দুকমাতিকাপদৱণ্ণনা
১-৬. সমানদেসগ্গহণানং একস্মিংযেৱ ৱত্থুস্মিং গহেতব্বানং, একৱত্থুৱিসযানং ৱা. অথ ৱা সমানদেসানং একৱত্থুকত্তা সমানগহেতব্বভাৱানং একুপ্পাদিতোতি অত্থো. যে ধম্মা হেতুসহগতা, তে হেতূহি সহ সঙ্গয্হন্তি. যো চ তেসং সহেতুকভাৱো, সো সহজাতাদীহি হেতূহি কতোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সমা…পে… সব্ভাৱ’’ন্তি. আদি-সদ্দেন চেত্থ সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনাদিহেতুব্যাপাৰে পৰিগ্গণ্হাতি. একীভাৱূপগমনন্তি এককলাপভাৱেন পৱত্তমানানং চিত্তচেতসিকানং সংসট্ঠতায সমূহঘনভাৱেন দুৱিঞ্ঞেয্যনানাকৰণতংযেৱ সন্ধায ৱুত্তং. ধম্মনানত্তাভাৱেপীতি সভাৱত্থভেদাভাৱেপি. পদত্থনানত্তেনাতি নানাপদাভিধেয্যতাভেদেন. এতেন পকাৰন্তৰাপেক্খং দুকন্তৰৱচনন্তি দস্সেতি. অনেকপ্পকাৰা হি ধম্মা. তেনেৱ ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তি (মহানি. ১৫৬; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) ৱুত্তং. অযঞ্চ অত্থো তিকেসুপি দট্ঠব্বো. যেসং ৱিনেয্যানং যেহি পকাৰৱিসেসেহি ধম্মানং ৱিভাৱনে কতে পটিৱেধো হোতি, তেসং তপ্পকাৰভেদেহি ধম্মানং ৱিভাৱনং. যেসং পন যেন একেনেৱ পকাৰেন ৱিভাৱনে পটিৱেধো হোতি, তেসম্পি তং ৱত্ৱা ধম্মিস্সৰত্তা তদঞ্ঞনিৰৱসেসপ্পকাৰৱিভাৱনঞ্চ দেসনাৱিলাসোতি আহ ‘‘দেসেতব্বপ্পকাৰজানন’’ন্তিআদি. ননু একেন পকাৰেন জানন্তস্স তদঞ্ঞপ্পকাৰৱিভাৱনং অফলং হোতীতি? ন হোতি পটিসম্ভিদাপ্পভেদস্স উপনিস্সযত্তা. তে পকাৰা এতেসন্তি তপ্পকাৰা, তব্ভাৱো তপ্পকাৰতা. ইমিনা ধম্মানং ৱিজ্জমানস্সেৱ পকাৰৱিসেসস্স ৱিভাৱনং দেসনাৱিলাসোতি দস্সেতি.
অঞ্ঞত্থাপীতি ‘‘অহেতুকা চেৱ ধম্মা ন চ হেতূ’’তিআদীসু. যথা পঠমদুকেকদেসে গহেত্ৱা দুতিযততিযদুকেহি সদ্ধিং ছট্ঠদুকনযে যোজনা ‘‘হেতূ ধম্মা সহেতুকাপি অহেতুকাপী’’তিআদযো তযো দুকা লব্ভন্তি, এৱং দুতিযততিযদুকেকদেসে গহেত্ৱা পঠমদুকেন সদ্ধিং যোজনায ‘‘সহেতুকা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপি, অহেতুকা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপি, হেতুসম্পযুত্তা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপি, হেতুৱিপ্পযুত্তা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপী’’তি চত্তাৰো দুকা লব্ভন্তি, তে পন ৱুত্তনযেনেৱ সক্কা দস্সেতুন্তি ন দস্সিতাতি দট্ঠব্বা. অথ ৱা পাড়িযং ৱুত্তেহি চতুত্থপঞ্চমেহি অট্ঠকথাযং দস্সিতেহি পুৰিমেহি দ্ৱীহি নিন্নানাকৰণতো এতে ন ৱুত্তা. সন্নিৱেসৱিসেসমত্তমেৱ হেত্থ ৱিসেসোতি. তেনেৱ হি নিন্নানত্থত্তা পাড়িযং আগতদুকেসু যথানিদ্ধাৰিতদুকানং যথাসম্ভৱং অৱৰোধনেন অৱুত্ততং দস্সেতুং ‘‘এতেসু পনা’’তিআদিমাহ.
