২. ভূতগামৱগ্গো
১. ভূতগামসিক্খাপদৱণ্ণনা
৮৯. ফৰসুং নিগ্গহেতুং অসক্কোন্তোতি দস্সিতভাৱং জানাপেতি. কস্মা অযং ফৰসুং উগ্গিৰীতি চে? মনুস্সানন্তিআদি তস্স পৰিহাৰো. ‘‘আকোটেসি ছিন্দীতি চ ৱচনতো ৰুক্খদেৱতানং হত্থানি ছিজ্জন্তি, ন চাতুমহাৰাজিকাদীনং ৱিয অচ্ছেজ্জানী’’তি ৱদন্তি.
৯০-৯২. ভৱন্তি অহুৱুঞ্চাতি দ্ৱিকালিকো ভূতসদ্দো. যদি বীজতো নিব্বত্তেন বীজং দস্সিতং, তদেৱ সন্তকং যদিদং. সোৱ কুক্কুটো মংসিমক্খিতোতি অযমেৱ হি পৰিহাৰো. অট্ঠকথাসুপি হি ‘‘বীজে বীজসঞ্ঞী’’তি লিখিতং. যং বীজং ভূতগামো নাম হোতি, তস্মিং বীজে ভূতগামবীজেতি যোজেত্ৱা. অমূলকত্তা কিৰ সম্পুণ্ণভূতগামো ন হোতি, ‘‘সমূলপত্তো এৱ হি ভূতগামো নামা’’তি কাৰণং ৱদন্তি. ‘‘অভূতগামমূলত্তাতি ভূতগামতো অনুপ্পন্নত্তা অভূতগামমূলং, ভূতগামস্স অমূলকত্তা ৱা. ন হি ততো অঞ্ঞো ভূতগামো উপ্পজ্জতী’’তি দ্ৱিধাপি লিখিতং. পিযঙ্গু অসনৰুক্খো ৱড্ঢনত্তচো খজ্জফলো, ‘‘পীতসালো’’তিপি ৱুচ্চতি. অমূলকভূতগামে সঙ্গহং গচ্ছতীতি নাড়িকেৰস্সেৱাযং. ঘটপিট্ঠিজাতত্তা, বীজগামানুলোমত্তা চ দুক্কটৱত্থু. ন ৱাসেতব্বং ‘‘দুৰূপচিণ্ণত্তা’’তি লিখিতং, ‘‘যেসং ৰুক্খানং সাখা ৰুহতীতি ৱচনতো যেসং ন ৰুহতি, তেসং সাখায কপ্পিযকৰণকিচ্চং নত্থীতি সিদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং. মুদ্দতিণন্তি তস্স নামং. ‘‘মুঞ্জতিণন্তি পাঠো’’তি লিখিতং.
সমণকপ্পেহীতি সমণৱোহাৰেহি, তস্মা ৱত্তব্বং ভিক্খুনা ‘‘কপ্পিযং কৰোহী’’তি. তস্স আণত্তিযা কৰোন্তেনাপি সামণেৰাদিনা ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৱত্ৱাৱ অগ্গিপৰিজিতং কাতব্বন্তি সিদ্ধং. অগ্গিপৰিজিতাদীনি ৱিয কপ্পিযত্তা অবীজনিব্বট্টবীজানিপি ‘‘পঞ্চহি সমণকপ্পেহী’’তি (চূড়ৱ. ২৫০) এত্থ পৱিট্ঠানি, যথালাভতো ৱা সমণকপ্পৱচনং গহেতব্বং. ‘‘কপ্পিয’ন্তি ৱত্তুকামো ‘কপ্প’ন্তি চে ৱদতি, ‘ৱট্টতী’তি ৱদন্তী’’তি ৱুত্তং. ‘‘কপ্পিয’ন্তি ৱচনং সকসকভাসাযপি ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘কপ্পিযন্তি ৱত্ৱা’’তি ৱুত্তত্তা ভিক্খুনা ‘কপ্পিযং’ইচ্চেৱ ৱত্তব্বং, ‘‘ইতৰেন পন যায কাযচি ভাসাযা’’তি ৱদন্তি, ৱীমংসিতব্বং. ‘‘উচ্ছুং কপ্পিযং কৰিস্সামীতি দাৰুং ৱিজ্ঝতী’’তি ৱচনতো কপ্পিযং কাতব্বং সন্ধায ৱিৰদ্ধেতি ৱুত্তং হোতি, আচৰিযা পন ‘‘কপ্পিযং কাৰেতব্বং সন্ধায কপ্পিযন্তি সিত্থাদিং কাৰেতি, ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি, তস্স কাৰণং ৱদন্তা কাতুং ৱট্টনভাৱেনেৱ ৱিৰজ্ঝিত্ৱা কতেপি কপ্পিযং জাতং. যদি ন ৱট্টেয্য, সিত্থাদিম্হি কতে ন ৱট্টেয্যাতি, উপপৰিক্খিতব্বং. উট্ঠিতসেৱালঘটং আতপে নিক্খিপিতুং ৱট্টতি, ৱিকোপেতুকামতায সতি দুক্কটং যুত্তং ৱিয. ‘‘পুপ্ফৰজ্জুভাজনগতিকা, তস্মা ন ৱট্টতি. নাড়ে ৱা বদ্ধপুপ্ফকলাপে নাড়স্মিং কতেপি ৱট্টতি তস্মিং পুপ্ফস্স অত্থিতাযা’’তি ৱদন্তি. পোৰাণগণ্ঠিপদে ‘‘বীজগামেন ভূতগামো দস্সিতো অনৱসেসপৰিযাদানত্থ’’ন্তি ৱুত্তং.
ভূতগামসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অঞ্ঞৱাদকসিক্খাপদৱণ্ণনা
৯৮-৯. অঞ্ঞং ৱদতীতি অঞ্ঞৱাদকং, ‘‘ৱচনং কৰেয্যা’’তি লিখিতং. ‘‘তুণ্হীভূতস্সেতং নাম’’ন্তি পাঠো. উগ্ঘাতেতুকামোতি সমোহনিতুকামো, অন্তৰাযং কত্তুকামোতি পোৰাণা.
১০০. ‘‘সুদিট্ঠো ভন্তে, ন পনেসো কহাপণোতিআদীসু অনাৰোপিতে দুক্কটেন মুসাৱাদপাচিত্তিযং, অৰোপিতে পাচিত্তিযদ্ৱযং হোতী’’তি ৱদন্তি, ৱীমংসিতব্বং.
১০২. অধম্মেন ৱা ৱগ্গেন ৱা ন কম্মাৰহস্স ৱাতি এত্থ ‘‘মযি ৱুত্তে মং ৱা অঞ্ঞং ৱা সঙ্ঘো অধম্মেন ৱা কম্মং, ৱগ্গেন ৱা কম্মং কৰিস্সতি, ন কম্মাৰহস্স ৱা মে, অঞ্ঞস্স ৱা কম্মং কৰিস্সতী’’তি ন কথেতীতি যোজেতব্বং.
অঞ্ঞৱাদকসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৱণ্ণনা
১০৩. ‘‘ছন্দাযা’’তি অক্খৰক্খৰাযাতিআদি ৱিয লিঙ্গৱিপল্লাসেন ৱুত্তং, ছন্দত্থন্তি ৱা অত্থো. যেসং সেনাসনানি পঞ্ঞপেতি, তেসং অত্তনি ছন্দত্থন্তি অধিপ্পাযো.
১০৬. অনুপসম্পন্নন্তিআদীসু কৰণত্থো গহেতব্বো. অঞ্ঞং অনুপসম্পন্নন্তি অঞ্ঞেন অনুপসম্পন্নেন. তস্স ৱাতি অনুপসম্পন্নস্স. ‘‘সম্মুতিকালে পঞ্চঙ্গৱিৰহাদযো অসম্মতা নামা’’তি, ‘‘উপসম্পন্নেন লদ্ধসম্মুতি সিক্খাপচ্চক্খানেন ৱিনস্সতী’’তি চ ৱুত্তং. সঙ্ঘেনাতি সব্বেন সঙ্ঘেন কম্মৱাচায অস্সাৱেত্ৱা ‘‘তৱেসো ভাৰো’’তি কেৱলং আৰোপিতভাৰো. কেৱল-সদ্দো হেত্থ কম্মৱাচায অস্সাৱিতভাৱমত্তমেৱ দীপেতি. সযমেৱাতি ইতৰেসং ভিক্খূনং অনুমতিযা. অভূতেন খীযনকস্স আদিকম্মিকস্স কথং অনাপত্তীতি চে? ইমিনা সিক্খাপদেন. মুসাৱাদে আপত্তিযেৱ দ্ৱে পাচিত্তিযো ৱুত্তা ৱিয দিস্সন্তি পুব্বপযোগে ৰুক্খাদিছিন্দনাদীসু ৱিয, ৱিচাৰেতব্বং.
উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা
১১০. ‘‘এৱঞ্চিদং ভগৱতা ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতী’’তি ৱচনতো, পৰিৱাৰে ‘‘একা পঞ্ঞত্তি, একা অনুপঞ্ঞত্তী’’তি (পৰি. ২২৬) ৱচনতো চ ইধ অত্থি অনুপঞ্ঞত্তীতি সিদ্ধং. কিঞ্চাপি সিদ্ধং, ‘‘এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তিআদিনা পন পঞ্ঞত্তিট্ঠানং ন পঞ্ঞাযতি, কেৱলং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, অট্ঠমাসে…পে… নিক্খিপিতু’’ন্তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, তং কস্মাতি চে? পঠমপঞ্ঞত্তিযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱত্তব্বতো অৱিসেসত্তা ন ৱুত্তং. যদি এৱং কা এত্থ অনুপঞ্ঞত্তীতি? অজ্ঝোকাসেতি. অযমনুপঞ্ঞত্তি পঞ্ঞত্তিযম্পি অত্থীতি চে? অত্থি, তং পন ওকাসমত্তদীপনং, দুতিযং চাতুৱস্সিকমাসসঙ্খাতকালদীপনং. যস্মা উভযম্পি একং কালোকাসং একতো কত্ৱা ‘‘অজ্ঝোকাসে’’তি ৱুত্তন্তি দীপেন্তো ভগৱা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে…পে… নিক্খিপিতু’’ন্তি আহাতি ৱেদিতব্বং. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং ‘‘যত্থ চ যদা চ সন্থৰিতুং ন ৱট্টতি, তং সব্বমিধ অজ্ঝোকাসসঙ্খ্যমেৱ গতন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি. হেমন্তকালস্স অনাপত্তিসমযত্তা ইদং সিক্খাপদং নিদানানপেক্খন্তি সিদ্ধং, তথা হি অজ্ঝোকাসপদসামত্থিযেন অযং ৱিসেসো – ৱস্সানকালে ওৱস্সকট্ঠানে অজ্ঝোকাসে, মণ্ডপাদিম্হি চ ন ৱট্টতি. হেমন্তকালে পকতিঅজ্ঝোকাসে ন ৱট্টতি, সব্বমিধ ওৱস্সকেপি মণ্ডপাদিম্হি ৱট্টতি, তঞ্চ খো যত্থ হিমৱস্সেন সেনাসনং ন তেমেতি, গিম্হকালে পকতিঅজ্ঝোকাসেপি ৱট্টতি, তঞ্চ খো অকালমেঘাদস্সনেযেৱাতি অযং ৱিসেসো ‘‘অট্ঠ মাসে’’তি চ ‘‘অৱস্সিকসঙ্কেতে’’তি চ এতেসং দ্ৱিন্নং পদানং সামত্থিযতোপি সিদ্ধো.
কিঞ্চ ভিয্যো – অট্ঠকথাযং সন্দস্সিতৱিসেসোৱ. চম্মাদিনা ওনদ্ধকো ৱা নৱৱাযিমো ৱা ন সীঘং ৱিনস্সতি. কাযানুগতিকত্তাতি কাযে যত্থ, তত্থ গতত্তা. সঙ্ঘিকমঞ্চাদিম্হি কাযং ফুসাপেত্ৱা ৱিহৰিতুং ন ৱট্টতীতি ধম্মসিৰিত্থেৰো. ‘‘সঙ্ঘিকং পন ‘অজ্ঝোকাসপৰিভোগেন পৰিভুঞ্জথ, ভন্তে, যথাসুখ’ন্তি দাযকা দেন্তি সেনাসনং, এৱৰূপে অনাপত্তী’’তি অন্ধকট্ঠকথাযং ৱচনতো, ইধ চ পটিক্খেপাভাৱতো ৱট্টতি. ‘‘অঞ্ঞঞ্চ এৱৰূপন্তি অপৰে’’তি ৱুত্তং. ‘‘পাদট্ঠানাভিমুখাতি নিসীদন্তস্স পাদপতনট্ঠানাভিমুখা’’তি লিখিতং. সম্মজ্জন্তস্স পাদট্ঠানাভিমুখন্তি আচৰিযস্স তক্কো.
১১১. ‘‘পাদুদ্ধাৰেনাতি বহিউপচাৰে ঠিতত্তা’’তি লিখিতং. গচ্ছন্তি, দুক্কটং ধম্মকথিকস্স ৱিয. কস্মা ন পাচিত্তিযং? পচ্ছা আগতেহি ৱুড্ঢতৰেহি উট্ঠাপেত্ৱা গহেতব্বতো. ধম্মকথিকস্স পন অনুট্ঠপেতব্বত্তা. ‘‘অনাণত্তিযা পঞ্ঞত্তিযম্পি তস্স ভাৰো’’তি ৱুত্তং.
