২. দুতিযপাৰাজিকং

ধনিযৱত্থুৱণ্ণনা

৮৪. দুতিযে ৰাজূহি এৱ পৰিগ্গহিতত্তা ‘‘ৰাজগহ’’ন্তি লদ্ধনামকে সমীপত্থেন, অধিকৰণত্থেন চ পটিলদ্ধভুম্মৱিভত্তিকে গিজ্ঝকূটে পব্বতে চতূহি ৱিহাৰেহি ৱিহৰন্তোতি অধিপ্পাযো. তস্স ‘‘ৱস্সং উপগচ্ছিংসূ’’তি ইমিনা সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. তযো এৱ হি ঞত্তিং ঠপেত্ৱা গণকম্মং কৰোন্তি, ন ততো ঊনা অধিকা ৱা অকিৰিযত্তা. তত্থ ৱিনযপৰিযাযেন সঙ্ঘগণপুগ্গলকম্মকোসল্লত্থং ইদং পকিণ্ণকং ৱেদিতব্বং – অত্থি সঙ্ঘকম্মং সঙ্ঘো এৱ কৰোতি, ন গণো ন পুগ্গলো, তং অপলোকনকম্মস্স কম্মলক্খণেকদেসং ঠপেত্ৱা ইতৰং চতুব্বিধম্পি কম্মং ৱেদিতব্বং. অত্থি সঙ্ঘকম্মং সঙ্ঘো চ কৰোতি, গণো চ কৰোতি, পুগ্গলো চ কৰোতি. কিঞ্চাতি? যং পুব্বে ঠপিতং. ৱুত্তঞ্হেতং পৰিৱাৰট্ঠকথাযং ‘‘যস্মিং ৱিহাৰে দ্ৱে তযো জনা ৱসন্তি, তেহি নিসীদিত্ৱা কতম্পি সঙ্ঘেন কতসদিসমেৱ. যস্মিং পন ৱিহাৰে একো ভিক্খু হোতি, তেন ভিক্খুনা উপোসথদিৱসে পুব্বকৰণপুব্বকিচ্চং কত্ৱা নিসিন্নেন কতম্পি কতিকৱত্তং সঙ্ঘেন কতসদিসমেৱ হোতী’’তি (পৰি. অট্ঠ. ৪৯৫-৪৯৬). পুনপি ৱুত্তং ‘‘একভিক্খুকে পন ৱিহাৰে একেন সাৱিতেপি পুৰিমকতিকা পটিপ্পস্সম্ভতি এৱা’’তি. অত্থি গণকম্মং সঙ্ঘো কৰোতি, গণো কৰোতি, পুগ্গলো কৰোতি, তং তযো পাৰিসুদ্ধিউপোসথা অঞ্ঞেসং সন্তিকে কৰীযন্তি, তস্স ৱসেন ৱেদিতব্বং. অত্থি গণকম্মং গণোৱ কৰোতি, ন সঙ্ঘো ন পুগ্গলো, তং পাৰিসুদ্ধিউপোসথো অঞ্ঞমঞ্ঞং আৰোচনৱসেন কৰীযতি, তস্স ৱসেন ৱেদিতব্বং. অত্থি পুগ্গলকম্মং পুগ্গলোৱ কৰোতি, ন সঙ্ঘো ন গণো, তং অধিট্ঠানুপোসথৱসেন ৱেদিতব্বং. অত্থি গণকম্মং একচ্চোৱ গণো কৰোতি, একচ্চো ন কৰোতি, তত্থ অঞত্তিকং দ্ৱে এৱ কৰোন্তি, ন তযো. সঞত্তিকং তযোৱ কৰোন্তি, ন ততো ঊনা অধিকা ৱা, তেন ৱুত্তং ‘‘তযো এৱ হি ঞত্তিং ঠপেত্ৱা গণকম্মং কৰোন্তি, ন ততো ঊনা অধিকা ৱা অকিৰিযত্তা’’তি. তস্মা তযোৱ ৱিনযপৰিযাযেন সম্পহুলা, ন ততো উদ্ধন্তি ৱেদিতব্বং. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘কিঞ্চাপি কম্মলক্খণং তযোৱ কৰোন্তি, অথ খো তেহি কতং সঙ্ঘেন কতসদিসন্তি ৱুত্তত্তা একেন পৰিযাযেন তযো জনা ৱিনযপৰিযাযেনপি সঙ্ঘো’’তি ৱুত্তং, ইদং সব্বম্পি ৱিনযকম্মং উপাদায ৱুত্তং, লাভং পন উপাদায অন্তমসো একোপি অনুপসম্পন্নোপি ‘‘সঙ্ঘো’’তি সঙ্খ্যং গচ্ছতি কিৰ. পৱাৰণাদিৱসস্স অৰুণুগ্গমনসমনন্তৰমেৱ ‘‘ৱুত্থগস্সা’’তি ৱুচ্চন্তি, উক্কংসনযেন ‘‘পাটিপদদিৱসতো পট্ঠাযা’’তি ৱুত্তং, তেনেৱ ‘‘মহাপৱাৰণায পৱাৰিতা’’তি ৱুত্তং. অঞ্ঞথা অন্তৰাযেন অপৱাৰিতা ‘‘ৱুত্থৱস্সা’’তি ন ৱুচ্চন্তীতি আপজ্জতি. থম্ভাদি কট্ঠকম্মন্তি ৱেদিতব্বং. কেচি তনুকং দাৰুত্থম্ভং অন্তোকত্ৱা মত্তিকামযং থম্ভং কৰোন্তি, অযং পন তথা ন অকাসি, তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বমত্তিকামযং কুটিকং কৰিত্ৱা’’তি. তেলমিস্সায তম্বমত্তিকায.

