১. মুসাৱাদৱগ্গো
১. মুসাৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা
১. ৱাদক্খিত্তোতি এত্থ অৱিসেসেন ৱাদজপ্পৱিতণ্ডসঙ্খাতো তিৱিধোপি কথামগ্গো ‘‘ৱাদো’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. তেসু ‘‘তিত্থিযেহি সদ্ধি’’ন্তি ৱচনতো ঠপেত্ৱা ৱাদং ‘‘সেসা’’তি ৱদন্তি. ছলজাতিনিগ্গহট্ঠানকুসলতায কদাচি কত্থচি অৱজানিত্ৱা পটিজানাতি, তথা পুব্বে কিঞ্চি ৱচনং পটিজানিত্ৱা পচ্ছা অৱজানাতি. এৱং ৱা অঞ্ঞথা ৱা অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰতি. এৱং পৱত্তো সম্পজানমুসা ভাসং পটিস্সুণিত্ৱা অসচ্চাযন্তো সঙ্কেতং কত্ৱা ৱিসংৱাদেন্তো এৱং সো ৱাদক্খিত্তো সমানো পাচিত্তিযৱত্থুঞ্চ পৰিপূৰেন্তো ৱিচৰতীতি এৱমধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. অত্তনো ৱাদেতি এত্থ ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৯; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৭; নেত্তি. ৫; মহানি. ২৭) পঠমমাৰদ্ধে অত্তনো ৱাদে. ‘‘যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫) নো সমযো. ‘‘সব্বে ধম্মা’’তি ৱুত্তে নিব্বানম্পি সঙ্গহং গচ্ছতি. ‘‘নিব্বানং পৰমং সুখ’’ন্তি (ধ. প. ২০৩-২০৪; ম. নি. ২.২১৫) ৱুত্তত্তা পন তং ন দুক্খং. নো ঠানমেতং ৱিজ্জতি. অযং পৰৱাদী ‘‘যং দুক্খং তদনত্তা’’তি সুত্তং দস্সেত্ৱা সিদ্ধন্তং সম্ভমেত্ৱা ‘‘ৱিৰোধি ৱিৰুদ্ধো’’তি ৱুত্তং দোসং আৰোপেস্সতীতি তস্মিং পঠমৱাদে কঞ্চি দোসং সল্লক্খেন্তো আৰোপিতে ৱা দোসে অনাৰোপিতে ৱা ‘‘নাযং মম ৱাদো’’তি তং অৱজানিত্ৱা ‘‘নিব্বানন্ত্ৱেৱ সস্সত’’ন্তি, ‘‘অনত্তা ইতি নিচ্ছযা’’তি চ সুত্তং দিস্ৱা তস্স পঠমৱাদস্স নিদ্দোসতং সল্লক্খেত্ৱা ‘‘মমেৱ অযং ৱাদো’’তি তমেৱ পচ্ছা পটিজানাতি. এৱং তত্থ যথাৱুত্তমানিসংসং সল্লক্খেন্তো তং পটিজানিত্ৱা যদি অনত্তা সব্বে ধম্মা, ধম্মা এৱ ন তে ভৱন্তি. সভাৱং ধাৰেন্তীতি হি ‘‘ধম্মা’’তি ৱুচ্চন্তি.
অযঞ্চ অত্ত-সদ্দো সভাৱৱাচীতি এৱং আৰোপিতে ৱা দোসে অনাৰোপিতে ৱা দোসোতি সল্লক্খেত্ৱা ‘‘নাযং মম ৱাদো’’তি তমেৱ পঠমৱাদং পচ্ছা অৱজানাতি. অথ সো পৰৱাদী সপক্খং পটিসেধে পটিজাননত্তাপনযনং. পটিজানাতি পত্যাস্স ইতি ৱচনতো ‘‘পটিঞ্ঞা অঞ্ঞা সো নাম তে নিগ্গহো’’তি ৱুত্তো. সভাৱাতিৰিত্তং অত্থং পটিসেধাধিপ্পাযতো সভাৱতো অতিৰিত্তং বালপৰিকপ্পিতমত্তানং সন্ধায ‘‘অনত্তা সব্বে ধম্মা’’তি মে পটিঞ্ঞাতকথা, সা চ তদৱত্থাযেৱাতি ন মে তং পটিঞ্ঞাতত্তাপনযনং অত্থি, ‘‘নাযং মম ৱাদো’’তি অৱজাননং পন সভাৱসঙ্খাতং অত্তানং সন্ধায ‘‘অনত্তা সব্বে ধম্মা’’তি ন ৱদামীতি অধিপ্পাযেন কতন্তি ইমিনা অঞ্ঞেন কাৰণেন তং পুব্বে পটিঞ্ঞাতত্তাপনযনং কাৰণং পটিচ্ছাদেতি. ‘‘অনত্তা সব্বেৱ ধম্মা’’তি ন ৱত্তব্বং ‘‘অত্ত-সদ্দস্স সভাৱৱাচিত্তা’’তি ইদং কাৰণং পটিচ্চ তেন পুব্বে পটিঞ্ঞাতত্তাপনযনং কতং. তমঞ্ঞকাৰণং পচ্ছা দস্সিতেন অঞ্ঞেন কাৰণেন পটিচ্ছাদেতীতি অধিপ্পাযো.