১১২. পৰিহৰণেযেৱাতি এত্থ গহেত্ৱা ৱিচাৰণেতি ধম্মসিৰিত্থেৰো. অত্তনো সন্তককৰণেতি উপতিস্সত্থেৰো. বীজনীপত্তকং চতুৰস্সবীজনী.
১১৩. ‘‘যো ভিক্খু ৱা সামণেৰো ৱা…পে… লজ্জী হোতী’তি ৱুত্তত্তা অলজ্জিং আপুচ্ছিত্ৱা গন্তুং ন ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. পাঠে ‘‘কেনচি পলিবুদ্ধং হোতী’’তি চ অট্ঠকথাযং ‘‘পলিবুদ্ধ’’ন্তি চ সেনাসনংযেৱ সন্ধায ৱুত্তং, তস্মা তথাপি অত্থীতি গহেতব্বং. ‘‘অনাপুচ্ছং ৱা’’তি পাঠো.
পঠমসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা
১১৬-৭. এত্তকমেৱ ৱুত্তমট্ঠকথাসু, তথাপি পদট্ঠাদযোপি লব্ভন্তি এৱ. অনুগণ্ঠিপদে ‘‘অঞ্ঞং অত্থৰণাদি অকপ্পিযত্তা ন ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘মঞ্চং ৱা পীঠং ৱা ৱিহাৰে ৱা ৱিহাৰূপচাৰে ৱা’তি ইমিনাপি সংসন্দনত্থং ‘কিঞ্চাপি ৱুত্তো, অথ খো’তিআদি আৰদ্ধ’’ন্তি চ ৱুত্তং. উপচাৰমত্তঞ্চেতং ‘‘ৰুক্খমূলে’’তি, তত্থ ৱত্তব্বং নত্থি.
১১৮. অনাপুচ্ছিত্ৱাপি গন্তুং ৱট্টতীতি অসতিযা গচ্ছতোপি অনাপত্তি, আপুচ্ছনং পন ৱত্তং সঞ্চিচ্চ অনাপুচ্ছতো ৱত্তভেদদুক্কটত্তা. পুগ্গলিকসেনাসনে সঙ্ঘিকসেয্যং, সঙ্ঘিকসেনাসনে ৱা পুগ্গলিকসেয্যং অত্থৰিত্ৱা গচ্ছন্তস্স দুক্কটং যুত্তং ৱিয. কস্মা? ‘‘সেয্যামত্তমেৱ নস্সেয্যা’’তি ৱুত্তত্তা. ইধ পন ‘‘পলিবুদ্ধং পলিবুদ্ধো’’তি দুৱিধম্পি অত্থি.
দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা
১২১. ছব্বগ্গিযেসুযেৱ থেৰা ভিক্খূতি কেচি. পাদে ধোৱিত্ৱাতিআদিম্হি পৱিসন্তস্স ৱা পাদধোৱনপাসাণতো যাৱ মঞ্চপীঠং পস্সাৱত্থায নিক্খমন্তস্স ৱা যাৱ পস্সাৱট্ঠানন্তি যোজনা কাতব্বা. এৱং সন্তে ‘‘পস্সাৱত্থায নিক্খমন্তস্স ৱা’’তি ন ৱত্তব্বং, ‘‘পস্সাৱট্ঠানতো নিক্খমন্তস্স ৱা’’তি ৱত্তব্বং. পস্সাৱট্ঠানন্তি কত্থচি পোত্থকে. তথা হি মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘পৱিসন্তস্স পাদধোৱনপাসাণতো যাৱ মঞ্চপীঠং নিক্খমন্তস্স মঞ্চপীঠতো যাৱ পস্সাৱট্ঠানং, তাৱ উপচাৰো’’তি ৱুত্তং, তস্মা ‘‘পাদে ধোৱিত্ৱা পৱিসন্তস্স, পস্সাৱত্থায নিক্খমন্তস্স চ দ্ৱাৰে নিক্খিত্তপাদধোৱনপাসাণতো, পস্সাৱট্ঠানতো চ মঞ্চপীঠ’’ন্তি কত্থচি পোত্থকে পাঠো, সো অপাঠো. কস্মা? মঞ্চপীঠানং উপচাৰস্স ৱুত্তত্তা. পৱিসন্তস্স যাৱ মঞ্চপীঠানং উপচাৰো, নিক্খমন্তস্স ততো পট্ঠায যাৱ পস্সাৱট্ঠানং ৱচ্চকুটিচঙ্কমট্ঠানন্তি ইমিনা অত্থেন যথা সংসন্দতি, তথাৱিধো পাঠোতি আচৰিযো.
