. ৩৬৩) ৱিযাতি দট্ঠব্বং. পযোগসম্পাদিতস্স ৰূপজ্ঝানস্স ৰূপভৱাতিক্কমস্সপি উপাযভাৱতো যথা ৰূপূপপত্তিযা এৱ মগ্গোতি অযং নিযমো ন যুজ্জতি, এৱং পচ্চযন্তৰৱিকলতাদীহি ৰূপূপপত্তিযা অনভিনিপ্ফাদকস্সপি অত্থিভাৱতো ৰূপূপপত্তিযা মগ্গো এৱাতি অযম্পি নিযমো ন যুজ্জতি. এৱঞ্চ সতি যদেৱ ৰূপূপপত্তিযা নিপ্ফাদকং, তস্সেৱ সম্পযুত্তস্স ৰূপাৱচৰকুসলভাৱো, ন অনভিনিপ্ফাদকস্সাতি অযমত্থো আপন্নোতি চোদনং সমুট্ঠাপেতি ন সব্বস্স কুসলজ্ঝানস্সাতিআদিনা. তত্থ সামঞ্ঞসদ্দোপি অধিকাৰৱসেন ৱিসেসনিদ্দিট্ঠো হোতীতি ‘‘কুসলজ্ঝানস্স মগ্গভাৱো’’তি ৱুত্তং.
ৰূপূপপত্তিজনকসভাৱো ৰূপভৱৱিপচ্চনসভাৱোতি তস্সপি ৱিপাকধম্মভাৱে সতিপি সব্বকুসলাকুসলসাধাৰণং ৱিপাকধম্মভাৱসামঞ্ঞং ‘‘ৱিপাকধম্মভাৱো ৱিযা’’তি উদাহৰণভাৱেন ৱুত্তং. সামঞ্ঞম্পি হি ৱিসেসতো ভিন্নং কত্ৱা ৱোহৰীযতীতি. সব্বসমানোতি ৰূপূপপত্তিযা নিপ্ফাদকস্স পচ্চযন্তৰৱিকলতাদীহি অনিপ্ফাদকস্স চ সব্বস্স যথাধিগতস্স ঝানস্স সাধাৰণো. এতেন উত্তৰপদাৱধাৰণস্স পৰিগ্গহিততং দস্সেতি. ‘‘ইতো অঞ্ঞো মগ্গো নাম নত্থী’’তি ইমিনাপি সজাতিযা সাধাৰণো অঞ্ঞজাতিৱিনিৱত্তিযা অনঞ্ঞসাধাৰণো ইমস্স ঝানস্স ৰূপূপপত্তিযা উপাযভাৱো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং. ইতৰে দ্ৱে সদ্ধা হিৰী চ. যদি পটিপদায সাধেতব্বতো পুগ্গলপুব্বঙ্গমায দেসনায ভাৱেন্তেন সমযৱৱত্থানং কতং. পটিপদাৰহিতেসু কথন্তি আহ ‘‘কেসঞ্চী’’তিআদি. তত্থ কেসঞ্চীতি সমথভাৱনায কতাধিকাৰানং. তেসঞ্হি মগ্গাধিগমনতো পুব্বে অনধিগতজ্ঝানানং পটিসম্ভিদাদযো ৱিয মগ্গাধিগমেনেৱ তানি সমিজ্ঝন্তি.
অঞ্ঞানীতি অৰিযমগ্গসিদ্ধিতো অঞ্ঞানি. তেসুপীতি অৰিযমগ্গেন সিদ্ধত্তা পটিপদাৰহিতেসুপি. ননু চ অৰিযমগ্গসিদ্ধস্সপি আগমনৱসেন পটিপদা উপলব্ভতিযেৱ. ইতৰথা ‘‘ন কামাৱচৰং ৱিয ৱিনা পটিপদায উপ্পজ্জতী’’তি, ‘‘বহুতৰং লোকিযজ্ঝানম্পি ন ৱিনা পটিপদায ইজ্ঝতী’’তি চ ৱচনং ৱিৰুজ্ঝেয্যাতি? ন, যেভুয্যেন গহণতো পুগ্গলৱিসেসাপেক্খত্তা চ. অৰিযমগ্গসমিজ্ঝনকঞ্হি ঝানং কস্সচিদেৱ হোতি, তস্মা ইতৰং বহুতৰং লোকিযজ্ঝানং পুথুজ্জনস্স অৰিযস্স চ অকতাধিকাৰস্স ন ৱিনা পটিপদায সিজ্ঝতীতি তেসং ৱসেন ৱুত্তং. অৰিযমগ্গসিদ্ধস্সপি ঝানস্স ৱিপাকানং ৱিয কুসলেন অৰিযমগ্গেন সদিসত্তাভাৱতো অতব্বিপাকত্তা চ ন মগ্গাগমনৱসেন পটিপদা যুজ্জতি, এৱমস্স পটিপদাৱিৰহো সিদ্ধো. এৱঞ্চ কত্ৱা সুদ্ধিকনৱকদেসনাপি সুট্ঠু নীতা হোতি. তথা চ ৱক্খতি লোকুত্তৰকথাযং ‘‘লোকিযজ্ঝানম্পী’’তিআদি (ধ. স. মূলটী. ২৭৭).
ৱট্টাসযস্স ৱিসেসপচ্চযভূতায তণ্হায তনুকৰণৱসেন ৱিৱট্টাসযস্স ৱড্ঢনন্তি আহ ‘‘তণ্হাসংকিলেসসোধনেন আসযপোসন’’ন্তি. আসযপোসনন্তি চ ঝানভাৱনায পচ্চযভূতা পুব্বযোগাদিৱসেন সিদ্ধা অজ্ঝাসযসম্পদা. সা পন তণ্হুপতাপৱিগমেন হোতীতি আহ ‘‘তণ্হাসংকিলেসসোধনেনা’’তি.
থিনমিদ্ধাদীনন্তি থিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চৱিচিকিচ্ছানং. পহানন্তি পহাযকং.
তংসদিসেসূতি মহগ্গতভাৱাদিনা পঠমজ্ঝানসমাধিসদিসেসু.
পীতিসুখৱন্তং ঝানং পীতিসুখন্তি ৱুত্তং যথা অৰিসসোতি দস্সেন্তো ‘‘পীতিসুখ…পে… অকাৰো ৱুত্তো’’তি আহ. মগ্গস্সপি ৱা নিব্বানাৰম্মণতো তথলক্খণূপনিজ্ঝানতা যোজেতব্বা. অসম্মোসধম্মন্তি অৱিনাসভাৱং.
দুতিযজ্ঝানকথাৱণ্ণনা
১৬১-১৬২. দিট্ঠাদীনৱস্স তংতংঝানক্খণে অনুপ্পজ্জনধম্মতাপাদনং ৱূপসমনং ৱিৰজ্জনং পহানঞ্চাতি ইধাধিপ্পেতৱিতক্কাদযোযেৱ ঝানঙ্গভূতা তথা কৰীযন্তি, ন তংসম্পযুত্তফস্সাদযোতি ৱিতক্কাদীনংযেৱ ৱূপসমাদিৱচনং ঞাযাগতং. যস্মা পন ৱিতক্কাদযো ৱিয তংসম্পযুত্তধম্মাপি এতেন এতং ওড়াৰিকন্তি দিট্ঠাদীনৱা এৱ, তস্মা অৱিসেসেন ৱিতক্কাদীনং তংসহজাতানঞ্চ ৱূপসমাদিকে ৱত্তব্বে ৱিতক্কৱিচাৰাদীনংযেৱ ৱূপসমাদিকং ৱুচ্চমানং ‘‘অধিকৱচনমঞ্ঞমত্থং বোধেতী’’তি কিঞ্চি ৱিসেসং দীপেতীতি তং দস্সেন্তো ‘‘যেহি ৱিতক্কৱিচাৰেহী’’তিআদিমাহ. ৱিসুং ৱিসুং ঠিতানিপি ৱিতক্কৱিচাৰসমতিক্কমৱচনাদীনি পহেয্যঙ্গনিদ্দেসতাসামঞ্ঞেন চিত্তেন সমূহতো গহেত্ৱা অৱযৱেন সমুদাযোপলক্খণং কতন্তি দস্সেন্তো ‘‘তেসং…পে… তং দীপকন্তি ৱুত্ত’’ন্তি আহ. ইদানি অৱযৱেন সমুদাযোপলক্খণং ৱিনা ৱিতক্কৱিচাৰৱূপসমৱচনেন পীতিৱিৰাগাদিৱচনানং সৱিসযে সমানব্যাপাৰতং দস্সেন্তো ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ.
