২. উপোসথক্খন্ধকো
সন্নিপাতানুজাননাদিকথাৱণ্ণনা
১৩২. উপোসথক্খন্ধকে তৰন্তি ওতৰন্তি এত্থাতি তিত্থং, লদ্ধি. ইতোতি সাসনলদ্ধিতো.
১৩৫. আপজ্জিত্ৱা ৱা ৱুট্ঠিতোতি এত্থ দেসনাৰোচনানম্পি সঙ্গহো. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযং ‘‘ৱুট্ঠিতা ৱা দেসিতা ৱা আৰোচিতা ৱা আপত্তি…পে… অসন্তী নাম হোতী’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ৱুত্তং.
মনুজেনাতি আসন্নেন সহ. পৰেতি দূৰট্ঠেপি পৰপুগ্গলে সন্ধায গিৰং নো চ ভণেয্যাতি যোজনা.
‘‘আৱিকতা হিস্স ফাসু হোতী’’তি (মহাৱ. ১৩৪) ৱুত্তত্তা গৰুকাপত্তিপি আৱিকৰণমত্তেন ৱুট্ঠাতীতি কেচি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং পৰিৱাসাদিৱিধানসুত্তেহি ৱিৰুজ্ঝনতো. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – যথাভূতঞ্হি অত্তানমাৱিকৰোন্তং পেসলা ভিক্খূ ‘‘অকামা পৰিৱত্থব্ব’’ন্তিআদিৱচনং নিস্সায অনিচ্ছমানম্পি নং উপাযেন পৰিৱাসাদীনি দত্ৱা অৱস্সং সুদ্ধন্তে পতিট্ঠাপেস্সন্তি, ততো তস্স অৱিপ্পটিসাৰাদীনং ৱসেন ফাসু হোতি. পঠমং পাতিমোক্খুদ্দেসন্তি নিদানুদ্দেসং দস্সেতি. পুব্বে অৱিজ্জমানং পঞ্ঞাপেসীতি. ন কেৱলঞ্চ এতং, পুব্বে পঞ্ঞত্তম্পি পন পাৰাজিকাদিসিক্খাপদং সব্বং ভগৱা ‘‘তত্ৰিমে চত্তাৰো পাৰাজিকা ধম্মা উদ্দেসং আগচ্ছন্তী’’তিআদিনা পাৰাজিকুদ্দেসাদিৱসেন ৱিনযমাতিকং কত্ৱা নিদানুদ্দেসেন সহ সযমেৱ সঙ্গহেত্ৱা ‘‘পাতিমোক্খ’’ন্তি পঞ্ঞাপেসীতি দট্ঠব্বং. তদেতং সব্বম্পি সন্ধায ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পাতিমোক্খং উদ্দিসিতু’’ন্তি (মহাৱ. ১৩৩) ৱুত্তং.
১৩৬. এতং ৩৪ ৱেদিতব্বন্তি যস্মিং তস্মিং চাতুদ্দসে ৱা পন্নৰসে ৱাতি এৱং অত্থজাতং.
সন্নিপাতানুজাননাদিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সীমানুজাননকথাৱণ্ণনা
১৩৮. ‘‘পুৰত্থিমায দিসাযা’’তি ইদং নিদস্সনমত্তং. তস্সং পন দিসাযং নিমিত্তে অসতি যত্থ অত্থি, ততো পট্ঠায পঠমং ‘‘পুৰত্থিমায অনুদিসায, দক্খিণায দিসাযা’’তিআদিনা সমন্তা ৱিজ্জমানট্ঠানেসু নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা পুন ‘‘পুৰত্থিমায অনুদিসাযা’’তি পঠমকিত্তিতং কিত্তেতুং ৱট্টতি, তীহি নিমিত্তেহি সিঙ্ঘাটকসণ্ঠানাযপি সীমায সম্মন্নিতব্বতো. তিক্খত্তুং সীমামণ্ডলং সম্বন্ধন্তেনাতি ৱিনযধৰেন সযং একস্মিংযেৱ ঠানে ঠত্ৱা কেৱলং নিমিত্তকিত্তনৱচনেনেৱ সীমামণ্ডলং সমন্তা নিমিত্তেন নিমিত্তং বন্ধন্তেনাতি অত্থো. তং তং নিমিত্তট্ঠানং অগন্ত্ৱাপি হি কিত্তেতুং ৱট্টতি. তিযোজনপৰমায সীমায সমন্ততো তিক্খত্তুং অনুপৰিগমনস্স একদিৱসেন দুক্কৰত্তা ৱিনযধৰেন সযং অদিট্ঠম্পি পুব্বে ভিক্খূহি যথাৱৱত্থিতং নিমিত্তং ‘‘পাসাণো ভন্তে’’তিআদিনা কেনচি ৱুত্তানুসাৰেন সল্লক্খেত্ৱা ‘‘এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তিআদিনা কিত্তেতুম্পি ৱট্টতি এৱ.
সুদ্ধপংসুপব্বতোতি ন কেনচি কতো সযংজাতোৱ ৱুত্তো. তথা সেসাপি. ইতৰোপীতি সুদ্ধপংসুপব্বতাদিকোপি পব্বতো. হত্থিপ্পমাণতোতি এত্থ ভূমিতো উগ্গতপ্পদেসেন হত্থিপ্পমাণং গহেতব্বং. চতূহি ৱা তীহি ৱাতি সীমাভূমিযং চতূসু, তীসু ৱা দিসাসু ঠিতেহি. একিস্সা এৱ পন দিসায ঠিতেহি ততো বহূহিপি সম্মন্নিতুং ন ৱট্টতি. দ্ৱীহি পন দ্ৱীসু দিসাসু ঠিতেহিপি ন ৱট্টতি. তস্মাতি যস্মা একেন ন ৱট্টতি, তস্মা. তং বহিদ্ধা কত্ৱাতি কিত্তিতনিমিত্তস্স অসীমত্তা অন্তোসীমায কৰণং অযুত্তন্তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘সচে’’তিআদি.
দ্ৱত্তিংসপলগুড়পিণ্ডপ্পমাণতা সণ্ঠানতো গহেতব্বা, ন তুলগণনাৱসেন, ভাৰতো পলপৰিমাণঞ্চ মগধতুলায গহেতব্বং. সা চ লোকিযতুলায দ্ৱিগুণাতি ৱদন্তি. অতিমহন্তোপীতি ভূমিতো হত্থিপ্পমাণং অনুগ্গন্ত্ৱা হেট্ঠাভূমিযং ওতিণ্ণঘনতো অনেকযোজনপ্পমাণোপি. সচে হি ততো হত্থিপ্পমাণং কূটং উগ্গচ্ছতি, পব্বতসঙ্খ্যমেৱ গচ্ছতি.
অন্তোসাৰানন্তি তস্মিং খণে তৰুণতায সাৰে অৱিজ্জমানেপি পৰিণামেন ভৱিস্সমানসাৰেপি সন্ধায ৱুত্তং. তাদিসানঞ্হি সূচিদণ্ডকপ্পমাণপৰিণাহানং চতুপঞ্চমত্তম্পি ৱনং ৱট্টতি. অন্তোসাৰমিস্সকানন্তি অন্তোসাৰেহি ৰুক্খেহি সম্মিস্সানং. এতেন চ সাৰৰুক্খমিস্সম্পি ৱনং ৱট্টতীতি দস্সেতি. চতুপঞ্চৰুক্খমত্তম্পীতি সাৰৰুক্খে সন্ধায ৱুত্তং. ৱনমজ্ঝে ৱিহাৰং কৰোন্তীতি ৰুক্খঘটায অন্তৰে ৰুক্খে অচ্ছিন্দিত্ৱা ৱতিআদীহি ৱিহাৰপৰিচ্ছেদং কত্ৱাৱ অন্তোৰুক্খন্তৰেসু এৱ পৰিৱেণপণ্ণসালাদীনং কৰণৱসেন যথা অন্তোৱিহাৰম্পি ৱনমেৱ হোতি, এৱং ৱিহাৰং কৰোন্তীতি অত্থো. যদি হি সব্বং ৰুক্খং ছিন্দিত্ৱা ৱিহাৰং কৰেয্যুং, ৱিহাৰস্স অৱনত্তা তং পৰিক্খিপিত্ৱা ঠিতং ৱনং একত্থ কিত্তেতব্বং সিযা. ইধ পন অন্তোপি ৱনত্তা ‘‘ৱনং ন কিত্তেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. সচে হি তং কিত্তেন্তি, ‘‘নিমিত্তস্স উপৰি ৱিহাৰো হোতী’’তিআদিনা অনন্তৰে ৱুত্তদোসং আপজ্জতি. একদেসন্তি ৱনেকদেসং, ৰুক্খৱিৰহিতট্ঠানে কতৱিহাৰস্স একপস্সে ঠিতৱনস্স একদেসন্তি অত্থো.
সূচিদণ্ডকপ্পমাণোতি ৱংসদণ্ডপ্পমাণো. লেখনিদণ্ডপ্পমাণোতি কেচি. মাতিকাট্ঠকথাযং পন অৱেভঙ্গিযৱিনিচ্ছযে ‘‘যো কোচি অট্ঠঙ্গুলসূচিদণ্ডকমত্তোপি ৱেড়ু…পে… গৰুভণ্ড’’ন্তি (কঙ্খা. অট্ঠ. দুব্বত্তসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তত্তা তনুতৰো ৱেড়ুদণ্ডোতি চ সূচিদণ্ডোতি চ গহেতব্বং. ৱংসনড়কসৰাৱাদীসূতি ৱেড়ুপব্বে ৱা নড়পব্বে ৱা কপল্লকাদিমত্তিকভাজনেসু ৱাতি অত্থো. তঙ্খণম্পীতি তৰুণপোতকে অমিলাযিত্ৱা ৱিৰুহনজাতিকে সন্ধায ৱুত্তং. যে পন পৰিণতা সমূলং উদ্ধৰিত্ৱা ৰোপিতাপি ছিন্নসাখা ৱিয মিলাযিত্ৱা চিৰেন নৱমূলঙ্কুৰুপ্পত্তিযা জীৱন্তি, মীযন্তিযেৱ ৱা, তাদিসে কিত্তেতুং ন ৱট্টতি. এতন্তি নৱমূলসাখানিগ্গমনং.
মজ্ঝেতি সীমায মহাদিসানং অন্তো. কোণন্তি সীমায চতূসু কোণেসু দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং মগ্গানং সম্বন্ধট্ঠানং. পৰভাগে কিত্তেতুং ৱট্টতীতি তেসং চতুন্নং কোণানং বহি নিক্খমিত্ৱা ঠিতেসু মগ্গেসু একিস্সা দিসায একং, অঞ্ঞিস্সা দিসায চাপৰন্তি এৱং চত্তাৰোপি মগ্গা চতূসু দিসাসু কিত্তেতুং ৱট্টতীতি অধিপ্পাযো. এৱং পন কিত্তিতমত্তেন কথং একাবদ্ধতা ৱিগচ্ছতীতি ৱিঞ্ঞাযতীতি. পৰতো গতট্ঠানেপি এতে এৱ তে চত্তাৰো মগ্গা. ‘‘চতূসু দিসাসু গচ্ছন্তী’’তি হি ৱুত্তং. তস্মা এত্থ কাৰণং ৱিচিনিতব্বং.
‘‘উত্তৰন্তিযা ভিক্খুনিযা’’তি ইদঞ্চ পাড়িযং (পাচি. ৬৯২) ভিক্খুনীনং নদীপাৰগমনে নদিলক্খণস্স আগতত্তা ৱুত্তং. ভিক্খূনং অন্তৰৱাসকতেমনমত্তম্পি ৱট্টতি এৱ. ‘‘নদিচতুক্কেপি এসেৱ নযো’’তি ইমিনা একত্থ কিত্তেত্ৱা অঞ্ঞত্থ পৰতো গতট্ঠানেপি কিত্তেতুং ন ৱট্টতীতি দস্সেতি. তেনেৱ চ ‘‘অস্সম্মিস্সনদিযো চতস্সোপি কিত্তেতুং ৱট্টতী’’তি অসম্মিস্স-গ্গহণং কতং. মূলেতি আদিকালে. নদিং ভিন্দিত্ৱাতি যথা উদকং অনিচ্ছন্তেহি কস্সকেহি মহোঘে নিৱত্তেতুং ন সক্কা, এৱং নদিকূলং ভিন্দিত্ৱা.
উক্খেপিমন্তি দীঘৰজ্জুনা কুটেন উস্সিঞ্চনীযং.
অসম্মিস্সেহীতি সব্বদিসাসু ঠিতপব্বতেহি এৱ, পাসাণাদীসু অঞ্ঞতৰেহি ৱা নিমিত্তন্তৰাব্যৱহিতেহি. সম্মিস্সেহীতি একত্থ পব্বতো, অঞ্ঞত্থ পাসাণোতি এৱং ঠিতেহি অট্ঠহিপি. ‘‘নিমিত্তানং সতেনাপী’’তি ইমিনা একিস্সায এৱ দিসায বহুনিমিত্তানি ‘‘পুৰত্থিমায দিসায কিং নিমিত্তং? পব্বতো ভন্তে. পুন পুৰত্থিমায দিসায কিং নিমিত্তং? পাসাণো ভন্তে’’তিআদিনা কিত্তেতুং ৱট্টতীতি দস্সেতি. সিঙ্ঘাটকসণ্ঠানাতি তিকোণা. চতুৰস্সাতি সমচতুৰস্সা, মুদিঙ্গসণ্ঠানা পন আযতচতুৰস্সা. এককোটিযং সঙ্কোচিতা, তদঞ্ঞায ৱিত্থিণ্ণা ৱা হোতীতি. সীমায উপচাৰং ঠপেত্ৱাতি আযতিং বন্ধিতব্বায সীমায নেসং ৱিহাৰানং পৰিচ্ছেদতো বহি সীমন্তৰিকপ্পহোনকং উপচাৰং ঠপেত্ৱা. বদ্ধা সীমা যেসু ৱিহাৰেসু, তে বদ্ধসীমা. পাটেক্কন্তি পচ্চেকং. বদ্ধসীমাসদিসানীতি যথা বদ্ধসীমাসু ঠিতা অঞ্ঞমঞ্ঞং ছন্দাদিং অনপেক্খিত্ৱা পচ্চেকং কম্মং কাতুং লভন্তি, এৱং গামসীমাসু ঠিতাপীতি দস্সেতি. আগন্তব্বন্তি সামীচিমত্তৱসেন ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘আগমনম্পী’’তিআদি.
পব্বজ্জূপসম্পদাদীনন্তি এত্থ ভণ্ডুকম্মাপুচ্ছনং সন্ধায পব্বজ্জাগহণং. একৱীসতি ভিক্খূতি নিসিন্নে সন্ধায ৱুত্তং. ইদঞ্চ কম্মাৰহেন সহ অব্ভানকাৰকানম্পি পহোনকত্থং ৱুত্তং. ‘‘নিমিত্তুপগা পাসাণা ঠপেতব্বা’’তি ইদং যথাৰুচিতট্ঠানে ৰুক্খনিমিত্তাদীনং দুল্লভতায ৱড্ঢিত্ৱা উভিন্নং বদ্ধসীমানং সঙ্কৰকৰণতো চ পাসাণনিমিত্তস্স চ তদভাৱতো যত্থ কত্থচি আনেত্ৱা ঠপেতুং সুকৰতায চ ৱুত্তং. তথা সীমন্তৰিকপাসাণা ঠপেতব্বাতি এত্থাপি. চতুৰঙ্গুলপ্পমাণাপীতি যথা খন্ধসীমাপৰিচ্ছেদতো বহি নিমিত্তপাসাণানং চতুৰঙ্গুলমত্তট্ঠানং সমন্তা নিগচ্ছতি, অৱসেসং ঠানং অন্তোখন্ধসীমায হোতিযেৱ, এৱং তেসুপি ঠপিতেসু চতুৰঙ্গুলমত্তা সীমন্তৰিকা হোতীতি দট্ঠব্বং.
সীমন্তৰিকপাসাণাতি সীমন্তৰিকায ঠপিতনিমিত্তপাসাণা. তে পন কিত্তেন্তেন পদক্খিণতো অনুপৰিযাযন্তেনেৱ কিত্তেতব্বা. কথং? খণ্ডসীমতো হি পচ্ছিমায দিসায পুৰত্থাভিমুখেন ঠত্ৱা ‘‘পুৰত্থিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি তত্থ সব্বানি নিমিত্তানি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৱা তথা উত্তৰায দিসায দক্খিণাভিমুখেন ঠত্ৱা ‘‘দক্খিণায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৱা তথা পুৰত্থিমায দিসায পচ্ছিমাভিমুখেন ঠত্ৱা ‘‘পচ্ছিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৱা তথা দক্খিণায দিসায উত্তৰাভিমুখেন ঠত্ৱা ‘‘উত্তৰায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি তত্থ সব্বানি নিমিত্তানি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৱা পুন পচ্ছিমায দিসায পুৰত্থাভিমুখেন ঠত্ৱা পুৰিমকিত্তিতং ৱুত্তনযেন পুন কিত্তেতব্বং. এৱং বহূনম্পি খণ্ডসীমানং সীমন্তৰিকপাসাণা পচ্চেকং কিত্তেতব্বা. ততোতি পচ্ছা. অৱসেসনিমিত্তানীতি মহাসীমায বাহিৰন্তৰেসু অৱসেসনিমিত্তানি. উভিন্নম্পি ন কোপেন্তীতি উভিন্নম্পি কম্মং ন কোপেন্তি.
