চম্মক্খন্ধককথাৱণ্ণনা

২৬৫০. এড়কা চ অজা চ মিগা চাতি ৱিগ্গহো. পসূনং দ্ৱন্দে একত্তনপুংসকত্তস্স ৱিভাসিতত্তা বহুৱচননিদ্দেসো. এড়কানঞ্চ অজানঞ্চ মিগানং ৰোহিতেণিকুৰুঙ্গানঞ্চ. পসদা চ মিগমাতা চ পসদমিগমাতা, ‘‘পসদমিগমাতুযা’’তি ৱত্তব্বে গাথাবন্ধৱসেন ‘‘পসদ’’ন্তি নিগ্গহিতাগমো. পসদমিগমাতুযা চ চম্মং ভিক্খুনো ৱট্টতীতি যোজনা. ‘‘মিগান’’ন্তি ইমিনা গহিতানমেৱেত্থ ৱিভাগদস্সনং ‘‘ৰোহিতেণী’’তিআদি. ৰোহিতাদযো মিগৱিভাগৱিসেসা.

২৬৫১. এতেসং যথাৱুত্তসত্তানং চম্মং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং চম্মং দুক্কটাপত্তিযা ৱত্থুভূতন্তি অত্থো. অঞ্ঞন্তি চ –

‘‘মক্কটো কাড়সীহো চ, সৰভো কদলীমিগো;

যে চ ৱাড়মিগা হোন্তি, তেসং চম্মং ন ৱট্টতী’’তি. (মহাৱ. অট্ঠ. ২৫৯) –

অট্ঠকথায পটিক্খিত্তং চম্মমাহ. মক্কটো নাম সাখমিগো. কাড়সীহো নাম মহামুখৱানৰজাতিকো. ৱাড়মিগা নাম সীহব্যগ্ঘাদযো. যথাহ – ‘‘তত্থ ৱাড়মিগাতি সীহব্যগ্ঘঅচ্ছতৰচ্ছা, ন কেৱলঞ্চ এতেযেৱ, যেসং পন চম্মং ৱট্টতীতি ৱুত্তং, তে ঠপেত্ৱা অৱসেসা অন্তমসো গোমহিংসস্সমিড়াৰাদযোপি সব্বে ইমস্মিং অত্থে ‘ৱাড়মিগা’ত্ৱেৱ ৱেদিতব্বা’’তি.

থৱিকা চ উপাহনা চ থৱিকোপাহনং. অমানুসং মনুস্সচম্মৰহিতং সব্বং চম্মং থৱিকোপাহনে ৱট্টতীতি যোজনা. এত্থ থৱিকাতি উপাহনাদিকোসকস্স গহণং. যথাহ ‘‘মনুস্সচম্মং ঠপেত্ৱা যেন কেনচি চম্মেন উপাহনা ৱট্টতি. উপাহনাকোসকসত্থককোসককুঞ্জিকাকোসকেসুপি এসেৱ নযো’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ২৫৯).

২৬৫২. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সব্বপচ্চন্তিমেসু জনপদেসু গুণঙ্গুণূপাহন’’ন্তি (মহাৱ. ২৫৯) ৱচনতো ‘‘ৱট্টন্তি মজ্ঝিমে দেসে, ন গুণঙ্গুণূপাহনা’’তি ৱুত্তং. মজ্ঝিমে দেসেতি ‘‘পুৰত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো’’তিআদিনা (মহাৱ. ২৫৯) ৱুত্তসীমাপৰিচ্ছেদে মজ্ঝিমদেসে. গুণঙ্গুণূপাহনাতি চতুপটলতো পট্ঠায বহুপটলা উপাহনা. যথাহ – ‘‘গুণঙ্গুণূপাহনাতি চতুপটলতো পট্ঠায ৱুচ্চতী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ২৪৫). মজ্ঝিমদেসে গুণঙ্গুণূপাহনা ন ৱট্টন্তীতি যোজনা. অন্তোআৰামেতি এত্থ পকৰণতো ‘‘সব্বেস’’ন্তি লব্ভতি, গিলানানমিতৰেসঞ্চ সব্বেসন্তি অত্থো. সব্বত্থাপি চাতি অন্তোআৰামে, বহি চাতি সব্বত্থাপি. ৰোগিনোতি গিলানস্স ৱট্টন্তীতি যোজনা.