তস্মিং দস্সিতেতি ‘‘যা সদ্ধা সদ্দহনা’’তিআদিনা ঝানৱিভঙ্গে সম্পসাদনে দস্সিতে. সমানাধিকৰণনিদ্দেসেনেৱাতি তত্থেৱ ৱিভঙ্গে উদ্দেসপদুদ্ধাৰাদীসু সদ্ধাঝানানং ‘‘সম্পসাদন’’ন্তি একাধিকৰণতাৱচনেনেৱ.
ওড়াৰিকঙ্গমুখেন ‘‘তদনুধম্মতা সতী’’তি ৱুত্তায তংতংঝাননিকন্তিযা ৱিক্খম্ভনং ৱিতক্কৱিচাৰৱূপসমৱচনাদীহি পকাসিতন্তি আহ ‘‘তণ্হাপ্পহানং এতেসং ৱূপসমন’’ন্তি (ৱিভ. ৭৯৯). যতো ৱিতক্কৱিচাৰেসু ৱিৰত্তভাৱদীপকং ৱিতক্কৱিচাৰৱূপসমৱচনন্তি তদুভযাভাৱদীপনং পুন কতন্তি দস্সেতুং ‘‘যে চা’’তিআদি ৱুত্তং.
ততিযজ্ঝানকথাৱণ্ণনা
১৬৩. ৱীৰিযং উপেক্খাতি ৱুত্তং ‘‘পগ্গহনিগ্গহেসু ব্যাপাৰাকৰণেন উপেক্খিযতী’’তি. গহণে মজ্ঝত্তভাৱেন সঙ্খাৰে উপেক্খতীতি সঙ্খাৰুপেক্খা, তথাপৱত্তা ৱিপস্সনা পঞ্ঞা. তস্সা পন ৱিসযতো পভেদো ‘‘অট্ঠ সঙ্খাৰুপেক্খা’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.৫৭) যস্সং পাড়িযং ৱুত্তো, তং পাড়িসেসং দস্সেন্তো ‘‘পঠমজ্ঝান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ উপ্পাদন্তি পুৰিমকম্মপচ্চযা ইধ উপ্পত্তিং. পৱত্তন্তি তথা উপ্পন্নস্স পৱত্তিং. নিমিত্তন্তি সব্বম্পি সঙ্খাৰগতং নিমিত্তভাৱেন উপট্ঠানতো. আযূহনন্তি আযতিং পটিসন্ধিহেতুভূতং কম্মং. পটিসন্ধিন্তি আযতিং উপপত্তিং. গতিন্তি যায গতিযা সা পটিসন্ধি হোতি. নিব্বত্তিন্তি খন্ধানং নিব্বত্তনং. উপপত্তিন্তি ‘‘সমাপন্নস্স ৱা উপপন্নস্স ৱা’’তি এৱং ৱুত্তং ৱিপাকপ্পৱত্তিং. জাতিন্তি জৰাদীনং পচ্চযভূতং ভৱপচ্চযা জাতিং. জৰামৰণাদযো পাকটা এৱ. এত্থ চ উপ্পাদাদযো পঞ্চেৱ সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণস্স ৱিসযৱসেন ৱুত্তা, সেসা তেসং ৱেৱচনৱসেন. ‘‘নিব্বত্তি জাতী’’তি ইদঞ্হি দ্ৱযং উপ্পাদস্স চেৱ পটিসন্ধিযা চ ৱেৱচনং. ‘‘গতি উপপত্তি চা’’তি ইদং দ্ৱযং পৱত্তস্স. জৰাদযো নিমিত্তস্সাতি.
ভূতস্সাতি খন্ধপঞ্চকস্স. এতেহীতি ঝানচিত্তসমুট্ঠিতৰূপেহি.
চতুক্কনযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্চকনযৱণ্ণনা
১৬৭. আকাৰভেদন্তি আকাৰৱিসেসং. অনেকাকাৰা হি ধম্মা, তে চ নিৰৱসেসং যাথাৱতো ভগৱতা অভিসম্বুদ্ধা. যথাহ – ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তি (মহানি. ১৫৬; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ৩.৫). দুতিযজ্ঝানপক্খিকং ন পঠমজ্ঝানপক্খিকন্তি অধিপ্পাযো. তেনেৱাহ ‘‘পঠমজ্ঝানমেৱ হী’’তিআদি. অত্থতো হি চতুক্কপঞ্চকনযা অঞ্ঞমঞ্ঞানুপ্পৱেসিনো. পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানং কিং সৱিচাৰতায পঠমজ্ঝানপক্খিকং উদাহু অৱিতক্কতায দুতিযজ্ঝানপক্খিকন্তি সিযা আসঙ্কাতি তদাসঙ্কানিৱত্তনত্থমিদং ৱুত্তং. কস্মাতিআদিনা তত্থ কাৰণমাহ. সুত্তন্তদেসনাসু চ দুতিযজ্ঝানমেৱ ভজন্তীতি সম্বন্ধো. চ-সদ্দেন ন কেৱলং ইধেৱ, অথ খো সুত্তন্তদেসনাসুপীতি দেসনন্তৰেপি যথাৱুত্তজ্ঝানস্স পঠমজ্ঝানপক্খিকত্তাভাৱং দস্সেতি. ইদানি ভজনম্পি দস্সেতুং ‘‘ৱিতক্কৱূপসমা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন সুত্তন্তেপি পঞ্চকনযস্স লব্ভমানতং দস্সেতি.
ননু চ সুত্তন্তে চত্তাৰিযেৱ ঝানানি ৱিভত্তানীতি পঞ্চকনযো নত্থিযেৱাতি? ন, ‘‘সৱিতক্কসৱিচাৰো সমাধী’’তিআদিনা সমাধিত্তযাপদেসেন পঞ্চকনযস্স লব্ভমানত্তা. চতুক্কনযনিস্সিতো পন কত্ৱা পঞ্চকনযো ৱিভত্তোতি তত্থাপি পঞ্চকনযো নিদ্ধাৰেতব্বো. ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমাতি হি ৱিতক্কস্স ৱিচাৰস্স ৱিতক্কৱিচাৰানঞ্চ ৱিতক্কৱিচাৰানন্তি সক্কা ৱত্তুং. তথা অৱিতক্কঅৱিচাৰানন্তি চ ৱিনা সহ চ ৱিচাৰেন ৱিতক্কপ্পহানেন অৱিতক্কং সহ ৱিনা চ ৱিতক্কেন ৱিচাৰপ্পহানেন অৱিচাৰন্তি অৱিতক্কং অৱিচাৰং অৱিতক্কঅৱিচাৰঞ্চাতি ৱা তিৱিধম্পি সক্কা সঙ্গণ্হিতুং.
দুতিযন্তি চ ৱিতক্কৰহিতে ৱিতক্কৱিচাৰদ্ৱযৰহিতে চ ঞাযাগতা দেসনা. দুতিযং অধিগন্তব্বত্তা ৱিচাৰমত্তৰহিতেপি দ্ৱযপ্পহানাধিগতসমানধম্মত্তা. এৱঞ্চ কত্ৱা পঞ্চকনযনিদ্দেসে দুতিযে ৱূপসন্তোপি ৱিতক্কো তংসহাযৱিচাৰাৱূপসমেন ন সম্মাৱূপসন্তোতি ৱিতক্কৱিচাৰদ্ৱযৰহিতে ৱিয ৱিচাৰৱূপসমেনেৱ তদুপসমং সেসধম্মসমানতঞ্চ দস্সেন্তেন ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি ততিযং চতুক্কনযে দুতিযেন নিব্বিসেসং ৱিভত্তং. দুৱিধস্সপি সহাযৱিৰহেন অঞ্ঞথা চ ৱিতক্কপ্পহানেন অৱিতক্কত্তং সমাধিজং পীতিসুখত্তঞ্চ সমানন্তি সমানধম্মত্তাপি দুতিযন্তি নিদ্দেসো. ৱিচাৰমত্তম্পি হি ৱিতক্কৱিচাৰদ্ৱযৰহিতং ৱিয ‘‘যস্মিং সমযে ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি অৱিতক্কং সমাধিজং পীতিসুখন্তি ৱিভত্তং. পঠমজ্ঝানে ৱা সহচাৰীসু ৱিতক্কৱিচাৰেসু একং অতিক্কমিত্ৱা দুতিযম্পি তত্ৰট্ঠমেৱ দোসতো দিস্ৱা উভযম্পি সহাতিক্কমন্তস্স পঞ্চকনযে ততিযং ৱুত্তং ততিযং অধিগন্তব্বত্তা. পঠমতো অনন্তৰভাৱেন পনস্স দুতিযভাৱো চ উপ্পজ্জতি. কস্মা পনেত্থ সৰূপতো পঞ্চকনযো ন ৱিভত্তোতি? ৱিনেয্যজ্ঝাসযতো. যথানুলোমদেসনা হি সুত্তন্তদেসনাতি.
