নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
ৱিনযপিটকে
সাৰত্থদীপনী-টীকা (পঠমো ভাগো)
গন্থাৰম্ভকথা
মহাকাৰুণিকং বুদ্ধং, ধম্মঞ্চ ৱিমলং ৱৰং;
ৱন্দে অৰিযসঙ্ঘঞ্চ, দক্খিণেয্যং নিৰঙ্গণং.
উড়াৰপুঞ্ঞতেজেন, কত্ৱা সত্তুৱিমদ্দনং;
পত্তৰজ্জাভিসেকেন, সাসনুজ্জোতনত্থিনা.
নিস্সায সীহড়িন্দেন, যং পৰক্কমবাহুনা;
কত্ৱা নিকাযসামগ্গিং, সাসনং সুৱিসোধিতং.
কস্সপং তং মহাথেৰং, সঙ্ঘস্স পৰিণাযকং;
দীপস্মিং তম্বপণ্ণিম্হি, সাসনোদযকাৰকং.
পটিপত্তিপৰাধীনং, সদাৰঞ্ঞনিৱাসিনং;
পাকটং গগনে চন্দ-মণ্ডলং ৱিয সাসনে.
সঙ্ঘস্স পিতৰং ৱন্দে, ৱিনযে সুৱিসাৰদং;
যং নিস্সায ৱসন্তোহং, ৱুদ্ধিপ্পত্তোস্মি সাসনে.
অনুথেৰং মহাপুঞ্ঞং, সুমেধং সুতিৱিস্সুতং;
অৱিখণ্ডিতসীলাদি-পৰিসুদ্ধগুণোদযং.
বহুস্সুতং সতিমন্তং, দন্তং সন্তং সমাহিতং;
নমামি সিৰসা ধীৰং, গৰুং মে গণৱাচকং.
আগতাগমতক্কেসু, সদ্দসত্থনযঞ্ঞুসু;
যস্সন্তেৱাসিভিক্খূসু, সাসনং সুপ্পতিট্ঠিতং.
ৱিনযট্ঠকথাযাহং, লীনসাৰত্থদীপনিং;
কৰিস্সামি সুৱিঞ্ঞেয্যং, পৰিপুণ্ণমনাকুলং.
পোৰাণেহি কতং যং তু, লীনত্থস্স পকাসনং;
ন তং সব্বত্থ ভিক্খূনং, অত্থং সাধেতি সব্বসো.
দুৱিঞ্ঞেয্যসভাৱায, সীহড়ায নিৰুত্তিযা;
গণ্ঠিপদেস্ৱনেকেসু, লিখিতং কিঞ্চি কত্থচি.
মাগধিকায ভাসায, আৰভিত্ৱাপি কেনচি;
ভাসন্তৰেহি সম্মিস্সং, লিখিতং কিঞ্চিদেৱ চ.
অসাৰগন্থভাৰোপি, তত্থেৱ বহু দিস্সতি;
আকুলঞ্চ কতং যত্থ, সুৱিঞ্ঞেয্যম্পি অত্থতো.
ততো অপৰিপুণ্ণেন, তাদিসেনেত্থ সব্বসো;
কথমত্থং ৱিজানন্তি, নানাদেসনিৱাসিনো.
ভাসন্তৰং ততো হিত্ৱা, সাৰমাদায সব্বসো;
অনাকুলং কৰিস্সামি, পৰিপুণ্ণৱিনিচ্ছযন্তি.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা
ৱিনযসংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযং নমস্সিতুকামো তস্স ৱিসিট্ঠগুণযোগসন্দস্সনত্থং ‘‘যো কপ্পকোটীহিপী’’তিআদিমাহ. ৱিসিট্ঠগুণযোগেন হি ৱন্দনাৰহভাৱো, ৱন্দনাৰহে চ কতা ৱন্দনা যথাধিপ্পেতমত্থং সাধেতি. এত্থ চ সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযপণামকৰণপ্পযোজনং তত্থ তত্থ বহুধা পপঞ্চেন্তি আচৰিযা. তথা হি ৱণ্ণযন্তি –
‘‘সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযৱন্দনা সংৱণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স পভৱনিস্সযৱিসুদ্ধিপটিৱেদনত্থং, তং পন ধম্মসংৱণ্ণনাসু ৱিঞ্ঞূনং বহুমানুপ্পাদনত্থং, তং সম্মদেৱ তেসং উগ্গহণধাৰণাদিক্কমলদ্ধব্বায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বহিতসুখনিপ্ফাদনত্থং. অথ ৱা মঙ্গলভাৱতো, সব্বকিৰিযাসু পুব্বকিচ্চভাৱতো, পণ্ডিতেহি সমাচৰিতভাৱতো, আযতিং পৰেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনতো চ সংৱণ্ণনাযং ৰতনত্তযপণামকিৰিযা’’তি.
মযং পন ইধাধিপ্পেতমেৱ পযোজনং দস্সযিস্সাম. তস্মা সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযপণামকৰণং যথাপটিঞ্ঞাতসংৱণ্ণনায অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনত্থন্তি ৱেদিতব্বং. ইদমেৱ হি পযোজনং আচৰিযেন ইধাধিপ্পেতং. তথা হি ৱক্খতি –
‘‘ইচ্চেৱমচ্চন্তনমস্সনেয্যং,
নমস্সমানো ৰতনত্তযং যং;
পুঞ্ঞাভিসন্দং ৱিপুলং অলত্থং,
তস্সানুভাৱেন হতন্তৰাযো’’তি.
ৰতনত্তযপণামকৰণেন চেত্থ যথাপটিঞ্ঞাতসংৱণ্ণনায অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনং ৰতনত্তযপূজায পঞ্ঞাপাটৱভাৱতো, তায পঞ্ঞাপাটৱঞ্চ ৰাগাদিমলৱিধমনতো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতী’’তিআদি (অ. নি. ১১.১১).
তস্মা ৰতনত্তযপূজনেন ৱিক্খালিতমলায পঞ্ঞায পাটৱসিদ্ধি.
অথ ৱা ৰতনত্তযপূজনস্স পঞ্ঞাপদট্ঠানসমাধিহেতুত্তা পঞ্ঞাপাটৱং. ৱুত্তঞ্হি তস্স সমাধিহেতুত্তং –
‘‘এৱং উজুগতচিত্তো খো, মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদিযতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (অ. নি. ১১.১১.).
সমাধিস্স চ পঞ্ঞায পদট্ঠানভাৱো ৱুত্তোযেৱ ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৯; মি. প. ২.১.১৪). ততো এৱং পটুভূতায পঞ্ঞায পটিঞ্ঞামহত্তকতং খেদমভিভুয্য অনন্তৰাযেন সংৱণ্ণনং সমাপযিস্সতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনত্থ’’ন্তি.
অথ ৱা ৰতনত্তযপূজায আযুৱণ্ণসুখবলৱড্ঢনতো অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনং ৱেদিতব্বং. ৰতনত্তযপণামেন হি আযুৱণ্ণসুখবলানি ৱড্ঢন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘অভিৱাদনসীলিস্স, নিচ্চং ৱুড্ঢাপচাযিনো;
চত্তাৰো ধম্মা ৱড্ঢন্তি, আযু ৱণ্ণো সুখং বল’’ন্তি. (ধ. প. ১০৯);
ততো আযুৱণ্ণসুখবলৱুড্ঢিযা হোতেৱ কাৰিযনিট্ঠানমিতি ৱুত্তং ‘‘অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনত্থ’’ন্তি.
অথ ৱা ৰতনত্তযগাৰৱস্স পটিভানাপৰিহানাৱহত্তা. অপৰিহানাৱহঞ্হি তীসুপি ৰতনেসু গাৰৱং. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, অপৰিহানিযা ধম্মা. কতমে সত্ত? সত্থুগাৰৱতা ধম্মগাৰৱতা সঙ্ঘগাৰৱতা সিক্খাগাৰৱতা সমাধিগাৰৱতা কল্যাণমিত্ততা সোৱচস্সতা’’তি (অ. নি. ৭.৩৪).
হোতেৱ চ ততো পটিভানাপৰিহানেন যথাপটিঞ্ঞাতপৰিসমাপনং.
অথ ৱা পসাদৱত্থূসু পূজায পুঞ্ঞাতিসযভাৱতো. ৱুত্তঞ্হি তস্স পুঞ্ঞাতিসযত্তং –
‘‘পূজাৰহে পূজযতো, বুদ্ধে যদিৱ সাৱকে;
পপঞ্চসমতিক্কন্তে, তিণ্ণসোকপৰিদ্দৱে.
‘‘তে তাদিসে পূজযতো, নিব্বুতে অকুতোভযে;
ন সক্কা পুঞ্ঞং সঙ্খাতুং, ইমেত্তমপি কেনচী’’তি. (ধ. প. ১৯৫-১৯৬; অপ. থেৰ ১.১০.১-২);
পুঞ্ঞাতিসযো চ যথাধিপ্পেতপৰিসমাপনুপাযো. যথাহ –
‘‘এস দেৱমনুস্সানং, সব্বকামদদো নিধি;
যং যদেৱাভিপত্থেন্তি, সব্বমেতেন লব্ভতী’’তি. (খু. পা. ৮.১০);
উপাযেসু চ পটিপন্নস্স হোতেৱ কাৰিযনিট্ঠানং. ৰতনত্তযপূজা হি নিৰতিসযপুঞ্ঞক্খেত্তসংবুদ্ধিযা অপৰিমেয্যপ্পভৱো পুঞ্ঞাতিসযোতি বহুৱিধন্তৰাযেপি লোকসন্নিৱাসে অন্তৰাযনিবন্ধনসকলসংকিলেসৱিদ্ধংসনায পহোতি, ভযাদিউপদ্দৱঞ্চ নিৱাৰেতি. তস্মা সুৱুত্তং ‘‘সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযপণামকৰণং যথাপটিঞ্ঞাতসংৱণ্ণনায অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনত্থন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি.
এৱং পন সপ্পযোজনং ৰতনত্তযৱন্দনং কত্তুকামো পঠমং তাৱ ভগৱতো ৱন্দনং কাতুং তম্মূলকত্তা সেসৰতনানং ‘‘যো কপ্প…পে… মহাকাৰুণিকস্স তস্সা’’তি আহ. এত্থ পন যস্সা দেসনায সংৱণ্ণনং কত্তুকামো, সা যস্মা কৰুণাপ্পধানা, ন সুত্তন্তদেসনা ৱিয কৰুণাপঞ্ঞাপ্পধানা, নাপি অভিধম্মদেসনা ৱিয পঞ্ঞাপ্পধানা, তস্মা কৰুণাপ্পধানমেৱ ভগৱতো থোমনং আৰদ্ধং. এসা হি আচৰিযস্স পকতি, যদিদং আৰম্ভানুৰূপথোমনা. তেনেৱ সুত্তন্তদেসনায সংৱণ্ণনাৰম্ভে ‘‘কৰুণাসীতলহদযং, পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি কৰুণাপঞ্ঞাপ্পধানং, অভিধম্মদেসনায সংৱণ্ণনাৰম্ভে ‘‘কৰুণা ৱিয সত্তেসু, পঞ্ঞা যস্স মহেসিনো’’তি পঞ্ঞাপ্পধানঞ্চ থোমনং আৰদ্ধং. কৰুণাপঞ্ঞাপ্পধানা হি সুত্তন্তদেসনা তেসং তেসং সত্তানং আসযানুসযাধিমুত্তিচৰিযাদিভেদপৰিচ্ছিন্দনসমত্থায পঞ্ঞায সত্তেসু চ মহাকৰুণায তত্থ সাতিসযপ্পৱত্তিতো. সুত্তন্তদেসনায হি মহাকৰুণাসমাপত্তিবহুলো ৱেনেয্যসন্তানেসু তদজ্ঝাসযানুলোমেন গম্ভীৰমত্থপদং পতিট্ঠাপেসি. অভিধম্মদেসনা চ কেৱলং পঞ্ঞাপ্পধানা পৰমত্থধম্মানং যথাসভাৱপটিৱেধসমত্থায পঞ্ঞায তত্থ সাতিসযপ্পৱত্তিতো.
ৱিনযদেসনা পন আসযাদিনিৰপেক্খং কেৱলং কৰুণায পাকতিকসত্তেনপি অসোতব্বাৰহং সুণন্তো অপুচ্ছিতব্বাৰহং পুচ্ছন্তো অৱত্তব্বাৰহঞ্চ ৱদন্তো ভগৱা সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসীতি কৰুণাপ্পধানা. তথা হি উক্কংসপৰিযন্তগতহিৰোত্তপ্পোপি ভগৱা লোকিযসাধুজনেহিপি পৰিহৰিতব্বানি ‘‘সিখৰণীসী’’তিআদীনি ৱচনানি যথাপৰাধঞ্চ গৰহৱচনানি ৱিনযপিটকদেসনায মহাকৰুণাসঞ্চোদিতমানসো মহাপৰিসমজ্ঝে অভাসি, তংতংসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিকাৰণাপেক্খায ৱেৰঞ্জাদীসু সাৰীৰিকঞ্চ খেদমনুভোসি. তস্মা কিঞ্চাপি ভূমন্তৰপচ্চযাকাৰসমযন্তৰকথানং ৱিয ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাপি সমুট্ঠাপিকা পঞ্ঞা অনঞ্ঞসাধাৰণতায অতিসযকিচ্চৱতী, কৰুণায কিচ্চং পন ততোপি অধিকন্তি কৰুণাপ্পধানা ৱিনযদেসনা. কৰুণাব্যাপাৰাধিকতায হি দেসনায কৰুণাপ্পধানতা. তস্মা আৰম্ভানুৰূপং কৰুণাপ্পধানমেৱ এত্থ থোমনং কতন্তি ৱেদিতব্বং.