অথ ৱা ‘‘এতেন ৱা গতিদস্সনেনা’’তিআদিনা ৱক্খমাননযেন ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা অহেতুকা চা’’তিআদীনং সম্ভৱন্তানং দুকানং সঙ্গহে সতি এতেসম্পি সঙ্গহো সিযা. যতো ৱা দুকতো পদং নিদ্ধাৰেত্ৱা দুকন্তৰং ৱুচ্চতি, তেন সতি চ নানত্তে দুকন্তৰং লব্ভতি, ন চেত্থ কোচি ৱিসেসো যথাৱুত্তদুকেহীতি সংৱণ্ণনাসু ন দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. এত্থ চ যথা সহেতুকদুকতো হেতুসম্পযুত্তদুকস্স, হেতুসহেতুকদুকতো চ হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকস্স পদত্থমত্ততো নানত্তং, ন সভাৱত্থতো. এৱং সন্তেপি সহেতুকহেতুসহেতুকদুকে ৱত্ৱা ইতৰেপি ৱুত্তা, এৱং হেতুসম্পযুত্তহেতুহেতুসম্পযুত্তদুকাদীহি সভাৱত্থনানত্তাভাৱেপি পদত্থনানত্তসম্ভৱতো ধম্মনানত্তাভাৱেপি পদত্থনানত্তেন দুকন্তৰং ৱুচ্চতীতি ৱুত্তত্তা ‘‘হেতুসহগতা ধম্মা, ন হেতুসহগতা ধম্মা, হেতুসহজাতা ধম্মা, ন হেতুসহজাতা ধম্মা. হেতুসংসট্ঠা ধম্মা, হেতুৱিসংসট্ঠা ধম্মা. হেতুসমুট্ঠানা ধম্মা, ন হেতুসমুট্ঠানা ধম্মা. হেতুসহভুনো ধম্মা, ন হেতুসহভুনো ধম্মা’’তিআদীনং, তথা ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা হেতুসহগতা চা’’তিআদীনং, ‘‘ন হেতূ খো পন ধম্মা হেতুসহগতাপি, ন হেতুসহগতাপী’’তিআদীনঞ্চ সম্ভৱন্তানং অনেকেসং দুকানং সঙ্গহো অনুঞ্ঞাতো ৱিয দিস্সতি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘এতেন ৱা গতিদস্সনেনা’’তিআদি. এৱং আসৱগোচ্ছকাদীসুপি অযমত্থো যথাসম্ভৱং ৱত্তব্বো. ধম্মানং ৱা সভাৱকিচ্চাদিং বোধেতব্বাকাৰঞ্চ যাথাৱতো জানন্তেন ধম্মসামিনা যত্তকা দুকা ৱুত্তা, তত্তকেসু ঠাতব্বং. অদ্ধা হি তে দুকা ন ৱত্তব্বা, যে ভগৱতা ন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. ন হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো ছট্ঠদুকেন নিন্নানত্থোতি অধিপ্পাযো. তেসূতি পঠমদুকততিযদুকেসু. যদি দুকন্তৰেহি দুকন্তৰপদেহি চ সমানত্থত্তা এতেসং দুকানং দুকন্তৰপদানঞ্চ অৱচনং, এৱং সতি ছট্ঠদুকে পঠমপদম্পি ন ৱত্তব্বং চতুত্থদুকে দুতিযপদেন সমানত্থত্তা. তথা চ ছট্ঠদুকোযেৱ ন হোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘চতুত্থদুকে’’তিআদি. দুকপূৰণত্থন্তি ইদং সমানত্থতংযেৱ সন্ধায ৱুত্তং, দেসনাৱিসেসো পন ৱিজ্জতিযেৱ. অত্থন্তৰতাভাৱেপি পকাৰভেদহেতুকং দুকন্তৰৱচনন্তি দস্সিতো হি অযমত্থোতি. এতেন গতিদস্সনেনাতি অত্থৱিসেসাভাৱেপি ছট্ঠদুকপূৰণসঙ্খাতেন নযদস্সনেন. পঠমদুকে…পে… দস্সিতো পাড়িযং ৱুত্তেহি চতুত্থপঞ্চমেহি, অট্ঠকথাযং দস্সিতেহি পুৰিমেহি দ্ৱীহি, ইধ দস্সিতেহি চতূহি. তেসূতি দুতিযততিযদুকেসু. পঠমদুকপক্খেপেন দস্সিতো পাড়িযং ছট্ঠদুকেন ইতৰত্ৰ চ ইতৰদুকেহীতি ৱেদিতব্বং.
৭-১৩. পচ্চযভাৱমত্তেন…পে… অত্থিতন্তি এতেন ন পটিলদ্ধত্ততাসঙ্খাতা সসভাৱতাৱ অত্থিতা, অথ খো পটিপক্খেন অনিৰোধো অপ্পহীনতা অনিপ্ফাদিতফলতা কাৰণাসমুগ্ঘাতেন ফলনিব্বত্তনাৰহতা চাতি ইমমত্থং দস্সেতি. তথা হি ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তি এত্থ ‘‘সতী’’তি ইমিনা ৱচনেন যেন ৱিনা যং ন হোতি, তং অতীতাদিপি কাৰণং সঙ্গহিতমেৱাতি. তেনেৱাহ ‘‘ন সহেতু…পে… কালানমেৱা’’তি. সমে…পে… দীপেতি সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতন্তি সঙ্খতন্তি. অযমেতেসং ৱিসেসোতি অযং পচ্চযনিব্বত্তানং পচ্চযৱন্ততা অনেকপচ্চযনিপ্ফাদিততা চ দুকদ্ৱযে পুৰিমপদত্থানং ভেদো, ইতৰেসং পন পুৰিমপদসঙ্গহিতধম্মৱিধুৰসভাৱতাযাতি. অৱিনি…পে… ঠপনতোতি ‘‘এত্তকা’’তি পভেদপৰিচ্ছেদনিদ্ধাৰণৱসেন অভিধম্মমাতিকাযং ধম্মানং অৱুত্তত্তা ৱুত্তং. সুত্তন্তমাতিকাযং পন নিদ্ধাৰিতসৰূপসঙ্খাৱিসেসত্তা ৱিনিচ্ছিতত্থপৰিচ্ছেদাযেৱ অৱিজ্জাদযো ৱুত্তাতি. ‘‘পথৱীআদি ৰূপ’’ন্তি এতস্মিং অত্থৱিকপ্পে অনেকহেতুকেসু চিত্তুপ্পাদেসু হেতূনং সহেতুকভাৱো ৱিয সব্বেসং পথৱীআদীনং ৰূপিভাৱো সিদ্ধোতি আহ ‘‘পুৰিম…পে… পজ্জতী’’তি. ন হি তেসু নিযতো কত্থচি সংসামিভাৱোতি. অনিচ্চানুপস্সনায ৱা লুজ্জতি ছিজ্জতি ৱিনস্সতীতি গহেতব্বো লোকোতি তংগহণৰহিতানং লোকুত্তৰানং নত্থি লোকতা. তেনেৱাতি দুক্খসচ্চভাৱেন পৰিঞ্ঞেয্যভাৱেনাতি অত্থো.