পটিপদাচতুক্কাদিৱণ্ণনা
১৭৬-১৮০. তদনুৰূপতাতি তস্স পঠমাদিজ্ঝানস্স অনুৰূপসভাৱা. যথালদ্ধজ্ঝানং সন্ততো পণীততো দিস্ৱা অস্সাদযমানা নিকন্তি তংসম্পযুত্তা খন্ধা ৱা তদাৰক্খভূতা সতিযেৱ ৱা তস্স ঝানস্স অনুচ্ছৱিকতায ‘‘তদনুধম্মতা সতী’’তি ৱুত্তাতি. কদাচীতি যদা পঠমং অধিগন্ত্ৱা যথানিসিন্নোযেৱ ৱিনা পযোগন্তৰং দুতিযাদীনি অধিগচ্ছতি, ঈদিসে কালেতি অত্থো.
১৮৬. কুসলজ্ঝানস্স অধিগতত্তা ‘‘সেক্খা’’তি ৱুত্তং. ন হি তে উপ্পাদেন্তি নামাতি অৰিযমগ্গক্খণে ৰূপাৱচৰজ্ঝানানং অনুপ্পজ্জমানতং সন্ধাযাহ.
কসিণকথাৱণ্ণনা
২০৩. আৰুপ্পপাদকতা চ দস্সিতা ৱিনা অভাৱতো. ন হি তেসং আৰুপ্পপাদকতায ৱিনা নিৰোধপাদকতা অত্থীতি. নিম্মিনিতুং ইচ্ছিতস্স ৱত্থুনো নিম্মানৱসেন খিপ্পং নিসন্তি নিসামনং আলোচনং অধিগমো এতস্সাতি খিপ্পনিসন্তি. তব্ভাৱো ‘‘খিপ্পনিসন্তিভাৱো’’তি আহ ‘‘খিপ্পদস্সনং খিপ্পাভিঞ্ঞতা’’তি.
কসিণকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অভিভাযতনকথাৱণ্ণনা
২০৪. পটিভাগনিমিত্তভূতং কসিণাৰম্মণসঙ্খাতং আযতনং কাৰণং এতস্সাতি কসিণাযতনং, ঝানং. অথ ৱা আৰম্মণস্স অনৱসেসফৰণট্ঠেন কসিণঞ্চ তং আযতনঞ্চ যোগিনো সুখৱিসেসানং অধিট্ঠানভাৱতো মনাযতনধম্মাযতনভাৱতো চাতি সসম্পযুত্তং ঝানং কসিণাযতনং. তেনেৱাহ ‘‘সতিপি অভিভাযতনানং কসিণাযতনত্তে’’তি. ভাৱনায নিমিত্তং ভাৱনানিমিত্তং, আৰম্মণস্স পৰিত্তপ্পমাণতা সুৱিসুদ্ধনীলাদিতা চ, তদেৱ নানত্তং. ভাৱনা এৱ ৱা পুব্বভাগভূতা ভাৱনানিমিত্তং, তস্স নানত্তং ভাৱনানিমিত্তনানত্তং. পুব্বভাগভাৱনা হি যথাৱুত্তৱিসেসে আৰম্মণে পৱত্তিআকাৰৱিসেসতো নানাসভাৱাতি. কসিণনিমিত্তস্স অভিভৱনকভাৱনানিমিত্তনানত্তং কসিণ…পে… নানত্তং, ততোতি যোজেতব্বং.
এত্থ চ পুৰিমানি চত্তাৰি অভিভাযতনানি ভূতকসিণাৰম্মণানি, ভূতকসিণেসু চ যং সুৱণ্ণং দুব্বণ্ণন্তি চ ন সক্কা ৱত্তুং. তত্থ পৱত্তিতানি সব্বত্থ ৱা ৱণ্ণাভোগৰহিতেন পৱত্তিতানি পঠমততিযাভিভাযতনানীতি দুতিযচতুত্থানি ৱণ্ণকসিণাৰম্মণানি. যদি এৱং দুতিযচতুত্থেহি পঞ্চমাদীনং কো ৱিসেসোতি ‘‘পঞ্চমাদীনি ৱণ্ণতো ৰমণীযতৰানি, ন তথা ইতৰানী’’তি ৱদন্তি. পুৰিমানিপি চত্তাৰি অট্ঠ কসিণাৰম্মণানেৱ, তস্মা তং নেসং মতিমত্তং ‘‘অট্ঠসু কসিণেসূ’’তি ৱুত্তত্তা. ৱিমোক্খেসু চ পঠমদুতিযৱিমোক্খা অট্ঠ কসিণাৰম্মণা. ততিযো ৱণ্ণকসিণাৰম্মণো. পঠমদুতিযাপি ৱা ৱণ্ণকসিণাৰম্মণা এৱ ‘‘বহিদ্ধা নীলকসিণাদিৰূপানি ঝানচক্খুনা পস্সতী’’তি ৱুত্তত্তা. আৰম্মণমনুঞ্ঞতায হি তত্থ অনিগ্গতিতভাৱেন তেসং পৱত্তীতি. এৱং সন্তে ততিযস্স ইতৰেহি কো ৱিসেসোতি? সুভাকাৰাভোগো. ততিযো এৱ হি সুভন্তি আভুজনৱসেন পৱত্ততি, ন ইতৰেতি.
ঞাণং অপ্পনাপঞ্ঞা. ৱিজ্জমানেপীতি অপি-সদ্দেন অৱিজ্জমানেপীতি দস্সেতি. পৰিত্তপ্পমাণতা অভিভৱনস্স কাৰণং ইমেসু চতূসু অভিভাযতনেসূতি অধিপ্পাযো. ননু চ সব্বত্থ ‘‘সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি ৱচনতো ৱণ্ণাভোগসহিতানিযেৱ গহিতানীতি? ন গহিতানীতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ চা’’তিআদিমাহ. তত্থাতি আগমেসু. তথা অপ্পমাণানীতি ৱণ্ণাভোগৰহিতানি চ সব্বানি অপ্পমাণানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানীতি অত্থো. যদি এৱং কথং ৱিসিট্ঠানং ৱণ্ণাভোগেন ৰহিতানং সহিতানঞ্চ একজ্ঝং মনসি কৰোতি? ন একজ্ঝং, ৱিসুংযেৱ পন তেসু মনসিকাৰো. যদি ৱিসুং কথমেকন্তি? পৰিত্তভাৱসামঞ্ঞতো. যদি এৱং ‘‘সুৱণ্ণদুব্বণ্ণগ্গহণং অতিৰিচ্ছতী’’তি, নাতিৰিচ্ছতীতি দস্সেন্তো ‘‘অত্থি হি এসো পৰিযাযো’’তিআদিমাহ. তত্থ যদিদং ৱণ্ণাভোগজনিতং ৱিসেসং অগ্গহেত্ৱা পৰিত্তসামঞ্ঞেন একত্তং নেত্ৱা ‘‘পৰিত্তানি অভিভুয্যা’’তি ৱত্ৱা পুন তদন্তোগধধম্মপ্পভেদং ৱিনেয্যৱসেন দস্সেতুং ‘‘তানি চে কদাচি ৱণ্ণৱসেন আভুজিতানি হোন্তি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি অভিভুয্যা’’তি ৱত্তব্বতায ৱণ্ণাভোগৰহিতানি সহিতানি চ ৱিসুং মনসি কত্ৱা উভযত্থাপি ৱণ্ণাভোগৰহিতপৰিত্তাভিভৱনে তং সহিতপৰিত্তাভিভৱনে চ পৰিত্তাভিভৱনস্স সামঞ্ঞং গহেত্ৱা একন্তি ৱচনং, এসো পৰিযাযো ৱিজ্জতীতি অযমধিপ্পাযো.
এৱং সুত্তন্তাভিধম্মপাঠৱিসেসতো অট্ঠকথায ৱিৰোধাভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি সুত্তন্তাভিধম্মপাঠানং অৱিৰোধং অধিপ্পাযৱিভাৱনেন দস্সেতুং ‘‘তত্থচা’’তিআদিমাহ. এৱং অভিধম্মে ৱণ্ণাভোগৰহিতানি সহিতানি চ ৱিসুং ৱুত্তানি. সুত্তন্তে পন ‘‘উভযানি একজ্ঝ’’ন্তি ৱুত্তং, তং কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘তদেত’’ন্তিআদি. তত্থ আগতস্সাতি সুত্তন্তে আগতস্স. তত্থ হি ‘‘অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী’’তি আগতং. অৱচনতোতি অভিধম্মে অৱচনতো. যদিপি ৱিমোক্খা ৱিসুং দেসিতা, কসিণাযতনভাৱো ৱিয পন অভিভাযতনানং ৱিমোক্খকিচ্চতাপি অত্থীতি অভিভাযতনৱিমোক্খানং ইধাপি সঙ্কৰো দুন্নিৱাৰোতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘সব্বৱিমোক্খকিচ্চসাধাৰণৱচনভাৱতো’’তি. তেন যথা অভিভাযতনদেসনাযং অভিভাযতনকিচ্চানি নিৰৱসেসতো ৱুত্তানি, এৱং ৱিমোক্খদেসনাযং ৱিমোক্খকিচ্চানীতি ইধ তেসং অসঙ্কৰোযেৱাতি দস্সেতি.