কৰুণাগ্গহণেন চ অপৰিমেয্যপ্পভাৱা সব্বেপি বুদ্ধগুণা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা তংমূলকত্তা সেসবুদ্ধগুণানং. মহাকৰুণায ৱা ছসু অসাধাৰণঞাণেসু অঞ্ঞতৰত্তা তংসহচৰিতসেসাসাধাৰণঞাণানম্পি গহণসব্ভাৱতো সব্বেপি বুদ্ধগুণা নযতো দস্সিতাৱ হোন্তি. এসোযেৱ হি নিৰৱসেসতো বুদ্ধগুণানং দস্সনুপাযো যদিদং নযগ্গাহো. অঞ্ঞথা কো নাম সমত্থো ভগৱতো গুণে অনুপদং নিৰৱসেসতো দস্সেতুং. তেনেৱাহ –
‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৱণ্ণং,
কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;
খীযেথ কপ্পো চিৰদীঘমন্তৰে,
ৱণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৪; ৩.১৪১; ম. নি. অট্ঠ. ২.৪২৫);
তেনেৱ চ আযস্মতা সাৰিপুত্তত্থেৰেনপি বুদ্ধগুণপৰিচ্ছেদনং পতিঅনুযুত্তেন ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’তি পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘অপিচ মে, ভন্তে, ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো’’তি (দী. নি. ২.১৪৬) ৱুত্তং. তস্মা ‘‘যো কপ্পকোটীহিপী’’তিআদিনা কৰুণামুখেন সঙ্খেপতো সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৱন্তং অভিত্থৱীতি দট্ঠব্বং. অযমেত্থ সমুদাযত্থো.
অযং পন অৱযৱত্থো – যোতি অনিযমৱচনং. তস্স ‘‘নাথো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. ‘‘কপ্পকোটীহিপী’’তিআদিনা পন যায কৰুণায সো ‘‘মহাকাৰুণিকো’’তি ৱুচ্চতি, তস্সা ৱসেন কপ্পকোটিগণনাযপি অপ্পমেয্যং কালং লোকহিতত্থায অতিদুক্কৰং কৰোন্তস্স ভগৱতো দুক্খানুভৱনং দস্সেতি. কৰুণায বলেনেৱ হি সো ভগৱা হত্থগতম্পি নিব্বানং পহায সংসাৰপঙ্কে নিমুগ্গং সত্তনিকাযং ততো সমুদ্ধৰণত্থং চিন্তেতুম্পি অসক্কুণেয্যং নযনজীৱিতপুত্তভৰিযদানাদিকং অতিদুক্কৰমকাসি. কপ্পকোটীহিপি অপ্পমেয্যং কালন্তি কপ্পকোটিগণনাযপি ‘‘এত্তকা কপ্পকোটিযো’’তি পমেতুং অসক্কুণেয্যং কালং, কপ্পকোটিগণনৱসেনপি পৰিচ্ছিন্দিতুমসক্কুণেয্যত্তা অপৰিচ্ছিন্নানি কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানীতি ৱুত্তং হোতি. কপ্পকোটিৱসেনেৱ হি সো কালো অপ্পমেয্যো, অসঙ্খ্যেয্যৱসেন পন পৰিচ্ছিন্নোযেৱ. ‘‘কপ্পকোটীহিপী’’তি অপিসদ্দো কপ্পকোটিৱসেনপি তাৱ পমেতুং ন সক্কা, পগেৱ ৱস্সগণনাযাতি দস্সেতি. ‘‘অপ্পমেয্যং কাল’’ন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং ‘‘মাসমধীতে, দিৱসং চৰতী’’তিআদীসু ৱিয. কৰোন্তো অতিদুক্কৰানীতি পঞ্চমহাপৰিচ্চাগাদীনি অতিদুক্কৰানি কৰোন্তো. এৱমতিদুক্কৰানি কৰোন্তো কিং ৱিন্দীতি চে? খেদং গতো, কাযিকং খেদমুপগতো, পৰিস্সমং পত্তোতি অত্থো, দুক্খমনুভৱীতি ৱুত্তং হোতি. দুক্খঞ্হি খিজ্জতি সহিতুমসক্কুণেয্যন্তি ‘‘খেদো’’তি ৱুচ্চতি. লোকহিতাযাতি ‘‘অনমতগ্গে সংসাৰে ৱট্টদুক্খেন অচ্চন্তপীড়িতং সত্তলোকং তম্হা দুক্খতো মোচেত্ৱা নিব্বানসুখভাগিযং কৰিস্সামী’’তি এৱং সত্তলোকস্স হিতকৰণত্থাযাতি অত্থো. অস্স চ ‘‘অতিদুক্কৰানি কৰোন্তো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. লোকহিতায খেদং গতোতি যোজনাযপি নত্থি দোসো. মহাগণ্ঠিপদেপি হি ‘‘অতিদুক্কৰানি কৰোন্তো খেদং গতো, কিমত্থন্তি চে? লোকহিতাযা’’তি ৱুত্তং.
যং পন এৱং যোজনং অসম্ভাৱেন্তেন কেনচি ৱুত্তং ‘‘ন হি ভগৱা লোকহিতায সংসাৰদুক্খমনুভৱতি. ন হি কস্সচি দুক্খানুভৱনং লোকস্স উপকাৰং আৱহতী’’তি, তং তস্স মতিমত্তং. এৱং যোজনাযপি অতিদুক্কৰানি কৰোন্তস্স ভগৱতো দুক্খানুভৱনং লোকহিতকৰণত্থাযাতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতি, ন তু দুক্খানুভৱনেনেৱ লোকহিতসিদ্ধীতি. পঠমং ৱুত্তযোজনাযপি হি ন দুক্কৰকৰণমত্তেন লোকহিতসিদ্ধি. ন হি দুক্কৰং কৰোন্তো কঞ্চি সত্তং মগ্গফলাদীসু পতিট্ঠাপেতি, অথ খো তাদিসং অতিদুক্কৰং কত্ৱা সব্বঞ্ঞুভাৱং সচ্ছিকত্ৱা নিয্যানিকধম্মদেসনায মগ্গফলাদীসু সত্তে পতিট্ঠাপেন্তো লোকস্স হিতং সাধেতি.
কামঞ্চেত্থ সত্তসঙ্খাৰভাজনৱসেন তিৱিধো লোকো, হিতকৰণস্স পন অধিপ্পেতত্তা তংৱিসযস্সেৱ সত্তলোকস্স ৱসেন অত্থো গহেতব্বো. সো হি লোকীযন্তি এত্থ পুঞ্ঞপাপানি তংৱিপাকো চাতি ‘‘লোকো’’তি ৱুচ্চতি. কত্থচি পন ‘‘সনৰামৰলোকগৰু’’ন্তিআদীসু সমূহত্থোপি লোকসদ্দো সমুদাযৱসেন লোকীযতি পঞ্ঞাপীযতীতি. যং পনেত্থ কেনচি ৱুত্তং ‘‘ইমিনা সত্তলোকঞ্চ জাতিলোকঞ্চ সঙ্গণ্হাতি, তস্মা তস্স সত্তলোকস্স ইধলোকপৰলোকহিতং, অতিক্কন্তপৰলোকানং ৱা উচ্ছিন্নলোকসমুদযানং ইধ জাতিলোকে ওকাসলোকে ৱা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসঙ্খাতঞ্চ হিতং সম্পিণ্ডেত্ৱা লোকস্স, লোকানং, লোকে ৱা হিতন্তি সৰূপেকসেসং কত্ৱা লোকহিতমিচ্চেৱাহা’’তি, ন তং সাৰতো পচ্চেতব্বং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসঙ্খআতহিতস্সপি সত্তলোকৱিসযত্তা, সত্তলোকগ্গহণেনেৱ উচ্ছিন্নমূলানং খীণাসৱানম্পি সঙ্গহিতত্তা.
সব্বত্থ ‘‘কেনচী’’তি ৱুত্তে ‘‘ৱজিৰবুদ্ধিটীকাকাৰেনা’’তি গহেতব্বং. ‘‘মহাগণ্ঠিপদে’’তি ৱা ‘‘মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে’’তি ৱা ‘‘চূড়গণ্ঠিপদে’’তি ৱা ৱুত্তে ‘‘সীহড়গণ্ঠিপদেসূ’’তি গহেতব্বং. কেৱলং ‘‘গণ্ঠিপদে’’তি ৱুত্তে ‘‘মাগধভাসায লিখিতে গণ্ঠিপদে’’তি গহেতব্বং.
নাথোতি লোকপটিসৰণো, লোকসামী লোকনাযকোতি ৱুত্তং হোতি. তথা হি সব্বানত্থপঅহাৰপুব্বঙ্গমায নিৰৱসেসহিতসুখৱিধানতপ্পৰায নিৰতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৱমনুস্সায পজায অচ্চন্তুপকাৰিতায অপৰিমিতনিৰুপমপ্পভাৱগুণৱিসেসসমঙ্গিতায চ সব্বসত্তুত্তমো ভগৱা অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং একপটিসৰণো পতিট্ঠা. অথ ৱা নাথতীতি নাথো, ৱেনেয্যানং হিতসুখং মেত্তাযনৱসেন আসীসতি পত্থেতীতি অত্থো. অথ ৱা নাথতি ৱেনেয্যগতে কিলেসে উপতাপেতীতি অত্থো, নাথতীতি ৱা যাচতীতি অত্থো. ভগৱা হি ‘‘সাধু, ভিক্খৱে, ভিক্খু কালেন কালং অত্তসম্পত্তিং পচ্চৱেক্খেয্যা’’তিআদিনা (অ. নি. ৮.৭) সত্তানং তং তং হিতপটিপত্তিং যাচিত্ৱাপি কৰুণায সমুস্সাহিতো তে তত্থ নিযোজেতি. পৰমেন ৱা চিত্তিস্সৰিযেন সমন্নাগতো সব্বসত্তে ঈসতি অভিভৱতীতি পৰমিস্সৰো ভগৱা ‘‘নাথো’’তি ৱুচ্চতি. সব্বোপি চাযমত্থো সদ্দসত্থানুসাৰতো ৱেদিতব্বো.
মহাকাৰুণিকস্সাতি যো কৰুণায কম্পিতহদযত্তা লোকহিতত্থং অতিদুক্কৰকিৰিযায অনেকপ্পকাৰং তাদিসং সংসাৰদুক্খমনুভৱিত্ৱা আগতো, তস্স মহাকাৰুণিকস্সাতি অত্থো. তত্থ কিৰতীতি কৰুণা, পৰদুক্খং ৱিক্খিপতি অপনেতীতি অত্থো. দুক্খিতেসু ৱা কিৰীযতি পসাৰীযতীতি কৰুণা. অথ ৱা কিণাতীতি কৰুণা, পৰদুক্খে সতি কাৰুণিকং হিংসতি ৱিবাধেতি, ৱিনাসেতি ৱা পৰস্স দুক্খন্তি অত্থো. পৰদুক্খে সতি সাধূনং কম্পনং হদযখেদং কৰোতীতি ৱা কৰুণা. অথ ৱা কমিতি সুখং, তং ৰুন্ধতীতি কৰুণা. এসা হি পৰদুক্খাপনযনকামতালক্খণা অত্তসুখনিৰপেক্খতায কাৰুণিকানং সুখং ৰুন্ধতি ৱিবাধেতীতি. কৰুণায নিযুত্তোতি কাৰুণিকো যথা ‘‘দোৱাৰিকো’’তি. যথা হি দ্ৱাৰট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ ৱত্তমানোপি দ্ৱাৰপটিবদ্ধজীৱিকো পুৰিসো দ্ৱাৰানতিৱত্তৱুত্তিতায দ্ৱাৰে নিযুত্তোতি ‘‘দোৱাৰিকো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং ভগৱা মেত্তাদিৱসেন কৰুণাৱিহাৰতো অঞ্ঞত্থ ৱত্তমানোপি কৰুণানতিৱত্তৱুত্তিতায কৰুণায নিযুত্তোতি ‘‘কাৰুণিকো’’তি ৱুচ্চতি. মহাভিনীহাৰতো পট্ঠায হি যাৱ মহাপৰিনিব্বানা লোকহিতত্থমেৱ লোকনাথা তিট্ঠন্তি. মহন্তো কাৰুণিকোতি মহাকাৰুণিকো. সতিপি ভগৱতো তদঞ্ঞগুণানম্পি ৱসেন মহন্তভাৱে কাৰুণিকসদ্দসন্নিধানেন ৱুত্তত্তা কৰুণাৱসেনেত্থ মহন্তভাৱো ৱেদিতব্বো যথা ‘‘মহাৱেয্যাকৰণো’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘মহাকাৰুণিকস্সা’’তি ইমিনা পদেন পুগ্গলাধিট্ঠানেন সত্থু মহাকৰুণা ৱুত্তা হোতি.
অথ ৱা কৰুণা কৰুণাযনং সীলং পকতি এতস্সাতি কাৰুণিকো, পথৱীফস্সাদযো ৱিয কক্খড়ফুসনাদিসভাৱা কৰুণাযনসভাৱো সভাৱভূতকৰুণোতি অত্থো. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ. অথ ৱা মহাৱিসযতায মহানুভাৱতায মহাবলতায চ মহতী কৰুণাতি মহাকৰুণা. ভগৱতো হি কৰুণা নিৰৱসেসেসু সত্তেসু পৱত্ততি, পৱত্তমানা চ অনঞ্ঞসাধাৰণা পৱত্ততি, দিট্ঠধম্মিকাদিভেদঞ্চ মহন্তমেৱ সত্তানং হিতসুখং একন্ততো নিপ্ফাদেতি, মহাকৰুণায নিযুত্তোতি মহাকাৰুণিকোতি সব্বং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অথ ৱা মহতী পসত্থা কৰুণা অস্স অত্থীতি মহাকাৰুণিকো. পূজাৱচনো হেত্থ মহন্তসদ্দো ‘‘মহাপুৰিসো’’তিআদীসু ৱিয. পসত্থা চ ভগৱতো কৰুণা মহাকৰুণাসমাপত্তিৱসেনপি পৱত্তিতো অনঞ্ঞসাধাৰণত্তাতি.