কুটিগেহেতি ভূমিযং কততিণকুটিযং. উদুক্খলন্তি উদুক্খলাৱাটসদিসখুদ্দকাৱাটং. নিমিত্তং ন কাতব্বন্তি তং ৰাজিং ৱা উদুক্খলং ৱা নিমিত্তং ন কাতব্বং. ইদঞ্চ যথাৱুত্তেসু নিমিত্তেসু অনাগতত্তেন ন ৱট্টতীতি সিদ্ধম্পি অৱিনস্সকসঞ্ঞায কোচি মোহেন নিমিত্তং কৰেয্যাতি দূৰতোপি ৱিপত্তিপৰিহাৰত্থং ৱুত্তং. এৱং উপৰি ‘‘ভিত্তিং অকিত্তেত্ৱা’’তিআদীসুপি সিদ্ধমেৱত্থং পুনপ্পুনং কথনে কাৰণং ৱেদিতব্বং. সীমাৱিপত্তি হি উপসম্পদাদিসব্বকম্মৱিপত্তিমূলন্তি তস্সা সব্বং দ্ৱাৰং সব্বথা পিদহনৱসেন ৱত্তব্বং. সব্বং ৱত্ৱাৱ ইধ আচৰিযা ৱিনিচ্ছযং ঠপেসুন্তি দট্ঠব্বং.
ভিত্তিন্তি ইট্ঠকদাৰুমত্তিকামযং. সিলামযায পন ভিত্তিযা নিমিত্তুপগং একং পাসাণং তংতংদিসায কিত্তেতুং ৱট্টতি. অনেকসিলাহি চিনিতং সকলভিত্তিং কিত্তেতুং ন ৱট্টতি ‘‘এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তি একৱচনেন ৱত্তব্বতো. অন্তোকুট্টমেৱাতি এত্থ অন্তোকুট্টেপি নিমিত্তানং ঠিতোকাসতো অন্তো এৱ সীমাতি গহেতব্বং. পমুখে নিমিত্তপাসাণে ঠপেত্ৱাতি গব্ভাভিমুখেপি বহিপমুখে গব্ভৱিত্থাৰপ্পমাণে ঠানে পাসাণে ঠপেত্ৱা সম্মন্নিতব্বা. এৱঞ্হি গব্ভপমুখানং অন্তৰে ঠিতকুট্টম্পি উপাদায অন্তো চ বহি চ চতুৰস্সসণ্ঠানাৱ সীমা হোতি. বহীতি সকলস্স কুটিগেহস্স সমন্ততো বহি.
অন্তো চ বহি চ সীমা হোতীতি মজ্ঝে ঠিতভিত্তিযা সহ চতুৰস্সসীমা হোতি.
‘‘উপৰিপাসাদেযেৱ হোতী’’তি ইমিনা গব্ভস্স চ পমুখস্স চ অন্তৰা ঠিতভিত্তিযা একত্তা তত্থ চ একৱীসতিযা ভিক্খূনং ওকাসাভাৱেন হেট্ঠা ন ওতৰতি, উপৰিভিত্তি পন সীমট্ঠাৱ হোতীতি দস্সেতি. হেট্ঠিমতলে কুট্টোতি হেট্ঠিমতলে চতূসু দিসাসু ঠিতকুট্টো. সচে হি দ্ৱীসু, তীসু ৱা দিসাসু এৱ কুট্টো তিট্ঠেয্য, হেট্ঠা ন ওতৰতি. হেট্ঠাপি ওতৰতীতি চতুন্নম্পি ভিত্তীনং অন্তো ভিত্তীহি সহ একৱীসতিযা ভিক্খূনং পহোনকত্তা ৱুত্তং. ওতৰমানা চ উপৰিসীমপ্পমাণেন ওতৰতি, চতুন্নং পন ভিত্তীনং বাহিৰন্তৰপৰিচ্ছেদে হেট্ঠাভূমিভাগে উদকপৰিযন্তং কত্ৱা ওতৰতি. ন পন ভিত্তীনং বহি কেসগ্গমত্তম্পি ঠানং. পাসাদভিত্তিতোতি উপৰিতলে ভিত্তিতো. ওতৰণানোতৰণং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি উপৰিসীমপ্পমাণস্স অন্তোগধানং হেট্ঠিমতলে চতূসু দিসাসু কুট্টানং তুলাৰুক্খেহি একসম্বন্ধতং তদন্তো পচ্ছিমসীমপ্পমাণতাদিঞ্চ সন্ধায ৱুত্তং. কিঞ্চাপেত্থ নিয্যূহকাদযো নিমিত্তানং ঠিতোকাসতায বজ্ঝমানক্খণে সীমা ন হোন্তি, বদ্ধায পন সীমায সীমট্ঠাৱ হোন্তীতি দট্ঠব্বা. পৰিযন্তথম্ভানন্তি নিমিত্তগতপাসাণত্থম্ভে সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘উপৰিমতলেন সম্বদ্ধো হোতী’’তি ইদং কুট্টানং অন্তৰা সীমট্ঠানং থম্ভানং অভাৱতো ৱুত্তং. যদি হি ভৱেয্যুং, কুট্টে উপৰিমতলেন অসম্বন্ধেপি সীমট্ঠত্থম্ভানং উপৰি ঠিতো পাসাদো সীমট্ঠোৱ হোতি.
সচে পন বহূনং থম্ভপন্তীনং উপৰি কতপাসাদস্স হেট্ঠা পথৱিযং সব্ববাহিৰায থম্ভপন্তিযা অন্তো নিমিত্তপাসাণে ঠপেত্ৱা সীমা বদ্ধা হোতি, এত্থ কথন্তি? এত্থাপি যং তাৱ সীমট্ঠত্থম্ভেহেৱ ধাৰিযমানানং তুলানং উপৰিমতলং, সব্বং তং সীমট্ঠমেৱ, এত্থ ৱিৱাদো নত্থি. যং পন সীমট্ঠত্থম্ভপন্তিযা, অসীমট্ঠায বাহিৰত্থম্ভপন্তিযা চ সমধুৰং ধাৰিযমানানং তুলানং উপৰিমতলং, তত্থ উপড্ঢং সীমাতি কেচি ৱদন্তি. সকলম্পি গামসীমাতি অপৰে. বদ্ধসীমা এৱাতি অঞ্ঞে. তস্মা কম্মং কৰোন্তেহি গৰুকে নিৰাসঙ্কট্ঠানে ঠত্ৱা সব্বং তং আসঙ্কট্ঠানং সোধেত্ৱাৱ কম্মং কাতব্বং, সন্নিট্ঠানকাৰণং ৱা গৱেসিত্ৱা তদনুগুণং কাতব্বং.
তালমূলকপব্বতেতি তালক্খন্ধমূলসদিসে হেট্ঠা থূলো হুত্ৱা কমেন কিসো হুত্ৱা উগ্গতো হি তালসদিসো নাম হোতি. ৱিতানসণ্ঠানোতি অহিচ্ছত্তকসণ্ঠানো. পণৱসণ্ঠানোতি মজ্ঝে তনুকো হেট্ঠা চ উপৰি চ ৱিত্থিণ্ণো. হেট্ঠা ৱা মজ্ঝে ৱাতি মুদিঙ্গসণ্ঠানস্স হেট্ঠা, পণৱসণ্ঠানস্স মজ্ঝে.
সপ্পফণসদিসো পব্বতোতি সপ্পফণো ৱিয খুজ্জো, মূলট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ অৱনতসীসোতি অত্থো. আকাসপব্ভাৰন্তি ভিত্তিযা অপৰিক্খিত্তপব্ভাৰং. সীমপ্পমাণোতি অন্তোআকাসেন সদ্ধিং পচ্ছিমসীমপ্পমাণো. ‘‘সো চ পাসাণো সীমট্ঠো’’তি ইমিনা ঈদিসেহি সুসিৰপাসাণলেণকুট্টাদীহি পৰিচ্ছিন্নে ভূমিভাগে এৱ সীমা পতিট্ঠাতি, ন অপৰিচ্ছিন্নে. তে পন সীমট্ঠত্তা সীমা হোন্তি, ন সৰূপেন সীমট্ঠমঞ্চাদি ৱিযাতি দস্সেতি. সচে পন সো সুসিৰপাসাণো ভূমিং অনাহচ্চ আকাসগতোৱ ওলম্বতি, সীমা ন ওতৰতি. সুসিৰপাসাণা পন সযং সীমাপটিবদ্ধত্তা সীমা হোন্তি. কথং পন পচ্ছিমপ্পমাণৰহিতেহি এতেহি সুসিৰপাসাণাদীহি সীমা ন ওতৰতীতি ইদং সদ্ধাতব্বন্তি? অট্ঠকথাপমাণতো.
অপিচেত্থ সুসিৰপাসাণভিত্তিঅনুসাৰেন মূসিকাদীনং ৱিয সীমায হেট্ঠিমতলে ওতৰণকিচ্চং নত্থি. হেট্ঠা পন পচ্ছিমসীমপ্পমাণে আকাসে দ্ৱঙ্গুলমত্তবহলেহি পাসাণভিত্তিআদীহিপি উপৰিমতলং আহচ্চ ঠিতেহি সব্বসো, যেভুয্যেন ৱা পৰিচ্ছিন্নে সতি উপৰি বজ্ঝমানা সীমা তেহি পাসাণাদীহি অন্তৰিতায তপ্পৰিচ্ছিন্নায হেট্ঠাভূমিযাপি উপৰিমতলেন সদ্ধিং একক্খণে পতিট্ঠাতি নদিপাৰসীমা ৱিয নদিঅন্তৰিতেসু উভোসু তীৰেসু, লেণাদীসু অপনীতেসুপি হেট্ঠা ওতিণ্ণা সীমা যাৱ সাসনন্তৰধানা ন ৱিগচ্ছতি. পঠমং পন উপৰি সীমায বদ্ধায পচ্ছা লেণাদীসু কতেসুপি হেট্ঠাভূমিযং সীমা ওতৰতি এৱ. কেচি তং ন ইচ্ছন্তি. এৱং উভযত্থ পতিট্ঠিতা চ সা সীমা একাৱ হোতি গোত্তাদিজাতি ৱিয ব্যত্তিভেদেসূতি গহেতব্বং. সব্বা এৱ হি বদ্ধসীমা, অবদ্ধসীমা চ অত্তনো অত্তনো পকতিনিস্সযভূতে গামাৰঞ্ঞনদিআদিকে খেত্তে যথাপৰিচ্ছেদং সব্বত্থ সাকল্যেন একস্মিং খণে ব্যাপিনী পৰমত্থতো অৱিজ্জমানাপি তে তে নিস্সযভূতে পৰমত্থধম্মে, তং তং কিৰিযাৱিসেসম্পি ৱা উপাদায লোকিযেহি, সাসনিকেহি চ যথাৰহং একত্তেন পঞ্ঞত্ততায নিস্সযেকৰূপা এৱ. তথা হি একো গামো অৰঞ্ঞং নদী জাতস্সৰো সমুদ্দোতি এৱং লোকে,
‘‘সম্মতা সা সীমা সঙ্ঘেন (মহাৱ. ১৪৩). অগামকে চে, ভিক্খৱে, অৰঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তৰা, অযং তত্থ সমানসংৱাসা একূপোসথা. সমন্তা উদকুক্খেপা, অযং তত্থ সমানসংৱাসা একূপোসথা’’তি (মহাৱ. ১৪৭) –
আদিনা সাসনে চ একৱোহাৰো দিস্সতি. ন হি পৰমত্থতো একস্স অনেকধম্মেসু ব্যাপনমত্থি. কসিণেকদেসাদিৱিকপ্পাসমানতায একত্তহানিতোতি অযং নো মতি.
অস্স হেট্ঠাতি সপ্পফণপব্বতস্স হেট্ঠা আকাসপব্ভাৰে. লেণস্সাতি লেণঞ্চে কতং, তস্স লেণস্সাতি অত্থো. তমেৱ পুন লেণং পঞ্চহি পকাৰেহি ৱিকপ্পেত্ৱা ওতৰণানোতৰণৱিনিচ্ছযং দস্সেতুং আহ ‘‘সচে পন হেট্ঠা’’তিআদি. তত্থ ‘‘হেট্ঠা’’তি ইমস্স ‘‘লেণং হোতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. হেট্ঠা লেণঞ্চ একস্মিং পদেসেতি আহ ‘‘অন্তো’’তি, পব্বতস্স অন্তো, পব্বতমূলেতি অত্থো. তমেৱ অন্তো-সদ্দং সীমাপৰিচ্ছেদেন ৱিসেসেতুং ‘‘উপৰিমস্স সীমাপৰিচ্ছেদস্স পাৰতো’’তি ৱুত্তং. পব্বতপাদং পন অপেক্খিত্ৱা ‘‘ওৰতো’’তি ৱত্তব্বেপি সীমানিস্সযং পব্বতগ্গং সন্ধায ‘‘পাৰতো’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৱ ‘‘বহিলেণ’’ন্তি এত্থ বহি-সদ্দং ৱিসেসেন্তো ‘‘উপৰিমস্স সীমাপৰিচ্ছেদস্স ওৰতো’’তি আহ. বহি সীমা ন ওতৰতীতি এত্থ বহীতি পব্বতপাদে লেণং সন্ধায ৱুত্তং, লেণস্স বহিভূতে উপৰিসীমাপৰিচ্ছেদস্স হেট্ঠাভাগে সীমা ন ওতৰতীতি অত্থো. অন্তো সীমাতি লেণস্স চ পব্বতপাদস্স চ অন্তো অত্তনো ওতৰণাৰহট্ঠানে ন ওতৰতীতি অত্থো. ‘‘বহি সীমা ন ওতৰতি, অন্তো সীমা ন ওতৰতী’’তি চেত্থ অত্তনো ওতৰণাৰহট্ঠানে লেণাভাৱেন সীমায সব্বথা অনোতৰণমেৱ দস্সিতন্তি গহেতব্বং. তত্থাপি অনোতৰন্তী উপৰি এৱ হোতীতি. ‘‘বহি পতিতং অসীমা’’তিআদিনা উপৰিপাসাদাদীসু অথিৰনিস্সযেসু ঠিতা সীমাপি তেসং ৱিনাসেন ৱিনস্সতীতি দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং.
পোক্খৰণিং খণন্তি, সীমাযেৱাতি এত্থ সচে হেট্ঠা উমঙ্গনদিসীমপ্পমাণতো অনূনা পঠমমেৱ চ পৱত্তা হোতি. সীমা চ পচ্ছা বদ্ধা নদিতো উপৰি এৱ হোতি, নদিং আহচ্চ পোক্খৰণিযা চ খতায সীমা ৱিনস্সতীতি দট্ঠব্বং. হেট্ঠাপথৱিতলেতি অন্তৰা ভূমিৱিৱৰে.
সীমামাড়কেতি খণ্ডসীমঙ্গণে. ‘‘ৱটৰুক্খো’’তি ইদং পাৰোহোপত্থম্ভেন অতিদূৰম্পি গন্তুং সমত্থসাখাসমঙ্গিতায ৱুত্তং. সব্বৰুক্খলতাদীনম্পি সম্বন্ধো ন ৱট্টতি এৱ. তেনেৱ নাৱাৰজ্জুসেতুসম্বন্ধোপি পটিক্খিত্তো. ততোতি সাখতো. মহাসীমায পথৱিতলন্তি এত্থ আসন্নতৰম্পি গামসীমং অগ্গহেত্ৱা বদ্ধসীমায এৱ গহিতত্তা গামসীমাবদ্ধসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰুক্খাদিসম্বন্ধেপি সম্ভেদদোসো নত্থি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সযনিস্সিতভাৱেন পৱত্তিতোতি গহেতব্বং. যদি হি তাসম্পি সম্বন্ধদোসো ভৱেয্য, কথং গামসীমায বদ্ধসীমা সম্মন্নিতব্বা সিযা? যস্সা হি সীমায সদ্ধিং সম্বন্ধে দোসো ভৱেয্য, সা তত্থ বন্ধিতুমেৱ ন ৱট্টতি, বদ্ধসীমাউদকুক্খেপসীমাসু বদ্ধসীমা ৱিয, অত্তনো নিস্সযভূতগামসীমাদীসু উদকুক্খেপসীমা ৱিয চ. তেনেৱ ‘‘সচে পন ৰুক্খস্স সাখা ৱা ততো নিক্খন্তপাৰোহো ৱা বহিনদিতীৰে ৱিহাৰসীমায ৱা গামসীমায ৱা পতিট্ঠিতো’’তিআদিনা (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭) উদকুক্খেপসীমায অত্তনো অনিস্সযভূতগামসীমাদীহি এৱ সম্বন্ধদোসো দস্সিতো, ন নদিসীমাযং. এৱমিধাপীতি দট্ঠব্বং. অযঞ্চত্থো উপৰি পাকটো ভৱিস্সতি. আহচ্চাতি ফুসিত্ৱা.