যে চ যথাৱুত্তং ৱৱত্থানং ন সম্পটিচ্ছন্তি, তেহি সুত্তন্তাভিধম্মপাঠভেদে অঞ্ঞং কাৰণং ৱত্তব্বং সিযা. কিমেত্থ ৱত্তব্বং, ননু অট্ঠকথাযং ‘‘কস্মা পন যথা সুত্তন্তে’’তিআদিং ৱত্ৱা ‘‘অজ্ঝত্তৰূপানং অনভিভৱনীযতো’’তি কাৰণং ৱুত্তন্তি. ন তং তস্স কাৰণৱচনন্তি দস্সেন্তো ‘‘অজ্ঝত্তৰূপান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যন্তি ইধ সুত্তন্তে চ ‘‘বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতী’’তি (অ. নি. ৮.৬৫) ৱুত্তৱচনং সন্ধাযাহ. বহিদ্ধা ৰূপানিযেৱ হি অভিভৱনীযানীতি. অঞ্ঞহেতুকন্তি দেসনাৱিলাসতো অঞ্ঞং অভিভৱনীযহেতু এতস্সাতি অঞ্ঞহেতুকং. অজ্ঝত্তঅৰূপসঞ্ঞিতায এৱ, ন সুত্তন্তে ৱিয অজ্ঝত্তৰূপসঞ্ঞিতায চাতি অত্থো. অৱিভূতত্তাতি ইদং ঞাণুত্তৰানং সহ নিমিত্তুপ্পাদনেন অপ্পনানিব্বত্তনং আৰম্মণস্স অভিভৱো ন সুট্ঠু ৱিভূতভাৱমন্তৰেন সম্ভৱতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. ননু চ অট্ঠকথাযং পাঠদ্ৱযৱিসেসস্স দেসনাৱিলাসো কাৰণভাৱেন ৱুত্তোতি আহ ‘‘দেসনাৱিলাসো চ যথাৱুত্তৱৱত্থানৱসেন ৱেদিতব্বো’’তি. দেসনাৱিলাসো হি নাম ৱিনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপং ৱিজ্জমানস্সেৱ পৰিযাযস্স ৱিভাৱনং ন যস্স কস্সচীতি. তত্থ চ ‘‘পৰিযাযদেসনত্তা’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰৱৱত্থানং দেসনাৱিলাসনিবন্ধনমাহ. তথা চেৱ হি পুৰতো দেসনাৱিলাসো ৱিভাৱিতো.
অভিভাযতনকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৱিমোক্খকথাৱণ্ণনা
২৪৮. তন্তি ‘‘সসন্ততিপৰিযাপন্নৰূপ’’ন্তি ৱুত্তকেসাদিৱণ্ণমাহ. তং পন যস্মা খলমণ্ডলাদি ৱিয পৰম্পৰায ঝানস্স কাৰণং, তস্মা ‘‘ঝানস্স হেতুভাৱেনা’’তি আহ. যেনাতি যথাৱুত্তৰূপৱিসেসেন. ৱিসিট্ঠেনাতি অতিসযপ্পত্তেন ‘‘ৰূপূপপত্তিযা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬০ আদযো; ৱিভ. ৬২৫) ৱিয উত্তৰপদলোপেন ‘‘ৰূপ’’ন্তি ৱুত্তেন ৰূপঝানেন. ‘‘ৱিসিট্ঠেনা’’তি ইমিনা হি অতিসযৰূপযুত্তো ৰূপীতি ৱুত্তোতি দস্সেতি. ‘‘পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি পথৱীকসিণ’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৪৯৯) ঝানানমেৱ কসিণভাৱেন পৱত্তা. সুত্তে আৰম্মণানং কসিণভাৱেন পৱত্তা ‘‘পথৱীকসিণমেকো সঞ্জানাতী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩৬০; অ. নি. ১০.২৫).
ৱিমোক্খকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ব্ৰহ্মৱিহাৰকথাৱণ্ণনা
২৫১. অঞ্ঞাণসম্পযুত্তাপি ৱা উপেক্খাৱেদনা অঞ্ঞাণুপেক্খা, উপেক্খাতি অঞ্ঞাণসম্পযুত্তা উপেক্খাৱেদনা, অঞ্ঞাণুপেক্খাতিপি এতাসংযেৱ নামন্তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৯৪৭) হি সম্মোহৱিনোদনিযং ৱক্খতীতি. অপ্পটিভাগনিমিত্তত্তেপি একং কতিপযে ৱা সত্তে ওদিস্স পৱত্তা পৰিচ্ছিন্নৰূপাদিউপাদানৱিসযে পৱত্তত্তা কথমপ্পমাণগোচৰাতি আহ ‘‘ন চ সম্মুতিসচ্চৱসেনা’’তিআদি. এৱম্পি যথা নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি সত্তৱসেন পৱত্তাযপি মিচ্ছাদিট্ঠিযা সঙ্খাৰাৰম্মণতা ৱুচ্চতি উপাদানৱসেন, এৱং সত্তৱসেন পৱত্তানম্পি মেত্তাদীনং সঙ্খাৰাৰম্মণতাপি সিযাতি চে? ন, অপৰামসনৱসেন পৱত্তানং মেত্তাদীনং সউপাদানগ্গহণাসম্ভৱতোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অপৰামাসা’’তিআদি.
ব্ৰহ্মৱিহাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অসুভকথাৱণ্ণনা
২৬৩. ‘‘একাহমতং ৱা দ্ৱীহমতং ৱা’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৯; ম. নি. ১.১১২) ৱুত্তাসু নৱসু সিৱথিকাসু ৱণ্ণৱসেন পৱত্তজ্ঝানং সিৱথিকাৱণ্ণজ্ঝানং. ননু চেতস্স ৱণ্ণকসিণেহি গহণং যুত্তং, ন অসুভেহীতি? ন, সিৱথিকাৱণ্ণং উপমং কত্ৱা অত্তনো কাযে পটিকূলত্তং অমুঞ্চিত্ৱাৱ ৱণ্ণৱসেন পৱত্তনতো. তেনেৱাহ ‘‘পটিকূলমনসিকাৰসামঞ্ঞেনা’’তি. অযমত্থো সিৱথিকাৱণ্ণজ্ঝানস্সাতি এত্থাপি যোজেতব্বোতি ৱিভাৱেন্তো ‘‘তম্পী’’তিআদিমাহ.
অসুভকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰূপাৱচৰকুসলৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অৰূপাৱচৰকুসলকথাৱণ্ণনা
২৬৫. ৰূপনিমিত্তন্তি ৰূপহেতু ৰূপাধিকৰণং. ৰূপাৰূপনিমিত্তেসূতি ৰূপধম্মেসু চ পথৱীকসিণাদিনিমিত্তেসু চ. তদাৰম্মণজ্ঝানেসূতি এত্থ তং-সদ্দেন ৰূপনিমিত্তং পচ্চামসতি ৰূপম্পি ৱা ৰূপধম্মাৰম্মণানম্পি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানং সম্ভৱতো. ৰূপাদীসূতি ৰূপাৰূপনিমিত্ততদাৰম্মণজ্ঝানেসু ৰূপপটিবদ্ধধম্মেসু চ. অনাৱজ্জিতুকামতাদিনাতি আদি-সদ্দেন অসমাপজ্জিতুকামতাদিং সঙ্গণ্হাতি.
চুতিতো উদ্ধং উপ্পত্তিৰহানং…পে… অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন সমতিক্কমোতি এতেন সমতিক্কমিতব্বত্তেন ৰূপাৱচৰকুসলানং ৰূপাৱচৰৱিপাককিৰিযেহি ৱিসেসাভাৱং দস্সেতি অনধিগতভাৱতো. যেসঞ্হি ৰূপসঞ্ঞাদীনং অৰূপভাৱনায সমতিক্কমাদিকো লব্ভতি, তে দস্সেতুং ‘‘অৰূপভাৱনায অভাৱে চুতিতো উদ্ধং উপ্পত্তিৰহান’’ন্তি ৱুত্তন্তি. যাতি একন্তৰূপনিস্সিতা অৱসিট্ঠপৰিত্তৱিপাকসঞ্ঞাদযো.
আনেঞ্জসন্তসমাপত্তিসুখানুভৱনভৱৱিসেসূপপজ্জনাদযো আৰুপ্পসমাপত্তীনং অত্থাতি আহ ‘‘ৰূপসঞ্ঞা…পে… ন অত্থো’’তি.