দুকবহুতা আপজ্জতীতি কস্মা ৱুত্তং, ননু ৱীসতি দুকা ৱিভত্তা, ‘‘অৱুত্তোপি যথালাভৱসেন ৱেদিতব্বো’’তি চ ৱক্খতীতি দুকবহুতা ইচ্ছিতা এৱাতি? সচ্চমেতং, তংযেৱ পন দুকবহুতং অনিচ্ছন্তো এৱমাহ. অপিচ দুকবহুতা আপজ্জতি, সা চ খো ৱিঞ্ঞাণভেদানুসাৰিনী, তত্ৰাপি কামাৱচৰকুসলতো ঞাণসম্পযুত্তানি, তথা মহাকিৰিযতো মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনন্তি এৱংপকাৰানং সব্বধম্মাৰম্মণৱিঞ্ঞাণানং অনামসনতো ন ব্যাপিনীতি দস্সেতি ‘‘দুকবহুতা’’তিআদিনা. অব্যাপিভাৱে পন দোসং দস্সেন্তো ‘‘তথা চ…পে… সিযা’’তি আহ. নিদ্দেসেন চ ৱিৰুদ্ধন্তি ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যা’’তিআদিনা ৰূপাযতনাদীনং পচ্চেকচক্খুৱিঞ্ঞাণাদিনা কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যতং, সোতৱিঞ্ঞাণাদিনা কেনচি নৱিঞ্ঞেয্যতঞ্চ দস্সেন্তেন নিক্খেপৰাসিনিদ্দেসেন ‘‘দ্ৱিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্ততো দুকো হোতী’’তি ইদং ৱচনং ৱিৰুদ্ধং, তথা অত্থুদ্ধাৰনিদ্দেসেনপি অত্থতো ন সমেতীতি অত্থো. তত্থাতি তস্সং নিক্খেপৰাসিসংৱণ্ণনাযং. যো চ পটিসেধো কতো অত্থনানত্ততো দুকং দস্সেতুন্তি অধিপ্পাযো. ন হি সম…পে… সেধেতুন্তি এতেন ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যা’’তি এত্তকেসু নিদ্দেসপদেসু দুকপদদ্ৱযপ্পৱত্তি পাড়িতো এৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি দস্সেতি.
তথেৱাতি উভিন্নং কেচিন-সদ্দানং অনিযমতো চক্খুসোতাদিনিস্সযৱোহাৰেন চক্খুসোতৱিঞ্ঞাণাদিকো ভিন্নসভাৱোযেৱ ধম্মো অত্থোতি দস্সনৱসেন. ৰূপাযতনমেৱ হি চক্খুসোতৱিঞ্ঞাণেহি ৱিঞ্ঞেয্যাৱিঞ্ঞেয্যভাৱতো ‘‘কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যং কেনচি নৱিঞ্ঞেয্য’’ন্তি চ ৱুচ্চতীতি. যদি এৱং ইমস্মিম্পি পক্খে দুকবহুতা আপজ্জতীতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘ন চেত্থা’’তিআদি. ৱিঞ্ঞাতব্বভেদেনাতি ৱিঞ্ঞাতব্বৱিসেসেন, ৱিঞ্ঞেয্যেকদেসেনাতি অত্থো. দুকভেদোতি দুকৱিসেসো, কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যদুকো, তপ্পভেদোযেৱ ৱা. সমত্তো পৰিযত্তো পৰিপুণ্ণোতি অত্থো. যত্তকা ৱিঞ্ঞাতব্বা তত্তকা দুকাতি দুকভেদাপজ্জনপ্পকাৰদস্সনং. এৱঞ্চ সতীতিআদিনা ইমিস্সা সংৱণ্ণনায লদ্ধগুণং দস্সেতি. ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যা’’তি ৰূপাযতনস্সেৱ ৱুত্তত্তা অত্থভেদাভাৱতো কথমযং দুকো হোতীতি আহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণনানত্তেনা’’তিআদি. যদি পন সব্বৱিঞ্ঞাতব্বসঙ্গহে দুকোসমত্তো হোতি, নিক্খেপৰাসিনিদ্দেসো কথং নীযতীতি আহ ‘‘এতস্স পনা’’তিআদি.