মহাসীমং ৱা সোধেত্ৱাতি মহাসীমাগতানং সব্বেসং ভিক্খূনং হত্থপাসানযনবহিকৰণাদিৱসেন সকলং মহাসীমং সোধেত্ৱা. এতেন সব্বৱিপত্তিযো মোচেত্ৱা পুব্বে সুট্ঠু বদ্ধানম্পি দ্ৱিন্নং বদ্ধসীমানং পচ্ছা ৰুক্খাদিসম্বন্ধেন উপ্পজ্জনকো ঈদিসো পাড়িমুত্তকো সম্ভেদদোসো অত্থীতি দস্সেতি. সো চ ‘‘ন, ভিক্খৱে, সীমায সীমা সম্ভিন্দিতব্বা’’তিআদিনা বদ্ধসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণং পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সীমং সম্মন্নন্তেন সীমন্তৰিকং ঠপেত্ৱা সীমং সম্মন্নিতু’’ন্তি উভিন্নং (মহাৱ. ১৪৮) বদ্ধসীমানমন্তৰা সীমন্তৰিকং ঠপেত্ৱাৱ বন্ধিতুং অনুজানন্তেন সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণং ৱিয তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ফুসিত্ৱা তিট্ঠনৱসেন বন্ধনম্পি ন ৱট্টতীতি সিদ্ধত্তা বদ্ধানম্পি তাসং পচ্ছা অঞ্ঞমঞ্ঞং একৰুক্খাদীহি ফুসিত্ৱা ঠানম্পি ন ৱট্টতীতি ভগৱতো অধিপ্পাযঞ্ঞূহি সঙ্গীতিকাৰকেহি নিদ্ধাৰিতো. বন্ধনকালে পটিক্খিত্তস্স সম্বন্ধদোসস্স অনুলোমেন অকপ্পিযানুলোমত্তা.
অযং পন সম্বন্ধদোসো – পুব্বে সুট্ঠু বদ্ধানং পচ্ছা সঞ্জাতত্তা বজ্ঝমানক্খণে ৱিয অসীমত্তং কাতুং ন সক্কোতি. তস্মা ৰুক্খাদিসম্বন্ধে অপনীতমত্তে তা সীমা পাকতিকা হোন্তি. যথা চাযং পচ্ছা ন ৱট্টতি, এৱং বজ্ঝমানক্খণেপি তাসং ৰুক্খাদিসম্বন্ধে সতি তা বন্ধিতুং ন ৱট্টতীতি দট্ঠব্বং.
কেচি পন ‘‘মহাসীমং ৱা সোধেত্ৱাতি এত্থ মহাসীমাগতা ভিক্খূ যথা তং সাখং ৱা পাৰোহং ৱা কাযপটিবদ্ধেহি ন ফুসন্তি, এৱং সোধনমেৱ ইধাধিপ্পেতং, ন সকলসীমাসোধন’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন যুত্তং অট্ঠকথায ৱিৰুজ্ঝনতো. তথা হি ‘‘মহাসীমায পথৱিতলং ৱা তত্থজাতৰুক্খাদীনি ৱা আহচ্চ তিট্ঠতী’’তি এৱং সাখাপাৰোহানং মহাসীমং ফুসিত্ৱা ঠানমেৱ সম্বন্ধদোসে কাৰণত্তেন ৱুত্তং, ন পন তত্থ ঠিতভিক্খূহি সাখাদীনং ফুসনং. যদি হি ভিক্খূনং সাখাদি ফুসিত্ৱা ঠানমেৱ কাৰণং সিযা, তস্স সাখং ৱা ততো নিগ্গতপাৰোহং ৱা মহাসীমায পৱিট্ঠং তত্ৰট্ঠো কোচি ভিক্খু ফুসিত্ৱা তিট্ঠতীতি ভিক্খুফুসনমেৱ ৱত্তব্বং সিযা. যঞ্হি তত্থ মহাসীমাসোধনে কাৰণং, তদেৱ তস্মিং ৱাক্যে পধানতো দস্সেতব্বং. ন হি আহচ্চ ঠিতমেৱ সাখাদিং ফুসিত্ৱা ঠিতো ভিক্খু সোধেতব্বো আকাসট্ঠসাখাদিং ফুসিত্ৱা ঠিতস্সাপি সোধেতব্বতো, কিং নিৰত্থকেন আহচ্চট্ঠানৱচনেন. আকাসট্ঠসাখাসু চ ভিক্খুনো ফুসনমেৱ কাৰণত্তেন ৱুত্তং, সোধনঞ্চ তস্সেৱ ভিক্খুস্স হত্থপাসানযনাদিৱসেন সোধনং ৱুত্তং. ইধ পন ‘‘মহাসীমং সোধেত্ৱা’’তি সকলসীমাসাধাৰণৱচনেন সোধনং ৱুত্তং.
অপিচ সাখাদিং ফুসিত্ৱা ঠিতভিক্খুমত্তসোধনে অভিমতে ‘‘মহাসীমায পথৱিতল’’ন্তি ৱিসেসসীমোপাদানং নিৰত্থকং সিযা যত্থ কত্থচি অন্তমসো আকাসেপি ঠত্ৱা সাখাদিং ফুসিত্ৱা ঠিতস্স ৱিসোধেতব্বতো. ছিন্দিত্ৱা বহিট্ঠকা কাতব্বাতি তত্থ পতিট্ঠিতভাৱৱিযোজনৱচনতো চ ৱিসভাগসীমানং ফুসনেনেৱ সকলসীমাসোধনহেতুকো অট্ঠকথাসিদ্ধোযং একো সম্বন্ধদোসো অত্থেৱাতি গহেতব্বো. তেনেৱ উদকুক্খেপসীমাকথাযম্পি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭) ‘‘ৱিহাৰসীমায ৱা গামসীমায ৱা পতিট্ঠিতো’’তি চ ‘‘নদিতীৰে পন খাণুকং কোট্টেত্ৱা তত্থ বদ্ধনাৱায ন ৱট্টতী’’তি চ ‘‘সচে পন সেতু ৱা সেতুপাদা ৱা বহিতীৰে পতিট্ঠিতা, কম্মং কাতুং ন ৱট্টতী’’তি চ এৱং ৱিসভাগাসু গামসীমাসু সাখাদীনং ফুসনমেৱ সঙ্কৰদোসকাৰণত্তেন ৱুত্তং, ন ভিক্খুফুসনং. তথা হি ‘‘অন্তোনদিযং জাতৰুক্খে বন্ধিত্ৱা কম্মং কাতব্ব’’ন্তি নদিযং নাৱাবন্ধনং অনুঞ্ঞাতং উদকুক্খেপনিস্সযত্তেন নদিসীমায সভাগত্তা. যদি হি ভিক্খূনং ফুসনমেৱ পটিচ্চ সব্বত্থ সম্বন্ধদোসো ৱুত্তো সিযা, নদিযম্পি বন্ধনং পটিক্খিপিতব্বং ভৱেয্য. তত্থাপি হি ভিক্খুফুসনং কম্মকোপকাৰণং হোতি, তস্মা সভাগসীমাসু পৱিসিত্ৱা ভূমিআদিং ফুসিত্ৱা ৱা অফুসিত্ৱা ৱা সাখাদিম্হি ঠিতে তং সাখাদিং ফুসন্তোৱ ভিক্খু সোধেতব্বো. ৱিসভাগসীমাসু পন সাখাদিম্হি ফুসিত্ৱা ঠিতে তং সাখাদিং অফুসন্তাপি সব্বে ভিক্খূ সোধেতব্বা. অফুসিত্ৱা ঠিতে পন তং সাখাদিং ফুসন্তোৱ ভিক্খু সোধেতব্বোতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
যং পনেত্থ কেচি ‘‘বদ্ধসীমানং দ্ৱিন্নং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিয বদ্ধসীমাগামসীমানম্পি তদঞ্ঞাসম্পি সব্বাসং সমানসংৱাসকসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰুক্খাদিসম্বন্ধে সতি তদুভযম্পি একসীমং ৱিয সোধেত্ৱা একত্থেৱ কম্মং কাতব্বং, অঞ্ঞত্থ কতং কম্মং ৱিপজ্জতি, নত্থেত্থ সভাগৱিসভাগভেদো’’তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং, সভাগসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্ভেদদোসাভাৱস্স ৱিসভাগসীমানমেৱ তব্ভাৱস্স সুত্তসুত্তানুলোমাদিৱিনযনযেহি সিদ্ধত্তা. তথা হি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সীমং সম্মন্নিতু’’ন্তি গামসীমাযমেৱ বদ্ধসীমং সম্মন্নিতুং অনুঞ্ঞাতং. তাসং নিস্সযনিস্সিতভাৱেন সভাগতা, সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণাদিদোসাভাৱো চ সুত্ততোৱ সিদ্ধো. বন্ধনকালে পন অনুঞ্ঞাতস্স সম্বন্ধস্স অনুলোমতো পচ্ছা সঞ্জাতৰুক্খাদিসম্বন্ধোপি তাসং ৱট্টতি এৱ. ‘‘যং, ভিক্খৱে…পে… কপ্পিযং অনুলোমেতি অকপ্পিযং পটিবাহতি. তং ৱো কপ্পতী’’তি (মহাৱ. ৩০৫) ৱুত্তত্তা. এৱং তাৱ বদ্ধসীমাগামসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সভাগতা, সম্ভেদাদিদোসাভাৱো চ সুত্তসুত্তানুলোমতো সিদ্ধো. ইমিনা এৱ নযেন অৰঞ্ঞসীমাসত্তব্ভন্তৰসীমানং, নদিআদিউদকুক্খেপসীমানঞ্চ সুত্তসুত্তানুলোমতো অঞ্ঞমঞ্ঞং সভাগতা, সম্ভেদাদিদোসাভাৱো চ সিদ্ধোতি ৱেদিতব্বো.
বদ্ধসীমায পন অঞ্ঞায বদ্ধসীমায, নদিআদিসীমাসু চ বন্ধিতুং পটিক্খেপসিদ্ধিতো চেৱ উদকুক্খেপসত্তব্ভন্তৰসীমানং নদিআদীসু এৱ কাতুং নিযমনসুত্তসামত্থিযেন বদ্ধসীমাগামসীমাদীসু কৰণপটিক্খেপসিদ্ধিতো চ তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসভাগতা, উপ্পত্তিক্খণে, পচ্ছা চ ৰুক্খাদীহি সম্ভেদাদিদোসসম্ভৱো চ ৱুত্তনযেন সুত্তসুত্তানুলোমতো চ সিজ্ঝন্তি. তেনেৱ অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৮) ৱিসভাগসীমানমেৱ ৱটৰুক্খাদিৱচনেহি সম্বন্ধদোসং দস্সেত্ৱা সভাগানং বদ্ধসীমাগামসীমাদীনং সম্বন্ধদোসো ন দস্সিতো, ন কেৱলঞ্চ ন দস্সিতো, অথ খো তাসং সভাগসীমানং ৰুক্খাদিসম্বন্ধেপি দোসাভাৱো পাড়িঅট্ঠকথাসু ঞাপিতো এৱ. তথা হি পাড়িযং ‘‘পব্বতনিমিত্তং পাসাণনিমিত্তং ৱননিমিত্তং ৰুক্খনিমিত্ত’’ন্তিআদিনা ৱড্ঢনকনিমিত্তানি অনুঞ্ঞাতানি. তেন নেসং ৰুক্খাদীনং নিমিত্তানং ৱড্ঢনেপি বদ্ধসীমাগামসীমানং সঙ্কৰদোসাভাৱো ঞাপিতোৱ হোতি. দ্ৱিন্নং পন বদ্ধসীমানং ঈদিসো সম্বন্ধো ন ৱট্টতি. ৱুত্তঞ্হি ‘‘একৰুক্খোপি চ দ্ৱিন্নং সীমানং নিমিত্তং হোতি, সো পন ৱড্ঢন্তো সীমাসঙ্কৰং কৰোতি, তস্মা ন কাতব্বো’’তি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তিযোজনপৰমং সীমং সম্মন্নিতু’’ন্তি ৱচনতোপি চাযং ঞাপিতো. তিযোজনপৰমায হি সীমায সমন্তা পৰিযন্তেসু ৰুক্খলতাগুম্বাদীহি বদ্ধসীমাগামসীমানং নিযমেন অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধস্স সম্ভৱতো ‘‘ঈদিসং সম্বন্ধনং ৱিনাসেত্ৱাৱ সীমা সম্মন্নিতব্বা’’তি অট্ঠকথাযম্পি ন ৱুত্তং.
যদি চেত্থ ৰুক্খাদিসম্বন্ধেন কম্মৱিপত্তি ভৱেয্য, অৱস্সমেৱ ৱত্তব্বং সিযা. ৱিপত্তিপৰিহাৰত্থঞ্হি আচৰিযা নিৰাসঙ্কট্ঠানেসুপি ‘‘ভিত্তিং অকিত্তেত্ৱা’’তিআদিনা সিদ্ধমেৱত্থং পুনপ্পুনং অৱোচুং. ইধ পন ‘‘ৱনমজ্ঝে ৱিহাৰং কৰোন্তি, ৱনং ন কিত্তেতব্ব’’ন্তিআদিৰুক্খলতাদীহি নিৰন্তৰে ৱনমজ্ঝেপি সীমাবন্ধনমেৱ অৱোচুং. তথা থম্ভানং উপৰি কতপাসাদাদীসু হেট্ঠা থম্ভাদীহি একাবদ্ধেসু উপৰিমতলাদীসু সীমাবন্ধনং বহুধা ৱুত্তং. তস্মা বদ্ধসীমাগামসীমানং ৰুক্খাদিসম্বন্ধো তেহি মুখতোৱ ৱিহিতো. অপিচ গামসীমানম্পি পাটেক্কং বদ্ধসীমাসদিসতায একিস্সা গামসীমায কম্মং কৰোন্তেহি দব্বতিণমত্তেনাপি সম্বন্ধা গামন্তৰপৰম্পৰা অৰঞ্ঞনদিসমুদ্দা চ সোধেতব্বাতি সকলদীপং সোধেত্ৱাৱ কাতব্বং সিযা. এৱং পন অসোধেত্ৱা পঠমমহাসঙ্গীতিকালতো পভুতি কতানং উপসম্পদাদিকম্মানং, সীমাসম্মুতীনঞ্চ ৱিপজ্জনতো সব্বেসম্পি ভিক্খূনং অনুপসম্পন্নসঙ্কাপসঙ্গো চ দুন্নিৱাৰো হোতি. ন চেতং যুত্তং. তস্মা ৱুত্তনযেনেৱ ৱিসভাগসীমানমেৱ ৰুক্খাদীহি সম্বন্ধদোসো, ন বদ্ধসীমাগামসীমাদীনং সভাগসীমানন্তি গহেতব্বং.
মহাসীমাসোধনস্স দুক্কৰতায খণ্ডসীমাযমেৱ যেভুয্যেন সঙ্ঘকম্মকৰণন্তি আহ ‘‘সীমামাড়কে’’তিআদি. মহাসঙ্ঘসন্নিপাতে পন খণ্ডসীমায অপ্পহোনকতায মহাসীমায কম্মে কৰিযমানেপি অযং নযো গহেতব্বোৱ.
‘‘উক্খিপাপেত্ৱা’’তি ইমিনা কাযপটিবদ্ধেনপি সীমং ফুসন্তো সীমট্ঠোৱ হোতীতি দস্সেতি. পুৰিমনযেপীতি খণ্ডসীমতো মহাসীমং পৱিট্ঠসাখানযেপি. সীমট্ঠৰুক্খসাখায নিসিন্নো সীমট্ঠোৱ হোতীতি আহ ‘‘হত্থপাসমেৱ আনেতব্বো’’তি. এত্থ চ ৰুক্খসাখাদীহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধাসু এতাসু খন্ধসীমাযং তযো ভিক্খূ, মহাসীমাযং দ্ৱেতি এৱং দ্ৱীসু সীমাসু সীমন্তৰিকং অফুসিত্ৱা, হত্থপাসঞ্চ অৱিজহিত্ৱা ঠিতেহি পঞ্চহি ভিক্খূহি উপসম্পদাদিকম্মং কাতুং ৱট্টতীতি কেচি ৱদন্তি. তং ন যুত্তং ‘‘নানাসীমায ঠিতচতুত্থো কম্মং কৰেয্য, অকম্মং, ন চ কৰণীয’’ন্তিআদি (মহাৱ. ৩৮৯) ৱচনতো. তেনেৱেত্থাপি মহাসীমং সোধেত্ৱা মাড়কসীমাযমেৱ কম্মকৰণং ৱিহিতং. অঞ্ঞথা ভিন্নসীমট্ঠতায তত্ৰট্ঠস্স গণপূৰকত্তাভাৱা কম্মকোপোৱ হোতীতি.