ইধ উগ্ঘাটিতকসিণৱসেন পৰিত্তানন্ততা হোতি নিপ্পৰিযাযদেসনত্তাতি অধিপ্পাযো. যদি এৱং পৰিত্তকসিণুগ্ঘাটিতে কথমাকাসানঞ্চাযতনৱচনন্তি? তত্থাপি অনন্তফৰণসব্ভাৱতো. তেনেৱাহ ‘‘অনন্তফৰণতাসব্ভাৱে’’তি. যদি সব্বত্থ অনন্তফৰণতা অত্থি, অথ কস্মা ‘‘অনন্তো আকাসো’’তি ন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘সমযৱৱত্থাপনা’’তিআদি. তত্থ পটিপত্তীতি ঝানভাৱনাকাৰমাহ.
২৬৬. উগ্ঘাটভাৱো উগ্ঘাটিমং. যথা পাকিমং.
২৬৮. আকাসে পৱত্তিতৱিঞ্ঞাণাতিক্কমতো ততিযাতি পদুদ্ধাৰং কত্ৱা যুত্তিতো আগমতো চ তদত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘তদতিক্কমতো হী’’তিআদিমাহ. আৰুপ্পসমাপত্তীনং আৰম্মণাতিক্কমেন পত্তব্বত্তা ৱিসেসতো আৰম্মণে দোসদস্সনং তদেৱ অতিক্কমিতব্বন্তি অযং যুত্তি, আৰম্মণে পন অতিক্কন্তে তদাৰম্মণং ঝানম্পি অতিক্কন্তমেৱ হোতি. ভাৱনায আৰম্মণস্স ৱিগমনং অপনযনং ৱিভাৱনা. পাড়িযন্তি ৱিভঙ্গে. ননু চ পাড়িযং ‘‘তঞ্ঞেৱ ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি অৱিসেসেন ৱুত্তং ‘‘ন আকাসানঞ্চাযতনৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি. ‘‘ন তঞ্ঞেৱৱিঞ্ঞাণন্তি ৱিসেসৱচনেন অযমত্থো সিদ্ধো’’তি দস্সেন্তো ‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতন’’ন্তিআদিমাহ.
অৰূপাৱচৰকুসলকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
তেভূমককুসলৱণ্ণনা
২৬৯. সত্তহি মহাৱাৰেহীতি পটিচ্চসহজাতপচ্চযনিস্সযসংসট্ঠসম্পযুত্তপঞ্হাৱাৰেহি অনুলোমপচ্চনীযঅনুলোমপচ্চনীযপচ্চনীযানুলোমাদিনযা অনুলোমাদিনযা. ভাৰদ্ৱাজগোতমাদযো অট্ঠচত্তালীস লোকে গোত্তানি মূলভূতানি, তথা কট্ঠকলাপাদযো অট্ঠচত্তালীসেৱ চৰণানীতি আহ ‘‘অট্ঠচত্তালীস’’ন্তিআদি. তত্থ তেসন্তি ভব্বাভব্বানং. দ্ৱাৰসীসেন দ্ৱাৰৱন্তানি গয্হন্তীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘তংতংদ্ৱাৰানি ৱা কাযাদীনী’’তি. অচিত্তীকাৰেন ৱা কতং হীনং, অজ্ঝুপেক্খনেন কতং মজ্ঝিমং, সক্কচ্চকতং পণীতং. আমিসকিঞ্জক্খাদিহেতু ৱা কতং হীনং, পুঞ্ঞফলকামতায কতং মজ্ঝিমং, কত্তব্বমিচ্চেৱ অৰিযভাৱে ঠিতেন কতং পণীতং. ভৱসম্পত্তিলোভেন ৱা পৱত্তিতং হীনং, অলোভজ্ঝাসযেন পৱত্তিতং মজ্ঝিমং, পৰহিতায পৱত্তিতং পণীতং. পৰিত্তকতং ৱা হীনং, মত্তসো কতং মজ্ঝিমং, অধিমত্তসো কতং পণীতং. মহগ্গতেসু পন পটিলদ্ধমত্তং হীনং, নাতিসুভাৱিতং মজ্ঝিমং, সুভাৱিতং ৱসিপ্পত্তং পণীতং. ইমেসুপি একেকস্স হীনাদিকস্স আযূহননানত্তাদিৱসেন হীনাদিভেদো লব্ভতিযেৱাতি দট্ঠব্বং. সম্পযুত্তধম্মানং ৱসেনাতি যো চিত্তপ্পভাৱিতো চিত্তসম্পযুত্তানং চিত্তাধিপতেয্যভাৱো, সো তংনিমিত্তে চিত্তে উপচৰিতোতি এৱং ৱা এত্থ অত্থো.
তেভূমককুসলৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
লোকুত্তৰকুসলৱণ্ণনা
২৭৭. ‘‘কেনট্ঠেন লোকুত্তৰ’’ন্তিআদি পটিসম্ভিদাৱচনং (পটি. ম. ২.৪৩) অট্ঠকথায আভতং, তস্মা তত্থ ‘‘তিৱিধোপি অনুত্তৰধম্মো লোকং তৰতী’’তিআদিনা সঙ্গহিতোতি তং তীহি পদেহি যোজেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘লোকং তৰতীতি এতেনা’’তিআদিমাহ. একেকস্মিং যোজেতব্বো লোকস্স অন্তগমনাদিতায মগ্গাদীসুপি লব্ভমানত্তা. মগ্গেযেৱ ৱা তিৱিধোপি অত্থো যোজেতব্বোতি সম্বন্ধো. অনতিৱত্তনাদীতি আদি-সদ্দেন ইন্দ্ৰিযানং একৰসতা তদুপগৱীৰিযৱাহনং আসেৱনাতি ইমে তযো ভাৱনাৱিসেসে সঙ্গণ্হাতি. যস্মা চেতে ভাৱনাৱিসেসা সংকিলেসৱোদানেসু ৱট্টৱিৱট্টেসু চ তংতংআদীনৱানিসংসদস্সনভূতায পুব্বভাগপঞ্ঞায সম্পাদিতেন ঞাণৱিসেসেন নিপ্ফজ্জন্তি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং…পে… ৱড্ঢেতী’’তি.
নিস্সযো হোতীতি ৰুক্খো ৱিয সাখায আধাৰভাৱেন ৱোহৰীযতীতি অত্থো. ফলঞাণফলঙ্গানং নিস্সযৱচনং নিস্সযপচ্চযত্তা. ততোযেৱ নিস্সযভাৱতো পতিট্ঠাভাৱতো. অৰিযফলসন্নিস্সযেন হি অৰিযা কতকিচ্চা সুট্ঠু নিব্বিন্নসব্বভৱাপি চিৰতৰং লোকে পৰহিতায তিট্ঠন্তি. কিলেসানং ওধিসো পজহনকাপি অৰিযমগ্গা অৱিসেসেন সব্বাকুসলানং সব্বকুসলপটিপক্খতায অঞ্ঞমগ্গপ্পহাতব্বেসুপি কেনচি পহানাকাৰেন পৱত্তন্তীতি তং পহানাকাৰং দস্সেন্তো ‘‘ইতৰেসং ৱিজ্জুতোভাসেন ৱিয তমস্সা’’তি আহ. যেন পাড়িযং হেট্ঠিমমগ্গঞাণানং ৱিজ্জূপমতা দস্সিতা. যদি এৱং উপৰিমগ্গৱজ্ঝা কিলেসা ইতৰেতি ইধাধিপ্পেতা. ন তেসং সমুচ্ছেদৱচনং যুত্তং. ন হি ভাৱনায পহাতব্বে দস্সনমগ্গো সমুচ্ছিন্দিতুং সক্কোতি. তথা চ সতি দস্সনেন পহাতব্বা এৱ তে সিযুং. অথ তদঙ্গপ্পহানং অধিপ্পেতং, যেন ‘‘ৱিজ্জুতোভাসেন ৱিয তমস্সা’’তি ৱুত্তং, তং পুব্বভাগৱিপস্সনায এৱ সিদ্ধং ন চ যুত্তং লোকুত্তৰমগ্গো তদঙ্গৱসেন কিলেসে পজহতীতি. ৱিক্খম্ভনেপি এসেৱ নযো, অনুলোমঞাণেনেৱ তস্স সাতিসযং সাধিতত্তা. অথ পন পঠমমগ্গৱজ্ঝা এৱ কিলেসা ইতৰেতি অধিপ্পেতা, এৱং সন্তে তেসং ইতৰভাৱোৱ ন সিযা, ন চ অনপাযগমনীযা নাম কিলেসা দস্সনেন পহাতব্বা অত্থি, নাপি পঠমমগ্গৱজ্ঝা কিলেসা তেন ৱিজ্জুতোভাসেন ৱিয তমো সমুচ্ছিন্দিতব্বাতি ৱত্তুং যুত্তন্তি উপপৰিক্খিতব্বোযং ‘‘ইতৰেসং…পে… সমুচ্ছেদো’’তি. লোকিযজ্ঝানম্পি ন ৱিনা পটিপদায ইজ্ঝতীতি ইদং অধিপ্পাযৱসেন নেতব্বং নেয্যত্থত্তাতি তং অধিপ্পাযং ৱিভাৱেন্তো ‘‘অকতাধিকাৰস্সা’’তি আহ. তেন যথাৱুত্তৱচনস্স চ সপ্পদেসতং দস্সেতি. ননু চ কতাধিকাৰস্স অৰিযস্স মগ্গেন সমিজ্ঝমানম্পি ঝানং মগ্গপটিপদাৱসেন পটিপদাসহিতমেৱাতি. ন ৱিনা পটিপদায ইজ্ঝতীতি সক্কা ৱত্তুং, তেনেতং ৱচনং নিপ্পদেসমেৱাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘কতাধিকাৰস্স পনা’’তিআদি. ইদানি তস্স ৱচনস্স অধিপ্পাযৱসেন গহেতব্বত্থতা পাড়িতোপি ৱিঞ্ঞাযতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যথাৱুত্ত…পে… কতা’’তি.