যস্মা ন কেৱলং যথাদস্সিতনযেন সো অত্থমেৱ অৱজানাতি, পটিজানাতি চ, কিন্তু ৱচনম্পি, তস্মা অট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ১) ‘‘জানিতব্বতো’’তি পঠমং কাৰণং ৱত্ৱা পৰৱাদিনা ‘‘যদি জানিতব্বতো অনিচ্চং, নিব্বানং তে অনিচ্চং সিযা’’তি ৱুত্তে ‘‘ন মযা ‘জানিতব্বতো’তি কাৰণং ৱুত্তং, ‘জাতিধম্মতো’তি মযা ৱুত্তং, তং তযা বধিৰতায অঞ্ঞেন সল্লক্খিতন্তিআদীনি ৱদতীতি অধিপ্পাযো. ‘জানিতব্বতো’তি ৱত্ৱা পুন ‘জাতিধম্মতো’তিআদীনি ৱদতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘অৱজানিত্ৱা পুন পটিজানন্তো তং অৱজাননং ইমিনা পটিচ্ছাদেতি নামা’’তি লিখিতং.
২. জানিত্ৱা জানন্তস্স চাতি জানিত্ৱা ৱা জানন্তস্স ৱাতি অত্থদ্ৱযং দীপেতীতি.
৩. অপিচ মিচ্ছাৱাচাপৰিযাপন্নাতি চতুব্বিধমিচ্ছাৱাচাপৰিযাপন্না. সীহড়াদিনামভেদগতাতি কেচি, তস্মা এৱং ৱদতো ৱচনং, তংসমুট্ঠাপিকা চেতনাতি উভযং ৱুত্তন্তি মাতিকাযং উভিন্নং সঙ্গহিতত্তা. ৱিভঙ্গে তং ৱচনং যস্মা ৱিনা ৱিঞ্ঞত্তিযা নত্থি, তস্মা ‘‘ৱাচসিকা ৱিঞ্ঞত্তী’’তি ৱিঞ্ঞত্তি চ দস্সিতা. ‘‘এৱং ৱদতো ৱচন’’ন্তি লোকৱোহাৰেন ৱত্ৱা পৰমত্থতো দস্সেন্তো ‘‘তংসমুট্ঠাপিকা ৱা চেতনাতি ৱুত্ত’’ন্তি চ ৱদতি. ওড়াৰিকেনেৱাতি চেতনাসমুট্ঠানৱাচানং সুখুমত্তা ৱিসযৱসেনেৱ কতাতি.
৯. দিট্ঠস্স হোতীতি দিট্ঠো অস্স, অনেন ৱা উপচাৰজ্ঝানৱসেন ন মযা অব্যাৱটো মতো, ‘‘ন মযা পৱন্তো পটো দিট্ঠো’’তিআদিং ভণন্তস্স চ পৰমত্থসুঞ্ঞতং উপাদায এৱ ‘‘ইত্থিং ন পস্সামি, ন চ পুৰিস’’ন্তি ভণন্তস্স চ ন মুসাৱাদো.
১১. আপত্তিং আপজ্জতিযেৱাতি এত্থ ‘‘দুব্ভাসিতাপত্তী’’তি ৱদন্তি. কস্মা? ‘‘কেড়িং কুৰুমানো’’তি ৱুত্তত্তা. ‘‘ৱাচা গিৰা…পে… ৱাচসিকা ৱিঞ্ঞত্তী’’তি উজুকং সন্ধায, কাযো ন উজুকো.
মুসাৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ওমসৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা
১৩. ‘‘পুন অৰে পত্তেতি পুন তং ঠানং পৰিৱট্টেত্ৱা আগতে অঞ্ঞস্মিং অৰে’’তি লিখিতং. পতিট্ঠিতাৰপ্পদেসন্তি ভূমিং. পুন অৰেতি পুন তস্মিংযেৱ অৰে ভূমিং পত্তেতি অত্থোতি কেচি, তং ন সুন্দৰং ৱিয. জাপিতোতি পৰাজিতো, ‘‘পৰাজিতো’’তি ৱা পাঠো. পাপেসীতি অভিভৱসি. মনাপং ভাসমানস্স ব্ৰাহ্মণস্স গৰুং ভাৰং. উদব্বহীতি আকড্ঢীতি অত্থো, অনাদৰত্থে ৱা সামিৱচনং. ধনঞ্চ নং অলাভেসীতি যথা সো ধনং অলভি, তথা অকাসীতি অধিপ্পাযো.
১৫. পুব্বেতি নিদানে. অৱকণ্ণকন্তি ছিন্নকণ্ণকনামং. জৱকণ্ণকন্তি ৱঙ্ককণ্ণকনামং. ধনিট্ঠকং ধনৱড্ঢকনামং, সিৰিৱড্ঢকনামং কুলৱড্ঢকস্সেৱ নামং. তচ্ছককম্মন্তি খণনকম্মকাৰা কোট্ঠকা, পাসাণকম্মকাৰাতি কেচি. ‘‘মুদ্দাতি পব্বগণনা. গণনাতি মহাগণনা’’তি পোৰাণগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. ‘‘মধুমেহং ওমেহ’’ন্তি লিখিতং. থূলকাযস্স মংসূপচযোতি একে. যভ মেথুনে. ৱীতৰাগতাদীহি অক্কোসন্তোপি কিলেসেহেৱ কিৰ অক্কোসতি নাম, তথা ‘‘সোতাপন্নো’’তি অক্কোসন্তো আপত্তিযা অক্কোসতি নামাতি একে. লিঙ্গাযত্তত্তা অচ্চোদাতাদিপি লিঙ্গমেৱ জাতং.
