১২. দুব্বচসিক্খাপদৱণ্ণনা
৪২৪. দ্ৱাদসমে ৱম্ভনৱচনন্তি গৰহৱচনং. অপসাদেতুকামোতি খিপিতুকামো, তজ্জেতুকামো ৱা, ঘট্টেতুকামোতি ৱুত্তং হোতি. সটসদ্দো পতিতসদ্দেন সমানত্থো. ৱিসেসনস্স চ পৰনিপাতং কত্ৱা তিণকট্ঠপণ্ণসটন্তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘তত্থ তত্থ পতিতং তিণকট্ঠপণ্ণ’’ন্তি. কেনাপীতি ৱাতসদিসেন নদীসদিসেন চ কেনাপি.
৪২৫-৪২৬. ৱত্তুং অসক্কুণেয্যোতি কিস্মিঞ্চি ৱুচ্চমানে অসহনতো ওৱদিতুং অসক্কুণেয্যো. দুক্খং ৱচো এতস্মিং ৱিপ্পটিকূলগ্গাহে ৱিপচ্চনীকৱাদে অনাদৰে পুগ্গলেতি দুব্বচো. তেনাহ ‘‘দুক্খেন কিচ্ছেন ৱদিতব্বো’’তিআদি. দুব্বচভাৱকৰণীযেহীতি দুব্বচভাৱকাৰকেহি. কত্তুঅত্থে অনীযসদ্দো দট্ঠব্বো. তেনেৱাহ ‘‘যে ধম্মা দুব্বচং পুগ্গলং কৰোন্তী’’তিআদি. পাপিকা ইচ্ছা এতস্সাতি পাপিচ্ছো, তস্স ভাৱো পাপিচ্ছতা, অসন্তগুণসম্ভাৱনতা পটিগ্গহণে চ অমত্তঞ্ঞুতা পাপিচ্ছতাতি ৱেদিতব্বা. অত্তুক্কংসকা চ তে পৰৱম্ভকা চাতি অত্তুক্কংসকপৰৱম্ভকা. যে অত্তানং উক্কংসন্তি উক্খিপন্তি উচ্চে ঠানে ঠপেন্তি, পৰঞ্চ ৱম্ভেন্তি গৰহন্তি নীচে ঠানে ঠপেন্তি, তেসমেতং অধিৱচনং. তেসং ভাৱো অত্তুক্কংসকপৰৱম্ভকতা. কুজ্ঝনসীলো কোধনো, তস্স ভাৱো কোধনতা. কুজ্ঝনলক্খণস্স কোধস্সেতং অধিৱচনং.
পুব্বকালে কোধো, অপৰকালে উপনাহোতি আহ ‘‘কোধহেতু উপনাহিতা’’তি. তত্থ উপনহনসীলো, উপনাহো ৱা এতস্স অত্থীতি উপনাহী, তস্স ভাৱো উপনাহিতা. পুনপ্পুনং চিত্তপৰিযোনদ্ধলক্খণস্স কোধস্সেৱেতং অধিৱচনং. সকিঞ্হি উপ্পন্নো কোধো কোধোযেৱ, ততুত্তৰি উপনাহো. অভিসঙ্গোতি দুম্মোচনীযো বলৱউপনাহো. সো অস্স অত্থীতি অভিসঙ্গী, তস্স ভাৱো অভিসঙ্গিতা. দুম্মোচনীযস্স বলৱউপনাহস্সেতং অধিৱচনং. চোদকং পটিপ্ফৰণতাতি চোদকস্স পটিৱিৰুদ্ধেন পচ্চনীকেন হুত্ৱা অৱট্ঠানং. চোদকং অপসাদনতাতি ‘‘কিং নু খো তুয্হং বালস্স অব্যত্তস্স ভণিতেন, ত্ৱম্পি নাম ভণিতব্বং মঞ্ঞিস্সসী’’তি এৱং চোদকস্স ঘট্টনা. চোদকস্স পচ্চাৰোপনতাতি ‘‘ত্ৱম্পি খোসি ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নো, তং তাৱ পটিকৰোহী’’তি এৱং চোদকস্স উপৰি পটিআৰোপনতা.
