৪. পদসোধম্মসিক্খাপদৱণ্ণনা

৪৫-৬. সব্বমেতং পদসো ধম্মো নামাতি এত্থ ধম্মো নাম বুদ্ধভাসিতোতি এৱং সম্বন্ধো. অক্খৰসমূহোতি অসমত্তপদে. পচ্চেকবুদ্ধভাসিতং বুদ্ধভাসিতে এৱ. অনুপাসকগহট্ঠেহি ভাসিতো ইসিভাসিতাদিসঙ্গহং গচ্ছতীতি ৱেদিতব্বং. কত্থচি পোত্থকে ‘‘দেৱতাভাসিতো’’তি পদং নত্থি, যত্থ অত্থি, সা পাড়ি. গাথাবন্ধেপি চ এস নযোতি একমেৱ অক্খৰং ৱত্ৱা ঠানং লব্ভতি এৱ. ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিসুত্তং ভণাপিযমানো একাৰং ৱত্ৱা তিট্ঠতি চে, অন্ৱক্খৰেন পাচিত্তিযং, অপৰিপুণ্ণপদং ৱত্ৱা ঠিতে অনুব্যঞ্জনেন. পদেসু একং পঠমপদং ৱিৰুজ্ঝতি চে, অনুপদেন পাচিত্তিযং. অট্ঠকথানিস্সিতোতি অট্ঠকথানিস্সিতৱসেন ঠিতো. পুব্বে পকতিভাসায ৱুত্তং অট্ঠকথং সন্ধায. পাড়িনিস্সিতোতি পাড়িযং এৱাগতো. মগ্গকথাদীনিপি পকৰণানি.

৪৮. উপচাৰন্তি দ্ৱাদসহত্থং. ‘‘ওপাতেতীতি একতো ভণতি সমাগচ্ছতী’’তি লিখিতং. কিঞ্চাপি অপলালদমনম্পি সীলুপদেসোপি ভগৱতো কালে উপ্পন্নো, অথ খো তেসু যং যং বুদ্ধৱচনতো আহৰিত্ৱা ৱুত্তং, তং তদেৱ আপত্তিৱত্থু হোতীতি ৱিঞ্ঞাপনত্থং মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘ৱদন্তী’’তি ৱচনেহি সিথিলং কতং. বুদ্ধৱচনতো আহৰিত্ৱা ৱুত্তস্স বহুলতায তব্বহুলনযেন তেসু আপত্তি ৱুত্তা, তস্মা মহাপচ্চৰিযং তস্সাধিপ্পাযো পকাসিতোতি অত্থো. ‘‘সব্বেসমেৱ ৱচনন্তি অপৰে’’তি ৱুত্তং. সচে আচৰিযো ঠিতো নিসিন্নানং পাঠং দেতি, ‘‘ন ঠিতো নিসিন্নস্স ধম্মং দেসেস্সামী’’তি ৱুত্তাপত্তিং নাপজ্জতীতি একে. তেসম্পি পাঠদানং ধম্মদেসনতো ন অঞ্ঞন্তি তং ন যুত্তং, ছত্তপাণিকাদীনং পাঠদানেন অনাপত্তিপ্পসঙ্গতো, আপত্তিভাৱো চ সিদ্ধো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘উভো অত্থং ন জানন্তি, উভো ধম্মং ন পস্সৰে;

যো চাযং মন্তং ৱাচেতি, যো চাধম্মেনধীযতী’’তি. (পাচি. ৬৪৭);