যদি এৱং কথং ছন্দপাৰিসুদ্ধিআহৰণৱসেন মহাসীমাসোধনন্তি? তম্পি ৱিনযঞ্ঞূ ন ইচ্ছন্তি, হত্থপাসানযনবহিসীমাকৰণৱসেনেৱ পনেত্থ সোধনং ইচ্ছন্তি, দিন্নস্সাপি ছন্দস্স অনাগমনেন মহাসীমট্ঠো কম্মং কোপেতীতি. যদি চস্স ছন্দাদি নাগচ্ছতি, কথং সো কম্মং কোপেস্সতীতি? দ্ৱিন্নং ৱিসভাগসীমানং সম্বন্ধদোসতো. সো চ সম্বন্ধদোসো অট্ঠকথাৱচনপ্পমাণতো. ন হি ৱিনযে সব্বত্থ যুত্তি সক্কা ঞাতুং বুদ্ধগোচৰত্তাতি ৱেদিতব্বং. কেচি পন ‘‘সচে দ্ৱেপি সীমাযো পূৰেত্ৱা নিৰন্তৰং ঠিতেসু ভিক্খূসু কম্মং কৰোন্তেসু একিস্সা এৱ সীমায গণো চ উপসম্পদাপেক্খো চ অনুস্সাৱকো চ একতো তিট্ঠতি, কম্মং সুকতমেৱ হোতি. সচে পন কম্মাৰহো ৱা অনুস্সাৱকো ৱা সীমন্তৰট্ঠো হোতি, কম্মং ৱিপজ্জতী’’তি ৱদন্তি, তঞ্চ বদ্ধসীমাগামসীমাদিসভাগসীমাসু এৱ যুজ্জতি, যাসু অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰুক্খাদিসম্বন্ধেসুপি দোসো নত্থি. যাসু পন অত্থি, ন তাসু ৱিসভাগসীমাসু ৰুক্খাদিসম্বন্ধে সতি একত্থ ঠিতো ইতৰট্ঠানং কম্মং কোপেতি এৱ অট্ঠকথাযং সামঞ্ঞতো সোধনস্স ৱুত্তত্তাতি অম্হাকং খন্তি. ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং.
ন ওতৰতীতি পণৱসণ্ঠানপব্বতাদীসু হেট্ঠা পমাণৰহিতট্ঠানং ন ওতৰতি. কিঞ্চাপি পনেত্থ বজ্ঝমানক্খণে উদ্ধম্পি পমাণৰহিতং পব্বতাদীনি নাৰোহতি, তথাপি তং পচ্ছা সীমট্ঠতায সীমা হোতি. হেট্ঠা পণৱসণ্ঠানাদি পন উপৰি বদ্ধাযপি সীমায সীমাসঙ্খ্যং ন গচ্ছতি, তস্স ৱসেন ন ওতৰতীতি ৱুত্তং, ইতৰথা ওৰোহণাৰোহণানং সাধাৰণৱসেন ‘‘ন ওতৰতী’’তিআদিনা ৱত্তব্বতো. যং কিঞ্চীতি নিট্ঠিতসীমায উপৰি জাতং ৱিজ্জমানং পুব্বে ঠিতং, পচ্ছা সঞ্জাতং, পৱিট্ঠঞ্চ যংকিঞ্চি সৱিঞ্ঞাণকাৱিঞ্ঞাণকং সব্বম্পীতি অত্থো. অন্তোসীমায হি হত্থিক্খন্ধাদিসৱিঞ্ঞাণকেসু নিসিন্নোপি ভিক্খু সীমট্ঠোৱ হোতি. ‘‘বদ্ধসীমাযা’’তি ইদঞ্চ পকৰণৱসেন উপলক্খণতো ৱুত্তং. অবদ্ধসীমাসুপি সব্বাসু ঠিতং তং সীমাসঙ্খ্যমেৱ গচ্ছতি.
একসম্বদ্ধেন গতন্তি ৰুক্খলতাদিতত্ৰজাতমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. তাদিসম্পি ‘‘ইতো গত’’ন্তি ৱত্তব্বতং অৰহতি. যং পন ‘‘ইতো গত’’ন্তি ৱা ‘‘ততো আগত’’ন্তি ৱা ৱত্তুং অসক্কুণেয্যং উভোসু বদ্ধসীমাগামসীমাসু, উদকুক্খেপনদিআদীসু চ তিৰিযং পতিতৰজ্জুদণ্ডাদি, তত্থ কিং কাতব্বন্তি? এত্থ পন বদ্ধসীমায পতিট্ঠিতভাগো বদ্ধসীমা, অবদ্ধগামসীমায পতিট্ঠিতভাগো গামসীমা তদুভযসীমট্ঠপব্বতাদি ৱিয. বদ্ধসীমতো উট্ঠিতৱটৰুক্খস্স পাৰোহে, গামসীমায গামসীমতো উট্ঠিতৱটৰুক্খস্স পাৰোহে চ বদ্ধসীমায পতিট্ঠিতেপি এসেৱ নযো. মূলপতিট্ঠিতকালতো হি পট্ঠায ‘‘ইতো গতং, ততো আগত’’ন্তি ৱত্তুং অসক্কুণেয্যতো সো ভাগো যথাপৱিট্ঠসীমাসঙ্খ্যমেৱ গচ্ছতি, তেসং ৰুক্খপাৰোহানং অন্তৰা পন আকাসট্ঠসাখা ভূমিযং সীমাপৰিচ্ছেদপ্পমাণেন তদুভযসীমা হোতীতি কেচি ৱদন্তি. যস্মা পনস্স সাখায পাৰোহো পৱিট্ঠসীমায পথৱিযং মূলেহি পতিট্ঠহিত্ৱাপি যাৱ সাখং ৱিনা ঠাতুং ন সক্কোতি, তাৱ মূলসীমট্ঠতং ন ৱিজহতি. যদা পন ৱিনা ঠাতুং সক্কোতি, তদাপি পাৰোহমত্তমেৱ পৱিট্ঠসীমট্ঠতং সমুপেতি. তস্মা সব্বোপি আকাসট্ঠসাখাভাগো পুৰিমসীমট্ঠতং ন ৱিজহতি, ততো আগতভাগস্স অৱিজহিতত্তাতি অম্হাকং খন্তি. উদকুক্খেপনদিআদীসুপি এসেৱ নযো. তত্থ চ ৱিসভাগসীমায এৱং পৱিট্ঠে সকলসীমাসোধনং, সভাগায পৱিট্ঠে ফুসিত্ৱা ঠিতমত্তভিক্খুসোধনঞ্চ সব্বং পুব্বে ৱুত্তনযমেৱ.
১৪০. পাৰযতীতি অজ্ঝোত্থৰতি, নদিযা উভোসু তীৰেসু পতিট্ঠমানা সীমা নদিঅজ্ঝোত্থৰা নাম হোতীতি আহ ‘‘নদিংঅজ্ঝোত্থৰমান’’ন্তি. অন্তোনদিযঞ্হি সীমা ন ওতৰতি. নদিলক্খণে পন অসতি ওতৰতি, সা চ তদা নদিপাৰসীমা ন হোতীতি আহ ‘‘নদিযা লক্খণং নদিনিমিত্তে ৱুত্তনযমেৱা’’তি. অস্সাতি ভৱেয্য. অৱস্সং লব্ভনেয্যা পন ধুৱনাৱাৱ হোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ন নাৱাযা’’তি ইমিনা নাৱং ৱিনাপি সীমা বদ্ধা সুবদ্ধা এৱ হোতি, আপত্তিপৰিহাৰত্থা নাৱাতি দস্সেতি.
ৰুক্খসঙ্ঘাটমযোতি অনেকৰুক্খে একতো ঘটেত্ৱা কতসেতু. ৰুক্খং ছিন্দিত্ৱা কতোতি পাঠসেসো. ‘‘সব্বনিমিত্তানং অন্তো ঠিতে ভিক্খূ হত্থপাসগতে কত্ৱা’’তি ইদং উভিন্নং তীৰানং একগামখেত্তভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. পব্বতসণ্ঠানাতি একতো উগ্গতদীপসিখৰত্তা ৱুত্তং.
সীমানুজাননকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপোসথাগাৰাদিকথাৱণ্ণনা
১৪১. সমূহনিত্ৱাতি ৱিনাসেত্ৱা, উদ্ধৰিত্ৱাতি অত্থো. ইদঞ্চ আপত্তিপৰিহাৰত্থং ৱুত্তং.
১৪২. যানি কানিচীতি ইধ নিমিত্তানং সীমায পাড়িযং সৰূপতো অৱুত্তত্তা ৱুত্তং.
উপোসথাগাৰাদিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অৱিপ্পৱাসসীমানুজাননকথাৱণ্ণনা
১৪৩. অট্ঠাৰসাতি অন্ধকৱিন্দৱিহাৰম্পি উপাদায ৱুচ্চতি. নেসং সীমাতি তেসু মহাৱিহাৰেসু. ‘‘মন’’ন্তি ইমস্স ৱিৱৰণং ঈসকন্তি, ঈসকং ৱুড়্হোতি অত্থো. ইমমেৱত্থং দস্সেতুং ‘‘অপ্পত্তৱুড়্হভাৱো অহোসী’’তি ৱুত্তং. অমনসিকৰোন্তোতি ইদ্ধিযা অনতিক্কমস্স কাৰণং ৱুত্তং.
১৪৪. সোতি ভিক্খুনিসঙ্ঘো. দ্ৱেপীতি দ্ৱে সমানসংৱাসঅৱিপ্পৱাসাযো. অৱিপ্পৱাসসীমাতি মহাসীমং সন্ধায ৱদতি. তত্থেৱ যেভুয্যেন অৱিপ্পৱাসাতি.
‘‘অৱিপ্পৱাসং অজানন্তাপী’’তি ইদং মহাসীমায ৱিজ্জমানাৱিজ্জমানত্তং, তস্সা বাহিৰপৰিচ্ছেদঞ্চ অজানন্তানং ৱসেন ৱুত্তং. এৱং অজানন্তেহিপি অন্তোসীমায ঠত্ৱা কম্মৱাচায কতায সা সীমা সমূহতাৱ হোতীতি আহ ‘‘সমূহনিতুঞ্চেৱ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তী’’তি. নিৰাসঙ্কট্ঠানেতি খণ্ডসীমাৰহিতট্ঠানে. ইদঞ্চ মহাসীমায ৱিজ্জমানাযপি কম্মকৰণসুখত্থং খণ্ডসীমা ইচ্ছিতাতি তং চেতিযঙ্গণাদিবহুসন্নিপাতট্ঠানে ন বন্ধতীতি ৱুত্তং. তত্থাপি সা বদ্ধা সুবদ্ধা এৱ মহাসীমা ৱিয. ‘‘পটিবন্ধিতুং পন ন সক্খিস্সন্তেৱা’’তি ইদং খণ্ডসীমায অসমূহতত্তা, তস্সা অৱিজ্জমানত্তস্স অজাননতো চ মহাসীমাবন্ধনং সন্ধায ৱুত্তং. খণ্ডসীমং পন নিৰাসঙ্কট্ঠানে বন্ধিতুং সক্খিস্সন্তেৱ. সীমাসম্ভেদং কত্ৱাতি খণ্ডসীমায ৱিজ্জমানপক্খে সীমায সীমং অজ্ঝোত্থৰণসম্ভেদং কত্ৱা অৱিজ্জমানপক্খেপি সম্ভেদসঙ্কায অনিৱত্তনেন সম্ভেদসঙ্কং কত্ৱা. অৱিহাৰং কৰেয্যুন্তি সঙ্ঘকম্মানাৰহং কৰেয্যুং. পুব্বে হি চেতিযঙ্গণাদিনিৰাসঙ্কট্ঠানে কম্মং কাতুং সক্কা, ইদানি তম্পি ৱিনাসিতন্তি অধিপ্পাযো. ন সমূহনিতব্বাতি খণ্ডসীমং অজানন্তেহি ন সমূহনিতব্বা. উভোপি ন জানন্তীতি উভিন্নং পদেসনিযমং ৱা তাসং দ্ৱিন্নম্পি ৱা অঞ্ঞতৰায ৱা ৱিজ্জমানতং ৱা অৱিজ্জমানতং ৱা ন জানন্তি, সব্বত্থ সঙ্কা এৱ হোতি. ‘‘নেৱ সমূহনিতুং, ন বন্ধিতুং সক্খিস্সন্তী’’তি ইদং নিৰাসঙ্কট্ঠানে ঠত্ৱা সমূহনিতুং সক্কোন্তোপি মহাসীমং পটিবন্ধিতুং ন সক্কোন্তীতি ইমমত্থং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘ন চ সক্কা…পে… কম্মৱাচং কাতু’’ন্তি ইদং সীমাবন্ধনকম্মৱাচং সন্ধায ৱুত্তং. তস্মাতি যস্মা বন্ধিতুং ন সক্কা, তস্মা ন সমূহনিতব্বাতি অত্থো.
কেচি পন ‘‘ঈদিসেসু ৱিহাৰেসু ছপঞ্চমত্তে ভিক্খূ গহেত্ৱা ৱিহাৰকোটিতো পট্ঠায ৱিহাৰপৰিক্খেপস্স অন্তো চ বহি চ সমন্তা লেড্ডুপাতে সব্বত্থ মঞ্চপ্পমাণে ওকাসে নিৰন্তৰং ঠত্ৱা পঠমং অৱিপ্পৱাসসীমং, ততো সমানসংৱাসকসীমঞ্চ সমূহননৱসেন সীমায সমুগ্ঘাতে কতে তস্মিং ৱিহাৰে খণ্ডসীমায, মহাসীমাযপি ৱা ৱিজ্জমানত্তে সতি অৱস্সং একস্মিং মঞ্চট্ঠানে তাসং মজ্ঝগতা তে ভিক্খূ তা সমূহনেয্যুং, ততো গামসীমা এৱ অৱসিস্সেয্য. ন হেত্থ সীমায, তপ্পৰিচ্ছেদস্স ৱা জাননং অঙ্গং. সীমায পন অন্তোঠানং, ‘‘সমূহনিস্সামা’’তি কম্মৱাচায কৰণঞ্চেত্থ অঙ্গং. অট্ঠকথাযং ‘খণ্ডসীমং পন জানন্তা অৱিপ্পৱাসং অজানন্তাপি সমূহনিতুঞ্চেৱ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তী’তি এৱং মহাসীমায পৰিচ্ছেদস্স অজাননেপি সমূহনস্স ৱুত্তত্তা. গামসীমায এৱ চ অৱসিট্ঠায তত্থ যথাৰুচি দুৱিধম্পি সীমং বন্ধিতুঞ্চেৱ উপসম্পদাদিকম্মং কাতুঞ্চ ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি, তং যুত্তং ৱিয দিস্সতি. ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং.
অৱিপ্পৱাসসীমানুজাননকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
গামসীমাদিকথাৱণ্ণনা
১৪৭. পাড়িযং ‘‘অসম্মতায, ভিক্খৱে, সীমাযা’’তিআদিনা গামসীমা এৱ বদ্ধসীমায খেত্তং, অৰঞ্ঞনদিআদযো ৱিয সত্তব্ভন্তৰউদকুক্খেপাদীনং. সা চ গামসীমা বদ্ধসীমাৱিৰহিতট্ঠানে সযমেৱ সমানসংৱাসা হোতীতি দস্সেতি. যা তস্স ৱা গামস্স গামসীমাতি এত্থ গামসীমাপৰিচ্ছেদস্স অন্তো চ বহি চ খেত্তৱত্থুঅৰঞ্ঞপব্বতাদিকং সব্বং গামখেত্তং সন্ধায ‘‘গামস্সা’’তি ৱুত্তং, ন অন্তৰঘৰমেৱ. তস্মা তস্স সকলস্স গামখেত্তস্স সম্বন্ধনীযা গামসীমাতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. যো হি সো অন্তৰঘৰখেত্তাদীসু অনেকেসু ভূমিভাগেসু ‘‘গামো’’তি একত্তেন লোকজনেহি পঞ্ঞত্তো গামৱোহাৰো, সোৱ ইধ ‘‘গামসীমা’’তিপি ৱুচ্চতীতি অধিপ্পাযো, গামো এৱ হি গামসীমা. ইমিনাৱ নযেন উপৰি অৰঞ্ঞং নদী সমুদ্দো জাতস্সৰোতি এৱং তেসু ভূমিপ্পদেসেসু একত্তেন লোকজনপঞ্ঞত্তানমেৱ অৰঞ্ঞাদীনং অৰঞ্ঞসীমাদিভাৱো ৱেদিতব্বো. লোকে পন গামসীমাদিৱোহাৰো গামাদীনং মৰিযাদাযমেৱ ৱত্তুং ৱট্টতি, ন গামখেত্তাদীসু সব্বত্থ. সাসনে পন তে গামাদযো ইতৰনিৱত্তিঅত্থেন সযমেৱ অত্তনো মৰিযাদাতি কত্ৱা গামো এৱ গামসীমা, অৰঞ্ঞমেৱ অৰঞ্ঞসীমা…পে… সমুদ্দো এৱ সমুদ্দসীমাতি সীমাৱোহাৰেন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা.