অঞ্ঞেন অঞ্ঞং পটিচৰণতাতি অঞ্ঞেন কাৰণেন, ৱচনেন ৱা অঞ্ঞস্স কাৰণস্স, ৱচনস্স ৱা পটিচ্ছাদনৱসেন চৰণতা. পটিচ্ছাদনত্থো এৱ ৱা চৰসদ্দো অনেকত্থত্তা ধাতূনন্তি পটিচ্ছাদনতাতি অত্থো. তায সমন্নাগতো হি পুগ্গলো যং চোদকেন দোসৱিভাৱনকাৰণং, ৱচনং ৱা ৱুত্তং, তং ততো অঞ্ঞেনেৱ চোদনায অমূলিকভাৱদীপনেন কাৰণেন, তদত্থবোধকেন ৱচনেন ৱা পটিচ্ছাদেতি. ‘‘আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৱুত্তে ‘‘কো আপন্নো, কিং আপন্নো, কিস্মিং আপন্নো, কং ভণথ, কিং ভণথা’’তি ৱা ৱত্ৱা ‘‘এৱৰূপং কিঞ্চি তযা দিট্ঠ’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘ন সুণামী’’তি সোতং ৱা উপনামেত্ৱা ৱিক্খেপং কৰোন্তোপি অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচ্ছাদেতি. ‘‘ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নোসী’’তি পুট্ঠে ‘‘পাটলিপুত্তং গতোম্হী’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘ন তৱ পাটলিপুত্তগমনং পুচ্ছাম, আপত্তিং পুচ্ছামা’’তি ৱুত্তে ততো ‘‘ৰাজগহং গতোম্হী’’তি ৱত্ৱা ‘‘ৰাজগহং ৱা যাহি ব্ৰাহ্মণগহং ৱা, আপত্তিং আপন্নোসী’’তি ৱুত্তে ‘‘তত্থ মে সূকৰমংসং লদ্ধ’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা বহিদ্ধা কথাৱিক্খিপনম্পি অত্থতো অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰণমেৱাতি ৱিসুং ন গহিতং.
অপদানেনাতি অত্তনো চৰিযায. অপদীযন্তি হি দোসা এতেন দক্খীযন্তি, লুযন্তি ছিজ্জন্তীতি ৱা অপদানং, সত্তানং সম্মা মিচ্ছা ৱা ৱত্তপ্পযোগো. ন সম্পাযনতাতি ‘‘আৱুসো, ত্ৱং কুহিং ৱসসি, কং নিস্সায ৱসসী’’তি ৱা ‘‘যং ত্ৱং ৱদেসি ‘মযা এস আপত্তিং আপজ্জন্তো দিট্ঠো’তি, ত্ৱং তস্মিং সমযে কিং কৰোসি, অযং কিং কৰোতি, কত্থ চ ত্ৱং অহোসি, কত্থ অয’’ন্তি ৱা আদিনা নযেন চৰিযং পুট্ঠেন সম্পাদেত্ৱা অকথনং.
মক্খিপড়াসিতাতি এত্থ পৰগুণমক্খনলক্খণো মক্খো, সো এতস্স অত্থীতি মক্খী. তাদিসো পুগ্গলো অগাৰিযো অনগাৰিযো ৱা সমানো পৰেসং সুকতকৰণং ৱিনাসেতি. অগাৰিযোপি হি কেনচি অনুকম্পকেন দলিদ্দো সমানো উচ্চট্ঠানে ঠপিতো, অপৰেন সমযেন ‘‘কিং তযা ময্হং কত’’ন্তি তস্স সুকতকৰণং ৱিনাসেতি. অনগাৰিযোপি সামণেৰকালতো পভুতি আচৰিযেন ৱা উপজ্ঝাযেন ৱা চতূহি পচ্চযেহি উদ্দেসপৰিপুচ্ছাদীহি চ অনুগ্গহেত্ৱা ধম্মকথানযপকৰণকোসল্লাদীনি সিক্খাপিতো, অপৰেন সমযেন ৰাজৰাজমহামত্তাদীহি সক্কতো গৰুকতো আচৰিযুপজ্ঝাযেসু অচিত্তীকতো চৰমানো ‘‘অযং অম্হেহি দহৰকালে এৱ অনুগ্গহিতো সংৱদ্ধিতো চ, অথ চ পনিদানি নিস্সিনেহো জাতো’’তি ৱুচ্চমানো ‘‘কিং ময্হং তুম্হেহি কত’’ন্তি তেসং সুকতকৰণং ৱিনাসেতি.