১৬. সব্বত্থ ৱদেতীতি উদ্দেসো. ভণতীতি ৱিত্থাৰো. ৱদেতীতি ৱা ইমিনা পৰৱিঞ্ঞাপনং দীপেতি.
২৬. অঞ্ঞাপদেসৱাৰেসু পন ‘‘এৱং ৱদেতী’’তি ৱুত্তং. কস্মা? পুব্বে দস্সিতউদ্দেসক্কমনিদস্সনত্থং. পুব্বেপি ‘‘হীনেন হীনং, হীনেন উক্কট্ঠং, উক্কট্ঠেন হীনং, উক্কট্ঠেন উক্কট্ঠ’’ন্তি জাত্যাদীসু একেকস্মিং চতুধা চতুধা দস্সিতউদ্দেসক্কমস্স নিদস্সনং ‘‘এৱ’’ন্তি ইমিনা কৰোতি. ‘‘হীনেন হীনং ৱদেতী’’তি ৱুত্তট্ঠানেযেৱ হি ‘‘এৱং ৱদেতী’’তি ৱুত্তে সো আকাৰো নিদস্সিতো হোতীতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথা অঞ্ঞাপদেসেন সো আকাৰো ন সম্ভৱতীতি আপজ্জতি. ন সম্ভৱতি এৱাতি চে? ন, ৱিসেসকাৰণাভাৱা, তত্থ অনাপত্তিপ্পসঙ্গতো, অনিযমনিদ্দেসেন অনিযমত্থসম্ভৱতো চ. ‘‘সন্তি ইধেকচ্চে চণ্ডালা’’তিআদিনা হি অনিযমনিদ্দেসেন চণ্ডালং ৱা অচণ্ডালং ৱা সন্ধায ভণন্তস্স আপত্তীতি অনিযমত্থো সম্ভৱতীতি অধিপ্পাযো. যদি এৱং এত্তকমেৱ ৱত্তব্বং তাৱতা পুব্বে দস্সিতউদ্দেসক্কমনিদস্সনসিদ্ধিতোতি? ন, ‘‘ৱদেতী’’তি ইমিনা অযোজিতে ‘‘এৱ’’ন্তি পদে ইমং নাম আকাৰং দস্সেতীতি অনৱবোধতো. অঞ্ঞাপদেসনযেপি পৰৱিঞ্ঞাপনেযেৱ দুক্কটপাচিত্তিযং ৱিযাতি নিযমনপযোজনং ৱা ‘‘ৱদেতী’’তি পদন্তি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা অত্তনো সমীপে ঠত্ৱা অঞ্ঞং ভিক্খুং আণাপেন্তো হীনেন হীনং ৱদেতি ভণতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. সচে সযং হীনো হীনেন হীনং চণ্ডালং…পে… পুক্কুসং ‘‘পুক্কুসো’’তি ভণতি আপত্তি ৱাচায ৱাচায পাচিত্তিযস্স, এস নযো অঞ্ঞাপদেসৱাৰেসুপীতি যোজনা ৱেদিতব্বা. অযমত্থো দুট্ঠদোসেসু পৰিযেসিতব্বো. অঞ্ঞথা ‘‘ৱদেতি ভণতী’’তি এতেসং অঞ্ঞতৰং উভযত্থ অনঞ্ঞাপদেসৱাৰঅঞ্ঞাপদেসৱাৰেসু, ৱিসেসেন ৱা অঞ্ঞাপদেসৱাৰেসু নিৰত্থকং আপজ্জতি ৱিনাযেৱ তেন ৱচনসিলিট্ঠতাসম্ভৱতো. অত্ততো পাড়িযং অৱুত্তত্তা পনেত্থ ‘‘সাণত্তিক’’ন্তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তত্ৰাযং পদসন্ধি ৱদেতীতি ৱদ ইতীতি. অসম্মুখা ৱদন্তস্স দুক্কটং ‘‘সম্মুখা পন সত্তহিপি আপত্তিক্খন্ধেহি ৱদন্তস্স দুক্কট’’ন্তি অন্ধকট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা. দৱকম্যতা নাম কেড়ি, তং দস্সেতুং ‘‘হসাধিপ্পাযতা’’তি ৱুত্তং. ‘‘অসম্মুখাপি দৱকম্যতায ৱদন্তস্স দুব্ভাসিতমেৱা’’তি আচৰিযা ৱদন্তি. পাপগৰহিতায কুজ্ঝিত্ৱাপি ৱদন্তস্স দুক্কটং, অসম্মুখা অনাপত্তীতি.
ওমসৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৱণ্ণনা
৩৬-৭. ‘‘ইমস্স সুত্ৱা অমুস্সা’’তি পাঠো. ‘‘ইমেসং সুত্ৱা’’তি ন সুন্দৰং. ভেদাযপীতি ভেদায. তিণ্ণম্পি ভিক্খুভাৱতোযেৱ নিপজ্জনতো ‘‘ভিক্খূনং পেসুঞ্ঞে’’তি বহুৱচনং কতং.
৩৮-৯. ‘‘ইত্থন্নামো আযস্মা চণ্ডালো…পে… পুক্কুসোতি ভণতী’’তি ৱত্ৱা পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতীতি যোজনা. অঞ্ঞথা ‘‘পুক্কুসোতি ভণতী’’তি ৱত্তব্বতা আপজ্জতি. এত্থ অনুপসম্পন্নৱাৰো লব্ভমানোপি ন উদ্ধটো ওমসৱাদে দস্সিতনযত্তা, সঙ্খেপতো অন্তে দস্সেতুকামতায ৱা. তথা হি অন্তে তীণি দুক্কটানি দস্সিতানি. তানি পন দস্সেন্তো ভগৱা যস্মা ‘‘উপসম্পন্নস্স সুত্ৱা উপসম্পন্নস্স পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতী’’তি ৱুত্তানং দ্ৱিন্নং পদানং অঞ্ঞতৰৱিপল্লাসৱসেন ৱা উভযৱিপল্লাসৱসেন ৱা পাচিত্তিযন্তি কত্ৱা দ্ৱেপি তানি একতো ৱুত্তানীতি দস্সেতুকামো, তস্মা সব্বপঠমংযেৱ ‘‘উপসম্পন্নো উপসম্পন্নস্স সুত্ৱা উপসম্পন্নস্স পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি আহ. ‘‘দ্ৱীসু পনেতেসু যস্মা পাৰাজিকং অজ্ঝাপন্নোপি উপসম্পন্নো তাদিসংযেৱ উপসম্পন্নং খুংসেতুকামো ওমসতি, তাদিসস্স সুত্ৱা তাদিসস্স পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স, তস্মা ‘উপসম্পন্নো’তি ইদং আদিপদং সব্বত্থ ৱুত্ত’’ন্তি কেচি ৱদন্তি, তং ন যুত্তং, অনৱসেসআপত্তিং আপন্নস্স পুন আপত্তিযা অসম্ভৱতো, তস্মা কেৱলং মাতিকাযং ভিক্খুপদাভাৱতোযেৱ ‘‘ভণতি উপসংহৰতী’’তি পদানং কাৰকনিদ্দেসাভাৱে অসম্ভৱতো এৱ তং আদিপদং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ইদং পাড়িলেসাভাৱতো অনাণত্তিকমেৱ. ‘‘ন পিযকম্যস্স, ন ভেদাধিপ্পাযস্সা’’তি উপসংহৰণাপেক্খং সামিৱচনং তুণ্হীভূতস্স ৱচনপ্পযোজনাভাৱতো, তেন ৱুত্তং ‘‘পাপগৰহিতায ভণন্তস্স অনাপত্তী’’তি.
পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পদসোধম্মসিক্খাপদৱণ্ণনা
৪৫-৬. সব্বমেতং পদসো ধম্মো নামাতি এত্থ ধম্মো নাম বুদ্ধভাসিতোতি এৱং সম্বন্ধো. অক্খৰসমূহোতি অসমত্তপদে. পচ্চেকবুদ্ধভাসিতং বুদ্ধভাসিতে এৱ. অনুপাসকগহট্ঠেহি ভাসিতো ইসিভাসিতাদিসঙ্গহং গচ্ছতীতি ৱেদিতব্বং. কত্থচি পোত্থকে ‘‘দেৱতাভাসিতো’’তি পদং নত্থি, যত্থ অত্থি, সা পাড়ি. গাথাবন্ধেপি চ এস নযোতি একমেৱ অক্খৰং ৱত্ৱা ঠানং লব্ভতি এৱ. ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিসুত্তং ভণাপিযমানো একাৰং ৱত্ৱা তিট্ঠতি চে, অন্ৱক্খৰেন পাচিত্তিযং, অপৰিপুণ্ণপদং ৱত্ৱা ঠিতে অনুব্যঞ্জনেন. পদেসু একং পঠমপদং ৱিৰুজ্ঝতি চে, অনুপদেন পাচিত্তিযং. অট্ঠকথানিস্সিতোতি অট্ঠকথানিস্সিতৱসেন ঠিতো. পুব্বে পকতিভাসায ৱুত্তং অট্ঠকথং সন্ধায. পাড়িনিস্সিতোতি পাড়িযং এৱাগতো. মগ্গকথাদীনিপি পকৰণানি.