‘‘নিগমস্স ৱা’’তি ইদং গামসীমপ্পভেদং সব্বং উপলক্খণৱসেন দস্সেতুং ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘নগৰম্পি গহিতমেৱা’’তি. ‘‘বলিং লভন্তী’’তি ইদং যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং, ‘‘অযং গামো এত্তকো কৰীসভাগো’’তিআদিনা পন ৰাজপণ্ণেসু আৰোপিতেসু ভূমিভাগেসু যস্মিং যস্মিং তড়াকমাতিকাসুসানপব্বতাদিকে পদেসে বলিং ন গণ্হন্তি, সোপি গামসীমা এৱ. ৰাজাদীহি পৰিচ্ছিন্নভূমিভাগো হি সব্বোৱ ঠপেত্ৱা নদিলোণিজাতস্সৰে গামসীমাতি ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৰাজা কস্সচি দেতী’’তি. সচে পন তত্থ ৰাজা কঞ্চি পদেসং গামন্তৰেন যোজেতি, সো পৱিট্ঠগামসীমতং এৱ ভজতি, নদিজাতস্সৰেসু ৱিনাসেত্ৱা তড়াকাদিভাৱং ৱা পূৰেত্ৱা খেত্তাদিভাৱং ৱা পাপিতেসুপি এসেৱ নযো.
যে পন গামা ৰাজচোৰাদিভযপীড়িতেহি মনুস্সেহি ছড্ডিতা চিৰম্পি নিম্মনুস্সা তিট্ঠন্তি, সমন্তা পন গামা সন্তি, তেপি পাটেক্কং গামসীমাৱ. তেসু হি ৰাজানো সমন্তগামৱাসীহি কসাপেত্ৱা ৱা যেহি কেহিচি কসিতট্ঠানং লিখিত্ৱা ৱা বলিং গণ্হন্তি, অঞ্ঞেন ৱা গামেন একীভাৱং ৱা উপনেন্তি. যে পন গামা ৰাজূহিপি পৰিচ্চত্তা গামখেত্তানন্তৰিকা মহাৰঞ্ঞেন একীভূতা, তে অগামকাৰঞ্ঞসীমতং পাপুণন্তি, পুৰিমা গামসীমা ৱিনস্সতি. ৰাজানো পন একস্মিং অৰঞ্ঞাদিপ্পদেসে মহন্তং গামং কত্ৱা অনেকসহস্সানি কুলানি ৱাসাপেত্ৱা তত্থ ৱাসীনং ভোগগামাতি সমন্তা ভূতগামে পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা দেন্তি. পুৰাণনামং, পন পৰিচ্ছেদঞ্চ ন ৱিনাসেন্তি, তেপি পচ্চেকং গামসীমা এৱ. এত্তাৱতা পুৰিমগামসীমত্তং ন ৱিজহন্তি. সা চ ইতৰা চাতিআদি ‘‘সমানসংৱাসা একূপোসথা’’তি পাড়িপদস্স অধিপ্পাযৱিৱৰণং. তত্থ হি সা চ ৰাজিচ্ছাৱসেন পৰিৱত্তিত্ৱা সমুপ্পন্না অভিনৱা, ইতৰা চ অপৰিৱত্তা পকতিগামসীমা, যথা বদ্ধসীমায সব্বং সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৱট্টতি, এৱমেতাপি সব্বকম্মাৰহতাসদিসেন বদ্ধসীমাসদিসা, সা সমানসংৱাসা একূপোসথাতি অধিপ্পাযো. সামঞ্ঞতো ‘‘বদ্ধসীমাসদিসা’’তি ৱুত্তে তিচীৱৰাৱিপ্পৱাসসীমং বদ্ধসীমং এৱ মঞ্ঞন্তীতি তংসদিসতানিৱত্তনমুখেন উপৰি সত্তব্ভন্তৰসীমায তংসদিসতাপি অত্থীতি দস্সননযস্স ইধেৱ পসঙ্গং দস্সেতুং ‘‘কেৱল’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
ৱিঞ্ঝাটৱিসদিসে অৰঞ্ঞেতি যত্থ ‘‘অসুকগামস্স ইদং খেত্ত’’ন্তি গামৱোহাৰো নত্থি, যত্থ চ ন কসন্তি ন ৱপন্তি, তাদিসে অৰঞ্ঞে. মচ্ছবন্ধানং অগমনপথা নিম্মনুস্সাৱাসা সমুদ্দন্তৰদীপকাপি এত্থেৱ সঙ্গয্হন্তি. যং যঞ্হি অগামখেত্তভূতং নদিসমুদ্দজাতস্সৰৱিৰহিতং পদেসং, তং সব্বং অৰঞ্ঞসীমাতি ৱেদিতব্বং. সা চ সত্তব্ভন্তৰসীমং ৱিনাৱ সযমেৱ সমানসংৱাসা বদ্ধসীমাসদিসা. নদিআদিসীমাসু ৱিয সব্বমেত্থ সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৱট্টতি. নদিসমুদ্দজাতস্সৰানং তাৱ অট্ঠকথাযং ‘‘অত্তনো সভাৱেনেৱ বদ্ধসীমাসদিসা’’তিআদিনা ৱুত্তত্তা সীমতা সিদ্ধা. অৰঞ্ঞস্স পন সীমতা কথন্তি? সত্তব্ভন্তৰসীমানুজাননসুত্তাদিসামত্থিযতো. যথা হি গামসীমায ৱগ্গকম্মপৰিহাৰত্থং বহূ বদ্ধসীমাযো অনুঞ্ঞাতা, তাসঞ্চ দ্ৱিন্নমন্তৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্ভেদত্থং সীমন্তৰিকা অনুঞ্ঞাতা, এৱমিধাৰঞ্ঞেপি সত্তব্ভন্তৰসীমা. তাসঞ্চ দ্ৱিন্নং অন্তৰা সীমন্তৰিকায পাড়িঅট্ঠকথাসুপি ৱিধানসামত্থিযতো অৰঞ্ঞস্সপি সভাৱেনেৱ নদিআদীনং ৱিয সীমাভাৱো তত্থ ৱগ্গকম্মপৰিহাৰত্থমেৱ সত্তব্ভন্তৰসীমায অনুঞ্ঞাতত্তাৱ সিদ্ধোতি ৱেদিতব্বো. তত্থ সীমাযমেৱ হি ঠিতা সীমট্ঠানং ৱগ্গকম্মং কৰোন্তি, ন অসীমাযং আকাসে ঠিতা ৱিয আকাসট্ঠানং. এৱমেৱ হি সামত্থিযং গহেত্ৱা ‘‘সব্বা, ভিক্খৱে, নদী অসীমা’’তিআদিনা পটিক্খিত্তবদ্ধসীমানম্পি নদিসমুদ্দজাতস্সৰানং অত্তনো সভাৱেনেৱ সীমাভাৱো অট্ঠকথাযং ৱুত্তোতি গহেতব্বো.
অথস্স ঠিতোকাসতোতি অস্স ভিক্খুস্স ঠিতোকাসতো. সচেপি হি ভিক্খুসহস্সং তিট্ঠতি, তস্স ঠিতোকাসস্স বাহিৰন্ততো পট্ঠায ভিক্খূনং ৱগ্গকম্মপৰিহাৰত্থং সীমাপেক্খায উপ্পন্নায তায সহ সযমেৱ সঞ্জাতা সত্তব্ভন্তৰসীমা সমানসংৱাসাতি অধিপ্পাযো. যত্থ পন খুদ্দকে অৰঞ্ঞে মহন্তেহি ভিক্খূহি পৰিপুণ্ণতায ৱগ্গকম্মসঙ্কাভাৱেন সত্তব্ভন্তৰসীমাপেক্খা নত্থি, তত্থ সত্তব্ভন্তৰসীমা ন উপ্পজ্জতি, কেৱলাৰঞ্ঞসীমাযমেৱ, তত্থ সঙ্ঘেন কম্মং কাতব্বং. নদিআদীসুপি এসেৱ নযো. ৱক্খতি হি ‘‘সচে নদী নাতিদীঘা হোতি, পভৱতো পট্ঠায যাৱ মুখদ্ৱাৰা সব্বত্থ সঙ্ঘো নিসীদতি, উদকুক্খেপসীমাকম্মং নত্থী’’তিআদি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭). ইমিনা এৱ চ ৱচনেন ৱগ্গকম্মপৰিহাৰত্থং সীমাপেক্খায সতি এৱ উদকুক্খেপসত্তব্ভন্তৰসীমা উপ্পজ্জন্তি, নাসতীতি দট্ঠব্বং.
কেচি পন ‘‘সমন্তা অব্ভন্তৰং মিনিত্ৱা পৰিচ্ছেদকৰণেনেৱ সীমা সঞ্জাযতি, ন সযমেৱা’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. যদি হি অব্ভন্তৰপৰিচ্ছেদকৰণপ্পকাৰেন সীমা উপ্পজ্জেয্য, অবদ্ধসীমা চ ন সিযা ভিক্খূনং কিৰিযাপকাৰসিদ্ধিতো. অপিচ ৱড্ঢকীহত্থানং, পকতিহত্থানঞ্চ লোকে অনেকৱিধত্তা, ৱিনযে ঈদিসং হত্থপ্পমাণন্তি অৱুত্তত্তা চ যেন কেনচি মিনিতে চ ভগৱতা অনুঞ্ঞাতেন নু খো হত্থেন মিনিতং, ন নু খোতি সীমায ৱিপত্তিসঙ্কা ভৱেয্য. মিনন্তেহি চ অণুমত্তম্পি ঊনমধিকং অকত্ৱা মিনিতুং অসক্কুণেয্যতায ৱিপত্তি এৱ সিযা. পৰিসৱসেন চাযং ৱড্ঢমানা তেসং মিননেন ৱড্ঢতি ৱা হাযতি ৱা. সঙ্ঘে চ কম্মং কত্ৱা গতে অযং ভিক্খূনং পযোগেন সমুপ্পন্নসীমা তেসং পযোগেন ৱিগচ্ছতি ন ৱিগচ্ছতি চ. কথং বদ্ধসীমা ৱিয যাৱ সাসনন্তৰধানা ন তিট্ঠেয্য, ঠিতিযা চ পুৰাণৱিহাৰেসু ৱিয সকলেপি অৰঞ্ঞে কথং সীমাসম্ভেদসঙ্কা ন ভৱেয্য. তস্মা সীমাপেক্খায এৱ সমুপ্পজ্জতি, তব্বিগমেন ৱিগচ্ছতীতি গহেতব্বং. যথা চেত্থ, এৱং উদকুক্খেপসীমাযম্পি নদিআদীসুপি.
তত্থাপি হি মজ্ঝিমপুৰিসো ন ঞাযতি. তথা সব্বথামেন খিপনং উভযত্থাপি চ যস্সং দিসাযং সত্তব্ভন্তৰস্স, উদকুক্খেপস্স ৱা ওকাসো ন পহোতি, তত্থ কথং মিননং, খিপনং ৱা ভৱেয্য? গামখেত্তাদীসু পৱিসনতো অখেত্তে সীমা পৱিট্ঠা নামাতি সীমা ৱিপজ্জেয্য. অপেক্খায সীমুপ্পত্তিযং পন যতো পহোতি, তত্থ সত্তব্ভন্তৰউদকুক্খেপসীমা সযমেৱ পৰিপুণ্ণা জাযন্তি. যতো পন ন পহোতি, তত্থ অত্তনো খেত্তপ্পমাণেনেৱ জাযন্তি, ন বহি. যং পনেত্থ অব্ভন্তৰমিননপমাণস্স, ৱালুকাদিখিপনকম্মস্স চ দস্সনং, তং সঞ্জাতসীমানং ঠিতট্ঠানস্স পৰিচ্ছেদনত্থং কতং গামূপচাৰঘৰূপচাৰজাননত্থং লেড্ডুসুপ্পাদিখিপনৱিধানদস্সনং ৱিয. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযং ‘‘সীমং ৱা সম্মন্নতি উদকুক্খেপং ৱা পৰিচ্ছিন্দতী’’তি ৱুত্তং (কঙ্খা. অট্ঠ. ঊনৱীসতিৱস্সসিক্খাপদৱণ্ণনা). এৱং কতেপি তস্স পৰিচ্ছেদস্স যাথাৱতো ঞাতুং অসক্কুণেয্যত্তেন পুথুলতো ঞত্ৱা অন্তো তিট্ঠন্তেহি নিৰাসঙ্কট্ঠানে ঠাতব্বং, অঞ্ঞং বহি কৰোন্তেহি অতিদূৰে নিৰাসঙ্কট্ঠানে পেসেতব্বং.
অপৰে পন ‘‘সীমাপেক্খায কিচ্চং নত্থি, মগ্গগমননহানাদিঅত্থেহি একভিক্খুস্মিম্পি অৰঞ্ঞে ৱা নদিআদীসু ৱা পৱিট্ঠে তং পৰিক্খিপিত্ৱা সত্তব্ভন্তৰউদকুক্খেপসীমা সযমেৱ পভা ৱিয পদীপস্স সমুপ্পজ্জতি, গামখেত্তাদীসু তস্মিং ওতিণ্ণমত্তে ৱিগচ্ছতি. তেনেৱ চেত্থ দ্ৱিন্নং সঙ্ঘানং ৱিসুং কম্মং কৰোন্তানং সীমাদ্ৱযস্স অন্তৰা সীমন্তৰিকা অঞ্ঞং সত্তব্ভন্তৰং, উদকুক্খেপঞ্চ ঠপেতুং অনুঞ্ঞাতং, সীমাপৰিযন্তে হি কেনচি কম্মেন পেসিতস্স ভিক্খুনো সমন্তা সঞ্জাতসীমা ইতৰেসং সীমায ফুসিত্ৱা সীমাসম্ভেদং কৰেয্য, সো মা হোতূতি, ইতৰথা হত্থচতুৰঙ্গুলমত্তাযপেত্থ সীমন্তৰিকায অনুজানিতব্বতো. অপিচ সীমন্তৰিকায ঠিতস্সাপি উভযত্থ কম্মকোপৱচনতোপি চেতং সিজ্ঝতি. তম্পি পৰিক্খিপিত্ৱা সযমেৱ সঞ্জাতায সীমায উভিন্নম্পি সীমানং, একায এৱ ৱা সঙ্কৰতো. ইতৰথা তস্স কম্মকোপৱচনং ন যুজ্জেয্য. ৱুত্তঞ্হি মাতিকাট্ঠকথাযং ‘পৰিচ্ছেদব্ভন্তৰে হত্থপাসং ৱিজহিত্ৱা ঠিতোপি পৰিচ্ছেদতো বহি অঞ্ঞং তত্তকংযেৱ পৰিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৱা ঠিতোপি কম্মং কোপেতী’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা). কিঞ্চ অগামকাৰঞ্ঞে ঠিতস্স কম্মকৰণিচ্ছাৱিৰহিতস্সাপি ভিক্খুনো সত্তব্ভন্তৰপৰিচ্ছিন্নে অজ্ঝোকাসে চীৱৰৱিপ্পৱাসো ভগৱতা অনুঞ্ঞাতো, সো চ পৰিচ্ছেদো সীমা. এৱং অপেক্খং ৱিনা সমুপ্পন্না. তেনেৱেত্থ ‘অযং সীমা তিচীৱৰৱিপ্পৱাসপৰিহাৰম্পি লভতী’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭) ৱুত্তং. তস্মা কম্মকৰণিচ্ছং ৱিনাপি ৱুত্তনযেন সমুপ্পত্তি গহেতব্বা’’তি ৱদন্তি, তং ন যুত্তং পদীপস্স পভা ৱিয সব্বপুগ্গলানম্পি পচ্চেকং সীমাসম্ভৱেন সঙ্ঘে, গণে ৱা কম্মং কৰোন্তে তত্ৰট্ঠানং ভিক্খূনং সমন্তা পচ্চেকং সমুপ্পন্নানং অনেকসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্কৰদোসপ্পসঙ্গতো. পৰিসৱসেন চস্সা ৱড্ঢি, হানি চ সম্ভৱতি. পচ্ছা আগতানং অভিনৱসীমন্তৰুপ্পত্তি এৱ, গতানং সমন্তা ঠিতসীমাপি ৱিনাসো চ ভৱেয্য.
পাড়িযং পন ‘‘সমন্তা সত্তব্ভন্তৰা, অযং তত্থ সমানসংৱাসা’’তিআদিনা (মহাৱ. ১৪৭) একা এৱ সত্তব্ভন্তৰা, উদকুক্খেপা চ অনুঞ্ঞাতা, ন চেসা সীমা সভাৱেন, কাৰণসামত্থিযেন ৱা পভা ৱিয পদীপস্স উপ্পজ্জতি. কিন্তু ভগৱতো অনুজাননেনেৱ, ভগৱা চ ইমাযো অনুজানন্তো ভিক্খূনং ৱগ্গকম্মপৰিহাৰেন কম্মকৰণসুখত্থমেৱ অনুঞ্ঞাসীতি কথং নহানাদিকিচ্চেন পৱিট্ঠানম্পি সমন্তা তাসং সীমানং সমুপ্পত্তি পযোজনাভাৱা? পযোজনে চ একং এৱ পযোজনন্তি কথং পচ্চেকং ভিক্খুগণনায অনেকসীমাসমুপ্পত্তি? ‘‘একসীমাযং হত্থপাসং অৱিজহিত্ৱা ঠিতা’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ৱুত্তং. যং পন দ্ৱিন্নং সীমানং অন্তৰা তত্তকপৰিচ্ছেদেনেৱ সীমন্তৰিকট্ঠপনৱচনং, তত্থ ঠিতানং কম্মকোপৱচনঞ্চ, তম্পি ইমাসং সীমানং পৰিচ্ছেদস্স দুব্বোধতায সীমায সম্ভেদসঙ্কং, কম্মকোপসঙ্কঞ্চ দূৰতো পৰিহৰিতুং ৱুত্তং.