১২২. উপচাৰং ঠপেত্ৱাতি ইধ ৱুত্তউপচাৰং ঠপেত্ৱা. ‘‘দস্সনসৱনূপচাৰেপি সন্থৰন্তস্সা’’তি লিখিতং.
অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৱণ্ণনা
১২৬-৭. ছসত্তকোট্ঠকানি ৱাতি এত্থ দ্ৱাৰকোট্ঠকং অধিপ্পেতং. ‘‘নিক্খমা’’তি ৱচনং সুত্ৱাপি অত্তনো ৰুচিযা নিক্খমতি, অনাপত্তি; ইধ অগ্গিসালাদি এৱ উপচাৰোতি.
নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. ৱেহাসকুটিসিক্খাপদৱণ্ণনা
১২৯. ‘‘পমাণমজ্ঝিমস্স গলপ্পমাণে দিন্নতুলাপি ৱেহাসকুটিযেৱা’’তি লিখিতং, ‘‘ন সা ইধ অধিপ্পেতা’’তি ৱুত্তং.
ৱেহাসকুটিসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. মহল্লকৱিহাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা
১৩৫. যাৱ দ্ৱাৰকোসাতি দ্ৱাৰসমীপা, যাৱ ভিত্তীতি অত্থো, তং সুৱুত্তং. কৱাটৱিত্থাৰপ্পমাণোতি হত্থপাসস্সাধিপ্পেতত্তা, সমন্তা কৱাটৱিত্থাৰপ্পমাণউপচাৰস্স গহিতত্তা অপৰিপূৰউপচাৰাপি হোতি. আলোকং কৰোতীতি আলোকং সন্ধেতি পিধেতীতি সন্ধি এৱ আলোকসন্ধিনামকা হোন্তি. ৱাতপানকৱাটলেপকম্মে অপ্পহৰিতট্ঠানকিচ্চং নত্থি.
১৩৬. ইট্ঠকাতি ছদনকপালাসিলাদিইট্ঠকা. ছদনূপৰীতি এত্থ পঠমং তাৱ একৱাৰং অপৰিসেসং ছাদেত্ৱা পুন ছাদনদণ্ডকে বন্ধিত্ৱা দুতিযৱাৰং তথেৱ ছাদেতব্বং. ‘‘ততিযৱাৰচতুত্থৱাৰে সম্পত্তে দ্ৱে মগ্গে অধিট্ঠহিত্ৱা ততিযমগ্গং আণাপেত্ৱা পক্কমিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, তং ‘‘পুনপ্পুনং ছাদাপেতী’’তি ইমিনা যুজ্জতি.
পোৰাণা পন ‘‘পঠমৱাৰেযেৱ তযো মগ্গে অধিট্ঠাতুং ৱট্টতি, চতুত্থতো পট্ঠায আপত্তি পাচিত্তিযং, চতুত্থলেপতো পট্ঠায আপত্তী’’তি ৱদন্তি. তত্থ ছদনে ৱুত্তৱিধিনিদানেন সমেতি, লেপে ৱুত্তৱিধিতিকচ্ছেদেন সমেতি. তথাপি সো ন যুত্তোৱ. নিদানে, অট্ঠকথাযঞ্চ সিদ্ধলেপত্তা সব্বসোৱাপি অচ্ছন্নে, ছন্নেৱাপি অনেকসো পৰিযাযস্স ততিযস্সেৱ অধিট্ঠানন্তি নো সমেতীতি আচৰিযো. ‘‘দ্ৱে মগ্গে’’তি, ‘‘দ্ৱে ছদনে’’তি চ ‘‘ততিযৱাৰতো পট্ঠায এৱং ছাদাপেহী’তি আণাপেত্ৱা পক্কমিতব্ব’’ন্তি চ উপতিস্সত্থেৰো ৱদতি কিৰ.
মহল্লকৱিহাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. সপ্পাণকসিক্খাপদৱণ্ণনা
১৪০. সপ্পাণকসিক্খাপদং উত্তানত্থমেৱ.
সমত্তো ৱণ্ণনাক্কমেন ভূতগামৱগ্গো দুতিযো.