২৬৫৩. পুটবদ্ধা খল্লকবদ্ধাচাতি পচ্চেকং যোজেতব্বং. ৱিসেসো পনেতাসং অট্ঠকথাযমেৱ ৱুত্তো ‘‘পুটবদ্ধাতি যোনকউপাহনা ৱুচ্চতি, যা যাৱজঙ্ঘতো সব্বপাদং পটিচ্ছাদেতি. খল্লকবদ্ধাতি পণ্হিপিধানত্থং তলে খল্লকং বন্ধিত্ৱা কতা’’তি. পালিগুণ্ঠিমা চ ‘‘পলিগুণ্ঠিত্ৱা কতা, যা উপৰি পাদমত্তমেৱ পটিচ্ছাদেতি, ন জঙ্ঘ’’ন্তি অট্ঠকথাযং দস্সিতাৱ. তূলপুণ্ণাতি তূলপিচুনা পূৰেত্ৱা কতা.

সব্বাৱ নীলা সব্বনীলা, সা আদি যাসং তা সব্বনীলাদযো. আদি-সদ্দেন মহানামৰত্তপৰিযন্তানং গহণং. এতাসং সৰূপং অট্ঠকথাযমেৱ ৱুত্তং ‘‘নীলিকা উমাপুপ্ফৱণ্ণা হোতি, পীতিকা কণিকাৰপুপ্ফৱণ্ণা, লোহিতিকা জযসুমনপুপ্ফৱণ্ণা, মঞ্জিট্ঠিকা মঞ্জিট্ঠৱণ্ণা এৱ, কণ্হা অদ্দাৰিট্ঠকৱণ্ণা, মহাৰঙ্গৰত্তা সতপদিপিট্ঠিৱণ্ণা, মহানামৰত্তা সম্ভিন্নৱণ্ণা হোতি পণ্ডুপলাসৱণ্ণা. কুৰুন্দিযং পন ‘পদুমপুপ্ফৱণ্ণা’তি ৱুত্ত’’ন্তি (মহাৱ. অট্ঠ. ২৪৬). সব্বনীলাদযোপি চাতি অপি-সদ্দেন নীলাদিৱদ্ধিকানং গহণং.

২৬৫৪. চিত্ৰাতি ৱিচিত্ৰা. মেণ্ডৱিসাণূপমৱদ্ধিকাতি মেণ্ডানং ৱিসাণসদিসৱদ্ধিকা, কণ্ণিকট্ঠানে মেণ্ডসিঙ্গসণ্ঠানে ৱদ্ধে যোজেত্ৱা কতাতি অত্থো. ‘‘মেণ্ডৱিসাণূপমৱদ্ধিকা’’তি ইদং অজৱিসাণূপমৱদ্ধিকানং উপলক্খণং. মোৰস্স পিঞ্ছেন পৰিসিব্বিতাতি তলেসু ৱা ৱদ্ধেসু ৱা মোৰপিঞ্ছেহি সুত্তকসদিসেহি পৰিসিব্বিতা. উপাহনা ন চ ৱট্টন্তীতি যোজনা.

২৬৫৫. মজ্জাৰাতি বিড়াৰা. কাড়কা ৰুক্খকণ্টকা. ঊলূকা পক্খিবিড়ালা. সীহাতি কেসৰসীহাদযো সীহা. উদ্দাতি চতুপ্পদজাতিকা. দীপী সদ্দলা. অজিনস্সাতি এৱংনামিকস্স. পৰিক্খটাতি উপাহনপৰিযন্তে চীৱৰে অনুৱাতং ৱিয ৱুত্তপ্পকাৰং চম্মং যোজেত্ৱা কতা.

২৬৫৬. সচে ঈদিসা উপাহনা লভন্তি, তাসং ৱড়ঞ্জনপ্পকাৰং দস্সেতুমাহ ‘‘পুটাদিং অপনেত্ৱা’’তিআদি. পুটাদিং সব্বসো ছিন্দিত্ৱা ৱা অপনেত্ৱা ৱা উপাহনা ধাৰেতব্বাতি যোজনা. এৱমকত্ৱা লদ্ধনীহাৰেনেৱ ধাৰেন্তস্স দুক্কটং. যথাহ – ‘‘এতাসু যং কিঞ্চি লভিত্ৱা সচে তানি খল্লকাদীনি অপনেত্ৱা সক্কা হোন্তি ৱড়ঞ্জিতুং, ৱড়ঞ্জেতব্বা, তেসু পন সতি ৱড়ঞ্জন্তস্স দুক্কট’’ন্তি (মহাৱ. অট্ঠ. ২৪৬).