যো চ চীৱৰাৱিপ্পৱাসত্থং ভগৱতা অব্ভোকাসে দস্সিতো সত্তব্ভন্তৰপৰিচ্ছেদো, সো সীমা এৱ ন হোতি, খেত্ততড়াকাদিপৰিচ্ছেদো ৱিয অযমেত্থ একো পৰিচ্ছেদোৱ. তত্থ চ বহূসু ভিক্খূসু একতো ঠিতেসু তেসং ৱিসুং ৱিসুং অত্তনো ঠিতট্ঠানতো পট্ঠায সমন্তা সত্তব্ভন্তৰপৰিচ্ছেদব্ভন্তৰে এৱ চীৱৰং ঠপেতব্বং. ন পৰিসপৰিযন্ততো পট্ঠায. পৰিসপৰিযন্ততো পট্ঠায হি অব্ভন্তৰে গয্হমানে অব্ভন্তৰপৰিযোসানে ঠপিতচীৱৰং মজ্ঝে ঠিতস্স অব্ভন্তৰতো বহি হোতীতি তং অৰুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযং সিযা. সীমা পন পৰিসপৰিযন্ততোৱ গহেতব্বা. চীৱৰৱিপ্পৱাসপৰিহাৰোপেত্থ অব্ভোকাসপৰিচ্ছেদস্স ৱিজ্জমানত্তা ৱুত্তো, ন পন যাৱ সীমাপৰিচ্ছেদং লব্ভমানত্তা মহাসীমায অৱিপ্পৱাসসীমাৱোহাৰো ৱিয. মহাসীমাযম্পি হি গামগামূপচাৰেসু চীৱৰং নিস্সগ্গিযং হোতি. ইধাপি মজ্ঝে ঠিতস্স সীমাপৰিযন্তে নিস্সগ্গিযং হোতি. তস্মা যথাৱুত্তসীমাপেক্খৱসেনেৱেতাসং সত্তব্ভন্তৰউদকুক্খেপসীমানং উপ্পত্তি, তব্বিগমেন ৱিনাসো চ গহেতব্বাতি অম্হাকং খন্তি. ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং. অঞ্ঞো ৱা পকাৰো ইতো যুত্ততৰো গৱেসিতব্বো.
ইধ পন ‘‘অৰঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তৰা’’তি এৱং পাড়িযং ৱিঞ্ঝাটৱিসদিসে অৰঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তৰাতি অট্ঠকথাযঞ্চ ৰুক্খাদিনিৰন্তৰেপি অৰঞ্ঞে সত্তব্ভন্তৰসীমায ৱিহিতত্তা অত্তনো নিস্সযভূতায অৰঞ্ঞসীমায সহ এতস্সা ৰুক্খাদিসম্বন্ধে দোসাভাৱো পগেৱ অগামকে ৰুক্খেতি নিস্সিতেপি পদেসে চীৱৰৱিপ্পৱাসস্স ৰুক্খপৰিহাৰং ৱিনাৱ অব্ভোকাসপৰিহাৰোৱ অনুমতোতি সিদ্ধোতি ৱেদিতব্বো.
উপচাৰত্থাযাতি সীমন্তৰিকত্থায সত্তব্ভন্তৰতো অধিকং ৱট্টতি. ঊনকং পন ন ৱট্টতি এৱ সত্তব্ভন্তৰপৰিচ্ছেদস্স দুব্বিজানত্তা. তস্মা সঙ্ঘং ৱিনা একেনাপি ভিক্খুনা বহি তিট্ঠন্তেন অঞ্ঞং সত্তব্ভন্তৰং অতিক্কমিত্ৱা অতিদূৰে এৱ ঠাতব্বং, ইতৰথা কম্মকোপসঙ্কতো. উদকুক্খেপেপি এসেৱ নযো. তেনেৱ ৱক্খতি ‘‘ঊনকং পন ন ৱট্টতী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭). ইদঞ্চেত্থ সীমন্তৰিকৱিধানং দ্ৱিন্নং বদ্ধসীমানং সীমন্তৰিকানুজাননসুত্তানুলোমতো সিদ্ধন্তি দট্ঠব্বং. কিঞ্চাপি হি ভগৱতা নিদানৱসেন একগামসীমানিস্সিতানং, একসভাগানঞ্চ দ্ৱিন্নং বদ্ধসীমানমেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণদোসপৰিহাৰায সীমন্তৰিকা অনুঞ্ঞাতা, তথাপি তদনুলোমতো একঅৰঞ্ঞসীমানদিআদিসীমঞ্চ নিস্সিতানং একসভাগানং দ্ৱিন্নং সত্তব্ভন্তৰসীমানম্পি উদকুক্খেপসীমানম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণং, সীমন্তৰিকং ৱিনা অব্যৱধানেন ঠানঞ্চ ভগৱতা অনভিমতমেৱাতি ঞত্ৱা অট্ঠকথাচৰিযা ইধাপি সীমন্তৰিকৱিধানমকংসু. ৱিসভাগসীমানম্পি হি একসীমানিস্সিতত্তং, একসভাগত্তঞ্চাতি দ্ৱীহঙ্গেহি সমন্নাগতে সতি একং সীমন্তৰিকং ৱিনা ঠানং সম্ভেদায হোতি, নাসতীতি দট্ঠব্বং. সীমন্তৰিকৱিধানসামত্থিযেনেৱ চেতাসং ৰুক্খাদিসম্বন্ধোপি বদ্ধসীমানং ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৱট্টতীতি অযম্পি নযতো দস্সিতো এৱাতি গহেতব্বং.
‘‘সভাৱেনেৱা’’তি ইমিনা গামসীমা ৱিয অবদ্ধসীমাতি দস্সেতি. সব্বমেত্থ সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৱট্টতীতি সমানসংৱাসা একূপোসথাতি দস্সেতি. যেন কেনচীতি অন্তমসো সূকৰাদিনা সত্তেন. মহোঘেন পন উন্নতট্ঠানতো নিন্নট্ঠানে পতন্তেন খতো খুদ্দকো ৱা মহন্তো ৱা লক্খণযুত্তো জাতস্সৰোৱ. এত্থাপি খুদ্দকে উদকুক্খেপকিচ্চং নত্থি, সমুদ্দে পন সব্বথা উদকুক্খেপসীমাযমেৱ কম্মং কাতব্বং সোধেতুং দুক্কৰত্তা.
পুন তত্থাতি লোকৱোহাৰসিদ্ধাসু এতাসু নদিআদীসু তীসু অবদ্ধসীমাসু পুন ৱগ্গকম্মপৰিহাৰত্থং সাসনৱোহাৰসিদ্ধায অবদ্ধসীমায পৰিচ্ছেদং দস্সেন্তোতি অধিপ্পাযো. পাড়িযং যং মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্সাতিআদীসু উদকং উক্খিপিত্ৱা খিপীযতি এত্থাতি উদকুক্খেপো, উদকস্স পতনোকাসো, তস্মা উদকুক্খেপা. অযঞ্হেত্থ পদসম্বন্ধৱসেন অত্থো – পৰিসপৰিযন্ততো পট্ঠায সমন্তা যাৱ মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স উদকুক্খেপো উদকপতনট্ঠানং, তাৱ যং তং পৰিচ্ছিন্নট্ঠানং, অযং তত্থ নদিআদীসু অপৰা সমানসংৱাসা উদকুক্খেপসীমাতি.
তস্স অন্তোতি তস্স উদকুক্খেপপৰিচ্ছিন্নস্স ঠানস্স অন্তো. ন কেৱলঞ্চ তস্সেৱ অন্তো, ততো বহিপি, একস্স উদকুক্খেপস্স অন্তো ঠাতুং ন ৱট্টতীতি ৱচনং উদকুক্খেপপৰিচ্ছেদস্স দুব্বিজানতো কম্মকোপসঙ্কা হোতীতি. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযং ‘‘পৰিচ্ছেদব্ভন্তৰে হত্থপাসং ৱিজহিত্ৱা ঠিতোপি পৰিচ্ছেদতো বহি অঞ্ঞং তত্তকংযেৱ পৰিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৱা ঠিতোপি কম্মং কোপেতি ইদং সব্বঅট্ঠকথাসু সন্নিট্ঠান’’ন্তি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ৱুত্তং. যং পনেত্থ সাৰত্থদীপনিযং ‘‘তস্স অন্তো হত্থপাসং ৱিজহিত্ৱা ঠিতো কম্মং কোপেতীতি ইমিনা বহিপৰিচ্ছেদতো যত্থ কত্থচি ঠিতো কম্মং ন কোপেতী’’তি (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৪৭) ৱত্ৱা মাতিকাট্ঠকথাৱচনম্পি পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘নেৱ পাড়িযং ন অট্ঠকথাযং উপলব্ভতী’’তিআদি বহু পপঞ্চিতং, তং ন সুন্দৰং ইধ অট্ঠকথাৱচনেন মাতিকাট্ঠকথাৱচনস্স নযতো সংসন্দনতো সঙ্ঘটনতো. তথা হি দ্ৱিন্নং উদকুক্খেপপৰিচ্ছেদানমন্তৰা ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলমত্তম্পি সীমন্তৰিকং অট্ঠপেত্ৱা ‘‘অঞ্ঞো উদকুক্খেপো সীমন্তৰিকায ঠপেতব্বো, ততো অধিকং ৱট্টতি এৱ, ঊনকং পন ন ৱট্টতী’’তি এৱং ইধেৱ ৱুত্তেন ইমিনা অট্ঠকথাৱচনেন সীমন্তৰিকোপচাৰেন উদকুক্খেপতো ঊনকে ঠপিতে সীমায সীমাসম্ভেদতো কম্মকোপোপি ৱুত্তো এৱ. যদগ্গেন চ এৱং ৱুত্তো, তদগ্গেন তত্থ একভিক্খুনো পৱেসেপি সতি তস্স সীমট্ঠভাৱতো কম্মকোপো ৱুত্তো এৱ হোতি. অট্ঠকথাযং ‘‘ঊনকং পন ন ৱট্টতী’’তি কথনঞ্চেতং উদকুক্খেপপৰিচ্ছেদস্স দুব্বিজানন্তেনপি সীমাসম্ভেদসঙ্কআপৰিহাৰত্থং ৱুত্তং. সত্তব্ভন্তৰসীমানমন্তৰা তত্তকপৰিচ্ছেদেনেৱ সীমন্তৰিকৱিধানৱচনতোপি এতাসং দুব্বিজানপৰিচ্ছেদতা, তত্থ চ ঠিতানং কম্মকোপসঙ্কা সিজ্ঝতি. কম্মকোপসঙ্কট্ঠানম্পি আচৰিযা দূৰতো পৰিহাৰত্থং কম্মকোপট্ঠানন্তি ৱত্ৱাৱ ঠপেসুন্তি গহেতব্বং.
তন্তি সীমং. ‘‘সীঘমেৱ অতিক্কামেতী’’তি ইমিনা তং অনতিক্কমিত্ৱা অন্তো এৱ পৰিৱত্তমানায কাতুং ৱট্টতীতি দস্সেতি. এতদত্থমেৱ হি ৱালুকাদীহি সীমাপৰিচ্ছিন্দনং, ইতৰথা বহি পৰিৱত্তা নু খো, নো ৱাতি কম্মকোপসঙ্কা ভৱেয্যাতি. অঞ্ঞিস্সা অনুস্সাৱনাতি কেৱলায নদিসীমায অনুস্সাৱনা. অন্তোনদিযং জাতৰুক্খে ৱাতি উদকুক্খেপপৰিচ্ছেদস্স বহি ঠিতে ৰুক্খেপি ৱা. বহিনদিতীৰমেৱ হি ৱিসভাগসীমত্তা অবন্ধিতব্বট্ঠানং, ন অন্তোনদী নিস্সযত্তেন সভাগত্তা. তেনেৱ ‘‘বহিনদিতীৰে ৱিহাৰসীমায ৱা’’তিআদিনা তীৰমেৱ অবন্ধিতব্বট্ঠানত্তেন দস্সিতং, ন পন নদী. ‘‘ৰুক্খেপি ঠিতেহী’’তি ইদং অন্তোউদকুক্খেপট্ঠং সন্ধায ৱুত্তং. ন হি বহিউদকুক্খেপে ভিক্খূনং ঠাতুং ৱট্টতি.
ৰুক্খস্সাতি তস্সেৱ অন্তোউদকুক্খেপট্ঠস্স ৰুক্খস্স. সীমং ৱা সোধেত্ৱাতি যথাৱুত্তং ৱিহাৰে বদ্ধসীমং, গামসীমঞ্চ তত্থ ঠিতভিক্খূনং হত্থপাসানযনবহিসীমাকৰণৱসেনেৱ সোধেত্ৱা. যথা চ উদকুক্খেপসীমাযং কম্মং কৰোন্তেহি, এৱং বদ্ধসীমাযং, গামসীমাযং ৱা কম্মং কৰোন্তেহিপি উদকুক্খেপসীমট্ঠে সোধেত্ৱাৱ কাতব্বং. এতেনেৱ সত্তব্ভন্তৰঅৰঞ্ঞসীমাহিপি উদকুক্খেপসীমায, ইমায চ সদ্ধিং তাসং ৰুক্খাদিসম্বন্ধদোসোপি নযতো দস্সিতোৱ হোতি. ইমিনাৱ নযেন সত্তব্ভন্তৰসীমায বদ্ধসীমাগামসীমাহিপি সদ্ধিং, এতাসঞ্চ সত্তব্ভন্তৰসীমায সদ্ধিং সম্বন্ধদোসো ঞাতব্বো. অট্ঠকথাযং পনেতং সব্বং ৱুত্তনযতো সক্কা ঞাতুন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞসমাসন্নানমেৱেত্থ দস্সিতং.
তত্ৰিদং সুত্তানুলোমতো নযগ্গহণমুখং – যথা হি বদ্ধসীমাযং সম্মতা ৱিপত্তিসীমা হোতীতি তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰুক্খাদিসম্বন্ধো ন ৱট্টতি, এৱং নদিআদীসু সম্মতাপি বদ্ধসীমা ৱিপত্তিসীমাৱ হোতীতি তাহিপি সদ্ধিং তস্সা ৰুক্খাদিসম্বন্ধো ন ৱট্টতীতি সিজ্ঝতি. ইমিনা নযেন সত্তব্ভন্তৰসীমায গামনদিআদীহি সদ্ধিং, উদকুক্খেপসীমায চ অৰঞ্ঞাদীহি সদ্ধিং ৰুক্খাদিসম্বন্ধস্স ন ৱট্টনকভাৱো ঞাতব্বো, এৱমেতা ভগৱতা অনুঞ্ঞাতা বদ্ধসীমা সত্তব্ভন্তৰউদকুক্খেপসীমা অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চেৱ অত্তনো নিস্সযৱিৰহিতাহি ইতৰীতৰাসং নিস্সযসীমাহি চ ৰুক্খাদিসম্বন্ধে সতি সম্ভেদদোসমাপজ্জতীতি সুত্তানুলোমনযো ঞাতব্বোৱ.
অত্তনো অত্তনো পন নিস্সযভূতগামাদীহি সদ্ধিং বদ্ধসীমাদীনং তিস্সন্নং উপ্পত্তিকালে ভগৱতা অনুঞ্ঞাতস্স সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণস্স অনুলোমতো ৰুক্খাদিসম্বন্ধোপি অনুঞ্ঞাতোৱ হোতীতি দট্ঠব্বং. যদি এৱং উদকুক্খেপবদ্ধসীমাদীনং অন্তৰা কস্মা সীমন্তৰিকা ন ৱিহিতাতি? নিস্সযভেদসভাৱভেদেহি সযমেৱ ভিন্নত্তা. একনিস্সযএকসভাৱানমেৱ হি সীমন্তৰিকায ৱিনাসং কৰোতীতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. এতেনেৱ নদিনিমিত্তং কত্ৱা বদ্ধায সীমায সঙ্ঘে কম্মং কৰোন্তে নদিযম্পি যাৱ গামখেত্তং আহচ্চ ঠিতায উদকুক্খেপসীমায অঞ্ঞেসং কম্মং কাতুং ৱট্টতীতি সিদ্ধং হোতি. যা পনেতা লোকৱোহাৰসিদ্ধা গামাৰঞ্ঞনদিসমুদ্দজাতস্সৰসীমা পঞ্চ, তা অঞ্ঞমঞ্ঞৰুক্খাদিসম্বন্ধেপি সম্ভেদদোসং নাপজ্জতি, তথা লোকৱোহাৰাভাৱতো. ন হি গামাদযো গামন্তৰাদীহি, নদিআদীহি চ ৰুক্খাদিসম্বন্ধমত্তেন সম্ভিন্নাতি লোকে ৱোহৰন্তি. লোকৱোহাৰসিদ্ধানঞ্চ লোকৱোহাৰতোৱ সম্ভেদো ৱা অসম্ভেদো ৱা গহেতব্বো, নাঞ্ঞতো. তেনেৱ অট্ঠকথাযং তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং কত্থচিপি সম্ভেদনযো ন দস্সিতো, সাসনৱোহাৰসিদ্ধোযেৱ দস্সিতোতি.