এত্থ পন যথা ৱিঞ্ঞাণনানত্তেন ৱিঞ্ঞাতব্বং ভিন্দিত্ৱা দুকে ৱুচ্চমানে সতিপি ৱিঞ্ঞাতব্বানং বহুভাৱে যত্তকা ৱিঞ্ঞাতব্বা, তত্তকা দুকাতি নত্থি দুকবহুতা দুকসঙ্গহিতধম্মেকদেসেসু দুকপদদ্ৱযপ্পৱত্তিদস্সনভাৱতো. এৱং দ্ৱিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্তেন দুকে ৱুচ্চমানেপি যত্তকানি ৱিঞ্ঞাণানি, তত্তকা দুকাতি নত্থি দুকবহুতা দুকসঙ্গ…পে… ভাৱতো এৱ. ন হি একংযেৱ ৱিঞ্ঞাণং ‘‘কেনচি কেনচী’’তি ৱুত্তং, কিন্তু অপৰম্পীতি সব্বৱিঞ্ঞাণসঙ্গহে দুকো সমত্তো হোতি, ন চ কত্থচি দুকস্স পচ্ছেদো অত্থি ইন্দ্ৰিযৱিঞ্ঞাণানং ৱিয মনোৱিঞ্ঞাণস্সপি ৱিসযস্স ভিন্নত্তা. ন হি অতীতাৰম্মণং ৱিঞ্ঞাণং অনাগতাদিআৰম্মণং হোতি, অনাগতাৰম্মণং ৱা অতীতাদিআৰম্মণং, তস্মা যথালদ্ধৱিসেসেন ৱিসিট্ঠেসু মনোৱিঞ্ঞাণভেদেসু তস্স তস্স ৱিসযস্স আলম্বনানালম্বনৱসেন দুকপদদ্ৱযপ্পৱত্তি ন সক্কা নিৱাৰেতুং. তেনেৱ চ অট্ঠকথাযং ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণেন পন কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যঞ্চেৱ অৱিঞ্ঞেয্যঞ্চাতি অযমত্থো অত্থি, তস্মা সো অৱুত্তোপি যথালাভৱসেন ৱেদিতব্বো’’তি ভূমিভেদৱসেন যথালাভং দস্সেস্সতি. ‘‘ৱৱত্থানাভাৱতো’’তি ইদম্পি অনামট্ঠৱিসেসং মনোৱিঞ্ঞাণসামঞ্ঞমেৱ গহেত্ৱা ৱুত্তং. পাড়ি পন ইন্দ্ৰিযৱিঞ্ঞাণেহি নযদস্সনৱসেন আগতাতি দট্ঠব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা ইমিস্সাপি অত্থৱণ্ণনায ‘‘কেনচী’’তি পদং অনিযমেন সব্বৱিঞ্ঞাণসঙ্গাহকন্তি সিদ্ধং হোতি, নিদ্দেসেন চ ন কোচি ৱিৰোধো. চক্খুৱিঞ্ঞেয্যনসোতৱিঞ্ঞেয্যভাৱেহি দুকপদদ্ৱযপ্পৱত্তি দস্সিতা, ন পন চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাচক্খুৱিঞ্ঞেয্যভাৱেহি ৱিসেসকাৰণাভাৱতো. কিঞ্চ ‘‘যে ৱা পনা’’তি পদন্তৰসম্পিণ্ডনতোপি ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা…পে… ন তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা’’তি (ধ. স. ১১০১) এত্তাৱতা দুকপদদ্ৱযপ্পৱত্তি দস্সিতাতি ৱিঞ্ঞাযতি. পদন্তৰভাৱদস্সনত্থো হি যেৱাপন-সদ্দো যথা ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে কুসলমূলা. যে ৱা পন কুসলমূলা, সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তিআদীসু (যম. ১.মূলযমক.১). অঞ্ঞথা ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যা. যে তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা’’তি পাড়ি অভৱিস্স. যং পন ৱদন্তি ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা…পে… ন তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাতি ইমিনা অত্থতো দ্ৱে দুকা ৱুত্তা হোন্তী’’তি, তদপি চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাচক্খুৱিঞ্ঞেয্যতং সোতৱিঞ্ঞেয্যাসোতৱিঞ্ঞেয্যতঞ্চ সন্ধায ৱুত্তং, ন পন ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞেয্যনসোতৱিঞ্ঞেয্যতং সোতৱিঞ্ঞেয্যনচক্খুৱিঞ্ঞেয্যতঞ্চা’’তি দট্ঠব্বং. এতেন পাড়িপটিসেধনঞ্চ নিৱাৰিতং দট্ঠব্বং পটিসেধনস্সেৱ অভাৱতো. তথা যস্স আৰম্মণস্স ৱিজাননভাৱেন যো অত্থো ৱুচ্চমানো অনিযমদস্সনত্থং ‘‘কেনচী’’তি ৱুত্তো, সোযেৱ ততো অঞ্ঞস্স অৱিজাননভাৱেন ৱুচ্চমানো অনিযমদস্সনত্থং পুন ‘‘কেনচী’’তি ৱুত্তোতি তদত্থদস্সনে তেনেৱাতি অযং পদত্থো ন সম্ভৱতীতি ন সক্কা ৱত্তুন্তি. এৱমেত্থ যথা অট্ঠকথা অৱট্ঠিতা, তথা অত্থো যুজ্জতীতি ৱেদিতব্বং.
১৪-১৯. সন্তানস্স অজঞ্ঞমলীনভাৱকৰণতো কণ্হকম্মৱিপাকহেতুতো চ অপৰিসুদ্ধত্তা ‘‘অসুচিভাৱেন সন্দন্তী’’তি ৱুত্তং. তত্থাতি ৱণে. পগ্ঘৰণক…পে… সদ্দোতি এতেন আসৱো ৱিয আসৱোতি অযম্পি অত্থো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. গোত্ৰভু…পে… ৱুত্তানীতি এতেন গোত্ৰভুগ্গহণং উপলক্খণং যথা ‘‘কাকেহি সপ্পি ৰক্খিতব্ব’’ন্তি দস্সেতি. গোত্ৰভুসদিসা গোত্ৰভূতি পন অত্থে সতি গুণপ্পধানত্থানং একেন সদ্দেন অৱচনীযত্তা ৱোদানাদযোৱ ৱুত্তা ভৱেয্যুং. অথ ৱা গোত্ৰভূতি একসেসেন সামঞ্ঞেন ৱা অযং নিদ্দেসোতি ৱেদিতব্বং. অভিৱিধিৱিসযং অৱধিন্তি ৱিভত্তিং পৰিণামেত্ৱা ৱত্তব্বং.