ৱণ্ণভেদং তথা কত্ৱাতি এত্থ ‘‘একদেসেনা’’তি সেসো. ‘‘সব্বসো ৱা’’তি আহৰিত্ৱা সব্বসো ৱা একদেসেন ৱা ৱণ্ণভেদং কত্ৱা সব্বনীলাদযো উপাহনা ধাৰেতব্বাতি যোজনা. তথা অকত্ৱা ধাৰেন্তস্স দুক্কটং. যথাহ ‘‘এতাসু যং কিঞ্চি লভিত্ৱা ৰজনং চোড়কেন পুঞ্ছিত্ৱা ৱণ্ণং ভিন্দিত্ৱা ধাৰেতুং ৱট্টতি. অপ্পমত্তকেপি ভিন্নে ৱট্টতিযেৱা’’তি. নীলৱদ্ধিকাদযোপি ৱণ্ণভেদং কত্ৱা ধাৰেতব্বা.

২৬৫৭. তত্থ ঠানে পস্সাৱপাদুকা, ৱচ্চপাদুকা, আচমনপাদুকাতি তিস্সো পাদুকাযো ঠপেত্ৱা সব্বাপি পাদুকা তালপত্তিকাদিভেদা সব্বাপি সঙ্কমনীযা পাদুকা ধাৰেতুং ন ৱট্টন্তীতি যোজনা.

২৬৫৮. অতিক্কন্তপমাণং উচ্চাসযনসঞ্ঞিতং আসন্দিঞ্চেৱ পল্লঙ্কঞ্চ সেৱমানস্স দুক্কটন্তি যোজনা. আসন্দী ৱুত্তলক্খণাৱ. পল্লঙ্কোতি পাদেসু আহৰিমানি ৱাড়ৰূপানি ঠপেত্ৱা কতো, একস্মিংযেৱ দাৰুম্হি কট্ঠকম্মৱসেন ছিন্দিত্ৱা কতানি অসংহাৰিমানি তত্ৰট্ঠানেৱ ৱাড়ৰূপানি যস্স পাদেসু সন্তি, এৱৰূপো পল্লঙ্কো কপ্পতীতি ‘‘আহৰিমেনা’’তি ইমিনাৱ দীপিতং. ‘‘অকপ্পিযৰূপকতো অকপ্পিযমঞ্চো পল্লঙ্কো’’তি হি সাৰসমাসে ৱুত্তং.

২৬৫৯. গোনকন্তি দীঘলোমকমহাকোজৱং. চতুৰঙ্গুলাধিকানি কিৰ তস্স লোমানি, কাড়ৱণ্ণঞ্চ হোতি. ‘‘চতুৰঙ্গুলতো ঊনকপ্পমাণলোমো কোজৱো ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. কুত্তকন্তি সোড়সন্নং নাটকিত্থীনং ঠত্ৱা নচ্চনযোগ্গং উণ্ণামযত্থৰণং. চিত্তন্তি ভিত্তিচ্ছিদ্দাদিকৱিচিত্ৰং উণ্ণামযত্থৰণং. পটিকন্তি উণ্ণামযং সেতত্থৰণং. পটলিকন্তি ঘনপুপ্ফকং উণ্ণামযং লোহিতত্থৰণং, যো ‘‘আমলকপত্তো’’তিপি ৱুচ্চতি.

একন্তলোমিন্তি উভতো উগ্গতলোমং উণ্ণামযত্থৰণং. ৱিকতিন্তি সীহব্যগ্ঘাদিৰূপৱিচিত্ৰং উণ্ণামযত্থৰণং. ‘‘একন্তলোমীতি একতোদসং উণ্ণামযত্থৰণ’’ন্তি দীঘনিকা. তূলিকন্তি ৰুক্খতূললতাতূলপোটকিতূলসঙ্খাতানং তিণ্ণং তূলানং অঞ্ঞতৰপুণ্ণং পকতিতূলিকং. উদ্দলোমিকন্তি একতো উগ্গতলোমং উণ্ণামযত্থৰণং. ‘‘উদ্দলোমীতি উভতোদসং উণ্ণামযত্থৰণং. একন্তলোমীতি একতোদসং উণ্ণামযত্থৰণ’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫) দীঘনিকাযট্ঠকথাযং ৱুত্তং. সাৰসমাসে পন ‘‘উদ্দলোমীতি একতো উগ্গতপুপ্ফং. একন্তলোমীতি উভতো উগ্গতপুপ্ফ’’ন্তি ৱুত্তং.