‘‘যো কোচীতি অৱিসেসৱচন’’ন্তি তস্স অপৱাদং দস্সেন্তো ‘‘সকিং দ্ৱিক্খত্তু’’ন্তি আদিমাহ. পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা গহণং পৰিজাননং. নামৰূপৱৱত্থাপনাদীনন্তি নামৰূপৱৱত্থাপনপচ্চযপৰিগ্গহলক্খণপটিৱেধনিকন্তিপৰিযাদানানং. কিচ্ছসিদ্ধিতোতি নামৰূপৱৱত্থাপনাদীনং কেসঞ্চি সব্বেসম্পি ৱা কিচ্ছসিদ্ধিতো. এস নযো দুতিযৱাৰাদীসুপি যথাসম্ভৱং. সুখসিদ্ধিযম্পীতি নামৰূপৱৱত্থাপনাদীনং কিচ্ছসিদ্ধি মগ্গপাতুভাৱদন্ধভাৱস্স কাৰণভাৱে অনেকন্তিকা. ৱিপস্সনাসহগতিন্দ্ৰিযানং পন মন্দতা তস্স একন্তকাৰণন্তি দস্সেতি.
এতদন্তত্তা পটিপদাযাতি এতেন নিপ্পৰিযাযতো পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিসঙ্খাতায ৱিপস্সনাপঞ্ঞায চিৰাচিৰপ্পৱত্তিৱসেন মগ্গস্স খিপ্পদন্ধাভিঞ্ঞতা ৱুত্তাতি দস্সেতি. পুৰিমানন্তি পুৰিমৱাৰানং, লক্খণপটিৱেধাদীনংযেৱ ৱা. হেট্ঠিমকোটিযা তিক্খত্তুং কিলেসৱিক্খম্ভনে সতি দুক্খাপটিপদাভাৱো, ন ততো হেট্ঠাতি নিচ্ছিতত্তা আহ ‘‘তিক্খত্তুং ৱিক্খম্ভনৱাৰতাৱসেনা’’তি. তস্স সুখাপটিপদা ৱেদিতব্বা উক্কংসৱসেনাতি অধিপ্পাযো.
যস্মিং পুগ্গলে ৱিসংৱাদনভেদনানিট্ঠানত্থনিযোজনানং পৱত্তি, তত্থ সিনেহৱিৰহেনেৱ তেসং পৱত্তি, সো চ পুগ্গলো অসঙ্গহিতো হোতীতি মুসাৱাদাদীনং ৱিসংৱাদনাদিকিচ্চতায লূখতা চ অপৰিগ্গহতা চ ৱুত্তা. তপ্পটিপক্খৱিৰুদ্ধসভাৱত্তা সম্মাৱাচায সিনিদ্ধভাৱতা পৰিগ্গাহকসভাৱতা. সদ্ধাৱিসেসযোগতো ৱা তস্সা সিনিদ্ধভাৱো দট্ঠব্বো. সমুট্ঠাপেতীতি পৱত্তেতি. জীৱমানো ৱা সত্তো, সম্পযুত্তধম্মা ৱা ৱোদাযন্তি এতেন সযং ৱা ৱোদাযতীতি ৱোদানং.
২৮৫. তণ্হাদিট্ঠীহি পতিট্ঠানং. অৱসেসকিলেসাভিসঙ্খাৰেহি আযূহনা. সস্সতদিট্ঠিযা পতিট্ঠানং. উচ্ছেদদিট্ঠিযা আযূহনা. লীনৱসেন পতিট্ঠানং. উদ্ধচ্চৱসেন আযূহনা. কামসুখানুযোগৱসেন পতিট্ঠানং. অত্তকিলমথানুযোগৱসেন আযূহনা. সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰৱসেন পতিট্ঠানং. সব্বলোকিযকুসলাভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহনাতি ওঘতৰণসুত্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তেসু পকাৰন্তৰেসু ইধ অৱুত্তানং ৱসেনপি পতিট্ঠানাযূহনা ৱেদিতব্বা.
অথ ৱা কিলেসগ্গহণেন তণ্হাসস্সতদিট্ঠিসব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰা গহিতা তংসভাগতায তদেকট্ঠতায চ. তথা অভিসঙ্খাৰগ্গহণেন অৱসেসকিলেসউচ্ছেদদিট্ঠিসব্বলোকিযকুসলাভিসঙ্খাৰা. লীনুদ্ধচ্চকামসুখত্তকিলমথানুযোগানং ৱিসুং ৱুত্তত্তা তেহি ন যোজেতব্বন্তি কিলেসাভিসঙ্খাৰৱসেন পতিট্ঠানাযূহনে ৱত্ৱা তণ্হাদিট্ঠীনং তত্থ ৱিসেসপচ্চযতং দীপেতুং তদুভযৱসেনপি যোজনা কতা. নযদস্সনং ৱা এতং তত্থ দট্ঠব্বং. এৱমিতৰেপি পকাৰা যোজেতব্বাতি. ‘‘চতূহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো’’তিআদীসু (ম. নি. ৪.১১২, ১১৪) অঙ্গ-সদ্দস্স কাৰণত্থতা দট্ঠব্বা.
২৯৯. মুসাৱাদাদীনি ভাসমানো কৰোতি নাম কিং ৱক্খমানং কিৰিযং, কা পন সাতি? মুসাৱাদাদিকিৰিযাতি ৱিদিতোৱাযমত্থো. এৱং ৱা এত্থ যোজনা দট্ঠব্বা.
৩০১. নিপ্ফাদিতপচ্চযানন্তি চীৱৰাদিপচ্চযানং. কুহনৱত্থূনীতি পাপিচ্ছতং নিস্সায লূখচীৱৰাদিসেৱনৱসেন ‘‘যো তে ৱিহাৰে ৱসতি, সো অৰহা’’তিআদিনা (পাৰা. ২২৪) অত্তানং অৰিযগুণসামন্তং কত্ৱা ভণনৱসেন ৱিসেসলাভিনো ৱিয অত্তনো পৰিহৰণৱসেন চ পৱত্তা অকুসলচিত্তুপ্পাদা পৰেসং ৱিম্হাপনকাৰণানি কুহনৱত্থূনি.
৩৪৩. সতিপি সগুণাৰম্মণেহি মগ্গস্স অনিমিত্তনামলাভে ন নিপ্পৰিযাযেন ৱিপস্সনা অনিমিত্তনামিকাতি আগমনতো মগ্গো অনিমিত্তনামং ন লভতীতি আহ ‘‘ন পন সগুণাৰম্মণেহি…পে… সিদ্ধং হোতী’’তি. যস্মা পন আগমনতো সুঞ্ঞতং অপ্পণিহিতন্তি লদ্ধনামস্স মগ্গস্স সগুণতো আৰম্মণতো চ তংনামাভাৱো ন কদাচিপি অত্থি, তস্মা নামত্তযপাৰিপূৰিহেতুআগমনতো নামলাভোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘পৰিপুণ্ণনামসিদ্ধিহেতুত্তা’’তি. সব্বেসন্তি সব্বৱিমোক্খমুখাগতানম্পি মগ্গানং. নামত্তযযোগোতি সুঞ্ঞতাপণিহিতানিমিত্তনামযোগো. ৱৱত্থানং অসঙ্কৰো.