এত্থ অধীযতীতি অত্থো, তস্মা পাঠদানম্পি ধম্মদেসনাৱ. সেখিযট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৬৩৪) ‘‘ধম্মপৰিচ্ছেদো পনেত্থ পদসোধম্মে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং, তস্মা অযমেৱ ধম্মো সব্বত্থ ধম্মপটিসংযুত্তসিক্খাপদেসু ৱেদিতব্বো. যদি এৱং সঙ্খাৰভাসাদিৱসেন চিত্তধম্মং দেসেন্তস্স সেখিযৱসেন অনাপত্তি সিযা, ততো ছপকজাতকৱিৰোধো. তত্থ মন্তানং বাহিৰগন্থত্তাতি চে? ন, তদধিপ্পাযাজাননতো. অযঞ্হি তত্থ অধিপ্পাযো ‘‘বাহিৰকগন্থসঙ্খাতম্পি মন্তং উচ্চে আসনে নিসিন্নস্স ৱাচেতুং মে ভিক্খৱে অমনাপং, পগেৱ ধম্মং দেসেতু’’ন্তি. ‘‘তদাপি মে, ভিক্খৱে, অমনাপং নীচে আসনে নিসীদিত্ৱা উচ্চে আসনে নিসিন্নস্স মন্তং ৱাচেতুং, কিমঙ্গং পন এতৰহি…পে… ধম্মং দেসেতু’’ন্তি (পাচি. ৬৪৭) হি অযং পাড়ি যথাৱুত্তমেৱ অধিপ্পাযং দীপেতি, ন অঞ্ঞং. তেনেৱ ‘‘মন্তং ৱাচেতুং ধম্মং দেসেতু’’ন্তি ৱচনভেদো কতো. অঞ্ঞথা উভযত্থ ‘‘ধম্মং দেসেতু’’মিচ্চেৱ ৱত্তব্বন্তি.

মযা সদ্ধিং মা ৱদাতিআদিম্হি পন অনুগণ্ঠিপদে এৱং ৱুত্তো ‘‘সচে ভিক্খু সামণেৰেন সদ্ধিং ৱত্তুকামো, তথা সামণেৰোপি ভিক্খুনা সদ্ধিং ৱত্তুকামো সহসা ওপাতেতি, ‘যেভুয্যেন পগুণং গন্থং ভণন্তং ওপাতেতী’’তিআদীসু ৱিয অনাপত্তি, ন হি এত্তাৱতা ভিক্খু সামণেৰস্স উদ্দিসতি নাম হোতি. যস্মা মহাঅট্ঠকথাযং নত্থি, তস্মাপি যুত্তমেৱেতং. সচে তত্থ ৱিচাৰেত্ৱা পটিক্খিত্তং সিযা আপত্তি, কিৰিযাকিৰিযঞ্চ নাপজ্জতি. কস্মা? যস্মা চিত্তেন একতো ৱত্তুকামো, অথ খো নং ‘একতো মা ৱদা’তি পটিক্খিপিত্ৱাপি একতো ৱদন্তো আপজ্জতি. অৱত্তুকামস্স সহসা ৱিৰজ্ঝিত্ৱা একতো ৱদন্তস্স অনাপত্তি, তেন ৱুত্তং ‘মযা সদ্ধিং মা ৱদাতি ৱুত্তো যদি ৱদতি, অনাপত্তী’তি. তথাপি আচৰিযানং মতিমনুৱত্তন্তেন এৱৰূপেসু ঠানেসু যথাৱুত্তনযেনেৱ পটিপজ্জিতব্বং. কস্মা? যস্মা মহাঅট্ঠকথাযং নত্থি, নত্থিভাৱতোযেৱ আপত্তি. সচে তত্থ অনাপত্তিঅৱচনং ন সম্ভৱতি অযমট্ঠানত্তা’’তি.