৪৮. উপচাৰন্তি দ্ৱাদসহত্থং. ‘‘ওপাতেতীতি একতো ভণতি সমাগচ্ছতী’’তি লিখিতং. কিঞ্চাপি অপলালদমনম্পি সীলুপদেসোপি ভগৱতো কালে উপ্পন্নো, অথ খো তেসু যং যং বুদ্ধৱচনতো আহৰিত্ৱা ৱুত্তং, তং তদেৱ আপত্তিৱত্থু হোতীতি ৱিঞ্ঞাপনত্থং মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘ৱদন্তী’’তি ৱচনেহি সিথিলং কতং. বুদ্ধৱচনতো আহৰিত্ৱা ৱুত্তস্স বহুলতায তব্বহুলনযেন তেসু আপত্তি ৱুত্তা, তস্মা মহাপচ্চৰিযং তস্সাধিপ্পাযো পকাসিতোতি অত্থো. ‘‘সব্বেসমেৱ ৱচনন্তি অপৰে’’তি ৱুত্তং. সচে আচৰিযো ঠিতো নিসিন্নানং পাঠং দেতি, ‘‘ন ঠিতো নিসিন্নস্স ধম্মং দেসেস্সামী’’তি ৱুত্তাপত্তিং নাপজ্জতীতি একে. তেসম্পি পাঠদানং ধম্মদেসনতো ন অঞ্ঞন্তি তং ন যুত্তং, ছত্তপাণিকাদীনং পাঠদানেন অনাপত্তিপ্পসঙ্গতো, আপত্তিভাৱো চ সিদ্ধো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘উভো অত্থং ন জানন্তি, উভো ধম্মং ন পস্সৰে;
যো চাযং মন্তং ৱাচেতি, যো চাধম্মেনধীযতী’’তি. (পাচি. ৬৪৭);
এত্থ অধীযতীতি অত্থো, তস্মা পাঠদানম্পি ধম্মদেসনাৱ. সেখিযট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৬৩৪) ‘‘ধম্মপৰিচ্ছেদো পনেত্থ পদসোধম্মে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং, তস্মা অযমেৱ ধম্মো সব্বত্থ ধম্মপটিসংযুত্তসিক্খাপদেসু ৱেদিতব্বো. যদি এৱং সঙ্খাৰভাসাদিৱসেন চিত্তধম্মং দেসেন্তস্স সেখিযৱসেন অনাপত্তি সিযা, ততো ছপকজাতকৱিৰোধো. তত্থ মন্তানং বাহিৰগন্থত্তাতি চে? ন, তদধিপ্পাযাজাননতো. অযঞ্হি তত্থ অধিপ্পাযো ‘‘বাহিৰকগন্থসঙ্খাতম্পি মন্তং উচ্চে আসনে নিসিন্নস্স ৱাচেতুং মে ভিক্খৱে অমনাপং, পগেৱ ধম্মং দেসেতু’’ন্তি. ‘‘তদাপি মে, ভিক্খৱে, অমনাপং নীচে আসনে নিসীদিত্ৱা উচ্চে আসনে নিসিন্নস্স মন্তং ৱাচেতুং, কিমঙ্গং পন এতৰহি…পে… ধম্মং দেসেতু’’ন্তি (পাচি. ৬৪৭) হি অযং পাড়ি যথাৱুত্তমেৱ অধিপ্পাযং দীপেতি, ন অঞ্ঞং. তেনেৱ ‘‘মন্তং ৱাচেতুং ধম্মং দেসেতু’’ন্তি ৱচনভেদো কতো. অঞ্ঞথা উভযত্থ ‘‘ধম্মং দেসেতু’’মিচ্চেৱ ৱত্তব্বন্তি.
মযা সদ্ধিং মা ৱদাতিআদিম্হি পন অনুগণ্ঠিপদে এৱং ৱুত্তো ‘‘সচে ভিক্খু সামণেৰেন সদ্ধিং ৱত্তুকামো, তথা সামণেৰোপি ভিক্খুনা সদ্ধিং ৱত্তুকামো সহসা ওপাতেতি, ‘যেভুয্যেন পগুণং গন্থং ভণন্তং ওপাতেতী’’তিআদীসু ৱিয অনাপত্তি, ন হি এত্তাৱতা ভিক্খু সামণেৰস্স উদ্দিসতি নাম হোতি. যস্মা মহাঅট্ঠকথাযং নত্থি, তস্মাপি যুত্তমেৱেতং. সচে তত্থ ৱিচাৰেত্ৱা পটিক্খিত্তং সিযা আপত্তি, কিৰিযাকিৰিযঞ্চ নাপজ্জতি. কস্মা? যস্মা চিত্তেন একতো ৱত্তুকামো, অথ খো নং ‘একতো মা ৱদা’তি পটিক্খিপিত্ৱাপি একতো ৱদন্তো আপজ্জতি. অৱত্তুকামস্স সহসা ৱিৰজ্ঝিত্ৱা একতো ৱদন্তস্স অনাপত্তি, তেন ৱুত্তং ‘মযা সদ্ধিং মা ৱদাতি ৱুত্তো যদি ৱদতি, অনাপত্তী’তি. তথাপি আচৰিযানং মতিমনুৱত্তন্তেন এৱৰূপেসু ঠানেসু যথাৱুত্তনযেনেৱ পটিপজ্জিতব্বং. কস্মা? যস্মা মহাঅট্ঠকথাযং নত্থি, নত্থিভাৱতোযেৱ আপত্তি. সচে তত্থ অনাপত্তিঅৱচনং ন সম্ভৱতি অযমট্ঠানত্তা’’তি.