এৱং কৰুণামুখেন সঙ্খেপতো সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৱন্তং থোমেত্ৱা ইদানি সদ্ধম্মং থোমেতুং ‘‘অসম্বুধ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অসম্বুধন্তি পুব্বকালকিৰিযানিদ্দেসো, তস্স অসম্বুজ্ঝন্তো অপ্পটিৱিজ্ঝন্তোতি অত্থো, যথাসভাৱং অপ্পটিৱিজ্ঝনতোতি ৱুত্তং হোতি. হেতুঅত্থো হেত্থ অন্তসদ্দো ‘‘পঠন্তো নিসীদতী’’তিআদীসু ৱিয. যন্তি পুব্বকালকিৰিযায অনিযমতো কম্মনিদ্দেসো. বুদ্ধনিসেৱিতন্তি তস্স ৱিসেসনং. তত্থ বুদ্ধসদ্দস্স তাৱ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তিআদিনা (মহানি. ১৯২) নিদ্দেসনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অথ ৱা সৱাসনায অঞ্ঞাণনিদ্দায অচ্চন্তৱিগমতো, বুদ্ধিযা ৱা ৱিকসিতভাৱতো বুদ্ধৱাতি বুদ্ধো জাগৰণৱিকসনত্থৱসেন. অথ ৱা কস্সচিপি ঞেয্যধম্মস্স অনৱবুদ্ধস্স অভাৱেন ঞেয্যৱিসেসস্স কম্মভাৱেন অগ্গহণতো কম্মৱচনিচ্ছায অভাৱেন অৱগমনত্থৱসেনেৱ কত্তুনিদ্দেসো লব্ভতীতি বুদ্ধৱাতি বুদ্ধো. অত্থতো পন পাৰমিতাপৰিভাৱিতো সযম্ভূঞাণেন সহ ৱাসনায ৱিহতৱিদ্ধংসিতনিৰৱসেসকিলেসো মহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপৰিমেয্যগুণগণাধাৰো খন্ধসন্তানো বুদ্ধো. যথাহ ‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো বলেসু চ ৱসীভাৱ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১). তেন এৱং নিৰুপমপ্পভাৱেন বুদ্ধেন নিসেৱিতং গোচৰাসেৱনাভাৱনাসেৱনাহি যথাৰহং নিসেৱিতং অনুভূতন্তি অত্থো.
তত্থ নিব্বানং গোচৰাসেৱনাৱসেনেৱ নিসেৱিতং, মগ্গো পন অত্তনা ভাৱিতো চ ভাৱনাসেৱনাৱসেন সেৱিতো, পৰেহি উপ্পাদিতানি পন মগ্গফলানি চেতোপৰিযঞাণাদিনা যদা পৰিজানাতি, অত্তনা উপ্পাদিতানি ৱা পচ্চৱেক্খণঞাণেন পৰিচ্ছিন্দতি, তদা গোচৰাসেৱনাৱসেনপি সেৱিতানি হোন্তিযেৱ. এত্থ চ পৰিযত্তিধম্মস্সপি পৰিযাযতো ধম্মগ্গহণেন গহণে সতি সোপি দেসনাসম্মসনঞাণগোচৰতায গোচৰাসেৱনায সেৱিতোতি সক্কা গহেতুং. ‘‘অভিধম্মনযসমুদ্দং অধিগচ্ছতি, তীণি পিটকানি সম্মসী’’তি চ অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা পৰিযত্তিধম্মস্সপি সচ্ছিকিৰিযায সম্মসনপৰিযাযো লব্ভতীতি যং অসম্বুধং অসম্বুজ্ঝন্তো অসচ্ছিকৰোন্তোতি অত্থসম্ভৱতো সোপি ইধ ৱুত্তো এৱাতি দট্ঠব্বং. তম্পি চ অপ্পটিৱিজ্ঝন্তো ভৱাভৱং গচ্ছতি, পৰিঞ্ঞাতধম্মৱিনযো পন তদত্থপটিপত্তিযা সম্মাপটিপন্নো ন চিৰস্সেৱ দুক্খস্সন্তং কৰিস্সতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে, অপ্পমত্তো ৱিহস্সতি;
পহায জাতিসংসাৰং, দুক্খস্সন্তং কৰিস্সতী’’তি. (দী. নি. ২.১৮৫; সং. নি. ১.১৮৫);
এত্থ চ কিঞ্চাপি মগ্গফলনিব্বানানি পচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকেহিপি গোচৰাসেৱনাদিনা সেৱিতানি হোন্তি, তথাপি উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন ‘‘বুদ্ধনিসেৱিত’’ন্তি ৱুত্তং. কেনচি পন বুদ্ধসদ্দস্স সামঞ্ঞতো বুদ্ধানুবুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধানম্পি এত্থেৱ সঙ্গহো ৱুত্তো.
ভৱাভৱন্তি অপৰকালকিৰিযায কম্মনিদ্দেসো, ভৱতো ভৱন্তি অত্থো. অথ ৱা ভৱাভৱন্তি সুগতিদুগ্গতিৱসেন হীনপণীতৱসেন চ খুদ্দকং মহন্তঞ্চ ভৱন্তি অত্থো. ৱুদ্ধত্থোপি হি অ-কাৰো দিস্সতি ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তিআদীসু ৱিয. তস্মা অভৱোতি মহাভৱো ৱুচ্চতি. অথ ৱা ভৱোতি ৱুদ্ধি, অভৱোতি হানি. ভৱোতি ৱা সস্সতদিট্ঠি, অভৱোতি উচ্ছেদদিট্ঠি. ৱুত্তপ্পকাৰো ভৱো চ অভৱো চ ভৱাভৱো. তং ভৱাভৱং. গচ্ছতীতি অপৰকালকিৰিযানিদ্দেসো. জীৱলোকোতি সত্তলোকো. জীৱগ্গহণেন হি সঙ্খাৰভাজনলোকং নিৱত্তেতি তস্স ভৱাভৱগমনাসম্ভৱতো. নমো অত্থূতি পাঠসেসো দট্ঠব্বো.
অৱিজ্জাদিকিলেসজালৱিদ্ধংসিনোতি ধম্মৱিসেসনং. তত্থ অৱিন্দিযং ৱিন্দতীতি অৱিজ্জা. পূৰেতুং অযুত্তট্ঠেন কাযদুচ্চৰিতাদি অৱিন্দিযং নাম, অলদ্ধব্বন্তি অত্থো. তব্বিপৰীততো কাযসুচৰিতাদি ৱিন্দিযং নাম, তং ৱিন্দিযং ন ৱিন্দতীতি ৱা অৱিজ্জা, খন্ধানং ৰাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞতট্ঠং, ইন্দ্ৰিযানং অধিপতিযট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং অৱিদিতং কৰোতীতি ৱা অৱিজ্জা, দুক্খাদীনং পীড়নাদিৱসেন ৱুত্তং চতুব্বিধং অত্থং অৱিদিতং কৰোতীতিপি অৱিজ্জা, অন্তৱিৰহিতে সংসাৰে সব্বযোনিগতিভৱৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসেসু সত্তে জৱাপেতীতি ৱা অৱিজ্জা, পৰমত্থতো অৱিজ্জমানেসুপি ইত্থিপুৰিসাদীসু জৱতি, ৱিজ্জমানেসুপি খন্ধাদীসু ন জৱতীতি ৱা অৱিজ্জা. সা আদি যেসং তণ্হাদীনং তে অৱিজ্জাদযো, তেযেৱ কিলিস্সন্তি এতেহি সত্তাতি কিলেসা, তেযেৱ চ সত্তানং বন্ধনট্ঠেন জালসদিসাতি জালং, তং ৱিদ্ধংসেতি সব্বসো ৱিনাসেতি সীলেনাতি অৱিজ্জাদিকিলেসজালৱিদ্ধংসী. ননু চেত্থ সপৰিযত্তিকো নৱলোকুত্তৰধম্মো অধিপ্পেতো, তত্থ চ মগ্গোযেৱ কিলেসে ৱিদ্ধংসেতি, নেতৰেতি চে? ৱুচ্চতে. মগ্গস্সপি নিব্বানমাগম্ম কিলেসৱিদ্ধংসনতো নিব্বানম্পি কিলেসে ৱিদ্ধংসেতি নাম, মগ্গস্স কিলেসৱিদ্ধংসনকিচ্চং ফলেন নিপ্ফন্নন্তি ফলম্পি ‘‘কিলেসৱিদ্ধংসী’’তি ৱুচ্চতি. পৰিযত্তিধম্মোপি কিলেসৱিদ্ধংসনস্স পচ্চযত্তা ‘‘কিলেসৱিদ্ধংসী’’তি ৱত্তুমৰহতীতি ন কোচি দোসো.
ধম্মৱৰস্স তস্সাতি পুব্বে অনিযমিতস্স নিযমৱচনং. তত্থ যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চতূসু অপাযেসু অপতমানে ধাৰেতীতি ধম্মো.
‘‘যে কেচি ধম্মং সৰণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;
পহায মানুসং দেহং, দেৱকাযং পৰিপূৰেস্সন্তী’’তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭) –
হি ৱুত্তং. সংসাৰদুক্খে ৱা অপতমানে কত্ৱা ধাৰেতীতি ধম্মো মগ্গফলুপ্পত্তিযা সত্তক্খত্তুপৰমতাদিৱসেন সংসাৰস্স পৰিচ্ছিন্নত্তা. অপাযাদিনিব্বত্তককিলেসৱিদ্ধংসনঞ্চেত্থ ধাৰণং. এৱঞ্চ কত্ৱা অৰিযমগ্গো তস্স তদত্থসিদ্ধিহেতুতায নিব্বানঞ্চাতি উভযমেৱ নিপ্পৰিযাযতো ধাৰেতি, অৰিযফলং পন তংসমুচ্ছিন্নকিলেসপটিপ্পস্সম্ভনেন তদনুগুণতায, পৰিযত্তিধম্মো তদধিগমহেতুতাযাতি উভযং পৰিযাযতো ধাৰেতীতি ৱেদিতব্বং. ৱুত্তপ্পকাৰো ধম্মোযেৱ অত্তনো উত্তৰিতৰাভাৱেন ৱৰো পৱৰো অনুত্তৰোতি ধম্মৱৰো, তস্স ধম্মৱৰস্স নমো অত্থূতি সম্বন্ধো. এত্তাৱতা চেত্থ অম্হেহি সাৰত্থো পকাসিতো. যং পনেত্থ কেনচি পপঞ্চিতং, অম্হেহি চ ইধ ন দস্সিতং, ন তং সাৰতো পচ্চেতব্বং. ইতো পৰেসুপি এৱমেৱ দট্ঠব্বং. তস্মা ইতো পট্ঠায এত্তকম্পি অৱত্ৱা সাৰত্থমেৱ দস্সযিস্সাম. যত্থ পন কেনচি অচ্চন্তৱিৰুদ্ধং লিখিতং, তম্পি কত্থচি দস্সযিস্সাম. এত্থ চ ‘‘অৱিজ্জাদিকিলেসজালৱিদ্ধংসিনো’’তি এতেন স্ৱাক্খাততাদীহি ধম্মং থোমেতি, ‘‘ধম্মৱৰস্সা’’তি এতেন অঞ্ঞস্স ৱিসিট্ঠস্স অভাৱদীপনতো পৰিপুণ্ণতায. পঠমেন ৱা পহানসম্পদং ধম্মস্স দস্সেতি, দুতিযেন পভাৱসম্পদং.
এৱং সঙ্খেপেনেৱ সব্বধম্মগুণেহি সদ্ধম্মং থোমেত্ৱা ইদানি অৰিযসঙ্ঘং থোমেতুং ‘‘গুণেহী’’তিআদিমাহ. ‘‘গুণেহী’’তি পদস্স ‘‘যুত্তো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. ইদানি যেহি গুণেহি যুত্তো, তে দস্সেন্তো ‘‘সীলসমাধী’’তিআদিমাহ. তত্থ চতুপাৰিসুদ্ধিসীলাদি ‘‘সীল’’ন্তি ৱুচ্চতি. সমাধীতি পঠমজ্ঝানাদি. সমাধিসীসেন হি পঠমজ্ঝানাদযো ৱুত্তা. পঞ্ঞাতি মগ্গপঞ্ঞা. ৱিমুত্তি চ ৱিমুত্তিঞাণঞ্চ ৱিমুত্তিৱিমুত্তিঞাণন্তি ৱত্তব্বে একদেসসৰূপেকসেসনযেন ‘‘ৱিমুত্তিঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং. আদিসদ্দপৰিযাযেন পভুতিসদ্দেন ৱা ৱিমুত্তিগ্গহণং ৱেদিতব্বং. তত্থ ৱিমুত্তীতি ফলং. ৱিমুত্তিঞাণন্তি পচ্চৱেক্খণঞাণং. পভুতি-সদ্দেন ছড়ভিঞ্ঞাচতুপটিসম্ভিদাদযো গুণা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ সীলাদযো গুণা লোকিযা লোকুত্তৰা চ যথাসম্ভৱং নিদ্দিট্ঠাতি ৱেদিতব্বা. যং পনেত্থ কেনচি ৱুত্তং ‘‘সীলাদযো কিঞ্চাপি লোকিযলোকুত্তৰা যথাসম্ভৱং লব্ভন্তি, তথাপি অন্তে ‘অৰিযসঙ্ঘ’ন্তি ৱচনতো সীলাদযো চত্তাৰো ধম্মক্খন্ধা লোকুত্তৰাৱা’’তি, তং তস্স মতিমত্তং. ন হি অৰিযসঙ্ঘস্স লোকিযগুণেহিপি থোমনায কোচি দোসো দিস্সতি, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্সপি তাৱ লোকিযলোকুত্তৰগুণেহি থোমনা হোতি, কিমঙ্গং পন অৰিযসঙ্ঘস্সাতি.