এত্থ পন বদ্ধসীমায তাৱ ‘‘হেট্ঠা পথৱীসন্ধাৰকং উদকপৰিযন্তং কত্ৱা সীমাগতা হোতী’’তিআদিনা (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮) অধোভাগপৰিচ্ছেদো অট্ঠকথাযং সব্বথা দস্সিতো. গামসীমাদীনং পন ন দস্সিতো. কথমযং জানিতব্বোতি? কেচি তাৱেত্থ ‘‘গামসীমাদযোপি বদ্ধসীমা ৱিয পথৱীসন্ধাৰকং উদকং আহচ্চ তিট্ঠতী’’তি ৱদন্তি.
কেচি পন তং পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘নদিসমুদ্দজাতস্সৰসীমা, তাৱ তন্নিস্সিতউদকুক্খেপসীমা চ পথৱিযা উপৰিতলে, হেট্ঠা চ উদকজ্ঝোত্থৰণপ্পদেসে এৱ তিট্ঠন্তি, ন ততো হেট্ঠা উদকস্স অজ্ঝোত্থৰণাভাৱা. সচে পন উদকোঘাদিনা যোজনপ্পমাণম্পি নিন্নট্ঠানং হোতি, নদিসীমাদযোৱ হোন্তি, ন ততো হেট্ঠা. তস্মা নদিআদীনং হেট্ঠা বহিতীৰমুখেন উমঙ্গেন, ইদ্ধিযা ৱা পৱিট্ঠো ভিক্খু নদিযং ঠিতানং কম্মং ন কোপেতি. সো পন আসন্নগামে ভিক্খূনং কম্মং কোপেতি. সচে পন সো উভিন্নং তীৰগামানং মজ্ঝে নিসিন্নো হোতি, উভযগামট্ঠানং কম্মং কোপেতি. সচে পন তীৰং গামখেত্তং ন হোতি, অগামকাৰঞ্ঞমেৱ. তত্থ পন তীৰদ্ৱযেপি সত্তব্ভন্তৰসীমং ৱিনা কেৱলায খুদ্দকাৰঞ্ঞসীমায কম্মং কৰোন্তানং কম্মং কোপেতি. সচে সত্তব্ভন্তৰসীমাযং কৰোন্তি, তদা যদি তেসং সত্তব্ভন্তৰসীমায পৰিচ্ছেদো এতস্স নিসিন্নোকাসস্স পৰতো একং সত্তব্ভন্তৰং অতিক্কমিত্ৱা ঠিতো ন কম্মকোপো. নো চে, কম্মকোপো. গামসীমাযং পন অন্তোউমঙ্গে ৱা বিলে ৱা যত্থ পৱিসিতুং সক্কা, যত্থ ৱা সুৱণ্ণমণিআদিং খণিত্ৱা গণ্হন্তি, গহেতুং সক্কাতি ৱা সম্ভাৱনা হোতি, তত্তকং হেট্ঠাপি গামসীমা, তত্থ ইদ্ধিযা অন্তো নিসিন্নোপি কম্মং কোপেতি. যত্থ পন পকতিমনুস্সানং পৱেসসম্ভাৱনাপি নত্থি, তং সব্বং যাৱ পথৱিসন্ধাৰকউদকা অৰঞ্ঞসীমাৱ, ন গামসীমা. অৰঞ্ঞসীমাযম্পি এসেৱ নযো. তত্থপি হি যত্তকে পদেসে পৱেসসম্ভাৱনা, তত্তকমেৱ উপৰিতলে অৰঞ্ঞসীমা পৱত্ততি. ততো পন হেট্ঠা ন অৰঞ্ঞসীমা, তত্থ উপৰিতলেন সহ একাৰঞ্ঞৱোহাৰাভাৱতো. ন হি তত্থ পৱিট্ঠং অৰঞ্ঞং পৱিট্ঠো তি ৱোহৰন্তি. তস্মা তত্ৰট্ঠো উপৰি অৰঞ্ঞট্ঠানং কম্মং ন কোপেতি উমঙ্গনদিযং ঠিতো ৱিয উপৰিনদিযং ঠিতানং. একস্মিঞ্হি চক্কৱাড়ে গামনদিসমুদ্দজাতস্সৰে মুঞ্চিত্ৱা তদৱসেসং অমনুস্সাৱাসং দেৱব্ৰহ্মলোকং উপাদায সব্বং অৰঞ্ঞমেৱ. ‘গামা ৱা অৰঞ্ঞা ৱা’তি ৱুত্তত্তা হি নদিসমুদ্দজাতস্সৰাদিপি অৰঞ্ঞমেৱ. ইধ পন নদিআদীনং ৱিসুং সীমাভাৱেন গহিতত্তা তদৱসেসমেৱ অৰঞ্ঞং গহেতব্বং. তত্থ চ যত্তকে পদেসে একং ‘অৰঞ্ঞ’ন্তি ৱোহৰন্তি, অযমেকাৰঞ্ঞসীমা. ইন্দপুৰঞ্হি সব্বং একাৰঞ্ঞসীমা. তথা অসুৰযক্খপুৰাদি. আকাসট্ঠদেৱব্ৰহ্মৱিমানানি পন সমন্তা আকাসপৰিচ্ছিন্নানি পচ্চেকং অৰঞ্ঞসীমা সমুদ্দমজ্ঝে পব্বতদীপকা ৱিয. তত্থ সব্বত্থ সত্তব্ভন্তৰসীমাযং, অৰঞ্ঞসীমাযমেৱ ৱাতি কম্মং কাতব্বং. তস্মা ইধাপি উপৰিঅৰঞ্ঞতলেন সদ্ধিং হেট্ঠাপথৱিযা অৰঞ্ঞৱোহাৰাভাৱা ৱিসুং অৰঞ্ঞসীমাতি গহেতব্বং. তেনেৱেত্থ গামনদিআদিসীমাকথায অট্ঠকথাযং ‘ইদ্ধিমা ভিক্খু হেট্ঠাপথৱিতলে ঠিতো কম্মং কোপেতী’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮) বদ্ধসীমাযং দস্সিতনযো ন দস্সিতো’’তি ৱদন্তি.
ইদঞ্চেতাসং গামসীমাদীনং হেট্ঠাপমাণদস্সনং সুত্তাদিৱিৰোধাভাৱা যুত্তং ৱিয দিস্সতি. ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং. এৱং গহণে চ গামসীমাযং সম্মতা বদ্ধসীমা উপৰি গামসীমং, হেট্ঠা উদকপৰিযন্তং অৰঞ্ঞসীমঞ্চ অৱত্থৰতীতি তস্সা অৰঞ্ঞসীমাপি খেত্তন্তি সিজ্ঝতি. ভগৱতা চ ‘‘সব্বা, ভিক্খৱে, নদী অসীমা’’তিআদিনা (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭) নদিসমুদ্দজাতস্সৰা বদ্ধসীমায অখেত্তভাৱেন ৱুত্তা, ন পন অৰঞ্ঞং. তস্মা অৰঞ্ঞম্পি বদ্ধসীমায খেত্তমেৱাতি গহেতব্বং. যদি এৱং কস্মা তত্থ সা ন বজ্ঝতীতি? পযোজনাভাৱা. সীমাপেক্খানন্তৰমেৱ সত্তব্ভন্তৰসীমায সম্ভৱতো. তস্সা চ উপৰি সম্মতায বদ্ধসীমায সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণানুলোমতো ৱিপত্তিসীমা এৱ সিযা. গামখেত্তে পন ঠত্ৱা অগামকাৰঞ্ঞেকদেসম্পি অন্তোকৰিত্ৱা সম্মতা কিঞ্চাপি সুসম্মতা, অগামকাৰঞ্ঞে ভগৱতা ৱিহিতায সত্তব্ভন্তৰসীমাযপি অনিৱত্তিতো. তত্থ পন কম্মং কাতুং পৱিট্ঠানম্পি ততো বহি কেৱলাৰঞ্ঞে কৰোন্তানম্পি অন্তৰা তীণি সত্তব্ভন্তৰানি ঠপেতব্বানি, অঞ্ঞথা ৱিপত্তি এৱ সিযাতি সব্বথা নিৰত্থকমেৱ অগামকাৰঞ্ঞে বদ্ধসীমাকৰণন্তি ৱেদিতব্বং.
অন্তোনদিযং পৱিট্ঠসাখাযাতি নদিযা পথৱিতলং আহচ্চ ঠিতায সাখাযপি, পগেৱ অনাহচ্চ ঠিতায. পাৰোহেপি এসেৱ নযো. এতেন সভাগং নদিসীমং ফুসিত্ৱা ঠিতেনপি ৱিসভাগসীমাসম্বন্ধসাখাদিনা উদকুক্খেপসীমায সম্বন্ধো ন ৱট্টতীতি দস্সেতি. এতেনেৱ মহাসীমং, গামসীমঞ্চ ফুসিত্ৱা ঠিতেন সাখাদিনা মাড়কসীমায সম্বন্ধো ন ৱট্টতীতি ঞাপিতোতি দট্ঠব্বো.
অন্তোনদিযংযেৱাতি সেতুপাদানং তীৰট্ঠতং নিৱত্তেতি. তেন উদকুক্খেপপৰিচ্ছেদতো বহি নদিযং পতিট্ঠিতত্তেপি সম্ভেদাভাৱং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘বহিতীৰে পতিট্ঠিতা’’তিআদি. যদি হি উদকুক্খেপতো বহি অন্তোনদিযম্পি পতিট্ঠিতত্তে সম্ভেদো ভৱেয্য, তম্পি পটিক্খিপিতব্বং ভৱেয্য কম্মকোপস্স সমানত্তা, ন চ পটিক্খিত্তং. তস্মা সব্বত্থ অত্তনো নিস্সযসীমায সম্ভেদদোসো নত্থেৱাতি গহেতব্বং.
আৱৰণেন ৱাতি দাৰুআদিং নিখণিত্ৱা উদকনিৱাৰণেন. কোট্টকবন্ধনেন ৱাতি মত্তিকাদীহি পূৰেত্ৱা কতসেতুবন্ধেন. উভযেনাপি আৱৰণমেৱ দস্সেতি. ‘‘নদিং ৱিনাসেত্ৱা’’তি ৱুত্তমেৱত্থং ৱিভাৱেতি ‘‘হেট্ঠা পাড়ি বদ্ধা’’তি, হেট্ঠা নদিং আৱৰিত্ৱা পাড়ি বদ্ধাতি অত্থো. ছড্ডিতমোদকন্তি অতিৰিত্তোদকং. ‘‘নদিং ওত্থৰিত্ৱা সন্দনট্ঠানতো’’তি ইমিনা তড়াকনদীনং অন্তৰা পৱত্তনট্ঠানে ন ৱট্টতীতি দস্সেতি. উপ্পতিত্ৱাতি তীৰাদিভিন্দনৱসেন ৱিপুলা হুত্ৱা. ৱিহাৰসীমন্তি বদ্ধসীমং.
অগমনপথেতি তদহেৱ গন্ত্ৱা নিৱত্তিতুং অসক্কুণেয্যে. অৰঞ্ঞসীমাসঙ্খ্যমেৱ গচ্ছতীতি লোকৱোহাৰসিদ্ধং অগামকাৰঞ্ঞসীমং সন্ধায ৱদতি. তত্থাতি পকতিযা মচ্ছবন্ধানং গমনপথেসু দীপকেসু.
তং ঠানন্তি আৱাটাদীনং কতট্ঠানমেৱ, ন অকতন্তি অত্থো. লোণীতি সমুদ্দোদকস্স উপ্পত্তিৱেগনিন্নো মাতিকাকাৰেন পৱত্তনকো.
১৪৮. সম্ভিন্দন্তীতি যত্থ চতূহি ভিক্খূহি নিসীদিতুং ন সক্কা, তত্তকতো পট্ঠায যাৱ কেসগ্গমত্তম্পি অন্তোসীমায কৰোন্তো সম্ভিন্দতি. চতুন্নং ভিক্খূনং পহোনকতো পট্ঠায যাৱ সকলম্পি অন্তো কৰোন্তো অজ্ঝোত্থৰন্তীতি ৱেদিতব্বং. সংসট্ঠৱিটপাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং সিব্বিত্ৱা ঠিতমহাসাখমূলা, এতেন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অচ্চাসন্নতং দীপেতি. সাখায সাখং ফুসন্তা হি দূৰট্ঠাপি সিয্যুং, ততো একংসতো সম্ভেদলক্খণং দস্সিতং ন সিযাতি তং দস্সেতুং ৱিটপগ্গহণং কতং. এৱঞ্হি ভিক্খূনং নিসীদিতুং অপ্পহোনকট্ঠানং অত্তনো সীমায অন্তোসীমট্ঠং কৰিত্ৱা পুৰাণৱিহাৰং কৰোন্তো সীমায সীমং সম্ভিন্দতি নাম, ন ততো পৰন্তি দস্সিতমেৱ হোতি. বদ্ধা হোতীতি পোৰাণকৱিহাৰসীমং সন্ধায ৱুত্তং. অম্বন্তি অপৰেন সমযেন পুৰাণৱিহাৰপৰিক্খেপাদীনং ৱিনট্ঠত্তা অজানন্তানং তং পুৰাণসীমায নিমিত্তভূতং অম্বং. অত্তনো সীমায অন্তোসীমট্ঠং কৰিত্ৱা পুৰাণৱিহাৰসীমট্ঠং জম্বুং কিত্তেত্ৱা অম্বজম্বূনং অন্তৰে যং ঠানং, তং অত্তনো সীমায পৱেসেত্ৱা বন্ধন্তীতি অত্থো. এত্থ চ পুৰাণসীমায নিমিত্তভূতস্স গামট্ঠস্স অম্বৰুক্খস্স অন্তোসীমট্ঠায জম্বুযা সহ সংসট্ঠৱিটপত্তেপি সীমায বন্ধনকালে ৱিপত্তি ৱা পচ্ছা গামসীমায সহ সম্ভেদো ৱা কম্মৱিপত্তি ৱা ন হোতীতি মুখতোৱ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
পদেসন্তি সঙ্ঘস্স নিসীদনপ্পহোনকপ্পদেসং. ‘‘সীমন্তৰিকং ঠপেত্ৱা’’তিআদিনা সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণং অকত্ৱা বদ্ধসীমাহি অঞ্ঞমঞ্ঞং ফুসাপেত্ৱা অব্যৱধানেন বদ্ধাপি সীমা অসীমা এৱাতি দস্সেতি. তস্মা একদ্ৱঙ্গুলমত্তাপি সীমন্তৰিকা ৱট্টতি এৱ. সা পন দুব্বোধাতি অট্ঠকথাসু চতুৰঙ্গুলাদিকা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. দ্ৱিন্নং সীমানন্তি দ্ৱিন্নং বদ্ধসীমানং. নিমিত্তং হোতীতি নিমিত্তস্স সীমতো বাহিৰত্তা বন্ধনকালে তাৱ সম্ভেদদোসো নত্থীতি অধিপ্পাযো. ন কেৱলঞ্চ নিমিত্তকত্তা এৱ সঙ্কৰং কৰোতি, অথ খো সীমন্তৰিকায ঠিতো অঞ্ঞোপি ৰুক্খো কৰোতি এৱ. তস্মা অপ্পমত্তিকায সীমন্তৰিকায ৱড্ঢনকা ৰুক্খাদযো ন ৱট্টন্তি এৱ. এত্থ চ উপৰি দিস্সমানখন্ধসাখাদিপৱেসে এৱ সঙ্কৰদোসস্স সব্বত্থ দস্সিতত্তা অদিস্সমানানং মূলানং পৱেসেপি ভূমিগতিকত্তা দোসো নত্থীতি সিজ্ঝতি. সচে পন মূলানিপি দিস্সমানানেৱ পৱিসন্তি, সঙ্কৰোৱ. পব্বতপাসাণা পন দিস্সমানাপি ভূমিগতিকা এৱ. যদি পন বন্ধনকালে এৱ একো থূলৰুক্খো উভযম্পি সীমং আহচ্চ তিট্ঠতি, পচ্ছা বদ্ধা অসীমা হোতীতি দট্ঠব্বং.