তত্ৰাযং ৱিচাৰণা – ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৱদা’’তি ৱুত্তো যদি ৱদতি, ভিক্খুনো অনাপত্তীতি যুত্তমেতং ভিক্খুনো ৱত্তুকামতাযাভাৱতো, ভাৱেপি সজ্ঝাযকৰণাদীসু তীসু অনাপত্তিতো চ. অথ সামণেৰেন ব্যত্ততায ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৱদা’’তি ৱুত্তো ভিক্খু অব্যত্ততায ৱদতি, আপত্তি এৱ ৱত্তুকামতাসব্ভাৱতো. সহসা চে ৱদতি, অনাপত্তি তদভাৱতো. সচে ভিক্খু এৱং ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৱদা’’তি ৱত্ৱা তেন সদ্ধিং সযং ৱদতি, আপত্তি এৱ. ন হি এতং সিক্খাপদং কিৰিযাকিৰিযং. যদি এতং সিক্খাপদং কিৰিযাকিৰিযং ভৱেয্য, যুত্তং. তত্থ অনাপত্তীতি অধিপ্পাযো. মহাপচ্চৰিযং ইমিনাৱ অধিপ্পাযেন ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৱদা’’তি ৱুত্তং সিযা. ন হি সামণেৰস্স কিৰিযা ইধ পমাণন্তি, ইমস্মিং পন অধিপ্পাযে ৱুত্তে অতিযুত্তংৱাতি অত্থো. অক্খৰত্থো ব্যঞ্জনত্থো. কিঞ্চাপি ‘‘যঞ্চ পদং যঞ্চ অনুপদং যঞ্চ অন্ৱক্খৰং যঞ্চ অনুব্যঞ্জনং, সব্বমেতং পদসোধম্মো নামা’’তি ৱুত্তং, তথাপি ‘‘পদেন ৱাচেতি, পদে পদে আপত্তি পাচিত্তিযস্স, অক্খৰায ৱাচেতি, অক্খৰক্খৰায আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইদমেৱ দ্ৱযং যোজিতং, তং কস্মাতি চে? পদেন অনুপদঅনুব্যঞ্জনানং সঙ্গহিতত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অনুপদন্তি দুতিযপাদো. অনুব্যঞ্জনন্তি পুৰিমব্যঞ্জনেন সদিসং পচ্ছাব্যঞ্জন’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৪৫), তস্মা অনুপদেকদেসমত্তমেৱ অনুব্যঞ্জনন্তি সিদ্ধং. ‘‘অক্খৰানুব্যঞ্জনসমূহো পদ’’ন্তি চ ৱুত্তত্তা পদমত্তমেৱ ৱত্তব্বং তেন অনুপদাদিত্তযগ্গহণতোতি চে? ন ৱত্তব্বং ৱচনৱিসেসতো. পদেন ৱাচেন্তো হি পদে ৱা অনুপদে ৱা অনুব্যঞ্জনে ৱা আপত্তিং আপজ্জতি. ন অক্খৰেন. অক্খৰেন ৱাচেন্তো পন পদাদীসু অঞ্ঞতৰস্মিং আপজ্জতি. ন হি ‘‘ৱৰো ৱৰঞ্ঞূ ৱৰদো ৱৰাহৰো’’তিআদিম্হি পঠমং ৱ-কাৰং ৱাচেন্তো দুতিযাদিৱ-কাৰে ওপাতেতি, পঠমং ৰো-কাৰং ৱাচেন্তো দুতিযৰো-কাৰে ওপাতেতি, পঠমং ৰ-কাৰং ৱাচেন্তো দুতিযৰ-কাৰে ওপাতেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি সম্ভৱতি. অনুব্যঞ্জনানুলোমতো সম্ভৱতি এৱাতি চে? ন, ‘‘পদে পদে আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইমিনা ৱিৰুদ্ধত্তা. ইদঞ্হি ৱচনং একস্মিং পদে একা আপত্তীতি দীপেতি. ‘‘ৰূপং অনিচ্চন্তি ৱুচ্চমানো ৰূতি ওপাতেতী’’তি ৱচনতো সকলং পাদং ৱাচেন্তস্স পঠমঅক্খৰমত্তে একতো ৱুত্তে আপত্তীতি সিদ্ধন্তি চে? ন, ‘‘অক্খৰক্খৰায আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইমিনা ৱিৰুদ্ধত্তা, তস্মা ৰূতি ওপাতেতীতি ৱত্তুং অসম্ভৱতো ৰূ-কাৰস্স যথাৱুত্তধম্মপৰিযাপন্নভাৱসিদ্ধিতো তং অৱত্ৱা কেৱলং অক্খৰায ৱাচেন্তস্স যথাৱুত্তধম্মপৰিযাপন্নঅক্খৰভাৱদস্সনত্থং ‘‘ৰূপং অনিচ্চন্তি ৱুচ্চমানো’’তি ৱুত্তং, ৱচনসিলিট্ঠতাৱসেন ৱা অনুব্যঞ্জনে ৱেদনাৱচনং ৱিযাতি ৱেদিতব্বং.