‘‘বহুস্সুতেপি পুগ্গলে অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা ঈদিসস্স চেৱ বহুস্সুতস্স অনিযতা গতি, তৱ ৱা মম ৱা কো ৱিসেসো’’তিআদিনা নযেন উপ্পজ্জমানো যুগগ্গাহলক্খণো পড়াসো. সো পৰগুণেহি অত্তনো গুণানং সমকৰণৰসো. তথা হেস পৰেসং গুণে ডংসিত্ৱা ৱিয অত্তনো গুণেহি সমে কৰোতীতি পড়াসোতি ৱুচ্চতি, সো এতস্স অত্থীতি পড়াসী. মক্খী চ পড়াসী চ মক্খিপড়াসিনো, তেসং ভাৱো মক্খিপড়াসিতা. অত্থতো পন মক্খো চেৱ পড়াসো চ.
ইস্সতি পৰসম্পত্তিং ন সহতীতি ইস্সুকী. মচ্ছৰাযতি অত্তনো সম্পত্তিং নিগূহতি, পৰেসং সাধাৰণভাৱং ন সহতি, মচ্ছেৰং ৱা এতস্স অত্থীতি মচ্ছৰী. সঠযতি ন সম্মা ভাসতীতি সঠো, অত্তনো অৱিজ্জমানগুণপ্পকাসনলক্খণেন সাঠেয্যেন সমন্নাগতো কেৰাটিকপুগ্গলো. কেৰাটিকো চ আনন্দমচ্ছো ৱিয হোতি. আনন্দমচ্ছো নাম কিৰ মচ্ছানং নঙ্গুট্ঠং দস্সেতি, সপ্পানং সীসং ‘‘তুম্হেহি সদিসো অহ’’ন্তি জানাপেতুং, এৱমেৱ কেৰাটিকো পুগ্গলো যং যং সুত্তন্তিকং ৱা আভিধম্মিকং ৱা উপসঙ্কমতি, তং তং এৱং ৱদতি ‘‘অহং তুম্হাকং অন্তেৱাসী, তুম্হে ময্হং অনুকম্পকা, নাহং তুম্হে মুঞ্চামী’’তি ‘‘এৱমেতে ‘সগাৰৱো অযং অম্হেসু সপ্পতিস্সো’তি মঞ্ঞিস্সন্তী’’তি. সাঠেয্যেন হি সমন্নাগতস্স পুগ্গলস্স অসন্তগুণসম্ভাৱনেন চিত্তানুৰূপকিৰিযাৱিহৰতো ‘‘এৱংচিত্তো এৱংকিৰিযো’’তি দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা কুচ্ছিং ৱা পিট্ঠিং ৱা জানিতুং ন সক্কা. যতো সো –
‘‘ৱামেন সূকৰো হোতি, দক্খিণেন অজামিগো;
সৰেন নেলকো হোতি, ৱিসাণেন জৰগ্গৱো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.২৯৬; ৱিভ. অট্ঠ. ৮৯৪; মহানি. অট্ঠ. ১৬৬) –
এৱং ৱুত্তযক্খসূকৰসদিসো হোতি. কতপাপপটিচ্ছাদনলক্খণা মাযা, সা অস্স অত্থীতি মাযাৱী.
থম্ভসমঙ্গিতায থদ্ধো. ৱাতভৰিতভস্তাসদিসথদ্ধভাৱপগ্গহিতসিৰঅনিৱাতৱুত্তিকাৰকৰোতি থম্ভো. যেন সমন্নাগতো পুগ্গলো গিলিতনঙ্গলসদিসো ৱিয অজগৰো, ৱাতভৰিতভস্তা ৱিয চ থদ্ধো হুত্ৱা গৰুট্ঠানিযে দিস্ৱা ওনমিতুম্পি ন ইচ্ছতি, পৰিযন্তেনেৱ চৰতি. অব্ভুন্নতিলক্খণো অতিমানো, সো এতস্স অত্থীতি অতিমানী.