সীমাসঙ্কৰন্তি সীমাসম্ভেদং. যং পন সাৰত্থদীপনিযং ৱুত্তং ‘‘সীমাসঙ্কৰং কৰোতীতি ৱড্ঢিত্ৱা সীমপ্পদেসং পৱিট্ঠে দ্ৱিন্নং সীমানং গতট্ঠানস্স দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱুত্ত’’ন্তি (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৪৮), তং ন যুত্তং গামসীমাযপি সহ সঙ্কৰং কৰোতীতি ৱত্তব্বতো. তত্থাপি হি নিমিত্তে ৱড্ঢিতে গামসীমাবদ্ধসীমানং গতট্ঠানং দুব্বিঞ্ঞেয্যমেৱ হোতি, তত্থ পন অৱত্ৱা দ্ৱিন্নং বদ্ধসীমানমেৱ সঙ্কৰস্স ৱুত্তত্তা যথাৱুত্তসম্বদ্ধদোসোৱ সঙ্কৰ-সদ্দেন ৱুত্তোতি গহেতব্বং. পাড়িযং পন নিদানৱসেন ‘‘যেসং, ভিক্খৱে, সীমা পচ্ছা সম্মতা, তেসং তং কম্মং অধম্মিক’’ন্তিআদিনা (মহাৱ. ১৪৮) পচ্ছা সম্মতায অসীমত্তে ৱুত্তেপি দ্ৱীসু গামসীমাসু ঠত্ৱা দ্ৱীহি সঙ্ঘেহি সম্ভেদং ৱা অজ্ঝোত্থৰণং ৱা কত্ৱা সীমন্তৰিকং অট্ঠপেত্ৱা ৱা ৰুক্খপাৰোহাদিসম্বন্ধং অৱিযোজেত্ৱা ৱা একস্মিং খণে কম্মৱাচানিট্ঠাপনৱসেন একতো সম্মতানং দ্ৱিন্নং সীমানম্পি অসীমতা পকাসিতাতি ৱেদিতব্বং.
গামসীমাদিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপোসথভেদাদিকথাৱণ্ণনা
১৪৯. অধম্মেন ৱগ্গন্তি এত্থ একসীমায চতূসু ভিক্খূসু ৱিজ্জমানেসু পাতিমোক্খুদ্দেসোৱ অনুঞ্ঞাতো, তীসু, দ্ৱীসু চ পাৰিসুদ্ধিউপোসথোৱ. ইধ পন তথা অকতত্তা ‘‘অধম্মেনা’’তি ৱুত্তং. যস্মা পন ছন্দপাৰিসুদ্ধি সঙ্ঘে এৱ আগচ্ছতি, ন গণে, ন পুগ্গলে, তস্মা ‘‘ৱগ্গ’’ন্তি ৱুত্তন্তি.
সচে পন দ্ৱে সঙ্ঘা একসীমায অঞ্ঞমঞ্ঞং ছন্দং আহৰিত্ৱা একস্মিং খণে ৱিসুং সঙ্ঘকম্মং কৰোন্তি, এত্থ কথন্তি? কেচি পনেতং ৱট্টতীতি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং ৱগ্গকম্মত্তা. কম্মং কৰোন্তানঞ্হি ছন্দপাৰিসুদ্ধি অঞ্ঞত্থ ন গচ্ছতি তথা ৱচনাভাৱা, ৱিসুং ৱিসুং কম্মকৰণত্থমেৱ সীমায অনুঞ্ঞাতত্তা চাতি গহেতব্বং. ৱিহাৰসীমাযং পন সঙ্ঘে ৱিজ্জমানেপি কেনচি পচ্চযেন খন্ধসীমাযং তীসু, দ্ৱীসু ৱা পাৰিসুদ্ধিউপোসথং কৰোন্তেসু কম্মং ধম্মেন সমগ্গমেৱ ভিন্নসীমট্ঠত্তাতি দট্ঠব্বং.
উপোসথভেদাদিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পাতিমোক্খুদ্দেসকথাৱণ্ণনা
১৫০. এৱমেতং ধাৰযামীতি. সুতা খো পনাযস্মন্তেহীতি এত্থ ‘‘এৱমেতং ধাৰযামী’’তি ৱত্ৱা ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদানং, সুতা খো পনাযস্মন্তেহি চত্তাৰো পাৰাজিকা ধম্মা’’তিআদিনা ৱত্তব্বং. মাতিকাট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) এৱমেৱ ৱুত্তং. সুতেনাতি সুতপদেন.
সৱৰভযন্তি ৱনচৰকভযং. তেনাহ ‘‘অটৱিমনুস্সভয’’ন্তি. নিদানুদ্দেসে অনিট্ঠিতে পাতিমোক্খং নিদ্দিট্ঠং নাম ন হোতীতি আহ ‘‘দুতিযাদীসু উদ্দেসেসূ’’তিআদি. তীহিপি ৱিধীহীতি ওসাৰণকথনসৰভঞ্ঞেহি. এত্থ চ অত্থং ভণিতুকামতায ৱা ভণাপেতুকামতায ৱা সুত্তস্স ওসাৰণং ওসাৰণং নাম. তস্সেৱ অত্থপ্পকাসনা কথনং নাম. কেৱলং পাঠস্সেৱ সৰেন ভণনং সৰভঞ্ঞং নাম. সজ্ঝাযং অধিট্ঠহিত্ৱাতি ‘‘সজ্ঝাযং কৰোমী’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা. ওসাৰেত্ৱা পন কথেন্তেনাতি সযমেৱ পাঠং ৱত্ৱা পচ্ছা অত্থং কথেন্তেন.
পাতিমোক্খুদ্দেসকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অধম্মকম্মপটিক্কোসনাদিকথাৱণ্ণনা
১৫৫. নৱৱিধন্তি সঙ্ঘগণপুগ্গলেসু তযো, সুত্তুদ্দেসপাৰিসুদ্ধিঅধিট্ঠানৱসেন তযো, চাতুদ্দসীপন্নৰসীসামগ্গীৱসেন তযোতি নৱৱিধং. চতুব্বিধন্তি অধম্মেনৱগ্গাদি চতুব্বিধং. দুৱিধন্তি ভিক্খুভিক্খুনিপাতিমোক্খৱসেন দুৱিধং পাতিমোক্খং. নৱৱিধন্তি ভিক্খূনং পঞ্চ, ভিক্খুনীনং চত্তাৰোতি নৱৱিধং পাতিমোক্খুদ্দেসং.
অধম্মকম্মপটিক্কোসনাদিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পক্খগণনাদিউগ্গহণানুজাননকথাদিৱণ্ণনা
১৫৬. কতিমীতি তিথি-সদ্দাপেক্খং ইত্থিলিঙ্গং দট্ঠব্বং.
১৬৩. উতুৱস্সেযেৱাতি হেমন্তগিম্হেসুযেৱ.
১৬৪. ৱিঞ্ঞাপেতীতি এত্থ মনসা চিন্তেত্ৱা কাযৱিকাৰকৰণমেৱ ৱিঞ্ঞাপনন্তি দট্ঠব্বং. পাড়িযং অঞ্ঞস্স দাতব্বা পাৰিসুদ্ধীতি পাৰিসুদ্ধিদাযকেন পুন অঞ্ঞস্স ভিক্খুনো সন্তিকে দাতব্বা. ‘‘ভূতংযেৱ ৱা সামণেৰভাৱং আৰোচেতী’’তি ৱুত্তত্তা ঊনৱীসতিৱস্সকালে উপসম্পন্নস্স, অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নসিক্খাপচ্চক্খাতাদীনং ৱা যাৱ ভিক্খুপটিঞ্ঞা ৱত্ততি, তাৱ তেহি আহটাপি ছন্দপাৰিসুদ্ধি আগচ্ছতি. যদা পন তে অত্তনো সামণেৰাদিভাৱং পটিজানন্তি, ততো পট্ঠাযেৱ নাগচ্ছতীতি দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. পাড়িযম্পি হি ‘‘দিন্নায পাৰিসুদ্ধিযা সঙ্ঘপ্পত্তো ৱিব্ভমতি…পে… পণ্ডকো পটিজানাতি. তিৰচ্ছানগতো পটিজানাতি. উভতোব্যঞ্জনকো পটিজানাতি, আহটা হোতি পাৰিসুদ্ধী’’তি ৱুত্তত্তা পণ্ডকাদীনম্পি ভিক্খুপটিঞ্ঞায ৱত্তমানকালেসু ছন্দপাৰিসুদ্ধিযা আগমনং সিদ্ধমেৱ. তেনাহ ‘‘এস নযো সব্বত্থা’’তি. উম্মত্তকখিত্তচিত্তৱেদনাট্টানং পন পকতত্তা অন্তৰামগ্গে উম্মত্তকাদিভাৱে পটিঞ্ঞাতেপি তেসং সঙ্ঘপ্পত্তমত্তেনেৱ ছন্দাদি আগচ্ছতীতি দট্ঠব্বং.
‘‘ভিক্খূনং হত্থপাস’’ন্তি ইমিনা গণপুগ্গলেসু ছন্দপাৰিসুদ্ধিযা অনাগমনং দস্সেতি. ‘‘সঙ্ঘপ্পত্তো’’তি হি পাড়িযং ৱুত্তং. বিড়ালসঙ্খলিকপাৰিসুদ্ধীতি বিড়ালগীৱায বন্ধনসঙ্খলিকসদিসা পাৰিসুদ্ধি নাম, যথা সঙ্খলিকা বিড়ালে আগচ্ছন্তে এৱ আগচ্ছতি, ন অনাগচ্ছন্তে তপ্পটিবদ্ধত্তা, এৱমযং পাৰিসুদ্ধিপীতি অত্থো. অথ ৱা যথা সঙ্খলিকায পঠমৱলযং দুতিযৱলযং পাপুণাতি, ন ততিযৱলযং, এৱমযম্পীতি অধিপ্পাযো. উপলক্খণমত্তঞ্চেত্থ বিড়াল-গ্গহণং দট্ঠব্বং.
পক্খগণনাদিউগ্গহণানুজাননকথাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ছন্দদানকথাদিৱণ্ণনা
১৬৫. পাড়িযং ‘‘সন্তি সঙ্ঘস্স কৰণীযানী’’তি ৱত্তব্বে ৱচনৱিপল্লাসেন ‘‘কৰণীয’’ন্তি ৱুত্তং.
১৬৭. ‘‘তস্স সম্মুতিদানকিচ্চং নত্থী’’তি ইদং পাড়িযং একদা সৰন্তস্সেৱ সম্মুতিদানস্স ৱুত্তত্তা একদা অসৰন্তস্স সম্মুতিঅভাৱেপি তস্স অনাগমনং ৱগ্গকম্মায ন হোতীতি ৱুত্তং. কেচি পন ‘‘সোপি হত্থপাসেৱ আনেতব্বো’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং.
১৬৮. সঙ্ঘসন্নিপাততো পঠমং কাতব্বং পুব্বকৰণং. সঙ্ঘসন্নিপাতে কাতব্বং পুব্বকিচ্চন্তি দট্ঠব্বং. পাড়িযং নো চে অধিট্ঠহেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সাতি এত্থ অসঞ্চিচ্চ অসতিযা অনাপত্তি. যথা চেত্থ, এৱং উপৰিপি. যত্থ পন অচিত্তকাপত্তি অত্থি, তত্থ ৱক্খাম.
১৬৯. ‘‘পঞ্ঞত্তং হোতী’’তি ইমিনা ‘‘ন সাপত্তিকেন উপোসথো কাতব্বো’’তি ৱিসুং পটিক্খেপাভাৱেপি যথাৱুত্তসুত্তসামত্থিযতো পঞ্ঞত্তমেৱাতি দস্সেতি. ইমিনা এৱ নযেন –
‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো যং তথাগতো অপৰিসুদ্ধায পৰিসায উপোসথং কৰেয্য, পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যা’’তি (চূড়ৱ. ৩৮৬; অ. নি. ৮.২০; উদা. ৪৫) –
আদিসুত্তনযতো চ অলজ্জীহিপি সদ্ধিং উপোসথকৰণম্পি পটিক্খিত্তমেৱ অলজ্জিনিগ্গহত্থত্তা সব্বসিক্খাপদানন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘পাৰিসুদ্ধিদানপঞ্ঞাপনেনা’’তি ইমিনা সাপত্তিকেন পাৰিসুদ্ধিপি ন দাতব্বাতি দীপিতং হোতি. উভোপি দুক্কটন্তি এত্থ সভাগাপত্তিভাৱং অজানিত্ৱা কেৱলং আপত্তিনামেনেৱ দেসেন্তস্স পটিগ্গণ্হন্তস্স অচিত্তকমেৱ দুক্কটং হোতীতি ৱদন্তি. যথা সঙ্ঘো সভাগাপত্তিং আপন্নো ঞত্তিং ঠপেত্ৱা উপোসথং কাতুং লভতি, এৱং তযোপি ‘‘সুণন্তু মে, আযস্মন্তা, ইমে ভিক্খূ সভাগং আপত্তিং আপন্না’’তিআদিনা ৱুত্তনযানুসাৰেনেৱ গণঞত্তিং ঠপেত্ৱা দ্ৱীহি অঞ্ঞমঞ্ঞং আৰোচেত্ৱা উপোসথং কাতুং ৱট্টতি. একেন পন সাপত্তিকেন দূৰং গন্ত্ৱাপি পটিকাতুমেৱ ৱট্টতি, অসম্পাপুণন্তেন ‘‘ভিক্খুং লভিত্ৱা পটিকৰিস্সামী’’তি উপোসথো কাতব্বো, পটিকৰিত্ৱা চ পুন উপোসথো কত্তব্বো.
ছন্দদানকথাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অনাপত্তিপন্নৰসকাদিকথাৱণ্ণনা
১৭২. কেনচি ৬৩ কৰণীযেন গন্ত্ৱাতি সীমাপৰিচ্ছেদতো বহিভূতং গামং ৱা অৰঞ্ঞং ৱা গন্ত্ৱাতি অত্থো. এতেনেৱ উপোসথঞত্তিযা ঠপনকালে সমগ্গা এৱ তে ঞত্তিং ঠপেসুন্তি সিদ্ধং. তেনেৱ পাড়িযং ‘‘উদ্দিট্ঠং সুউদ্দিট্ঠ’’ন্তি সব্বপন্নৰসকেসুপি ৱুত্তং. ৱগ্গা সমগ্গসঞ্ঞিনোতিআদি পন ঞত্তিযা নিট্ঠিতায ‘‘কিং সঙ্ঘস্স পুব্বকিচ্চ’’ন্তিআদীনং (মহাৱ. ১৩৪) ৱচনক্খণে বহিগতানং ভিক্খূনং সীমায পৱিট্ঠত্তা ভিক্খূ তস্মিং খণে ৱগ্গা হোন্তীতি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘তেসং সীমং ওক্কন্তত্তা ৱগ্গা’’তিআদি, এতেন পাৰাজিকুদ্দেসাদিক্খণেপি ৱগ্গসঞ্ঞীনং উদ্দিসন্তানং আপত্তি এৱ, ঞত্তিযা পন পুব্বে নিট্ঠিতত্তা কম্মকোপো নত্থীতি দস্সিতমেৱ হোতি. এৱং উপৰিপি সব্বৱাৰেসু অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো.
এত্থ চ পাড়িযং ‘‘সব্বায ৱুট্ঠিতায…পে… তেসং সন্তিকে পাৰিসুদ্ধি আৰোচেতব্বা’’তি (মহাৱ. ১৭৪) ৱুত্তত্তা বহিসীমাগতায পৰিসায তেসু যস্স কস্সচি সন্তিকে অনধিট্ঠিতেহি পাৰিসুদ্ধিং আৰোচেতুং ৱট্টতীতি ৱদন্তি.
অনাপত্তিপন্নৰসকাদিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
লিঙ্গাদিদস্সনকথাদিৱণ্ণনা
১৭৯. অঞ্ঞাতকং নাম অদিট্ঠপুব্বন্তি আহ ‘‘অঞ্ঞেসং সন্তক’’ন্তি. অঞ্ঞেসন্তি অত্তনা অদিট্ঠপুব্বানং. নানাসংৱাসকভাৱন্তি লদ্ধিনানাসংৱাসকভাৱং.
১৮০. পাড়িযং অভিৱিতৰন্তি সমানসংৱাসকাভাৱং নিচ্ছিনন্তি.
১৮১. উপোসথকাৰকাতি সঙ্ঘুপোসথকাৰকা. তেনেৱ ‘‘অঞ্ঞত্ৰ সঙ্ঘেনা’’তি ৱুত্তং. সঙ্ঘুপোসথট্ঠানতো হি গচ্ছন্তেন অত্তচতুত্থেনেৱ গন্তব্বং, তিণ্ণং ভিক্খূনং নিসিন্নট্ঠানতো পন গচ্ছন্তেন একেন ভিক্খুনাপি সহ গন্তুম্পি ৱট্টতি. পাড়িযং ‘‘অভিক্খুকো আৱাসো’’তি ইদং নিদস্সনমত্তং, সঙ্ঘুপোসথট্ঠানতো গণপুগ্গলেহি সভিক্খুকোপি আৱাসো ন গন্তব্বো ‘‘অঞ্ঞত্ৰ সঙ্ঘেনা’’তি ৱুত্তত্তাতি ৱদন্তি. উপোসথং কৰোন্তীতি সঙ্ঘুপোসথং ৱা গণুপোসথং ৱা. ‘‘তস্স সন্তিক’’ন্তি ইদং গণুপোসথট্ঠানতো গচ্ছন্তং সন্ধায ৱুত্তং, অঞ্ঞথা ‘‘সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন অত্তচতুত্থেন ৱা’’তি ৱচনেন ৱিৰুজ্ঝনতো. আৰঞ্ঞকেনাতি একচাৰিনা. উপোসথন্তৰাযোতি অত্তনো উপোসথন্তৰাযো.
১৮৩. পাড়িযং ভিক্খুনিযা নিসিন্নপৰিসাযাতিআদীসু ভিক্খুনিযাতিআদি কৰণত্থে সামিৱচনং.
লিঙ্গাদিদস্সনকথাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপোসথক্খন্ধকৱণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.