পদসোধম্মসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পঠমসহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫০. ‘‘ন সহসেয্যং কপ্পেতব্ব’’ন্তি ভাৱৱসেন ৱুত্তং, কেসুচি ‘‘ন সহসেয্যা কপ্পেতব্বা’’তি পাঠো, ন কপ্পেতব্বা ভিক্খুনাতি পঞ্ঞত্তন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘অপস্সেনং ৱাতি ৱাযিমমঞ্চকমেৱ হোতী’’তি লিখিতং. যং এতেসং ন কপ্পতি, তং তেসম্পীতি উপজ্ঝাযাদীনং সন্তিকং অগন্ত্ৱা সহসেয্যং কপ্পেয্যাতি পাঠসেসো.
৫২. ‘‘অনুপসম্পন্নো নাম ভিক্খুং ঠপেত্ৱা অৱসেসো’তি ৱুত্তত্তা মাতুগামো অনুপসম্পন্নোতি চতুত্থৰত্তিযং মাতুগামো দ্ৱেপি সহসেয্যাপত্তিযো জনেতীতি অপৰে’’তি ৱুত্তং, ‘‘ভিক্খুং ঠপেত্ৱা…পে… পন্নোতি পাৰাজিকৱত্থুভূতো তিৰচ্ছানপুৰিসো অধিপ্পেতো’’তি চ, উভযম্পি ৱীমংসিতব্বং. দুতিযসিক্খাপদে মাতুগামো নামাতি মনুস্সিত্থিংযেৱ গহেত্ৱা যক্খী পেতী তিৰচ্ছানগতা পাৰাজিকৱত্থুভূতা ন গহিতা তেসু দুক্কটত্তা. ‘‘সচে পন অত্তনোপি সিক্খাপদে দুক্কটং ভৱেয্য, অথ কস্মা পঠমসিক্খাপদে পাচিত্তিয’’ন্তি চ ৱুত্তং. ‘‘অপৰিক্খিত্তে পমুখে অনাপত্তী’’তি সীহড়ট্ঠকথাৱচনং, তস্সত্থং দীপেতুং অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘ভূমিযং ৱিনা জগতিযা পমুখং সন্ধায কথিত’’ন্তি ৱুত্তং. পুন ৱসতীতি চতুত্থদিৱসে ৱসতি. ভিক্খুনিপন্নেতি ভিক্খুম্হি নিপন্নে. সন্নিপতিতমণ্ডপং নাম মহাৱিহাৰে সন্নিপাতট্ঠানং. ‘‘তীণি চ দিৱসানি দুক্কটখেত্তে ৱসিত্ৱা চতুত্থে দিৱসে সহসেয্যাপত্তিপহোনকে সযতি, পাচিত্তিযেৱা’’তি একচ্চে ৱদন্তি কিৰ, তং ন যুত্তং.
পঠমসহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৫. ‘‘অথ খো তে মনুস্সা’’তি চ ‘‘তে অদ্ধিকা’’তি চ পাঠো. ‘‘একৰত্ত’’ন্তিপি অত্থি, সো ন সুন্দৰো. পণ্ডকে পাড়িযং দুক্কটস্স ৱুত্তত্তা ‘‘উভতোব্যঞ্জনেহি মূলাপত্তীতি দিস্সতী’’তি, ‘‘অনিমিত্তাদযো ইত্থিযোৱা’’তি চ ৱদন্তি উভতোব্যঞ্জনকে ৱুত্তং ৱিয. কিঞ্চাপি মতিত্থী পাৰাজিকৱত্থু হোতি, অনুপাদিন্নপক্খে ঠিতত্তা পন ইধ আপত্তিং ন কৰোতি. পাৰাজিকাপত্তিট্ঠানঞ্চেত্থ ন ওলোকেতব্বং.
দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ধম্মদেসনাসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬৬. ‘‘ৱিঞ্ঞূ পটিবলা’’তি ৱচনতো অৱিঞ্ঞূ ইত্থিযাপি দেসেন্তস্স অনাপত্তি. ইধ যক্খীআদযো মনুস্সিত্থী ৱিয অনোড়াৰিকত্তা দুক্কটৱত্থুকা জাতা. তিৰচ্ছানগতমনুস্সৱিগ্গহিত্থিযা পটিবলতায ৱুত্তত্তা ইতৰাপি দুক্কটৱত্থুযেৱাতি একে. ‘‘মাতুগামাযা’’তি লিঙ্গৱিপল্লাসেন ৱুত্তং. ‘‘অট্ঠকথাদিপাঠং ঠপেত্ৱা দমিড়াদিনা যথাৰুচি কথেতুং লভতি কিৰা’’তি লিখিতং, যথা যক্খীআদযো দুক্কটৱত্থুকা জাতা, তথা পুৰিসৱিগ্গহং গহেত্ৱা ঠিতেন যক্খাদিনা সদ্ধিং ঠিতস্স মাতুগামস্স ধম্মং দেসেন্তো দুক্কটং অনাপজ্জিত্ৱা কস্মা পাচিত্তিযমাপজ্জতীতি চে? ঈসকম্পি দুতিযপক্খং অভজনতো. মনুস্সমাতুগামোপি ন দুতিযো, পগেৱ যক্খাদযোতি. ন দুতিযানিযতে তস্স দুতিযত্তাতি চে? ন তত্থ দুট্ঠুল্লৱাচাপেক্খা দুতিযতা, কিন্তু নিসজ্জাপেক্খা, ইধ চ ন নিসজ্জমত্তং, কিন্তু দেসনা ইধাধিপ্পেতা. সা চ নিপজ্জনতো ওড়াৰিকা, তস্মা অসমত্থনিদস্সনং.