৩৫০. নিমিত্তধম্মা সঙ্খাৰা তেহি সনিমিত্তা সৱিগ্গহা ৱিয উপট্ঠহন্তীতি তেসং অভাৱিতভাৱনস্স ভাৱিতভাৱনস্স চ উপট্ঠহনাকাৰং দস্সেন্তো ‘‘সমূহাদী’’তিআদিমাহ. তেন চ ‘‘ৱিমোক্খেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০) ৱুত্তং, ন ‘‘তস্মিং ৱিমোক্খে’’তি, তস্মা ‘‘অনিমিত্তৱিমোক্খোতি অনিচ্চানুপস্সনং আহা’’তি ৱুত্তং. ইতৰত্থাপি এসেৱ নযো. অনিমিত্তস্স অনিমিত্তভাৱাভাৱো নত্থীতি কস্মা ৱুত্তং, ননু চ অনিচ্চানুপস্সনায অনিমিত্তৱিমোক্খভাৱো পৰিযাযেনাতি নিপ্পৰিযাযদেসনায তস্সা অনিমিত্তভাৱাভাৱো অত্থি এৱ, এৱঞ্চ সতি ‘‘অনিমিত্তস্স অনিমিত্তনামদানাভাৱো’’তি চ ন ন সক্কা ৱত্তুন্তি উপমাসংসন্দনং সুট্ঠুতৰং যুজ্জতি, তথা অনিমিত্তেন মগ্গস্স অনিমিত্তভাৱো ন যুজ্জতিযেৱ. তেনাহ ‘‘পৰমত্থতো নামং দাতুং ন সক্কোতী’’তি? সচ্চমেতং, পৰিযাযসিদ্ধংযেৱ পন অনিচ্চানুপস্সনায অনিমিত্তভাৱং গহেত্ৱা মগ্গসোধনৱসেনাযমনুযোগো কতো ‘‘অনিমিত্তৱিমোক্খস্স অনিমিত্তভাৱাভাৱো নত্থীতিৱিৰুদ্ধং ৱিয হোতী’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘অনিমিত্তং…পে… দীপিতো হোতী’’তি সযমেৱ ৱক্খতীতি. সামঞ্ঞন্তি উপমোপমিতব্বানং সম্বন্ধমাহ. ন মগ্গাধিপতীতি মগ্গো অধিপতি মগ্গাধিপতীতি ছন্দচিত্তানং অযং সমঞ্ঞা নত্থীতি অত্থো. ন চ তেহি মগ্গস্সাতি ছন্দচিত্তেহি মগ্গো অধিপতি এতস্সাতি মগ্গাধিপতীতি অযং সমঞ্ঞা মগ্গস্স নত্থি. কস্মা? তেসং ছন্দচিত্তানং অমগ্গঙ্গত্তা.
ঝানস্স সুঞ্ঞতাদিনামকত্তাতি এতেন ইন্দ্ৰিযবলাদীনম্পি মগ্গসম্পযোগতো সুঞ্ঞতাদিনামকতা দস্সিতাতি দট্ঠব্বং. সতিপি পচ্চনীকামসনে ন তস্স মগ্গস্স তং পৰিব্যত্তং যথা সৰসতাতি আহ ‘‘সৰসপ্পধানো’’তি. দ্ৱীহীতি সৰসপচ্চনীকেহি. অঞ্ঞনিৰপেক্খেহীতি আগমননিৰপেক্খেহি. তস্মাতি যস্মা সৰসতোৱ নামলাভে অৱৱত্থানাপত্তি সব্বস্স মগ্গস্স সব্বনামভাৱাপত্তি হোতি, তস্মা. অত্তাভি…পে… মগ্গাতি তেন আগমনতো নামলাভস্স পচ্চনীকতো নামলাভভাৱং দস্সেতি. সৰসন্তৰেতি অনিমিত্তভাৱাদিকে. পচ্চনীকসহিতেন সৰসেনাতি সুঞ্ঞতাপ্পণিহিতভাৱেহি তদাগমনেহি. নিমিত্তগ্গহণানিৱাৰণাতি সঙ্খাৰনিমিত্তগ্গাহস্স অনিসেধনতো. সুঞ্ঞতাপ্পণিহিতস্সেৱ মগ্গস্স ৱুত্তত্তা অনিচ্চতো ৱুট্ঠহন্তস্স মগ্গো ইধ অসঙ্গহিতো সিযাতি আসঙ্কিত্ৱা আহ ‘‘অনিচ্চানুপস্সনা’’তিআদি. সঙ্খাৰেহি ৱুট্ঠানং ন সিযা, লক্খণেহি এৱ ৱুট্ঠানং সিযাতি অধিপ্পাযো, লক্খণপটিৱেধো ন সিযা অতদাৰম্মণত্তাতি অত্থো. সঙ্খাৰানঞ্হি হুত্ৱা অভাৱউদযব্বযপটিপীড়নাৱসৱত্তনাকাৰেসু অনিচ্চতাদিলক্খণৱোহাৰো.
আকাৰৱন্তেসু গহিতেসু তদাকাৰোপি গহিতোযেৱ হোতীতি আহ ‘‘লক্খণানিপি পটিৱিদ্ধানি হোন্তি তদাকাৰসঙ্খাৰগ্গহণতো’’তি. যথাৱুত্তাধিপ্পাযেনাতি ‘‘অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা ‘‘সঙ্খাৰেসূ’’তিআদিনাৱ ৱুত্তপ্পকাৰাধিপ্পাযেন. ৱিসুন্তি সঙ্খাৰেহি ৱিনিৱত্তেত্ৱা.
লোকুত্তৰকুসলং
পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা
পঞ্চধা উদ্দিসতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধে অজ্ঝত্তদুকৱসেন ৰূপদুকৱসেন চ ভিন্দিত্ৱা অভিন্দিত্ৱা চ নিমিত্তৱচনেনেৱ উদ্দিসতি পৱত্তস্সপি সঙ্খাৰনিমিত্তভাৱানতিৱত্তনতো ৱুট্ঠাতব্বতাসামঞ্ঞতো চ. তেনেৱ উপাদিন্নানুপাদিন্নৱসেন পৱত্তং দ্ৱিধা কত্ৱা নিদ্দিসিত্ৱাপি ‘‘অযং তাৱ নিমিত্তে ৱিনিচ্ছযো’’তি নিমিত্তৱসেনেৱ নিগমেতি. এত্থ চ নিমিত্তং অজ্ঝত্তবহিদ্ধা, পৱত্তং পন অজ্ঝত্তমেৱাতি অযমেতেসং ৱিসেসো. বোজ্ঝঙ্গাদিৱিসেসন্তি বোজ্ঝঙ্গঝানঙ্গমগ্গঙ্গানং অসদিসতং. অসমাপজ্জিতুকামতাসঙ্খাতা ৱিতক্কাদিৱিৰাগভাৱনা অসমাপজ্জিতুকামতাৱিৰাগভাৱনা. ইতৰস্সাতি পাদকজ্ঝানাদিকস্স. অতব্ভাৱতোতি যথাৱুত্তৱিৰাগভাৱনাভাৱস্স অভাৱতো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা মগ্গাসন্নায ৱিপস্সনায সোমনস্সসহগতত্তে মগ্গস্স পঠমাদিজ্ঝানিকতা চ উপেক্খাসহগতত্তে পঞ্চমজ্ঝানিকতা এৱ চ তব্বসেন চ বোজ্ঝঙ্গাদীনং ৱিসেসোতি তেসং নিযমে আসন্নকাৰণং পধানকাৰণঞ্চ ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনা, ন এৱং পাদকজ্ঝানাদযোতি.
ইদানি অপাদকপঠমজ্ঝানপাদকানং পকিণ্ণকসঙ্খাৰপঠমজ্ঝানানি সম্মসিত্ৱা নিব্বত্তিতানঞ্চ মগ্গানং একন্তেন পঠমজ্ঝানিকভাৱতো ৱিপস্সনানিযমোযেৱেত্থ একন্তিকো পধানঞ্চাতি ইমমত্থং ৱিভাৱেন্তো ‘‘ৱিপস্সনানিযমেনেৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ ইতৰেতি দুতিযজ্ঝানিকাদিমগ্গা. পাদকজ্ঝানাতিক্কন্তানং অঙ্গানং অসমাপজ্জিতুকামতাৱিৰাগভাৱনাভূতা ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনা অধিট্ঠানভূতেন পাদকজ্ঝানেন আহিতৱিসেসা মগ্গস্স ঝানঙ্গাদিৱিসেসনিযামিকা হোতীতি ‘‘পাদকজ্ঝানৱিপস্সনানিযমেহী’’তি ৱুত্তং. যথা চ অধিট্ঠানভূতেন পাদকজ্ঝানেন, এৱং আৰম্মণভূতেন সম্মসিতজ্ঝানেন উভযসব্ভাৱে অজ্ঝাসযৱসেন আহিতৱিসেসা ৱিপস্সনা নিযমেতীতি আহ ‘‘এৱং সেসৱাদেসুপি…পে… যোজেতব্বো’’তি.