সং অত্তনো দিট্ঠিং পৰামসতি সভাৱং অতিক্কমিত্ৱা পৰতো আমসতীতি সন্দিট্ঠিপৰামাসী. আধানং গণ্হাতীতি আধানগ্গাহী. ‘‘আধান’’ন্তি দড়্হং ৱুচ্চতি, দড়্হগ্গাহীতি অত্থো. যুত্তং কাৰণং দিস্ৱাৱ লদ্ধিং পটিনিস্সজ্জতীতি পটিনিস্সগ্গী, দুক্খেন কিচ্ছেন কসিৰেন বহুম্পি কাৰণং দস্সেত্ৱা ন সক্কা পটিনিস্সগ্গিং কাতুন্তি দুপ্পটিনিস্সগ্গী, যো অত্তনো দিট্ঠিং ‘‘ইদমেৱ সচ্চ’’ন্তি দড়্হং গণ্হিত্ৱা অপি বুদ্ধাদীহি কাৰণং দস্সেত্ৱা ৱুচ্চমানো ন পটিনিস্সজ্জতি, তস্সেতং অধিৱচনং. তাদিসো হি পুগ্গলো যং যদেৱ ধম্মং ৱা অধম্মং ৱা সুণাতি, তং সব্বং ‘‘এৱং অম্হাকং আচৰিযেহি কথিতং, এৱং অম্হেহি সুত’’ন্তি কুম্মোৱ অঙ্গানি সকে কপালে অন্তোযেৱ সমোদহতি. যথা হি কচ্ছপো অত্তনো পাদাদিকে অঙ্গে কেনচি ঘট্টিতে সব্বানি অঙ্গানি অত্তনো কপালেযেৱ সমোদহতি, ন বহি নীহৰতি, এৱমযম্পি ‘‘ন সুন্দৰো তৱ গাহো, ছড্ডেহি ন’’ন্তি ৱুত্তো তং ন ৱিস্সজ্জেতি, অন্তোযেৱ অত্তনো হদযে এৱ ঠপেত্ৱা ৱিচৰতি. যথা কুম্ভীলা গহিতং ন পটিনিস্সজ্জন্তি, এৱং কুম্ভীলগ্গাহং গণ্হাতি, ন ৱিস্সজ্জেতি. মক্খিপড়াসিতাদিযুগড়ত্তযেন দস্সিতে মক্খপড়াসাদযো ছ ধম্মে ৱিসুং ৱিসুং গহেত্ৱা ‘‘একূনৱীসতি ধম্মা’’তি ৱুত্তং. অনুমানসুত্তট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৮১) পন মক্খপড়াসাদযোপি যুগড়ৱসেন একং কত্ৱা ‘‘সোড়স ধম্মা’’তি ৱুত্তং.
পকাৰেহি আৱহনং পদক্খিণং, ততো পদক্খিণতো গহণসীলো পদক্খিণগ্গাহী, ন পদক্খিণগ্গাহী অপ্পদক্খিণগ্গাহী. যো ৱুচ্চমানো ‘‘তুম্হে মং কস্মা ৱদথ, অহং অত্তনো কপ্পিযাকপ্পিযং সাৱজ্জানৱজ্জং অত্থানত্থং জানামী’’তি ৱদতি, অযং অনুসাসনিং পদক্খিণতো ন গণ্হাতি, ৱামতোৱ গণ্হাতি, তস্মা ‘‘অপ্পদক্খিণগ্গাহী’’তি ৱুচ্চতি, তেনাহ ‘‘যথানুসিট্ঠ’’ন্তিআদি.
উদ্দেসেতি পাতিমোক্খুদ্দেসে. অথ সব্বানেৱ সিক্খাপদানি কথং পাতিমোক্খুদ্দেসপৰিযাপন্নানীতি আহ ‘‘যস্স সিযা আপত্তি, সো আৱিকৰেয্যাতি এৱং সঙ্গহিতত্তা’’তি. ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তি হি ইমিনা সব্বাপি আপত্তিযো নিদানুদ্দেসে সঙ্গহিতাযেৱ হোন্তি. পঞ্চহি সহধম্মিকেহি সিক্খিতব্বত্তাতি লব্ভমানৱসেন ৱুত্তং. সহধম্মিকেন সহকাৰণেনাতিপি অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘ৱচনাযা’’তি নিস্সক্কে সম্পদানৱচনন্তি আহ ‘‘ততো মম ৱচনতো’’তি. অঙ্গানি চেত্থ পঠমসঙ্ঘভেদসদিসানি. অযং পন ৱিসেসো – যথা তত্থ ভেদায পৰক্কমনং, এৱং ইধ অৱচনীযকৰণতা দট্ঠব্বা.
দুব্বচসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.