ধম্মদেসনাসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. ভূতাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬৭. ‘‘চতুত্থপাৰাজিকৱত্থু চ ইদঞ্চ একমেৱা’’তি ৱুত্তং, ন যুত্তং. কস্মা? তত্থ ‘‘মোঘপুৰিসা’’তি ৱুত্তত্তা. তে অৰিযমিস্সকা ন হোন্তীতি দ্ৱেপি একসদিসানীতি মম তক্কো. ‘‘অৰিযাপি পটিজানিংসু, তেসম্পি অব্ভন্তৰে ৱিজ্জমানত্তা উত্তৰিমনুস্সধম্মস্সা’’তি লিখিতং. ‘‘সব্বেপি ভূতং ভগৱাতি পুথুজ্জনঅৰিযানং উত্তৰিমনুস্সধম্মস্স আৰোচিতত্তা ‘ভূত’ন্তি ৱুত্তং, ন অত্তনো উত্তৰিমনুস্সধম্মং সন্ধাযাতি অপৰে’’তি ৱুত্তং.
৭৭. পুব্বে অৱুত্তেহীতি চতুত্থপাৰাজিকে অৱুত্তেহীতি.
ভূতাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. দুট্ঠুল্লাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা
৭৮-৮০. ‘‘তেনেৱ হত্থেন উপক্কমিত্ৱা অসুচিং মোচেসী’’তি পাঠো সম্পতিপাঠো সুন্দৰো. অপলোকেত্ৱাৱ কাতব্বা. নো চে, পাড়িযংযেৱ ৱুত্তং সিযা. ‘‘ওত্তপ্পেনা’’তি ৱত্তব্বে ৰুড়্হীৱসেন পৰেসু ‘‘হিৰোত্তপ্পেনা’’তি ৱুত্তং. মহাঅট্ঠকথাযং উত্তানত্তা ন ৱুত্তং, পাচিত্তিযাসম্ভৱদস্সনেনেৱ হি দুক্কটন্তি সিদ্ধং.
৮৩. তত্থ ‘‘কম্ম’’ন্তি ৱুত্তঅজ্ঝাচাৰেপি পৰিযাপন্নত্তা তং তস্স দণ্ডকম্মৱত্থু. ‘‘তত্থ কম্মং আপন্নো’’তি পুব্বেপি লিখিতং. মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘অত্তকামং আপন্নো’’তি পাঠো, ‘‘অযমেৱ গহেতব্বো’’তি ৱদন্তি, ৱীমংসিতব্বং.
দুট্ঠুল্লাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পথৱীখণনসিক্খাপদৱণ্ণনা
৮৬. কটসক্খৰা সেতমত্তিকা ৱিয মুদুকা সক্খৰজাতি. ‘‘অকতপব্ভাৰেতি অৱলঞ্জিতব্বট্ঠানদস্সনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি লিখিতং. ‘‘অনোৱস্সকট্ঠানদস্সনত্থ’’ন্তি ৱত্তব্বং. মূসিকুক্কুৰন্তি মূসিকাহি উদ্ধটপংসু. সুদ্ধচিত্তাতি কিঞ্চাপি ‘‘এৱং পৱট্টিতে পথৱী ভিজ্জিস্সতী’’তি জানন্তি, নো পন চে পথৱীভেদত্থিকা, সুদ্ধচিত্তা নাম হোন্তি. পংসুআদযো দ্ৱে কোট্ঠাসা আপত্তিকৰা. কেচি ‘‘সব্বচ্ছন্নাদীসু উপড্ঢে দুক্কটস্স ৱুত্তত্তা সচে দুক্কটং, যুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. তত্থ যুত্তং তাদিসস্স ৱত্থুনো সম্ভৱা, ইধ পন জাতপথৱী চ অজাতপথৱী চাতি দ্ৱেযেৱ ৱত্থূনি, তস্মা দ্ৱিন্নং একেন ভৱিতব্বন্তি ন যুত্তং. এত্থাপি দুক্কটৱচনং অত্থীতি চে? তং পন সঞ্ঞাৱসেন, ন ৱত্থুৱসেনাতি ন যুত্তমেৱ.
৮৭. অগ্গিং কাতুং ৱট্টতীতি এত্থ এত্তাৱতা উসুমং গণ্হাতি, তস্মা ৱট্টতীতি কেচি. এৱং সতি পথৱিযা অগ্গিম্হি কতে দূৰতোপি ভূমি উণ্হা হোতি, তত্তকং কোপেতব্বং সিযা, ন চ কপ্পতি, তস্মা যস্মিং ঠানে পততি, তং সো অগ্গি ডহতি, তস্মা ৱট্টতীতি একে. অডহিতেপি ‘‘অদড্ঢায পথৱিযা অগ্গিং ঠপেতুং ন ৱট্টতী’’তি ৱুত্তত্তা অত্তনা পাতনাযেৱ দোসো পতিতে উপদাহেতি ৱেদিতব্বং.
পথৱীখণনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সমত্তো ৱণ্ণনাক্কমেন মুসাৱাদৱগ্গো পঠমো.