২৬৬০. কট্টিস্সন্তি ৰতনপৰিসিব্বিতং কোসেয্যকট্টিস্সমযং পচ্চত্থৰণং. ‘‘কোসেয্যকট্টিস্সমযন্তি কোসেয্যকসটময’’ন্তি (দী. নি. টী. ১.১৫) আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন ৱুত্তং, কন্তিতকোসেয্যপুটমযন্তি অত্থো. কোসেয্যন্তি ৰতনপৰিসিব্বিতং কোসিযসুত্তমযং পচ্চত্থৰণং. ৰতনপৰিসিব্বনৰহিতং সুদ্ধকোসেয্যং পন ৱট্টতি.

দীঘনিকাযট্ঠকথাযং পনেত্থ ‘‘ঠপেত্ৱা তূলিকং সব্বানেৱ গোনকাদীনি ৰতনপৰিসিব্বিতানি ন ৱট্টন্তী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫) ৱুত্তং. তত্থ ‘‘ঠপেত্ৱা তূলিক’’ন্তি এতেন ৰতনপৰিসিব্বনৰহিতাপি তূলিকা ন ৱট্টতীতি দীপেতি. ‘‘ৰতনপৰিসিব্বিতানি ন ৱট্টন্তী’’তি ইমিনা পন যানি ৰতনপৰিসিব্বিতানি, তানি ভূমত্থৰণৱসেন যথানুৰূপং মঞ্চাদীসু চ উপনেতুং ৱট্টতীতি দীপিতন্তি ৱেদিতব্বং. এত্থ চ ৱিনযপৰিযাযং পত্ৱা গৰুকে ঠাতব্বত্তা ইধ ৱুত্তনযেনেৱেত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. সুত্তন্তিকদেসনাযং পন গহট্ঠানম্পি ৱসেন ৱুত্তত্তা নেসং সঙ্গণ্হনত্থং ‘‘ঠপেত্ৱা তূলিকং…পে… ৱট্টন্তীতি ৱুত্ত’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫) অপৰে.

হত্থিঅস্সৰথত্থৰন্তি হত্থিপিট্ঠে অত্থৰিতং অত্থৰণং হত্থত্থৰণং নাম. অস্সৰথত্থৰেপি এসেৱ নযো. কদলিমিগপৱৰ-পচ্চত্থৰণকম্পি চাতি কদলিমিগচম্মং নাম অত্থি, তেন কতং পৱৰপচ্চত্থৰণন্তি অত্থো. তং কিৰ সেতৱত্থস্স উপৰি কদলিমিগচম্মং পত্থৰিত্ৱা সিব্বেত্ৱা কৰোন্তি. পি-সদ্দেন অজিনপ্পৱেণী গহিতা. অজিনপ্পৱেণী নাম অজিনচম্মেহি মঞ্চপমাণেন সিব্বেত্ৱা কতা পৱেণী. তানি কিৰ চম্মানি সুখুমতৰানি, তস্মা দুপট্টতিপট্টানি কত্ৱা সিব্বন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘অজিনপ্পৱেণী’’তি.

২৬৬১. ৰত্তৱিতানস্স হেট্ঠাতি কুসুম্ভাদিৰত্তস্স লোহিতৱিতানস্স হেট্ঠা কপ্পিযপচ্চত্থৰণেহি অত্থতং সযনাসনঞ্চ. কসাৱৰত্তৱিতানস্স পন হেট্ঠা কপ্পিযপচ্চত্থৰণেন অত্থতং ৱট্টতি. তেনেৱ ৱক্খতি ‘‘হেট্ঠা অকপ্পিযে’’তিআদি.

দ্ৱিধা ৰত্তূপধানকন্তি সীসপস্সে, পাদপস্সে চাতি উভতোপস্সে পঞ্ঞত্তৰত্তবিব্বোহনৱন্তঞ্চ সযনাসনং. ইদং সব্বং অকপ্পিযং পৰিভুঞ্জতো দুক্কটং হোতি. ‘‘যং পন একমেৱ উপধানং উভোসু পস্সেসু ৰত্তং ৱা হোতি পদুমৱণ্ণং ৱা ৱিচিত্ৰং ৱা, সচে পমাণযুত্তং, ৱট্টতী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ২৫৪) অট্ঠকথাৱিনিচ্ছযো এতেনেৱ ব্যতিৰেকতো ৱুত্তো হোতি. ‘‘যেভুয্যৰত্তানিপি দ্ৱে বিব্বোহনানি ন ৱট্টন্তী’’তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. তেনেৱ যেভুয্যেন ৰত্তৱিতানম্পি ন ৱট্টতীতি ৱিঞ্ঞাযতি.