কুসলত্থিকানং জনানং পুঞ্ঞস্স ৱুদ্ধিযা খেত্তসদিসত্তা খেত্তন্তি আহ ‘‘খেত্তং জনানং কুসলত্থিকান’’ন্তি. খিত্তং বীজং মহপ্ফলভাৱকৰণেন তাযতীতি হি খেত্তং, পুব্বণ্ণাপৰণ্ণৱিৰুহনভূমি, তংসদিসত্তা অৰিযসঙ্ঘোপি ‘‘খেত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. ইমিনা অৰিযসঙ্ঘস্স অনুত্তৰপুঞ্ঞক্খেত্তভাৱং দীপেতি. ‘‘অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি হি ৱুত্তং. তন্তি পুব্বে ‘‘যো’’তি অনিযমেন ৱুত্তস্স নিযমৱচনং. অৰিযসঙ্ঘন্তি এত্থ আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইৰিযনতো, অযে চ ইৰিযনতো অৰিযা নিৰুত্তিনযেন. অথ ৱা সদেৱকেন লোকেন সৰণন্তি অৰণীযতো উপগন্তব্বতো উপগতানঞ্চ তদত্থসিদ্ধিতো অৰিযা. অৰিযানং সঙ্ঘো সমূহোতি অৰিযসঙ্ঘো. অথ ৱা অৰিযো চ সো যথাৱুত্তনযেন সঙ্ঘো চ দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৱতোতি অৰিযসঙ্ঘো, অট্ঠ অৰিযপুগ্গলা. তং অৰিযসঙ্ঘং. ভগৱতো অপৰভাগে বুদ্ধধম্মৰতনানম্পি সমধিগমো সঙ্ঘৰতনাধীনোতি অৰিযসঙ্ঘস্স বহূপকাৰতং দস্সেতুং ইধেৱ ‘‘সিৰসা নমামী’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
এৱং গাথাত্তযেন সঙ্খেপতো সকলগুণসংকিত্তনমুখেন ৰতনত্তযস্স পণামং কত্ৱা ইদানি তং নিপচ্চকাৰং যথাধিপ্পেতে পযোজনে পৰিণামেন্তো আহ ‘‘ইচ্চেৱ’’মিচ্চাদি. ইচ্চেৱং যথাৱুত্তনযেন অচ্চন্তং একন্তেন নমস্সনেয্যং নমস্সিতব্বং ৰতনত্তযং নমস্সমানো কাযৱাচাচিত্তেহি ৱন্দমানো অহং ৱিপুলং যং পুঞ্ঞাভিসন্দং অলত্থন্তি সম্বন্ধো. তত্থ বুদ্ধাদযো ৰতিজননট্ঠেন ৰতনং. তেসঞ্হি ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনা যথাভূতগুণে আৱজ্জেন্তস্স অমতাধিগমহেতুভূতং অনপ্পকং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জতি. যথাহ –
‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি, উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতী’’তিআদি (অ. নি. ১১.১১).
চিত্তীকতাদিভাৱো ৱা ৰতনট্ঠো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩);
চিত্তীকতভাৱাদযো চ অনঞ্ঞসাধাৰণা বুদ্ধাদীসুযেৱ লব্ভন্তীতি.
‘‘পুঞ্ঞাভিসন্দন্তি পুঞ্ঞৰাসিং পুঞ্ঞপ্পৱত্তং ৱা’’তি মহাগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে পন চূড়গণ্ঠিপদে চ ‘‘পুঞ্ঞাভিসন্দন্তি পুঞ্ঞাভিনিসংস’’ন্তিপি অত্থো ৱুত্তো. পুঞ্ঞাভিসন্দন্তি পুঞ্ঞনদিং, পুঞ্ঞপ্পৱাহন্তি এৱং পনেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. অৱিচ্ছেদেন পৱত্তিযমানঞ্হি পুঞ্ঞং অভিসন্দনট্ঠেন ‘‘পুঞ্ঞাভিসন্দো’’তি ৱুচ্চতি. তেনেৱ সাৰত্থপকাসিনিযা সংযুত্তনিকাযট্ঠকথায (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১০২৭) –
‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞাভিসন্দা কুসলাভিসন্দা সুখস্সাহাৰা. কতমে চত্তাৰো? ইধ, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি ‘ইতিপি সো ভগৱা…পে… বুদ্ধো ভগৱা’তি, অযং পঠমো পুঞ্ঞাভিসন্দো কুসলাভিসন্দো সুখস্সাহাৰো’’তি (সং. নি. ৫.১০২৭) –
এৱমাদিকায পাড়িযা অত্থং দস্সেন্তো ‘‘পুঞ্ঞাভিসন্দা কুসলাভিসন্দাতি পুঞ্ঞনদিযো কুসলনদিযো’’তি ৱুত্তং. যং পন গণ্ঠিপদে ৱুত্তং ‘‘পুঞ্ঞাভিসন্দন্তি পুঞ্ঞফল’’ন্তি, তং ন সুন্দৰং. ন হি ৰতনত্তযং নমস্সমানো তস্মিং খণে পুঞ্ঞফলং অলত্থ, কিন্তু অনপ্পকং পুঞ্ঞৰাসিং তদা অলভি, তস্স চ ফলং পৰলোকভাগী, দিট্ঠধম্মে তু অন্তৰাযৱিঘাতো তস্স চ পুঞ্ঞস্স আনিসংসমত্তকং, ‘‘তস্সানুভাৱেন হতন্তৰাযো’’তি চ ৱুত্তং, ন চ পুঞ্ঞফলে অনুপ্পন্নে তস্সানুভাৱেন হতন্তৰাযভাৱো ন সিজ্ঝতি, ন চেতং তস্মিংযেৱ খণে দিট্ঠধম্মৱেদনীযং অহোসি. তস্মা তস্স মহতো পুঞ্ঞপ্পৱাহস্স আনুভাৱেন হতন্তৰাযোতি অযমেৱ অত্থো যুজ্জতি. অথাপি পণামকিৰিযায জনিতত্তা পুঞ্ঞমেৱ পুঞ্ঞফলন্তি তস্সাধিপ্পাযো সিযা, এৱং সতি যুজ্জেয্য. সো চ পুঞ্ঞপ্পৱাহো ন অপ্পমত্তকো, অথ খো মহন্তোযেৱাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱিপুল’’ন্তি, মহন্তং অনপ্পকন্তি ৱুত্তং হোতি. অলত্থন্তি অলভিং, পাপুণিন্তি অত্থো.
তস্সানুভাৱেনাতি তস্স যথাৱুত্তস্স পুঞ্ঞপ্পৱাহস্স আনুভাৱেন বলেন. হতন্তৰাযোতি তংতংসম্পত্তিযা ৱিবন্ধনৱসেন সত্তসন্তানস্স অন্তৰে ৱেমজ্ঝে এতি আগচ্ছতীতি অন্তৰাযো, দিট্ঠধম্মিকাদিঅনত্থো. পণামপযোজনে ৱুত্তৱিধিনা হতো ৱিদ্ধস্তো অন্তৰাযো উপদ্দৱো অস্সাতি হতন্তৰাযো. অস্স ‘‘ৱণ্ণযিস্সং ৱিনয’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধো, হতন্তৰাযো হুত্ৱা ৱিনযং ৱণ্ণযিস্সন্তি ৱুত্তং হোতি. এতেন তস্স পুঞ্ঞপ্পৱাহস্স অত্তনো পসাদসম্পত্তিযা ৰতনত্তযস্স চ খেত্তভাৱসম্পত্তিযা অত্থসংৱণ্ণনায উপঘাতকউপদ্দৱানং হননে সমত্থতং দীপেতি.
এৱং ৰতনত্তযস্স নিপচ্চকাৰকৰণে পযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি যস্স ৱিনযপিটকস্স অত্থং সংৱণ্ণেতুকামো, তস্স তাৱ ভগৱতো সাসনস্স মূলপতিট্ঠানভাৱং দস্সেত্ৱা তম্পি থোমেন্তো আহ ‘‘যস্মিং ঠিতে’’তিআদি. অট্ঠিতস্স সুসণ্ঠিতস্স ভগৱতো সাসনং যস্মিং ঠিতে পতিট্ঠিতং হোতীতি যোজেতব্বং. তত্থ যস্মিন্তি যস্মিং ৱিনযপিটকে. ঠিতেতি পাড়িতো চ অত্থতো চ অনূনং হুত্ৱা লজ্জীপুগ্গলেসু পৱত্তনট্ঠেন ঠিতেতি অত্থো. সাসনন্তি অধিসীলঅধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসঙ্খাতসিক্খত্তযসঙ্গহিতং সাসনং. অট্ঠিতস্সাতি কামসুখল্লিকত্তকিলমথানুযোগসঙ্খাতে অন্তদ্ৱযে অট্ঠিতস্সাতি অত্থো. ‘‘অপ্পতিট্ঠং খ্ৱাহং, আৱুসো, অনাযূহং ওঘমতৰি’’ন্তি (সং. নি. ১.১) হি ৱুত্তং. অযঞ্চত্থো তীসুপি সীহড়গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তোযেৱ. গণ্ঠিপদে পন ‘‘অট্ঠিতস্সাতি পৰিনিব্বুতস্সপি ভগৱতো’’তি ৱুত্তং.
পতিট্ঠিতং হোতীতি তেসুযেৱ লজ্জীপুগ্গলেসু পৱত্তনট্ঠেন পতিট্ঠিতং হোতি. সুসণ্ঠিতস্সাতি এত্থ তাৱ তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ইদং ৱুত্তং ‘‘দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জনেহি সমন্নাগমনৱসেন সুসণ্ঠানস্সাতি অত্থো. অনেন অস্স ৰূপকাযসম্পত্তিং নিদস্সেতী’’তি. গণ্ঠিপদে পন ‘‘যথাঠানে পতিট্ঠিতেহি লক্খণেহি সমন্নাগতত্তা ৰূপকাযেন সুসণ্ঠিতো, কাযৱঙ্কাদিৰহিতত্তা তাদিলক্খণসমন্নাগতত্তা চ নামকাযেনপী’’তি ৱুত্তং. কেনচি পন ‘‘চতুব্ৰহ্মৱিহাৰৱসেন সত্তেসু সুট্ঠু সম্মা চ ঠিতস্সাতি অত্থৱসেন ৱা সুসণ্ঠিতস্স. সুসণ্ঠিতত্তা হেস কেৱলং সত্তানং দুক্খং অপনেতুকামো হিতং উপসংহৰিতুকামো সম্পত্তিযা চ পমুদিতো অপক্খপতিতো চ হুত্ৱা ৱিনযং দেসেতি. তস্মা ইমস্মিং ৱিনযসংৱণ্ণনাধিকাৰে সাৰুপ্পায থুতিযা থোমেন্তো আহ ‘সুসণ্ঠিতস্সা’’’তি ৱত্ৱা ‘‘গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তত্থো অধিপ্পেতাধিকাৰানুৰূপো ন হোতী’’তি ৱুত্তং. অযং পনেত্থ অম্হাকং খন্তি – যথাৱুত্তকামসুখল্লিকাদিঅন্তদ্ৱযে অট্ঠিতত্তাযেৱ মজ্ঝিমায পটিপদায সম্মা ঠিতত্তা সুসণ্ঠিতস্সাতি এৱমত্থো গহেতব্বোতি. এৱঞ্হি সতি আৰম্ভানুৰূপথোমনা কতা হোতি যথাৱুত্তঅন্তদ্ৱযং ৱিৱজ্জেত্ৱা মজ্ঝিমায পটিপদায ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাযেৱ যেভুয্যেন পকাসনতো.
তন্তি পুব্বে ‘‘যস্মি’’ন্তি অনিযমেত্ৱা ৱুত্তস্স নিযমৱচনং, তস্স ‘‘ৱিনয’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধো. অসম্মিস্সন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো, নিকাযন্তৰলদ্ধীহি অসম্মিস্সং কত্ৱা অনাকুলং কত্ৱা ৱণ্ণযিস্সন্তি ৱুত্তং হোতি. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা অনুৰূপস্স কালমত্তস্সপি ধম্মসেনাপতিসাৰিপুত্তত্থেৰসদিসেনপি দুৱিঞ্ঞেয্যভাৱতো কেৱলং বুদ্ধৱিসযং ৱিনযপিটকং অত্তনো বলেন ৱণ্ণযিস্সামীতি ৱচনমত্তম্পি অঞ্ঞেহি ৱত্তুমসক্কুণেয্যত্তা ‘‘নিস্সায পুব্বাচৰিযানুভাৱ’’ন্তি আহ. পুব্বাচৰিযানুভাৱো নাম অত্থতো পুব্বাচৰিযেহি সংৱণ্ণিতা অট্ঠকথা, ততোযেৱ চ ‘‘পুব্বাচৰিযানুভাৱো অট্ঠকথা’’তি সব্বত্থ গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. তস্মা পুব্বাচৰিযেহি সংৱণ্ণিতং অট্ঠকথং নিস্সায ৱণ্ণযিস্সং, ন অত্তনোযেৱ বলং নিস্সাযাতি ৱুত্তং হোতি.
অথ ‘‘পোৰাণট্ঠকথাসু ৱিজ্জমানাসু পুন ৱিনযসংৱণ্ণনায কিং পযোজন’’ন্তি যো ৱদেয্য, তস্স পোৰাণট্ঠকথায অনূনভাৱং অত্তনো চ সংৱণ্ণনায পযোজনং দস্সেন্তো ‘‘কামঞ্চা’’তিআদিমাহ. কামন্তি একন্তেন, যথিচ্ছকং ৱা, সব্বসোতি ৱুত্তং হোতি, তস্স ‘‘সংৱণ্ণিতো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. কামং সংৱণ্ণিতোযেৱ, নো ন সংৱণ্ণিতোতি অত্থো. কেহি পন সো ৱিনযো সংৱণ্ণিতোতি আহ ‘‘পুব্বাচৰিযাসভেহী’’তি. মহাকস্সপত্থেৰাদযো পুব্বাচৰিযা এৱ অকম্পিযট্ঠেন উত্তমট্ঠেন চ আসভা, তেহি পুব্বাচৰিযাসভেহীতি ৱুত্তং হোতি. কীদিসা পনেতে পুব্বাচৰিযাতি আহ ‘‘ঞাণম্বূ’’তিআদি. অগ্গমগ্গঞাণসঙ্খাতেন অম্বুনা সলিলেন নিদ্ধোতানি নিস্সেসতো আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন ধোতানি ৱিক্খালিতানি ৱিসোধিতানি ৰাগাদীনি তীণি মলানি কামাসৱাদযো চ চত্তাৰো আসৱা যেহি তে ঞাণম্বুনিদ্ধাতমলাসৱা, তেহীতি অত্থো. ইমিনা চ ন কেৱলং এতেসু আচৰিযভাৱোযেৱ, অথ খো ৰাগাদিমলৰহিতা খীণাসৱা ৱিসুদ্ধসত্তা এতেতি দস্সেতি.