সম্পযুত্তেহি আসৱেহি তংসহিততা আসৱসহিততা. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা সহেতুকানং সম্পযুত্তেহি হেতূহি সহেতুকতা, ন এৱং সাসৱাতি ৱুত্তধম্মানং সম্পযুত্তেহি আসৱেহি সাসৱতা, অথ খো ৱিপ্পযুত্তেহীতি. দুকন্তৰে অৱুত্তপদভাৱোযেৱেত্থ দুকযোজনায ঞাযাগততা. যদি এৱং হেতুগোচ্ছকে কথন্তি আহ ‘‘হেতুগোচ্ছকে পনা’’তিআদি. পঠমে দুকে দুতিযস্স পক্খেপে একোতি চতুত্থদুকমাহ. পঠমে দুকে ততিযস্স পক্খেপে দ্ৱেতি ‘‘আসৱা চেৱ ধম্মা আসৱৱিপ্পযুত্তা চ, আসৱৱিপ্পযুত্তা চেৱ ধম্মা নো চ আসৱা’’তি ইমিনা সদ্ধিং পঞ্চমদুকমাহ. পঠমস্স দুতিযে দুকে পক্খেপে একোতি ‘‘নো আসৱা ধম্মা সাসৱাপি অনাসৱাপী’’তি অযমেকো. ততিযে পঠমস্স পক্খেপে দ্ৱেতি ‘‘আসৱা ধম্মা আসৱসম্পযুত্তাপি আসৱৱিপ্পযুত্তাপি, নো আসৱাধম্মা আসৱসম্পযুত্তাপি আসৱৱিপ্পযুত্তাপী’’তি ইমে দ্ৱে. ততিযে দুতিযস্স পক্খেপে একোতি ‘‘সাসৱা ধম্মা আসৱসম্পযুত্তাপি আসৱৱিপ্পযুত্তাপী’’তি একো. দুতিযে ততিযস্স পক্খেপে একোতি ছট্ঠদুকমাহ. তীহীতি চতুত্থপঞ্চমছট্ঠেহি. ইতৰেতি তদৱসিট্ঠা পঞ্চ. তে পন পঠমে ততিযদুকদুতিযপদপক্খেপে একো, দুতিযে পঠমদুকদুতিযপদপক্খেপে একো, ততিযে পঠমস্স একেকপদপক্খেপে দ্ৱে, ততিযে দুতিযদুকপঠমপদপক্খেপে একোতি এৱং ৱেদিতব্বা. ‘‘সাসৱা ধম্মা আসৱাপি নো আসৱাপি. আসৱসম্পযুত্তা ধম্মা আসৱাপি নো আসৱাপি. আসৱৱিপ্পযুত্তা ধম্মা আসৱাপি নো আসৱাপী’’তি এতেসম্পি, ‘‘আসৱসহগতা ধম্মা নো আসৱসহগতা ধম্মা’’তি এৱমাদীনঞ্চ অগ্গহণে কাৰণং গহণনযো চ পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
এস নযোতি যো এস পঠমদুকে দুতিযদুকপক্খেপাদিকো উপাযো ইধ আসৱগোচ্ছকে ৱুত্তো, এস নযো সংযোজনগোচ্ছকাদীসু দুকন্তৰনিদ্ধাৰণেতি অত্থো. তত্থ পাড়িযং অনাগতদুকা সংযোজনগোচ্ছকে তাৱ ‘‘সংযোজনা চেৱ ধম্মা সংযোজনৱিপ্পযুত্তা চ, সংযোজনৱিপ্পযুত্তা চেৱ ধম্মা নো চ সংযোজনা, সংযোজনা ধম্মা সংযোজনসম্পযুত্তাপি সংযোজনৱিপ্পযুত্তাপি, নো সংযোজনা ধম্মা সংযোজনসম্পযুত্তাপি সংযোজনৱিপ্পযুত্তাপি, নো সংযোজনা ধম্মা সংযোজনিযাপি অসংযোজনিযাপি, সংযোজনিযা ধম্মা সংযোজনসম্পযুত্তাপি সংযোজনৱিপ্পযুত্তাপী’’তি পঞ্চ. এৱং গন্থওঘযোগউপাদানগোচ্ছকেসু পচ্চেকং পঞ্চ. নীৱৰণগোচ্ছকে পন নীৱৰণানং নীৱৰণৱিপ্পযুত্তভাৱাভাৱতো ‘‘নো নীৱৰণা ধম্মা নীৱৰণিযাপি অনীৱৰণিযাপি, নো নীৱৰণা ধম্মা নীৱৰণসম্পযুত্তাপি নীৱৰণৱিপ্পযুত্তাপি, নীৱৰণিযা ধম্মা নীৱৰণসম্পযুত্তাপি নীৱৰণৱিপ্পযুত্তাপী’’তি তযো. তথা পৰামাসগোচ্ছকে ‘‘নো পৰামাসা ধম্মা পৰামট্ঠাপি অপৰামট্ঠাপি, নো পৰামাসা ধম্মা পৰামাসসম্পযুত্তাপি পৰামাসৱিপ্পযুত্তাপি, পৰামট্ঠা ধম্মা পৰামাসসম্পযুত্তাপি পৰামাসৱিপ্পযুত্তাপী’’তি. কিলেসগোচ্ছকে ‘‘নো কিলেসা ধম্মা সংকিলেসিকাপি অসংকিলেসিকাপি, নো কিলেসা ধম্মা সংকিলিট্ঠাপি অসংকিলিট্ঠাপি, নো কিলেসা ধম্মা কিলেসসম্পযুত্তাপি কিলেসৱিপ্পযুত্তাপি, সংকিলেসিকা ধম্মা সংকিলিট্ঠাপি অসংকিলিট্ঠাপি, সংকিলেসিকা ধম্মা কিলেসসম্পযুত্তাপি কিলেসৱিপ্পযুত্তাপি, অসংকিলিট্ঠা ধম্মা সংকিলেসিকাপি অসংকিলেসিকাপী’’তি ছ দুকাতি এৱং ৱেদিতব্বা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