এত্থ চ কিঞ্চাপি দীঘনিকাযট্ঠকথাযং ‘‘অলোহিতকানি দ্ৱেপি ৱট্টন্তিযেৱ, ততো উত্তৰি লভিত্ৱা অঞ্ঞেসং দাতব্বানি, দাতুং অসক্কোন্তো মঞ্চে তিৰিযং অত্থৰিত্ৱা উপৰি পচ্চত্থৰণং দত্ৱা নিপজ্জিতুম্পি লভতী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫) অৱিসেসেন ৱুত্তং. সেনাসনক্খন্ধকসংৱণ্ণনাযং পন ‘‘অগিলানস্স সীসূপধানঞ্চ পাদূপধানঞ্চাতি দ্ৱযমেৱ ৱট্টতি, গিলানস্স বিব্বোহনানি সন্থৰিত্ৱা উপৰি পচ্চত্থৰণং দত্ৱা নিপজ্জিতুম্পি ৱট্টতী’’তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ২৯৭) ৱুত্তত্তা গিলানোযেৱ মঞ্চে তিৰিযং অত্থৰিত্ৱা নিপজ্জিতুং লভতীতি ৱেদিতব্বং.

২৬৬২. উদ্ধং সেতৱিতানম্পি হেট্ঠা অকপ্পিযে পচ্চত্থৰণে সতি ন ৱট্টতীতি যোজনা. তস্মিন্তি অকপ্পিযপচ্চত্থৰণে.

২৬৬৩. ‘‘ঠপেত্ৱা’’তি ইমিনা আসন্দাদিত্তযস্স ৱট্টনাকাৰো নত্থীতি দীপেতি. সেসং সব্বন্তি গোনকাদি দ্ৱিধাৰত্তূপধানকপৰিযন্তং সব্বং. গিহিসন্তকন্তি গিহীনং সন্তকং তেহিযেৱ পঞ্ঞত্তং, ইমিনা পঞ্চসু সহধম্মিকেসু অঞ্ঞতৰেন ৱা তেসং আণত্তিযা ৱা পঞ্ঞত্তং ন ৱট্টতীতি দীপেতি. লভতেতি নিসীদিতুং লভতি.

২৬৬৪. তং কত্থ লভতীতি পদেসনিযমং দস্সেতুমাহ ‘‘ধম্মাসনে’’তিআদি. ধম্মাসনেতি এত্থ অট্ঠকথাযং ‘‘যদি ধম্মাসনে সঙ্ঘিকম্পি গোনকাদিং ভিক্খূহি অনাণত্তা আৰামিকাদযো সযমেৱ পঞ্ঞাপেন্তি চেৱ নীহৰন্তি চ, এতং গিহিৱিকতনীহাৰং নাম. ইমিনা গিহিৱিকতনীহাৰেন ৱট্টতী’’তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩২০; ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. পকিণ্ণকৱিনিচ্ছযকথা ৫৬ অত্থতো সমানং) ৱুত্তং. ভত্তগ্গে ৱাতি ৱিহাৰে নিসীদাপেত্ৱা পৰিৱেসনট্ঠানে ৱা ভোজনসালাযং ৱা. অপিসদ্দেন গিহীনং গেহেপি তেহি পঞ্ঞত্তে গোনকাদিম্হি নিসীদিতুং অনাপত্তীতি দীপেতি. ধম্মাসনাদিপদেসনিযমনেন ততো অঞ্ঞত্থ গিহিপঞ্ঞত্তেপি তত্থ নিসীদিতুং ন ৱট্টতীতি ব্যতিৰেকতো ৱিঞ্ঞাযতি.

ভূমত্থৰণকেতি এত্থ ‘‘কতে’’তি সেসো. তত্থাতি সঙ্ঘিকে ৱা গিহিসন্তকে ৱা গোনকাদিম্হি সহধম্মিকেহি অনাণত্তেহি গিহীহি এৱ ভূমত্থৰণে কতে. সযিতুন্তি উপৰি অত্তনো পচ্চত্থৰণং দত্ৱা নিপজ্জিতুং ৱট্টতি. অপি-সদ্দেন নিসীদিতুম্পি ৱাতি সমুচ্চিনোতি. ‘‘ভূমত্থৰণকে’’তি ইমিনা গিহীহি এৱ মঞ্চাদীসু সযনত্থং অত্থতে উপৰি অত্তনো পচ্চত্থৰণং দত্ৱা সযিতুং ৱা নিসীদিতুং ৱা ন ৱট্টতীতি দীপেতি.

চম্মক্খন্ধককথাৱণ্ণনা.