খীণাসৱভাৱেপি ন এতে সুক্খৱিপস্সকা, অথ খো এৱৰূপেহিপি আনুভাৱেহি সমন্নাগতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱিসুদ্ধৱিজ্জাপটিসম্ভিদেহী’’তি. ৱিসুদ্ধা অচ্চন্তপৰিসুদ্ধা ৱিজ্জা চতস্সো চ পটিসম্ভিদা যেসং তে ৱিসুদ্ধৱিজ্জাপটিসম্ভিদা, তেহি. একদেসেন পটিসম্ভিদং অপ্পত্তানং অৰিযানমেৱ অভাৱতো এতেহি অধিগতপটিসম্ভিদা পটুতৰলদ্ধপ্পভেদাতি দস্সেতুং ৱিসুদ্ধগ্গহণং কতং. ৱিজ্জাতি তিস্সো ৱিজ্জা, অট্ঠ ৱিজ্জা ৱা. তত্থ দিব্বচক্খুঞাণং পুব্বেনিৱাসঞাণং আসৱক্খযঞাণঞ্চাতি ইমা তিস্সো ৱিজ্জা. অট্ঠ ৱিজ্জা পন –
‘‘ৱিপস্সনাঞাণমনোমযিদ্ধি,
ইদ্ধিপ্পভেদোপি চ দিব্বসোতং;
পৰস্স চেতোপৰিযাযঞাণং,
পুব্বেনিৱাসানুগতঞ্চ ঞাণং;
দিব্বঞ্চ চক্খাসৱসঙ্খযো চ,
এতানি ঞাণানি ইধট্ঠ ৱিজ্জা’’তি. –
এৱং ৱিপস্সনাঞাণমনোমযিদ্ধীহি সদ্ধিং পৰিগ্গহিতা ছ অভিঞ্ঞাযেৱ. অত্থপটিসম্ভিদা ধম্মপটিসম্ভিদা নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পটিভানপটিসম্ভিদাতি চতস্সো পটিসম্ভিদা. তত্থ সঙ্খেপতো হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, হেতুহেতুফলানুৰূপং ৱোহাৰেসু ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা, ইদং ঞাণং ইমমত্থং জোতযতীতি ইমিনা আকাৰেন হেট্ঠা ৱুত্তেসু তীসু ঞাণেসু পৱত্তঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. এতাসং পন ৱিত্থাৰকথা অতিপপঞ্চভাৱতো ইধ ন ৱুচ্চতি. পটিসম্ভিদাপ্পত্তানং সদ্ধম্মেসু ছেকভাৱতো আহ ‘‘সদ্ধম্মসংৱণ্ণনকোৱিদেহী’’তি. ‘‘পটিসম্ভিদাপ্পত্তানম্পি ধম্মেসু অভিযোগৱসেন ৱিসেসো হোতীতি লদ্ধপটিসম্ভিদাসু সাতিসযতং দস্সেতুং আহা’’তিপি ৱদন্তি. সদ্ধম্মসংৱণ্ণনকোৱিদেহীতি পিটকত্তযসঙ্খাতস্স সদ্ধম্মস্স সংৱণ্ণনে সব্বসো অত্থপ্পকাসনে কোৱিদেহি ছেকেহি, কুসলেহীতি অত্থো.
কিলেসজালং পৰিক্খাৰবাহুল্লং ৱা সংলিখতি তনুং কৰোতীতি সল্লেখো. ইধ পন খীণাসৱাধিকাৰত্তা পৰিক্খাৰবাহুল্লস্স সল্লিখনৱসেনেৱ অত্থো গহেতব্বো, ততোযেৱ চ গণ্ঠিপদে ‘‘সল্লেখিযে পৰিমিতপৰিক্খাৰৱুত্তিযা’’তি অত্থো ৱুত্তো. সল্লেখস্স ভাৱো সল্লেখিযং, তস্মিং সল্লেখিযে, সল্লেখপটিপত্তিযন্তি ৱুত্তং হোতি. নোসুলভূপমেহীতি অসুলভূপমেহি সল্লেখপটিপত্তিযা অসুকসদিসাতি তেসং উপমায অনুচ্ছৱিকপুগ্গলানং দুল্লভত্তা নত্থি সুলভা উপমা এতেসন্তি নোসুলভূপমা. মহাৱিহাৰস্সাতি চিত্তলপব্বতঅভযগিৰিসেসনিকাযদ্ৱযং পটিক্খিপতি. ধজূপমেহীতি ৰথস্স সঞ্জাননহেতুকং ৰথে বদ্ধধজং ৱিয অজানন্তানং ‘‘অসুকেহি চ অসুকেহি চ থেৰেহি নিৱাসিতো মহাৱিহাৰো নামা’’তি এৱং মহাৱিহাৰস্স সঞ্জাননহেতুত্তা মহাৱিহাৰস্স ধজূপমেহি. সংৱণ্ণিতোতি সম্মা অনূনং কত্ৱা ৱণ্ণিতো. সংৱণ্ণিতো অযং ৱিনযোতি পদচ্ছেদো কাতব্বো. চিত্তেহি নযেহীতি অনেকপ্পভেদনযত্তা ৱিচিত্তেহি নযেহি. সম্বুদ্ধৱৰন্ৱযেহীতি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধৱৰং অনুগতেহি, ভগৱতো অধিপ্পাযানুগতেহি নযেহীতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা বুদ্ধৱৰং অনুগতেহি পুব্বাচৰিযাসভেহীতি সম্বন্ধো কাতব্বো.
এৱং পোৰাণট্ঠকথায অনূনভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি অত্তনো সংৱণ্ণনায পযোজনৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘সংৱণ্ণনা’’তিআদিমাহ. ইদং ৱুত্তং হোতি – কিঞ্চাপি পুব্বাচৰিযাসভেহি যথাৱুত্তগুণৱিসিট্ঠেহি অযং ৱিনযো সব্বসো ৱণ্ণিতো, তথাপি তেসং এসা সংৱণ্ণনা সীহড়দীপৱাসীনং ভাসায সঙ্খতত্তা ৰচিতত্তা দীপন্তৰে ভিক্খুজনস্স সীহড়দীপতো অঞ্ঞদীপৱাসিনো ভিক্খুগণস্স কিঞ্চি অত্থং পযোজনং যস্মা নাভিসম্ভুণাতি ন সম্পাদেতি ন সাধেতি, তস্মা ইমং সংৱণ্ণনং পাড়িনযানুৰূপং কত্ৱা বুদ্ধসিৰিত্থেৰেন অজ্ঝিট্ঠো ইদানি সমাৰভিস্সন্তি. তত্থ সংৱণ্ণিযতি অত্থো এতাযাতি সংৱণ্ণনা, অট্ঠকথা. সা পন ধম্মসঙ্গাহকত্থেৰেহি পঠমং তীণি পিটকানি সঙ্গাযিত্ৱা তস্স অত্থৱণ্ণনানুৰূপেনেৱ ৱাচনামগ্গং আৰোপিতত্তা তিস্সো সঙ্গীতিযো আৰুড়্হোযেৱ বুদ্ধৱচনস্স অত্থসংৱণ্ণনাভূতো কথামগ্গো. সোযেৱ চ মহামহিন্দত্থেৰেন তম্বপণ্ণিদীপং আভতো, পচ্ছা তম্বপণ্ণিযেহি মহাথেৰেহি নিকাযন্তৰলদ্ধীহি সঙ্কৰপৰিহৰণত্থং সীহড়ভাসায ঠপিতো. তেনাহ ‘‘সীহড়দীপকেনা’’তিআদি. সীহস্স লানতো গহণতো সীহড়ো, সীহকুমাৰো. তংৱংসজাততায তম্বপণ্ণিদীপে খত্তিযানং তেসং নিৱাসতায তম্বপণ্ণিদীপস্সপি সীহড়ভাৱো ৱেদিতব্বো, তস্মিং সীহড়দীপে ভূতত্তা সীহড়দীপকেন ৱাক্যেন ৱচনেন, সীহড়ভাসাযাতি ৱুত্তং হোতি.
পাড়িনযানুৰূপন্তি পাড়িনযস্স অনুৰূপং কত্ৱা, মাগধভাসায পৰিৱত্তিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. অজ্ঝেসনন্তি গৰুট্ঠানিযং পযিৰুপাসিত্ৱা গৰুতৰং পযোজনং উদ্দিস্স অভিপত্থনা অজ্ঝেসনা, তং অজ্ঝেসনং, আযাচনন্তি অত্থো. তস্স ‘‘সমনুস্সৰন্তো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. কস্স অজ্ঝেসনন্তি আহ ‘‘বুদ্ধসিৰিৱ্হযস্স থেৰস্সা’’তি. বুদ্ধসিৰীতি অৱ্হযো নামং যস্স সোযং বুদ্ধসিৰিৱ্হযো, তস্স, ইত্থন্নামস্স থেৰস্স অজ্ঝেসনং সম্মা আদৰেন সমনুস্সৰন্তো হদযে ঠপেন্তোতি অত্থো.
ইদানি অত্তনো সংৱণ্ণনায কৰণপ্পকাৰং দস্সেন্তো ‘‘সংৱণ্ণনং তঞ্চা’’তিআদিমাহ. তত্থ তঞ্চ ইদানি ৱুচ্চমানং সংৱণ্ণনং সমাৰভন্তো সকলাযপি মহাঅট্ঠকথায ইধ গহেতব্বতো মহাঅট্ঠকথং তস্সা ইদানি ৱুচ্চমানায সংৱণ্ণনায সৰীৰং কত্ৱা মহাপচ্চৰিযং যো ৱিনিচ্ছযো ৱুত্তো, তথেৱ কুৰুন্দীনামাদীসু ৱিস্সুতাসু অট্ঠকথাসু যো ৱিনিচ্ছযো ৱুত্তো, ততোপি ৱিনিচ্ছযতো যুত্তমত্থং অপৰিচ্চজন্তো অন্তোগধত্থেৰৱাদং কত্ৱা সংৱণ্ণনং সমাৰভিস্সন্তি পদত্থসম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. এত্থ চ অত্থো কথিযতি এতাযাতি অত্থকথা, সাযেৱ অট্ঠকথা ত্থকাৰস্স ট্ঠকাৰং কত্ৱা ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১৭; ২.৮) ৱিয. মহাপচ্চৰিযন্তি এত্থ পচ্চৰীতি উড়ুম্পং ৱুচ্চতি, তস্মিং নিসীদিত্ৱা কতত্তা তমেৱ নামং জাতং. কুৰুন্দিৱল্লিৱিহাৰো নাম অত্থি, তত্থ কতত্তা কুৰুন্দীতি নামং জাতন্তি ৱদন্তি. আদিসদ্দেন অন্ধকট্ঠকথং সঙ্খেপট্ঠকথঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. ৱিস্সুতাসূতি সব্বত্থ পত্থটাসু, পাকটাসূতি ৱুত্তং হোতি.
যুত্তমত্থন্তি এত্থ তাৱ মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে চূড়গণ্ঠিপদে চ ইদং ৱুত্তং ‘‘যুত্তমত্থন্তি সংৱণ্ণেতব্বট্ঠানস্স যুত্তমত্থং, ন পন তত্থ অযুত্তম্পি অত্থীতি ৱুত্তং হোতী’’তি. মহাগণ্ঠিপদে পনেত্থ ন কিঞ্চি ৱুত্তং. কেনচি পন ‘‘মহাঅট্ঠকথানযেন ৱিনযযুত্তিযা ৱা যুত্তমত্থ’’ন্তি ৱুত্তং, তং যুত্তং ৱিয দিস্সতি মহাপচ্চৰিআদীসুপি কত্থচি অযুত্তস্সাপি অত্থস্স উপৰি ৱিভাৱনতো. ‘‘অট্ঠকথংযেৱ গহেত্ৱা সংৱণ্ণনং কৰিস্সামী’’তি ৱুত্তে অট্ঠকথাসু ৱুত্তত্থেৰৱাদানং বাহিৰভাৱো সিযাতি তেপি অন্তোকত্তুকামো ‘‘অন্তোগধথেৰৱাদ’’ন্তি আহ, থেৰৱাদেপি অন্তোকত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. সংৱণ্ণনন্তি অপৰকালকিৰিযায কম্মনিদ্দেসো. পুব্বে ৱুত্তং তু ‘‘সংৱণ্ণন’’ন্তি ৱচনং তত্থেৱ ‘‘সমাৰভন্তো’’তি পুব্বকালকিৰিযায কম্মভাৱেন যোজেতব্বং. সম্মাতি ৱত্তব্বে গাথাবন্ধৱসেন ৰস্সভাৱো কতোতি ৱেদিতব্বো.
এৱং কৰণপ্পকাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি সোতূহি পটিপজ্জিতব্বৱিধিং দস্সেন্তো ‘‘তং মে’’তিআদিমাহ. ইদং ৱুত্তং হোতি – ইদানি ৱুচ্চমানং তং মম সংৱণ্ণনং ধম্মপদীপস্স তথাগতস্স ধম্মং সাসনধম্মং পাড়িধম্মং ৱা সক্কচ্চং পটিমানযন্তা পূজেন্তা থিৰেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা থেৰা, অচিৰপব্বজিতত্তা নৱা, তেসং মজ্ঝে ভৱত্তা মজ্ঝিমা চ ভিক্খূ পসন্নচিত্তা যথাৱুত্তনযেন সপ্পযোজনত্তা উপৰি ৱক্খমানৱিধিনা পমাণত্তা চ সদ্দহিত্ৱা পীতিসোমনস্সযুত্তচিত্তা ইস্সাপকতা অহুত্ৱা নিসামেন্তু সুণন্তূতি. তত্থ ধম্মপ্পদীপস্সাতি ধম্মোযেৱ সত্তসন্তানেসু মোহন্ধকাৰৱিধমনতো পদীপসদিসত্তা পদীপো অস্সাতি ধম্মপদীপো, ভগৱা. তস্স ধম্মপদীপস্স.