২০-২৫. পচ্চযভাৱেনাতি সংযোজনত্থং দস্সেতি. যথাসকং পচ্চযভাৱো এৱ হি কামৰাগাদীনং ৱট্টসংযোজনন্তি. যদি এৱং কথং কামৰাগাদীনংযেৱ সংযোজনভাৱোতি আহ ‘‘সতিপী’’তিআদি. অঞ্ঞেসন্তি সংযোজনেহি অঞ্ঞেসং কিলেসাভিসঙ্খাৰাদীনং. তপ্পচ্চযভাৱেতি তেসং কিলেসকম্মৱিপাকৱট্টানং পচ্চযভাৱে. ওৰম্ভাগিযুদ্ধংভাগিযভাৱেন সঙ্গহিতা পৰিচ্ছিন্না ওৰ…পে… সঙ্গহিতা, তেহি কামৰাগাদীহি ৱিসেসপচ্চযভূতেহি. কামকম্মভৱাদীনং কামূপপত্তিভৱাদিনিপ্ফাদনেপি নিযমোতি কত্ৱা আহ ‘‘তংতং…পে… হোতী’’তি. তেন সংযোজনানং ভাৱে যথাৱুত্তনিযমানং কম্মূপপত্তিভৱানং ভাৱং দস্সেত্ৱা তদভাৱে অভাৱং দস্সেন্তো ‘‘ন চা’’তিআদিমাহ. বন্ধনং অসেৰিভাৱকৰণং অন্দুবন্ধনাদযো ৱিয. গন্থকৰণং অৱচ্ছিন্নতাকৰণং. চক্কলকং পাদপুঞ্ছনৰজ্জুমণ্ডলং. ন চোদেতব্বন্তি পঞ্ঞাচক্খুনা পচুৰজনস্স পস্সিতুং অসক্কুণেয্যত্তা যথাৱুত্তৱিসেসস্স সদ্ধেয্যতং আহ. তিৱিধো হি অত্থো কোচি পচ্চক্খসিদ্ধো যো ৰূপাদিধম্মানং পচ্চত্তৱেদনীযো অনিদ্দিসিতব্বাকাৰো, সব্বধম্মানং সভাৱলক্খণন্তি ৱুত্তং হোতি. কোচি অনুমানসিদ্ধো যো ঘটাদীসু পটাদীসু চ পসিদ্ধেন পচ্চযাযত্তভাৱেন ঘটপট-সদ্দাদীনং অনিচ্চতাদিআকাৰো, কোচি ওকপ্পনসিদ্ধো যো পচুৰজনস্স অচ্চন্তমদিট্ঠো সদ্ধাৱিসযো সগ্গনিব্বানাদি. তত্থ যস্স সত্থুনো ৱচনং পচ্চক্খসিদ্ধে অনুমানসিদ্ধে চ অত্থে ন ৱিসংৱাদেতি অৱিপৰীতপ্পৱত্তিযা, তস্স ৱচনেন সদ্ধেয্যত্থসিদ্ধীতি তথাৰূপো চ ভগৱাতি ‘‘ধম্মানং সভাৱ…পে… ন চোদেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. এস নযো ইতো পৰেসুপি এৱৰূপেসু.
২৬-৩৭. যথা সৰভেহি অতিক্কমিতব্বা পব্বতৰাজি সৰভনিযা, এৱং ওঘনিযাতি সদ্দসিদ্ধীতি আহ ‘‘তেনা’’তিআদি.
৫০-৫৪. ৱিপৰিযেসগ্গাহো পৰামসনন্তি ‘‘পৰতো’’তি এত্থ ন ধম্মসভাৱতো অঞ্ঞথামত্তং পৰন্তি অধিপ্পেতং, অথ খো তব্বিপৰিযাযোতি আহ ‘‘পৰতোতি নিচ্চাদিতো’’তি.
৫৫-৬৮. যদি সভাৱতো অৱিজ্জমানং, কথমাৰম্মণভাৱোতি আহ ‘‘ৱিচিত্তসঞ্ঞায সঞ্ঞিত’’ন্তি, পৰিকপ্পনামত্তসিদ্ধন্তি অত্থো. দুৱিঞ্ঞেয্যনানত্ততায নিৰন্তৰভাৱূপগমনং সংসট্ঠভাৱোতি ‘‘সুৱিঞ্ঞেয্যনানত্তত্তা ন সংসট্ঠতা’’তি ৱুত্তং. তেসং অৰূপক্খন্ধানং. ইতৰেহি ৰূপনিব্বানেহি. কিং পন কাৰণং সমানুপ্পাদনিৰোধানং এককলাপভূতানং অৰূপধম্মানমেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠতা ৱুচ্চতি, ন পন তথাভূতানম্পি ৰূপধম্মানন্তি আহ ‘‘এস হি তেসং সভাৱো’’তি. তেন যদিপি কেচি অৰূপধম্মা ৱিসুং আৰম্মণং হোন্তি, দন্ধপ্পৱত্তিকত্তা পন ৰূপধম্মানংযেৱ সুৱিঞ্ঞেয্যনানত্তং, ন অৰূপধম্মানন্তি তেসং সংসট্ঠভাৱো তদভাৱো চ ইতৰেসং সভাৱসিদ্ধোতি দস্সেতি. সমূহঘনতায ৱা দুব্বিভাগতৰত্তা নত্থি অৰূপধম্মানং ৱিসুং আৰম্মণভাৱোতি দুৱিঞ্ঞেয্যনানত্তত্তা তেসংযেৱ সংসট্ঠতা. অমুঞ্চিত্ৱা তদধীনৱুত্তিতায গহেতব্বতো বুদ্ধিযা.