তত্ৰাযং ৱিচাৰণা – ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৱদা’’তি ৱুত্তো যদি ৱদতি, ভিক্খুনো অনাপত্তীতি যুত্তমেতং ভিক্খুনো ৱত্তুকামতাযাভাৱতো, ভাৱেপি সজ্ঝাযকৰণাদীসু তীসু অনাপত্তিতো চ. অথ সামণেৰেন ব্যত্ততায ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৱদা’’তি ৱুত্তো ভিক্খু অব্যত্ততায ৱদতি, আপত্তি এৱ ৱত্তুকামতাসব্ভাৱতো. সহসা চে ৱদতি, অনাপত্তি তদভাৱতো. সচে ভিক্খু এৱং ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৱদা’’তি ৱত্ৱা তেন সদ্ধিং সযং ৱদতি, আপত্তি এৱ. ন হি এতং সিক্খাপদং কিৰিযাকিৰিযং. যদি এতং সিক্খাপদং কিৰিযাকিৰিযং ভৱেয্য, যুত্তং. তত্থ অনাপত্তীতি অধিপ্পাযো. মহাপচ্চৰিযং ইমিনাৱ অধিপ্পাযেন ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৱদা’’তি ৱুত্তং সিযা. ন হি সামণেৰস্স কিৰিযা ইধ পমাণন্তি, ইমস্মিং পন অধিপ্পাযে ৱুত্তে অতিযুত্তংৱাতি অত্থো. অক্খৰত্থো ব্যঞ্জনত্থো. কিঞ্চাপি ‘‘যঞ্চ পদং যঞ্চ অনুপদং যঞ্চ অন্ৱক্খৰং যঞ্চ অনুব্যঞ্জনং, সব্বমেতং পদসোধম্মো নামা’’তি ৱুত্তং, তথাপি ‘‘পদেন ৱাচেতি, পদে পদে আপত্তি পাচিত্তিযস্স, অক্খৰায ৱাচেতি, অক্খৰক্খৰায আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইদমেৱ দ্ৱযং যোজিতং, তং কস্মাতি চে? পদেন অনুপদঅনুব্যঞ্জনানং সঙ্গহিতত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অনুপদন্তি দুতিযপাদো. অনুব্যঞ্জনন্তি পুৰিমব্যঞ্জনেন সদিসং পচ্ছাব্যঞ্জন’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৪৫), তস্মা অনুপদেকদেসমত্তমেৱ অনুব্যঞ্জনন্তি সিদ্ধং. ‘‘অক্খৰানুব্যঞ্জনসমূহো পদ’’ন্তি চ ৱুত্তত্তা পদমত্তমেৱ ৱত্তব্বং তেন অনুপদাদিত্তযগ্গহণতোতি চে? ন ৱত্তব্বং ৱচনৱিসেসতো. পদেন ৱাচেন্তো হি পদে ৱা অনুপদে ৱা অনুব্যঞ্জনে ৱা আপত্তিং আপজ্জতি. ন অক্খৰেন. অক্খৰেন ৱাচেন্তো পন পদাদীসু অঞ্ঞতৰস্মিং আপজ্জতি. ন হি ‘‘ৱৰো ৱৰঞ্ঞূ ৱৰদো ৱৰাহৰো’’তিআদিম্হি পঠমং ৱ-কাৰং ৱাচেন্তো দুতিযাদিৱ-কাৰে ওপাতেতি, পঠমং ৰো-কাৰং ৱাচেন্তো দুতিযৰো-কাৰে ওপাতেতি, পঠমং ৰ-কাৰং ৱাচেন্তো দুতিযৰ-কাৰে ওপাতেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি সম্ভৱতি. অনুব্যঞ্জনানুলোমতো সম্ভৱতি এৱাতি চে? ন, ‘‘পদে পদে আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইমিনা ৱিৰুদ্ধত্তা. ইদঞ্হি ৱচনং একস্মিং পদে একা আপত্তীতি দীপেতি. ‘‘ৰূপং অনিচ্চন্তি ৱুচ্চমানো ৰূতি ওপাতেতী’’তি ৱচনতো সকলং পাদং ৱাচেন্তস্স পঠমঅক্খৰমত্তে একতো ৱুত্তে আপত্তীতি সিদ্ধন্তি চে? ন, ‘‘অক্খৰক্খৰায আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইমিনা ৱিৰুদ্ধত্তা, তস্মা ৰূতি ওপাতেতীতি ৱত্তুং অসম্ভৱতো ৰূ-কাৰস্স যথাৱুত্তধম্মপৰিযাপন্নভাৱসিদ্ধিতো তং অৱত্ৱা কেৱলং অক্খৰায ৱাচেন্তস্স যথাৱুত্তধম্মপৰিযাপন্নঅক্খৰভাৱদস্সনত্থং ‘‘ৰূপং অনিচ্চন্তি ৱুচ্চমানো’’তি ৱুত্তং, ৱচনসিলিট্ঠতাৱসেন ৱা অনুব্যঞ্জনে ৱেদনাৱচনং ৱিযাতি ৱেদিতব্বং.

পদসোধম্মসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.