পাদকজ্ঝানসঙ্খাৰেসূতি পঠমজ্ঝানসঙ্খাৰেসু. ‘‘পঠমজ্ঝানং পাদকং কত্ৱা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০) হি ৱুত্তং. তংতংৱিৰাগাৱিৰাগভাৱনাভাৱেনাতি ৱিতক্কাদীনং ৱিৰজ্জনাৱিৰজ্জনভাৱনাভাৱেন. তেন আৰম্মণজ্ঝানস্সপি ৱিপস্সনায ৱিসেসাধানং উপনিস্সযতমাহ.
পাদকজ্ঝানসম্মসিতজ্ঝানানিযেৱ বোজ্ঝঙ্গাদিৱিসেসানং উপনিস্সযো কাৰণন্তি পাদকজ্ঝানসম্মসিতজ্ঝানুপনিস্সযো, তস্স সব্ভাৱে. তদভাৱাভাৱতোতি তস্স অজ্ঝাসযস্স অভাৱাভাৱতো.
চতুত্থজ্ঝানিকস্স মগ্গস্স আৰুপ্পে অৰূপজ্ঝানমেৱ পাদকং সিযাতি আহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানিকৱজ্জান’’ন্তি. অৰিযমগ্গস্স ওড়াৰিকঙ্গাতিক্কমনূপনিস্সযা ৱিপস্সনায অধিট্ঠানাৰম্মণভূতা দুতিযজ্ঝানাদযো. পঞ্চহি অঙ্গেহীতি পঞ্চহি ঝানঙ্গেহি. ‘‘তংতংৱাদেহি পঞ্ঞাপিযমানানি পাদকজ্ঝানাদীনি ৱাদসহচাৰিতায ‘ৱাদা’তি ৱুচ্চন্তী’’তি অধিপ্পাযেন ‘‘তযোপেতে ৱাদে’’তি আহ. ৱদন্তি এতেহীতি ৱা ৱাদকৰণভূতানি পাদকজ্ঝানাদীনি ৱাদা.
ৱিপাকসন্তানস্স…পে… সুসঙ্খতত্তাতি এতেন যস্মিং সন্তানে কম্মং উপ্পজ্জতি, তত্থ উপ্পজ্জমানমেৱ কিঞ্চি ৱিসেসাধানং কৰোতীতি দীপেতি. যতো তস্মিংযেৱ সন্তানে তস্স ৱিপাকো, নাঞ্ঞত্থ.
পুৰিমানুলোমং ৱিয তন্তি যথা গোত্ৰভুট্ঠানে উপ্পন্নানুলোমতো পুৰিমঅনুলোমঞাণং তং গোত্ৰভুট্ঠানে উপ্পন্নানুলোমং অনুবন্ধতি, এৱং. তদপীতি গোত্ৰভুট্ঠানে উপ্পন্নানুলোমঞাণম্পি অঞ্ঞং অনুলোমঞাণমেৱ অনুবন্ধেয্য, তস্স অনন্তৰং উপ্পজ্জেয্য. সা ভূমীতি সা পঞ্চুপাদানক্খন্ধসঙ্খাতা কিলেসানং উপ্পত্তিট্ঠানতায ভূমি. একো ভৱোতি গহেত্ৱা ৱুত্তন্তি এতেন সত্ত ভৱে দ্ৱে ভৱেতি ইদম্পি অধিপ্পাযৱসেন নেতব্বত্থং, ন যথাৰুতৱসেনাতি দস্সেতি. তত্থাযং অধিপ্পাযো – একৱাৰং কামাৱচৰদেৱেসু একৱাৰং মনুস্সেসূতি এৱম্পি মিস্সিতূপপত্তিৱসেন তেসু একিস্সা এৱ উপপত্তিযা অযং পৰিচ্ছেদো. যং পন ‘‘ন তে ভৱং অট্ঠমমাদিযন্তী’’তি (খু. পা. ৬.৯; সু. নি. ২৩২) ৱুত্তং, তম্পি কামাৱচৰভৱংযেৱ সন্ধাযাহ. মহগ্গতভৱানং পৰিচ্ছেদো নত্থীতি ৱদন্তি. তথা ‘‘ঠপেত্ৱা দ্ৱে ভৱে’’তি এত্থাপি কামাৱচৰদেৱমনুস্সভৱানং মিস্সকৱসেনেৱ, তস্মা কামধাতুযং যে দ্ৱে ভৱাতি কামাৱচৰদেৱমনুস্সৱসেন যে দ্ৱে ভৱাতি অত্থো. পুৰিমৱিকপ্পেসু পুগ্গলভেদেন পটিপদা ভিন্দিত্ৱা কস্সচি চলতীতি, কস্সচি ন চলতীতি কত্ৱা ‘‘চলতি এৱা’’তি অৱধাৰণমন্তৰেন অত্থো ৱুত্তো. যস্মা পন অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০ লোকুত্তৰকুসলপকিণ্ণককথা) ‘‘যথা চ পটিপদা, এৱং অধিপতিপি চলতি এৱা’’তি ৱুত্তং, তস্মা সব্বেসম্পি পটিপদাসু অভেদেন গহিতাসু একন্তেন চলনং সম্ভৱতীতি ‘‘চলতিচ্চেৱ ৱুত্তং, ন ন চলতী’’তি ততিযৱিকপ্পো চলনাৱধাৰণো ৱুত্তো.
লোকুত্তৰকুসলপকিণ্ণককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঠমমগ্গৱীসতিমহানযৱণ্ণনা
৩৫৭. ঝানমগ্গাদিপৰিযাযেহি কথিতে বোজ্ঝনকাতি অধিপ্পেতা, ৱিসেসতো পুব্বভাগে ‘‘ঝানং ভাৱেমি মগ্গং ভাৱেমী’’তি পৱত্তজ্ঝাসযা হোন্তীতি অধিপ্পাযেন ‘‘যস্স পুব্বভাগে’’তিআদিমাহ.
৩৫৮. উপনিস্সযৱসেনাতি তথা চিত্তপ্পৱত্তিসঙ্খাতেন পুব্বভাগাভিসঙ্খাৰেন. তেনেৱাহ ‘‘যস্স হী’’তিআদি. তদনুৰূপবলাতি অধিপতিপচ্চযলাভেন সত্তিৱিসেসযোগমাহ. যদি পুব্বভাগাভিসঙ্খাৰৱসেন ছন্দাদীনং অধিপতিভাৱো, কিমত্থমেতেযেৱ এৱং ৱুত্তা, ননু সদ্ধাদীনম্পি পুব্বভাগাভিসঙ্খাৰো লব্ভতীতি আহ ‘‘সেসধম্মান’’ন্তিআদি. অতংসভাৱত্তাতি সম্পযুত্তেহি সাতিসযমনুৱত্তিতব্বভাৱৰহিতত্তা. কিঞ্চাপি হি সদ্ধাদযোপি ইন্দ্ৰিযপচ্চযতায সম্পযুত্তেহি অনুৱত্তযন্তি, একস্মিং পন চিত্তুপ্পাদে সমধুৰেন অঞ্ঞেন ৱিনা সম্পযুত্তেহি অনুৱত্তনীযভাৱো ন তেসং যথা ছন্দাদীনন্তি তেযেৱ অধিপতিভাৱেন ৱুত্তা. এৱঞ্চ কত্ৱা ইন্দ্ৰিযসহজাতাধিপতিপচ্চযানং ৱিসেসো পৰিব্যত্তো হোতি.
চতুমগ্গনযসহস্সৱণ্ণনা
৩৬২. মানস্স দিট্ঠিসদিসা পৱত্তি. তথা হি সো অধিপতি ৱিয অঞ্ঞাধিপতিনা দিট্ঠিযা সহ নপ্পৱত্ততীতি. একদেস…পে… উপমা হোতি, ন সব্বসামঞ্ঞেন, ইতৰথা সূৰিযত্থঙ্গমনে অন্ধকাৰাৱত্থৰণং ৱিয অগ্গমগ্গতিৰোধানে সচ্চপটিচ্ছাদকতমপ্পৱত্তি আপজ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি অঞ্ঞে অঞ্ঞে. ‘‘আনীতং ইদং সুত্ত’’ন্তি ৱিভত্তি পৰিণামেতব্বা. যথাৱুত্তনযেনাতি ইমিস্সা অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেন. ন উপমায ৱুত্তত্তাতি ইমস্মিং সুত্তে ন উপমায ৱুত্তভাৱতো. যথাৱুত্তনযেনাতি ৱা এতস্মিং সুত্তে ৱুত্তপ্পকাৰেন নযেন ইমিস্সা অট্ঠকথাযং উপমায ন ৱুত্তত্তা. অৱযৱা ৱিয হোন্তি, যেন তে চেতসি নিযুত্তা, চিত্তস্স এতেতি চ চেতসিকাতিআদিনা ৱুচ্চন্তি, ন পন ‘‘ফস্সিকা’’তিআদিনাতি দট্ঠব্বং.
কুসলকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.