৮৩-১০০. কামতণ্হা কামো উত্তৰপদলোপেন যথা ৰূপভৱো ৰূপং. এৱং সেসেসুপি. আৰম্মণকৰণৱসেনাতি এতেন কামৰূপাৰূপতণ্হানং ৱিসযভাৱো যথাক্কমং কামৰূপাৰূপাৱচৰতায কাৰণন্তি দস্সেতি. অৱস্সঞ্চেতমেৱং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা কামাৱচৰাদিভাৱো অপৰিপুণ্ণৱিসযো সিযা. যদি হি আলম্বিতব্বধম্মৱসেন ভূমিপৰিচ্ছেদো, এৱং সতি অনাৰম্মণানং সঙ্গহো ন সিযা. অথ ৱিপাকদানৱসেন, এৱম্পি অৱিপাকানং সঙ্গহো ন সিযা, তস্মা আৰম্মণকৰণৱসেন পৰিযাপন্নানং ভূমিপৰিচ্ছেদো কাতব্বো. এৱঞ্হি সতি কামাৱচৰাদিভাৱো পৰিপুণ্ণৱিসযো সিযা. তেনেৱাহ ‘‘এৱঞ্হি সতী’’তিআদি. অপৰিযাপন্নানং পন লোকতো উত্তিণ্ণভাৱেন অনুত্তৰভূমিতা. অকামাৱচৰাদিতা নাপজ্জতীতি অব্যাপিতদোসং পৰিহৰতি, কামাৱচৰাদিতা নাপজ্জতীতি অতিব্যাপিতদোসং. ননু চ ইমস্মিং পক্খে কামতণ্হা কতমা, কামাৱচৰধম্মাৰম্মণা তণ্হা, কামাৱচৰধম্মা কতমে, কামতণ্হাৱিসযাতি ইতৰীতৰনিস্সযতা দোসোতি? ন, অৱীচিআদিএকাদসোকাসনিন্নতায কিঞ্চি তণ্হং কামতণ্হাভাৱেন গহেত্ৱা তংসভাৱায ৱিসযভাৱেন কামাৱচৰধম্মানং উপলক্খেতব্বত্তা.
ইদানি যথাৱুত্তমত্থং পাঠেন সমত্থেন্তো ‘‘নিক্খেপকণ্ডেপী’’তিআদিমাহ. তত্থ হি কামতণ্হায আলম্বিতব্বত্তা কামধাতুপৰিযাপন্নধম্মা চ কামভৱসঙ্খাতে কামে ওগাড়্হা হুত্ৱা চৰন্তি, নাঞ্ঞত্থাতি এত্থাৱচৰাতি ৱুত্তন্তি. ৱিসেসত্থিনা ৱিসেসো অনুপযুজ্জতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘লোকস্স ৱসেন পৰিযাপন্ননিচ্ছযতো’’তি. তেন লোকিযধম্মেসু পৰিযাপন্ন-সদ্দস্স নিৰুড়্হতং দস্সেতি ভগৱতো তদুচ্চাৰণানন্তৰং ৱিনেয্যানং তদত্থপটিপত্তিতো. পৰিচ্ছেদকাপেক্খা পৰিচ্ছিন্নতাতি ‘‘পৰিচ্ছেদকাৰিকায তণ্হাযা’’তি ৱুত্তং. সা হি ধম্মানং কামাৱচৰাদিভাৱং পৰিচ্ছিন্দতি. পৰি-সদ্দো চেত্থ ‘‘উপাদিন্না’’তিআদীসু উপ-সদ্দো ৱিয সসাধনং কিৰিযং দীপেতীতি অযমত্থো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং.
নিয্যানকৰণসীলা নিয্যানিকা যথা ‘‘অপূপভক্খনসীলো আপূপিকো’’তি, নিয্যানসীলা এৱ ৱা. ৰাগদোসমোহাৱ গহিতাতি ঞাযতি, ইতৰথা পহানেকট্ঠতাৱচনং নিপ্পযোজনং সিযা. ‘‘ৰণোহতা ন জোতন্তি, চন্দসূৰিযা সতাৰকা’’তিআদীসু ৰণ-সদ্দস্স ৰেণুপৰিযাযতা দট্ঠব্বা. সম্পহাৰপৰিযাযত্তা যুদ্ধ-সদ্দস্স সম্পহাৰো চ পহৰিতব্বাধাৰোতি অকুসলসেনাৱ ‘‘সৰণা’’তি ৱুত্তা. দুক্খাদীনন্তি ফলভূতানং দুক্খৱিঘাতউপাযাসপৰিড়াহানং সভাগভূতায চ মিচ্ছাপটিপদায. তন্নিব্বত্তকসভাৱানং অকুসলানন্তি এতেন সব্বেসম্পি অকুসলানং সৰণতং দস্সেতি.
অভিধম্মদুকমাতিকাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুত্তন্তিকদুকমাতিকাপদৱণ্ণনা
১০১-১০৮. ৱিজ্জাসভাগতায, ন সঙ্কপ্পাদযো ৱিয ৱিজ্জায উপকাৰকভাৱতো. ‘‘অভেজ্জং…পে… ৰুহতী’’তি উভযম্পি অনৱসেসপ্পহানমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. কিঞ্চাপি হি হেট্ঠিমমগ্গেহিপি পহীযমানা কিলেসা তেন তেন ওধিনা অনৱসেসমেৱ পহীযন্তি, যে পন অৱসিট্ঠা ভিন্দিতব্বা, তে লোভাদিকিলেসভাৱসামঞ্ঞতো পুন ৱিৰুড়্হা ৱিয হোন্তি. অৰহত্তমগ্গে পন উপ্পন্নে ন এৱং অৱসিট্ঠাভাৱতো. তদুপচাৰেন নিস্সযৱোহাৰেন. কুসলেহি তাপেতব্বাতি ৱা তপনিযা, তদঙ্গাদিৱসেন বাধিতব্বা পহাতব্বাতি অত্থো. সমানত্থানি অধিৱচনাদীনং সঙ্খাদিভাৱতো. ‘‘সব্বেৱ ধম্মা অধিৱচনপথা’’তিআদিনা অধিৱচনাদীনং ৱিসযভাৱে ন কোচি ধম্মো ৱজ্জিতো, ৱচনভাৱো এৱ চ অধিৱচনাদীনং ৱক্খমানেন নযেন যুজ্জতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘সব্বঞ্চ ৱচনং অধিৱচনাদিভাৱং ভজতী’’তি.