ইদানি অত্তনো সংৱণ্ণনায আগমৱিসুদ্ধিং দস্সেত্ৱা পমাণভাৱং দস্সেন্তো ‘‘বুদ্ধেনা’’তিআদিমাহ. যথেৱ বুদ্ধেন যো ধম্মো চ ৱিনযো চ ৱুত্তো, সো তস্স বুদ্ধস্স যেহি পুত্তেহি ধম্মসেনাপতিআদীহি তথেৱ ঞাতো, তেসং বুদ্ধপুত্তানং মতিমচ্চজন্তা সীহড়ট্ঠকথাচৰিযা যস্মা পুৰে অট্ঠকথা অকংসূতি অযমেত্থ সম্বন্ধো. তত্থ ধম্মোতি সুত্তাভিধম্মে সঙ্গণ্হাতি, ৱিনযোতি সকলং ৱিনযপিটকং. এত্তাৱতা চ সব্বম্পি বুদ্ধৱচনং নিদ্দিট্ঠং হোতি. সকলঞ্হি বুদ্ধৱচনং ধম্মৱিনযৱসেন দুৱিধং হোতি. ৱুত্তোতি পাড়িতো চ অত্থতো চ বুদ্ধেন ভগৱতা ৱুত্তো. ন হি ভগৱতা অব্যাকতং নাম তন্তিপদং অত্থি, সব্বেসংযেৱ অত্থো কথিতো, তস্মা সম্মাসম্বুদ্ধেনেৱ তিণ্ণং পিটকানং অত্থৱণ্ণনাক্কমোপি ভাসিতোতি দট্ঠব্বং. তত্থ তত্থ ভগৱতা পৱত্তিতা পকিণ্ণকদেসনাযেৱ হি অট্ঠকথা. তথেৱ ঞাতোতি যথেৱ বুদ্ধেন ৱুত্তো, তথেৱ একপদম্পি একক্খৰম্পি অৱিনাসেত্ৱা অধিপ্পাযঞ্চ অৱিকোপেত্ৱা ঞাতো ৱিদিতোতি অত্থো. তেসং মতিমচ্চজন্তাতি তেসং বুদ্ধপুত্তানং অধিপ্পাযং অপৰিচ্চজন্তা. অট্ঠকথা অকংসূতি অট্ঠকথাযো অকংসু. কত্থচি ‘‘অট্ঠকথামকংসূ’’তি পাঠো দিস্সতি, তত্থাপি সোযেৱত্থো, ম-কাৰো পন পদসন্ধিৱসেন আগতোতি দট্ঠব্বো. ‘‘অট্ঠকথা’’তি বহুৱচননিদ্দেসেন মহাপচ্চৰিযাদিকং সঙ্গণ্হাতি.
তস্মাতি যস্মা তেসং বুদ্ধপুত্তানং অধিপ্পাযং অৱিকোপেত্ৱা পুৰে অট্ঠকথা অকংসু, তস্মাতি অত্থো. হীতি নিপাতমত্তং হেতুঅত্থস্স ‘‘তস্মা’’তি ইমিনাযেৱ পকাসিতত্তা. যদি অট্ঠকথাসু ৱুত্তং সব্বম্পি পমাণং, এৱং সতি তত্থ পমাদলেখাপি পমাণং সিযাতি আহ ‘‘ৱজ্জযিত্ৱান পমাদলেখ’’ন্তি. তত্থ পমাদলেখন্তি অপৰভাগে পোত্থকাৰুড়্হকালে পমজ্জিত্ৱা লিখনৱসেন পৱত্তং পমাদপাঠং. ইদং ৱুত্তং হোতি – পমাদেন সতিং অপচ্চুপট্ঠপেত্ৱা অদিন্নাদানস্স পুব্বপযোগে ‘‘সচ্চেপি অলিকেপি দুক্কট’’ন্তি ৱুত্তৱচনসদিসং যং লিখিতং, তং ৱজ্জযিত্ৱা অপনেত্ৱা সব্বং পমাণন্তি. ৱক্খতি হি তত্থ –
‘‘মহাঅট্ঠকথাযং পন সচ্চেপি অলিকেপি দুক্কটমেৱ ৱুত্তং, তং পমাদলিখিতন্তি ৱেদিতব্বং. ন হি অদিন্নাদানস্স পুব্বপযোগে পাচিত্তিযট্ঠানে দুক্কটং নাম অত্থী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৯৪).
কেসং পমাণন্তি আহ ‘‘সিক্খাসু সগাৰৱানং ইধ পণ্ডিতান’’ন্তি. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. পুন ‘‘যস্মা’’তি ৱচনস্স কো সম্বন্ধোতি চে? এত্থ তাৱ মহাগণ্ঠিপদে গণ্ঠিপদে চ ন কিঞ্চি ৱুত্তং, মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে পন চূড়গণ্ঠিপদে চ ইদং ৱুত্তং ‘‘যস্মা পমাণং, তস্মা নিসামেন্তু পসন্নচিত্তা’’তি. এৱমস্স সম্বন্ধো দট্ঠব্বো. যস্মা অট্ঠকথাসু ৱুত্তং পমাণং, তস্মা ইধ ৱুত্তম্পি পমাণমেৱাতি পাঠসেসং কত্ৱা ৱজিৰবুদ্ধিত্থেৰো ৱদতি. তত্থ ইধাতি ইমিস্সা সমন্তপাসাদিকাযাতি অত্থো গহেতব্বো.
তত্থ ‘‘যস্মা’’তি ৱচনস্স পঠমং ৱুত্তসম্বন্ধৱসেন অট্ঠকথাসু ৱুত্তং সব্বম্পি পমাণন্তি সাধিতত্তা ইদানি ৱুচ্চমানাপি সংৱণ্ণনা কেৱলং ৱচনমত্তেনেৱ ভিন্না, অত্থতো পন অট্ঠকথাযেৱাতি দস্সেতুং ‘‘ততো চ ভাসন্তৰমেৱা’’তিআদিমাহ. পচ্ছা ৱুত্তসম্বন্ধৱসেন পন ইধ ৱুত্তম্পি কস্মা পমাণন্তি চে? যস্মা ৱচনমত্তং ঠপেত্ৱা এসাপি অট্ঠকথাযেৱ, তস্মা পমাণন্তি দস্সেতুং ‘‘ততো চ ভাসন্তৰমেৱা’’তিআদিমাহ. এৱমাকুলং দুব্বিঞ্ঞেয্যসভাৱঞ্চ কত্ৱা গণ্ঠিপদেসু সম্বন্ধো দস্সিতো, অনাকুলৱচনো চ ভদন্তবুদ্ধঘোসাচৰিযো. ন হি সো এৱমাকুলং কত্ৱা ৱত্তুমৰহতি, তস্মা যথাধিপ্পেতমত্থমনাকুলং সুৱিঞ্ঞেয্যঞ্চ কত্ৱা যথাঠিতস্স সম্বন্ধৱসেনেৱ দস্সযিস্সাম. কথং? যস্মা অট্ঠকথাসু ৱুত্তং পমাণং, তস্মা সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাতি এৱমেত্থ সম্বন্ধো দট্ঠব্বো. যদি নাম অট্ঠকথাসু ৱুত্তং পমাণং, অযং পন ইদানি ৱুচ্চমানা কস্মা সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাতি আহ ‘‘ততো চ ভাসন্তৰমেৱ হিত্ৱা’’তিআদি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যস্মা অট্ঠকথাসু ৱুত্তং পমাণং, যস্মা চ অযং সংৱণ্ণনাপি ভাসন্তৰপৰিচ্চাগাদিমত্তৱিসিট্ঠা, অত্থতো পন অভিন্নাৱ, ততোযেৱ চ পমাণভূতা হেস্সতি, তস্মা সক্কচ্চং আদৰং কত্ৱা অনুসিক্খিতব্বাতি. তথা হি পোৰাণট্ঠকথানং পমাণভাৱো, ইমিস্সা চ সংৱণ্ণনায ভাসন্তৰপৰিচ্চাগাদিমত্তৱিসিট্ঠায অত্থতো ততো অভিন্নভাৱোতি উভযম্পেতং সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বভাৱহেতূতি দট্ঠব্বং. ন হি কেৱলং পোৰাণট্ঠকথানং সতিপি পমাণভাৱে অযং সংৱণ্ণনা ততো ভিন্না অত্থতো অঞ্ঞাযেৱ চ সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাতি ৱত্তুমৰহতি, নাপি ইমিস্সা সংৱণ্ণনায ততোঅভিন্নভাৱেপি পোৰাণট্ঠকথানং অসতি পমাণভাৱে অযং সংৱণ্ণনা সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাতি ৱত্তুং যুত্তৰূপা হোতি, তস্মা যথাৱুত্তনযেন উভযম্পেতং সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বভাৱহেতূতি দট্ঠব্বং.
ততোতি অট্ঠকথাতো. ভাসন্তৰমেৱ হিত্ৱাতি কঞ্চুকসদিসং সীহড়ভাসং অপনেত্ৱা. ৱিত্থাৰমগ্গঞ্চ সমাসযিত্ৱাতি পোৰাণট্ঠকথাসু উপৰি ৱুচ্চমানম্পি আনেত্ৱা তত্থ তত্থ পপঞ্চিতং ‘‘ঞত্তিচতুত্থেন কম্মেন অকুপ্পেন ঠানাৰহেন উপসম্পন্নোতি ভিক্খূ’’তি (পাৰা. ৪৫) এত্থ অপলোকনাদীনং চতুন্নম্পি কম্মানং ৱিত্থাৰকথা ৱিয তাদিসং ৱিত্থাৰমগ্গং সঙ্খিপিত্ৱা ৱণ্ণযিস্সামাতি অধিপ্পাযো. তথা হি ৱক্খতি –
‘‘এত্থ চ ঞত্তিচতুত্থকম্মং একমেৱ আগতং, ইমস্মিং পন ঠানে ঠত্ৱা চত্তাৰি সঙ্ঘকম্মানি নীহৰিত্ৱা ৱিত্থাৰতো কথেতব্বানীতি সব্বঅট্ঠকথাসু ৱুত্তং, তানি চ ‘অপলোকনকম্মং ঞত্তিকম্মং ঞত্তিদুতিযকম্মং ঞত্তিচতুত্থকম্ম’ন্তি পটিপাটিযা ঠপেত্ৱা ৱিত্থাৰেন খন্ধকতো পৰিৱাৰাৱসানে কম্মৱিভঙ্গতো চ পাড়িং আহৰিত্ৱা কথিতানি. তানি মযং পৰিৱাৰাৱসানে কম্মৱিভঙ্গেযেৱ ৱণ্ণযিস্সাম. এৱঞ্হি সতি পঠমপাৰাজিকৱণ্ণনা চ ন ভাৰিযা ভৱিস্সতি, যথাঠিতায চ পাড়িযা ৱণ্ণনা সুৱিঞ্ঞেয্যা ভৱিস্সতি, তানি চ ঠানানি অসুঞ্ঞানি ভৱিস্সন্তি, তস্মা অনুপদৱণ্ণনমেৱ কৰোমা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৪৫ ভিক্খুপদভাজনীযৱণ্ণনা).
ৱিনিচ্ছযং সব্বমসেসযিত্ৱাতি তংতংঅট্ঠকথাসু ৱুত্তং সব্বম্পি ৱিনিচ্ছযং অসেসযিত্ৱা সেসং অকত্ৱা, কিঞ্চিমত্তম্পি অপৰিচ্চজিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ৱণ্ণিতুং যুত্তৰূপং হুত্ৱা অনুক্কমেন আগতং পাড়িং অপৰিচ্চজিত্ৱা সংৱণ্ণনতো সীহড়ট্ঠকথাসু অযুত্তট্ঠানে ৱণ্ণিতং যথাঠানেযেৱ সংৱণ্ণনতো চ ৱুত্তং ‘‘তন্তিক্কমং কিঞ্চি অৱোক্কমিত্ৱা’’তি, কিঞ্চি পাড়িক্কমং অনতিক্কমিত্ৱা অনুক্কমেনেৱ ৱণ্ণযিস্সামাতি অধিপ্পাযো.
সুত্তন্তিকানং ৱচনানমত্থন্তি সুত্তন্তপাড়িযং আগতানম্পি ৱচনানমত্থং. সীহড়ট্ঠকথাসু ‘‘সুত্তন্তিকানং ভাৰো’’তি ৱত্ৱা অৱুত্তানম্পি ৱেৰঞ্জকণ্ডাদীসু ঝানকথাআনাপানস্সতিসমআধিআদীনং সুত্তন্তৱচনানমত্থং তংতংসুত্তানুৰূপং সব্বসো পৰিদীপযিস্সামীতি অধিপ্পাযো. হেস্সতীতি ভৱিস্সতি, কৰিযিস্সতীতি ৱা অত্থো. এত্থ চ পঠমস্মিং অত্থৱিকপ্পে ভাসন্তৰপৰিচ্চাগাদিকং চতুব্বিধং কিচ্চং নিপ্ফাদেত্ৱা সুত্তন্তিকানং ৱচনানমত্থং পৰিদীপযন্তী অযং ৱণ্ণনা ভৱিস্সতীতি ৱণ্ণনায ৱসেন সমানকত্তুকতা ৱেদিতব্বা. পচ্ছিমস্মিং অত্থৱিকপ্পে পন হেট্ঠাৱুত্তভাসন্তৰপৰিচ্চাগাদিং কত্ৱা সুত্তন্তিকানং ৱচনানমত্থং পৰিদীপযন্তী অযং ৱণ্ণনা অম্হেহি কৰিযিস্সতীতি এৱং আচৰিযৱসেন সমানকত্তুকতা ৱেদিতব্বা. ৱণ্ণনাপীতি এত্থ অপিসদ্দং গহেত্ৱা ‘‘তস্মাপি সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাতি যোজেতব্ব’’ন্তি চূড়গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. তত্থ পুব্বে ৱুত্তপ্পযোজনৱিসেসং পমাণভাৱঞ্চ সম্পিণ্ডেতীতি অধিপ্পাযো. মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে পন ‘‘তস্মা সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাপী’’তি সম্বন্ধো ৱুত্তো. এত্থ পন ন কেৱলং অযং ৱণ্ণনা হেস্সতি, অথ খো অনুসিক্খিতব্বাপীতি ইমমত্থং সম্পিণ্ডেতীতি অধিপ্পাযো. এত্থাপি যথাঠিতৱসেনেৱ অপিসদ্দস্স অত্থো গহেতব্বোতি অম্হাকং খন্তি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যস্মা অট্ঠকথাসু ৱুত্তং পমাণং, যস্মা চ অযং ৱণ্ণনাপি ততো অভিন্নত্তা পমাণভূতাযেৱ হেস্সতি, তস্মা সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাতি.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
বাহিৰনিদানকথা
ইদানি ‘‘তং ৱণ্ণযিস্সং ৱিনয’’ন্তি পটিঞ্ঞাতত্তা যথাপটিঞ্ঞাতৱিনযসংৱণ্ণনং কত্তুকামো সংৱৰৱিনযপহানৱিনযাদিৱসেন ৱিনযস্স বহুৱিধত্তা ইধ সংৱণ্ণেতব্বভাৱেন অধিপ্পেতো তাৱ ৱিনযো ৱৱত্থপেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. তত্থ তত্থাতি তাসু গাথাসু. তাৱ-সদ্দো পঠমন্তি ইমস্মিং অত্থে দট্ঠব্বো. তেন পঠমং ৱিনযং ৱৱত্থপেত্ৱা পচ্ছা তস্স ৱণ্ণনং কৰিস্সামীতি দীপেতি. ৱৱত্থপেতব্বোতি নিযমেতব্বো. তেনেতং ৱুচ্চতীতি যস্মা ৱৱত্থপেতব্বো, তেন হেতুনা এতং ‘‘ৱিনযো নামা’’তিআদিকং নিযামকৱচনং ৱুচ্চতীতি অত্থো. অস্সাতি ৱিনযস্স. মাতিকাতি উদ্দেসো. সো হি নিদ্দেসপদানং জননীঠানে ঠিতত্তা মাতা ৱিযাতি মাতিকাতি ৱুচ্চতি.