১০৯-১১৮. অঞ্ঞং অনপেক্খিত্ৱা সযমেৱ অত্তনো নামকৰণসভাৱো নামকৰণট্ঠোতি, তেন অৰূপধম্মানং ৱিয ওপপাতিকনামতায পথৱীআদীনম্পি নামভাৱো সিযাতি আসঙ্কায নিৱত্তনত্থং ‘‘নামন্তৰানাপজ্জনতো’’তি আহ. ন হি ৱিনা পথৱীআদিনামেনপি ৰূপধম্মা ৱিয কেসাদিনামেহি ৱিনা ৱেদনাদিনামেহি অঞ্ঞেন নামেন অৰূপধম্মা পিণ্ডাকাৰতো ৱোহৰীযন্তীতি. যং পন পৰস্স নামং কৰোতি, তস্স অঞ্ঞাপেক্খং নামকৰণন্তি নামকৰণসভাৱতা নত্থীতি সামঞ্ঞনামাদিকৰণানং নামভাৱো নাপজ্জতি. যস্স চঞ্ঞেহি নামং কৰীযতি, তস্স নামকৰণসভাৱতায অভাৱোযেৱাতি নত্থি নামভাৱো. যে পন অনাপন্ননামন্তৰা সভাৱসিদ্ধনামা চ, তে ৱেদনাদযোৱ নামং নামাতি দস্সেন্তো ‘‘অত্তনাৱা’’তিআদিমাহ. ফস্সাদীনং আৰম্মণাভিমুখতা তং অগ্গহেত্ৱা অপ্পৱত্তিযেৱাতি দস্সেতুং ‘‘অৱিনাভাৱতো’’তি ৱুত্তং. অধিৱচনসম্ফস্সো মনোসম্ফস্সো, সো নামমন্তৰেন গহেতুং অসক্কুণেয্যতায পাকটোতি নিদস্সনভাৱেন ৱুত্তো. ৰুপ্পনসভাৱেনাতি নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. পকাসকপকাসিতব্বভাৱেনপি হি ৱিনাপি নামেন ৰূপধম্মা পাকটা হোন্তীতি. অথ ৱা পকাসকপকাসিতব্বভাৱো ৱিসযিৱিসযভাৱো চক্খুৰূপাদীনং সভাৱো, সো ৰুপ্পনসভাৱে সামঞ্ঞে অন্তোগধোতি দট্ঠব্বং.
১১৯-১২৩. ইতো পুব্বে পৰিকম্মন্তিআদিনা সমাপত্তিৱুট্ঠানকুসলতা ৱিয সমাপত্তিকুসলতাপি ঝানলাভীনংযেৱ হোতীতি ৱুত্তং ৱিয দিস্সতি. ‘‘ইতৰেসম্পি অনুস্সৱৱসেন সমাপত্তীনং অপ্পনাপৰিচ্ছেদপঞ্ঞা লব্ভতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘এৱং সীলৱিসোধনাদিনা সমাপত্তিং অপ্পেতীতি জাননকপঞ্ঞা সহ পৰিকম্মেন অপ্পনাপৰিচ্ছেদজাননকপঞ্ঞা’’তি কেচি. ৱুট্ঠানে কুসলভাৱো ৱুট্ঠানৱসিতা. পুব্বেতি সমাপজ্জনতো পুব্বে.
১২৪-১৩৪. সোভনে ৰতো সুৰতো, তস্স ভাৱো সোৰচ্চন্তি আহ ‘‘সোভনকম্মৰততা’’তি. সুট্ঠু ৱা ওৰতো ৱিৰতো সোৰতো, তস্স ভাৱো সোৰচ্চন্তি. অযং পনত্থো অট্ঠকথাযং ৱুত্তো এৱ. অপ্পটিসঙ্খানং মোহো. কুসলভাৱনা বোধিপক্খিযধম্মানং ৱড্ঢনা. সঞ্ঞাণং উপলক্খণং. সৱিগ্গহং সবিম্বকং. উপলক্খেতব্বাকাৰং ধম্মজাতং, আৰম্মণং ৱা. অৱিক্খেপোতি চিত্তৱিক্খেপপটিপক্খো. উজুৱিপচ্চনীকতায হি পহানৱুট্ঠানেন চ অৱিক্খেপো ৱিক্খেপং পটিক্খিপতি, পৱত্তিতুং ন দেতীতি.
১৩৫-১৪২. কাৰণসীলং লোকিযং. ফলসীলং লোকুত্তৰং তেন সিজ্ঝতীতি কত্ৱা, লোকিযস্সপি ৱা সীলস্স কাৰণফলভাৱো পুব্বাপৰভাৱেন দট্ঠব্বো. সম্পন্নসমুদাযস্স পৰিপুণ্ণসমূহস্স. অকুসলা সীলা অকুসলা সমাচাৰা. সীলসম্পদা সীলসম্পত্তি সীলগুণাতি অত্থো. সহোত্তপ্পং ঞাণন্তি ওত্তপ্পস্স ঞাণপ্পধানতং আহ, ন পন ঞাণস্স ওত্তপ্পসহিততামত্তং. ন হি ওত্তপ্পৰহিতং ঞাণং অত্থীতি. অধিমুত্ততা অভিৰতিৱসেন নিৰাসঙ্কাপৱত্তি. নিস্সটতা ৱিসংযুত্ততা. এত্থ চ অধিমুত্ততানিস্সটতাৱচনেহি তদুভযপৰিযাযা দ্ৱে ৱিমুত্তিযো একসেসনযেন ইধ ‘‘ৱিমুত্তী’’তি ৱুত্তাতি দস্সেতি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘চিত্তস্স চ অধিমুত্তি নিব্বানঞ্চা’’তি. উপ্পজ্জতি এতেনাতি উপ্পাদো, ন উপ্পাদোতি অনুপ্পাদো, তব্ভূতে অনুপ্পাদপৰিযোসানে ৱিমোক্খন্তে অনুপ্পাদস্স অৰিযমগ্গস্স কিলেসানং ৱা অনুপ্পজ্জনস্স পৰিযোসানেতি ঠানফলেহি অৰিযফলমেৱ উপলক্খীযতীতি দট্ঠব্বং.
মাতিকাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.