ইদানি ৱণ্ণেতব্বমত্থং মাতিকং ঠপেত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱুত্তং যেনা’’তিআদি. ইদং ৱুত্তং হোতি – এতং ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতী’’তিআদিনিদানৱচনপটিমণ্ডিতং ৱিনযপিটকং যেন পুগ্গলেন ৱুত্তং, যস্মিং কালে ৱুত্তং, যস্মা কাৰণা ৱুত্তং, যেন ধাৰিতং, যেন চ আভতং, যেসু পতিট্ঠিতং, এতং যথাৱুত্তৱিধানং ৱত্ৱা ততো ‘‘তেন সমযেনা’’তিআদিপাঠস্স অত্থং অনেকপ্পকাৰতো দস্সযন্তো ৱিনযস্স অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সামীতি. এত্থ চ ‘‘ৱুত্তং যেন যদা যস্মা’’তি ইদং ৱচনং ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা’’তিআদিনিদানৱচনমত্তং অপেক্খিত্ৱা ৱত্তুকামোপি ৱিসুং অৱত্ৱা ‘‘নিদানেন আদিকল্যাণং, ‘ইদমৱোচা’তি নিগমনেন পৰিযোসানকল্যাণ’’ন্তি চ ৱচনতো নিদাননিগমনানিপি সত্থুদেসনায অনুৱিধানত্তা তদন্তোগধানেৱাতি নিদানস্সপি ৱিনযপাড়িযংযেৱ অন্তোগধত্তা ‘‘ৱুত্তং যেন যদা যস্মা’’তি ইদম্পি ৱিনযপিটকসম্বন্ধংযেৱ কত্ৱা মাতিকং ঠপেসি. মাতিকায হি ‘‘এত’’ন্তি ৱুত্তং ৱিনযপিটকংযেৱ সামঞ্ঞতো সব্বত্থ সম্বন্ধমুপগচ্ছতি.
ইদানি পন তং ৱিসুং নীহৰিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘তত্থ ৱুত্তং যেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তেসু মাতিকাপদেসু. অথ কস্মা ইদমেৱ ৱচনং সন্ধায ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ইদঞ্হী’’তিআদি. ইদন্তি ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা’’তিআদিৱচনং. হি-সদ্দো যস্মাতি অত্থে দট্ঠব্বো, যস্মা বুদ্ধস্স ভগৱতো অত্তপচ্চক্খৱচনং ন হোতি, তস্মাতি ৱুত্তং হোতি. অত্তপচ্চক্খৱচনং ন হোতীতি অত্তনো পচ্চক্খং কত্ৱা ৱুত্তৱচনং ন হোতি, ভগৱতা ৱুত্তৱচনং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘অত্তপচ্চক্খৱচনং ন হোতীতি আহচ্চ ভাসিতং ন হোতীতি অধিপ্পাযো’’তি কেনচি ৱুত্তং. গণ্ঠিপদে পন ‘‘অত্তপচ্চক্খৱচনং ন হোতীতি অত্তনো ধৰমানকালে ৱুত্তৱচনং ন হোতী’’তি লিখিতং. তদুভযম্পি অত্থতো সমানমেৱ. ইদানি পঞ্হকৰণং ৱত্ৱা অনুক্কমেন যথাৱুত্তপঞ্হৱিস্সজ্জনং কৰোন্তো ‘‘আযস্মতা’’তিআদিমাহ. ইমিনা পুগ্গলং নিযমেতি, ‘‘তঞ্চা’’তিআদিনা কালং নিযমেতি. তঞ্চ উপালিত্থেৰেন ৱুত্তৱচনং কালতো পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তন্তি অত্থো.
পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা
ইদানি তং পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেতুকামো তস্সা তন্তিআৰুড়্হায ইধ ৱচনে কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসা…পে… ৱেদিতব্বা’’তি আহ. পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসাতি চ-সদ্দো ঈদিসেসু ঠানেসু ৱত্তব্বসম্পিণ্ডনত্থো, তঞ্চ পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তং, এসা চ পঠমমহাসঙ্গীতি এৱং ৱেদিতব্বাতি ৱুত্তং হোতি. উপঞ্ঞাসত্থো ৱা চ-সদ্দো. উপঞ্ঞাসোতি চ ৱাক্যাৰম্ভো ৱুচ্চতি. এসা হি গন্থকাৰানং পকতি, যদিদং কিঞ্চি ৱত্ৱা পুন পৰং ৱত্তুমাৰভন্তানং চসদ্দপ্পযোগো. যং পন কেনচি ৱুত্তং ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চাতি এত্থ চ-সদ্দো অতিৰেকত্থো, তেন অঞ্ঞাপি অত্থীতি দীপেতী’’তি. তদেৱ তস্স গন্থক্কমে অকোৱিদতং দস্সেতি. ন হেত্থ চসদ্দেন অতিৰেকত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. যদি চেত্থ এতদত্থোযেৱ চ-কাৰো অধিপ্পেতো সিযা, এৱং সতি ন কত্তব্বোযেৱ পঠমসদ্দেনেৱ অঞ্ঞাসং দুতিযাদিসঙ্গীতীনম্পি অত্থিভাৱস্স দীপিতত্তা. দুতিযাদিং উপাদায হি পঠমসদ্দপ্পযোগো দীঘাদিং উপাদায ৰস্সাদিসদ্দপ্পযোগো ৱিয. যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা পঞ্ঞত্তত্তা চ ৱিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৱিনযানং সঙ্গহেত্ৱা গাযনং কথনং সঙ্গীতি. এতেন তংতংসিক্খাপদানং সুত্তানঞ্চ আদিপৰিযোসানেসু অন্তৰন্তৰা চ সম্বন্ধৱসেন ঠপিতং সঙ্গীতিকাৰৱচনং সঙ্গহিতং হোতি. মহাৱিসযত্তা পূজনীযত্তা চ মহতী সঙ্গীতি মহাসঙ্গীতি, পঠমা মহাসঙ্গীতি পঠমমহাসঙ্গীতি. নিদানকোসল্লত্থন্তি নিদদাতি দেসনং দেসকালাদিৱসেন অৱিদিতং ৱিদিতং কত্ৱা নিদস্সেতীতি নিদানং, তত্থ কোসল্লং নিদানকোসল্লং, তদত্থন্তি অত্থো.
সত্তানং দস্সনানুত্তৰিযসৰণাদিপটিলাভহেতুভূতাসু ৱিজ্জমানাসুপি অঞ্ঞাসু ভগৱতো কিৰিযাসু ‘‘বুদ্ধো বোধেয্য’’ন্তি পটিঞ্ঞায অনুলোমনতো ৱেনেয্যানং মগ্গফলুপ্পত্তিহেতুভূতা কিৰিযা নিপ্পৰিযাযেন বুদ্ধকিচ্চন্তি আহ ‘‘ধম্মচক্কপ্পৱত্তনঞ্হি আদিং কত্ৱা’’তি. তত্থ সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিধম্মোযেৱ পৱত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ধম্মচক্কং. অথ ৱা চক্কন্তি আণা, ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মঞ্চ তং চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন ঞাযেন চক্কন্তিপি ধম্মচক্কং. যথাহ –
‘‘ধম্মঞ্চ পৱত্তেতি চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, চক্কঞ্চ পৱত্তেতি ধম্মঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন পৱত্তেতীতি ধম্মচক্কং, ধম্মচৰিযায পৱত্তেতীতি ধম্মচক্ক’’ন্তিআদি (পটি. ম. ২.৪০).
কতবুদ্ধকিচ্চেতি কতং পৰিনিট্ঠাপিতং বুদ্ধকিচ্চং যেন, তস্মিং কতবুদ্ধকিচ্চে ভগৱতি লোকনাথেতি সম্বন্ধো. এতেন বুদ্ধকত্তব্বস্স কস্সচিপি অসেসিতভাৱং দস্সেতি. ততোযেৱ হি সো ভগৱা পৰিনিব্বুতোতি. ননু চ সাৱকেহি ৱিনীতাপি ৱিনেয্যা ভগৱতাযেৱ ৱিনীতা হোন্তি, তথা হি সাৱকভাসিতং সুত্তং বুদ্ধৱচনন্তি ৱুচ্চতি, সাৱকৱিনেয্যা চ ন তাৱ ৱিনীতাতি? নাযং দোসো তেসং ৱিনযনূপাযস্স সাৱকেসু ঠপিতত্তা. তেনেৱাহ –
‘‘ন তাৱাহং পাপিম পৰিনিব্বাযিস্সামি, যাৱ ন ভিক্খূ ৱিযত্তা ৱিনীতা ৱিসাৰদা বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধৰা ৱিনযধৰা মাতিকাধৰা উপ্পন্নং পৰপ্পৱাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৱা সপ্পাটিহাৰিযং ধম্মং দেসেস্সন্তী’’তিআদি (দী. নি. ২.১৬৮).
‘‘কুসিনাৰায’’ন্তিআদিনা ভগৱতো পৰিনিব্বুতদেসকালৱিসেসদস্সনং, ‘‘অপৰিনিব্বুতো ভগৱা’’তি গাহস্স মিচ্ছাভাৱদস্সনত্থং লোকে জাতসংৱড্ঢভাৱদস্সনত্থঞ্চ. তথা হি মনুস্সভাৱস্স সুপাকটকৰণত্থং মহাবোধিসত্তা চৰিমভৱে দাৰপৰিগ্গহাদীনিপি কৰোন্তীতি. কুসিনাৰাযন্তি এৱংনামকে নগৰে. সমীপত্থে চেতং ভুম্মৱচনং. উপৱত্তনে মল্লানং সালৱনেতি তস্স নগৰস্স উপৱত্তনভূতং মল্লৰাজূনং সালৱনুয্যানং দস্সেতি. তত্থ নগৰং পৱিসিতুকামা উয্যানতো উপেচ্চ ৱত্তন্তি গচ্ছন্তি এতেনাতি উপৱত্তনন্তি সালৱনং ৱুচ্চতি. যথা হি অনুৰাধপুৰস্স থূপাৰামো দক্খিণপচ্ছিমদিসাযং, এৱং তং উয্যানং কুসিনাৰায দক্খিণপচ্ছিমদিসায হোতি. যথা চ থূপাৰামতো দক্খিণদ্ৱাৰেন নগৰং পৱিসনমগ্গো পাচীনমুখো গন্ত্ৱা উত্তৰেন নিৱত্ততি, এৱং উয্যানতো সালপন্তি পাচীনমুখা গন্ত্ৱা উত্তৰেন নিৱত্তা, তস্মা তং ‘‘উপৱত্তন’’ন্তি ৱুচ্চতি. যমকসালানমন্তৰেতি যমকসালানং ৱেমজ্ঝে. তত্থ কিৰ ভগৱতো পঞ্ঞত্তস্স পৰিনিব্বানমঞ্চস্স একা সালপন্তি সীসভাগে হোতি, একা পাদভাগে, তত্ৰাপি একো তৰুণসালো সীসভাগস্স আসন্নো হোতি, একো পাদভাগস্স, তস্মা ‘‘যমকসালানমন্তৰে’’তি ৱুত্তং. অপি চ ‘‘যমকসালা নাম মূলক্খন্ধৱিটপপত্তেহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসিব্বেত্ৱা ঠিতসালা’’তিপি মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তং.
অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযাতি উপাদীযতে কম্মকিলেসেহীতি উপাদি, ৱিপাকক্খন্ধা কটত্তা চ ৰূপং. সো পন উপাদি কিলেসাভিসঙ্খাৰমাৰনিম্মথনেন নিব্বানপ্পত্তিযং অনোস্সট্ঠো, ইধ খন্ধমচ্চুমাৰনিম্মথনেন ওস্সট্ঠো নিসেসিতোতি অযং অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু নত্থি এতিস্সা উপাদিসেসোতি কত্ৱা. নিব্বানধাতূতি চেত্থ নিব্বুতিমত্তং অধিপ্পেতং, ইত্থম্ভূতলক্খণে চাযং কৰণনিদ্দেসো. পৰিনিব্বানেতি পৰিনিব্বানট্ঠানে, নিমিত্তত্থে ৱা ভুম্মৱচনং, পৰিনিব্বানহেতু সন্নিপতিতানন্তি অত্থো. সঙ্ঘস্স থেৰো সঙ্ঘত্থেৰো. সো পন সঙ্ঘো কিংপৰিমাণোতি আহ ‘‘সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সান’’ন্তি. নিচ্চসাপেক্খত্তা হি ঈদিসেসু সমাসো হোতিযেৱ যথা ‘‘দেৱদত্তস্স গৰুকুল’’ন্তি. সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সানন্তি চ সঙ্ঘত্থেৰানংযেৱ সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সানং. তদা হি ‘‘সন্নিপতিতা ভিক্খূ এত্তকা’’তি পমাণৰহিতা. তথা হি ৱেড়ুৱগামে ৱেদনাৱিক্খম্ভনতো পট্ঠায ‘‘ন চিৰেন ভগৱা পৰিনিব্বাযিস্সতী’’তি সুত্ৱা ততো ততো আগতেসু ভিক্খূসু একভিক্খুপি পক্কন্তো নাম নত্থি, তস্মা গণনং ৱীতিৱত্তো সঙ্ঘো অহোসি. আযস্মা মহাকস্সপো ধম্মৱিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসীতি সম্বন্ধো.
তত্থ মহাকস্সপোতি মহন্তেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা মহন্তো কস্সপোতি মহাকস্সপো, অপিচ কুমাৰকস্সপত্থেৰং উপাদায অযং মহাথেৰো ‘‘মহাকস্সপো’’তি ৱুচ্চতি. অথ কিমত্থং আযস্মা মহাকস্সপো ধম্মৱিনযসঙ্গাযনত্থং উস্সাহং জনেসীতি আহ ‘‘সত্তাহপৰিনিব্বুতে’’তিআদি. সত্ত অহানি সমাহটানি সত্তাহং, সত্তাহং পৰিনিব্বুতস্স অস্সাতি সত্তাহপৰিনিব্বুতো, ভগৱা, তস্মিং সত্তাহপৰিনিব্বুতে ভগৱতি, ভগৱতো পৰিনিব্বানদিৱসতো পট্ঠায সত্তাহে ৱীতিৱত্তেতি ৱুত্তং হোতি. সুভদ্দেন ৱুড্ঢপব্বজিতেন ৱুত্তৱচনং সমনুস্সৰন্তোতি সম্বন্ধো. তত্থ সুভদ্দোতি তস্স নামং, ৱুড্ঢকালে পন পব্বজিতত্তা ৱুড্ঢপব্বজিতোতি ৱুচ্চতি. ‘‘অলং আৱুসো’’তিআদিনা তেন ৱুত্তৱচনং নিদস্সেতি. সো হি সত্তাহপৰিনিব্বুতে ভগৱতি আযস্মতা মহাকস্সপত্থেৰেন সদ্ধিং পাৱায কুসিনাৰং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নেসু পঞ্চমত্তেসু ভিক্খুসতেসু অৱীতৰাগে ভিক্খূ অন্তৰামগ্গে দিট্ঠআজীৱকস্স সন্তিকা ভগৱতো পৰিনিব্বানং সুত্ৱা পত্তচীৱৰানি ছড্ডেত্ৱা বাহা পগ্গয্হ নানপ্পকাৰং পৰিদেৱন্তে দিস্ৱা এৱমাহ.
কস্মা পন সো এৱমাহ? ভগৱতি আঘাতেন. অযং কিৰ সো খন্ধকে (মহাৱ. ৩০৩) আগতে আতুমাৱত্থুস্মিং নহাপিতপুব্বকো ৱুড্ঢপব্বজিতো ভগৱতি কুসিনাৰতো নিক্খমিত্ৱা অড্ঢতেড়সেহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং আতুমং গচ্ছন্তে ‘‘ভগৱা আগচ্ছতী’’তি সুত্ৱা আগতকালে ‘‘যাগুদানং কৰিস্সামী’’তি সামণেৰভূমিযং ঠিতে দ্ৱে পুত্তে এতদৱোচ ‘‘ভগৱা কিৰ তাতা আতুমং আগচ্ছতি মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং অড্ঢতেড়সেহি ভিক্খুসতেহি, গচ্ছথ তুম্হে তাতা খুৰভণ্ডং আদায নাড়িযাৱাপকেন অনুঘৰকং অনুঘৰকং আহিণ্ডথ, লোণম্পি তেলম্পি তণ্ডুলম্পি খাদনীযম্পি সংহৰথ, ভগৱতো আগতস্স যাগুদানং কৰিস্সামী’’তি. তে তথা অকংসু. অথ ভগৱতি আতুমং আগন্ত্ৱা ভুসাগাৰকং পৱিট্ঠে সুভদ্দো সাযন্হসমযং গামদ্ৱাৰং গন্ত্ৱা মনুস্সে আমন্তেত্ৱা ‘‘হত্থকম্মমত্তং মে দেথা’’তি হত্থকম্মং যাচিত্ৱা ‘‘কিং ভন্তে কৰোমা’’তি ৱুত্তে ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ গণ্হথা’’তি সব্বূপকৰণানি গাহাপেত্ৱা ৱিহাৰে উদ্ধনানি কাৰেত্ৱা একং কাড়কং কাসাৱং নিৱাসেত্ৱা তাদিসমেৱ পাৰুপিত্ৱা ‘‘ইদং কৰোথ, ইদং কৰোথা’’তি সব্বৰত্তিং ৱিচাৰেন্তো সতসহস্সং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ভোজ্জযাগুঞ্চ মধুগোড়কঞ্চ পটিযাদাপেসি. ভোজ্জযাগু নাম ভুঞ্জিত্ৱা পাতব্বযাগু, তত্থ সপ্পিমধুফাণিতমচ্ছমংসপুপ্ফফলৰসাদি যং কিঞ্চি খাদনীযং নাম অত্থি, তং সব্বং পৱিসতি, কীড়িতুকামানং সীসমক্খনযোগ্গা হোতি সুগন্ধগন্ধা.
অথ ভগৱা কালস্সেৱ সৰীৰপটিজগ্গনং কত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো পিণ্ডায চৰিতুং আতুমাভিমুখো পাযাসি. মনুস্সা তস্স আৰোচেসুং ‘‘ভগৱা পিণ্ডায গামং পৱিসতি, তযা কস্স যাগু পটিযাদিতা’’তি. সো যথানিৱত্থপাৰুতেহেৱ তেহি কাড়ককাসাৱেহি একেন হত্থেন দব্বিঞ্চ কটচ্ছুঞ্চ গহেত্ৱা ব্ৰহ্মা ৱিয দক্খিণজাণুমণ্ডলং ভূমিযং পতিট্ঠাপেত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘পটিগ্গণ্হতু মে ভন্তে ভগৱা যাগু’’ন্তি আহ. ততো ‘‘জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তী’’তি খন্ধকে (মহাৱ. ৩০৩) আগতনযেন ভগৱা পুচ্ছিত্ৱা চ সুত্ৱা চ তং ৱুড্ঢপব্বজিতং ৱিগৰহিত্ৱা তস্মিং ৱত্থুস্মিং অকপ্পিযসমাদাপনসিক্খাপদং খুৰভণ্ডপৰিহৰণসিক্খাপদঞ্চাতি দ্ৱে সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেত্ৱা ‘‘ভিক্খৱে অনেককপ্পকোটিযো ভোজনং পৰিযেসন্তেহেৱ ৱীতিনামিতা, ইদং পন তুম্হাকং অকপ্পিযং, অধম্মেন উপ্পন্নভোজনং ইমং পৰিভুঞ্জিত্ৱা অনেকানি অত্তভাৱসহস্সানি অপাযেস্ৱেৱ নিব্বত্তিস্সন্তি, অপেথ মা গণ্হথা’’তি ভিক্খাচাৰাভিমুখো অগমাসি, একভিক্খুনাপি ন কিঞ্চি গহিতং.
সুভদ্দো অনত্তমনো হুত্ৱা ‘‘অযং ‘সব্বং জানামী’তি আহিণ্ডতি, সচে ন গহেতুকামো পেসেত্ৱা আৰোচেতব্বং অস্স, পক্কাহাৰো নাম সব্বচিৰং তিট্ঠন্তো সত্তাহমত্তং তিট্ঠেয্য, ইদঞ্চ মম যাৱজীৱং পৰিযত্তং অস্স, সব্বং তেন নাসিতং, অহিতকামো অযং ময্হ’’ন্তি ভগৱতি আঘাতং বন্ধিত্ৱা দসবলে ধৰমানে কিঞ্চি ৱত্তুং নাসক্খি. এৱং কিৰস্স অহোসি ‘‘অযং উচ্চকুলা পব্বজিতো মহাপুৰিসো, সচে কিঞ্চি ৱক্খামি, মমংযেৱ সন্তজ্জেস্সতী’’তি. স্ৱাযং অজ্জ মহাকস্সপত্থেৰেন সদ্ধিং আগচ্ছন্তো ‘‘পৰিনিব্বুতো ভগৱা’’তি সুত্ৱা লদ্ধস্সাসো ৱিয হট্ঠতুট্ঠো এৱমাহ. থেৰো পন তং সুত্ৱা হদযে পহাৰং ৱিয মত্থকে পতিতসুক্কাসনিং ৱিয মঞ্ঞি, ধম্মসংৱেগো চস্স উপ্পজ্জি ‘‘সত্তাহমত্তপৰিনিব্বুতো ভগৱা, অজ্জাপিস্স সুৱণ্ণৱণ্ণং সৰীৰং ধৰতিযেৱ, দুক্খেন ভগৱতা আৰাধিতসাসনে নাম এৱং লহুং মহন্তং পাপকসটং কণ্টকো উপ্পন্নো, অলং খো পনেস পাপো ৱড্ঢমানো অঞ্ঞেপি এৱৰূপে সহাযে লভিত্ৱা সাসনং ওসক্কাপেতু’’ন্তি.
ততো থেৰো চিন্তেসি ‘‘সচে খো পনাহং ইমং মহল্লকং ইধেৱ পিলোতিকং নিৱাসেত্ৱা ছাৰিকায ওকিৰাপেত্ৱা নীহৰাপেস্সামি, মনুস্সা ‘সমণস্স গোতমস্স সৰীৰে ধৰমানেযেৱ সাৱকা ৱিৱদন্তী’তি অম্হাকং দোসং দস্সেস্সন্তি, অধিৱাসেমি তাৱ. ভগৱতা হি দেসিতধম্মো অসঙ্গহিতপুপ্ফৰাসিসদিসো, তত্থ যথা ৱাতেন পহটপুপ্ফানি যতো ৱা ততো ৱা গচ্ছন্তি, এৱমেৱ এৱৰূপানং ৱসেন গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে ৱিনযে একং দ্ৱে সিক্খাপদানি নস্সিস্সন্তি ৱিনস্সিস্সন্তি, সুত্তে একো দ্ৱে পঞ্হৱাৰা নস্সিস্সন্তি, অভিধম্মে একং দ্ৱে ভূমন্তৰানি নস্সিস্সন্তি, এৱং অনুক্কমেন মূলে নট্ঠে পিসাচসদিসা ভৱিস্সাম, তস্মা ধম্মৱিনযসঙ্গহং কৰিস্সামি, এৱং সতি দড়্হসুত্তেন সঙ্গহিতপুপ্ফানি ৱিয অযং ধম্মৱিনযো নিচ্চলো ভৱিস্সতি. এতদত্থঞ্হি ভগৱা ময্হং তীণি গাৱুতানি পচ্চুগ্গমনং অকাসি, তীহি ওৱাদেহি উপসম্পদং অকাসি, কাযতো চীৱৰপৰিৱত্তনং অকাসি, আকাসে পাণিং চালেত্ৱা চন্দোপমপটিপদং কথেন্তো মঞ্ঞেৱ সক্খিং কত্ৱা কথেসি, তিক্খত্তুং সকলসাসনৰতনং পটিচ্ছাপেসি, মাদিসে ভিক্খুম্হি তিট্ঠমানে অযং পাপো সাসনে ৱড্ঢিং মা অলত্থু, যাৱ অধম্মো ন দিপ্পতি, ধম্মো ন পটিবাহীযতি, অৱিনযো ন দিপ্পতি, ৱিনযো ন পটিবাহীযতি, অধম্মৱাদিনো ন বলৱন্তো হোন্তি, ধম্মৱাদিনো ন দুব্বলা হোন্তি, অৱিনযৱাদিনো ন বলৱন্তো হোন্তি, ৱিনযৱাদিনো ন দুব্বলা হোন্তি, তাৱ ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিস্সামি, ততো ভিক্খূ অত্তনো অত্তনো পহোনকং গহেত্ৱা কপ্পিযাকপ্পিযে কথেস্সন্তি, অথাযং পাপো সযমেৱ নিগ্গহং পাপুণিস্সতি, পুন সীসং উক্খিপিতুং ন সক্খিস্সতি, সাসনং ইদ্ধঞ্চেৱ ফীতঞ্চ ভৱিস্সতী’’তি. চিন্তেত্ৱা সো ‘‘এৱং নাম ময্হং চিত্তং উপ্পন্ন’’ন্তি কস্সচি অনাৰোচেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং সমস্সাসেত্ৱা অথ পচ্ছা ধাতুভাজনদিৱসে ধম্মৱিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘আযস্মা মহাকস্সপো সত্তাহপৰিনিব্বুতে…পে… ধম্মৱিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসী’’তি.
তত্থ অলন্তি পটিক্খেপৱচনং. আৱুসোতি পৰিদেৱন্তে ভিক্খূ আলপতি. মা সোচিত্থাতি চিত্তে উপ্পন্নবলৱসোকেন মা সোচিত্থ. মা পৰিদেৱিত্থাতি ৱাচায মা পৰিদেৱিত্থ ‘‘পৰিদেৱনং ৱিলাপো’’তি ৱচনতো. ইদানি অসোচনাদীসু কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘সুমুত্তা ময’’ন্তিআদিমাহ. তেন মহাসমণেনাতি নিস্সক্কে কৰণৱচনং, ততো মহাসমণতো সুট্ঠু মুত্তা মযন্তি অত্থো, উপদ্দুতা চ হোম তদাতি অধিপ্পাযো. হোমাতি ৱা অতীতত্থে ৱত্তমানৱচনং, অহুম্হাতি অত্থো, অনুস্সৰন্তো ধম্মসংৱেগৱসেনাতি অধিপ্পাযো. ধম্মসভাৱচিন্তাৱসেন পৱত্তং সহোত্তপ্পঞাণং ধম্মসংৱেগো. ৱুত্তঞ্হেতং –