৮৫. ‘‘মা পচ্ছিমা জনতা পাণেসু পাতব্যতং আপজ্জী’’তি ইমিনা অনুদ্দেসসিক্খাপদেন যত্থ ইট্ঠকপচন পত্তপচন কুটিকৰণ ৱিহাৰকাৰাপন নৱকম্মকৰণ খণ্ডফুল্লপটিসঙ্খৰণ ৱিহাৰসম্মজ্জন পটগ্গিদান কূপপোক্খৰণীখণাপনাদীসু পাতব্যতং জানন্তেন ভিক্খুনা কপ্পিযৱচনম্পি ন ৱত্তব্বন্তি দস্সেতি, তেনেৱ পৰিযাযং অৱত্ৱা তেসং সিক্খাপদানং অনাপত্তিৱাৰেসু ‘‘অনাপত্তি অসতিযা অজানন্তস্সা’’তি ৱুত্তং. ‘‘অন্তৰাপত্তিসিক্খাপদ’’ন্তিপি এতস্স নামমেৱ. ‘‘গচ্ছথেতং, ভিক্খৱে, কুটিকং ভিন্দথা’’তি ইমিনা কতং লভিত্ৱা তত্থ ৱসন্তানম্পি দুক্কটমেৱাতি চ সিদ্ধং. অঞ্ঞথা হি ভগৱা ন ভিন্দাপেয্য. এস নযো ভেদনকং ছেদনকং উদ্দালনকন্তি এত্থাপি, আপত্তিভেদাৱ. ততো এৱ হি ভেদনকসিক্খাপদাদীসু ৱিয ‘‘অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৱা পৰিভুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ন ৱুত্তং, তথা অঞ্ঞস্সত্থায কৰোতি, চেতিযাদীনং অত্থায কৰোতি, দুক্কটমেৱাতি চ সিদ্ধং, অঞ্ঞথা কুটিকাৰসিক্খাপদাদীসু ৱিয ‘‘অঞ্ঞস্সত্থায ৱাসাগাৰং ঠপেত্ৱা সব্বত্থ, অনাপত্তী’’তি নযমেৱ ৱদেয্য, ন ভিন্দাপেয্য. সব্বমত্তিকামযভাৱং পন মোচেত্ৱা কট্ঠপাসাণাদিমিস্সং কত্ৱা পৰিভুঞ্জতি, অনাপত্তি. তথা হি ছেদনকসিক্খাপদাদীসু ভগৱতা নযো দিন্নো ‘‘অঞ্ঞেন কতং পমাণাতিক্কন্তং পটিলভিত্ৱা ছিন্দিত্ৱা পৰিভুঞ্জতী’’তিআদীসু. কেচি পন ‘‘ৱযকম্মম্পীতি এতেন মূলং দত্ৱা কাৰাপিতম্পি অত্থি, তেন তং অঞ্ঞেন কতম্পি ন ৱট্টতীতি সিদ্ধ’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন সুন্দৰং. কস্মা? সম্ভাৰে কিণিত্ৱা সযমেৱ কৰোন্তস্সাপি ৱযকম্মসম্ভৱতো. কিং ৱা পাড়িলেসে সতি অট্ঠকথালেসনযো. ইট্ঠকাহি গিঞ্জকাৱসথসঙ্খেপেন কতা ৱট্টতীতি এত্থ পকতিইট্ঠকাহি চিনিত্ৱা কত্তব্বাৱসথো গিঞ্জকাৱসথো নাম. সা হি ‘‘মত্তিকামযা’’তি ন ৱুচ্চতি, ‘‘ইট্ঠককুটিকা’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি, তস্মা থুসগোমযতিণপলালমিস্সা মত্তিকামযাপি অপক্কিট্ঠকমযাপি ‘‘সব্বমত্তিকামযা’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতীতি নো খন্তীতি আচৰিযো, ভস্মাদযো হি মত্তিকায দড়্হিভাৱত্থমেৱ আদীযন্তি, অপক্কিট্ঠকমযাপি গিঞ্জকাৱসথসঙ্খ্যং ন গচ্ছতি, ন চ আযস্মা ধনিযো একপ্পহাৰেনেৱ কুম্ভকাৰো ৱিয কুম্ভং তং কুটিকং নিট্ঠাপেসি, অনুক্কমেন পন সুক্খাপেত্ৱা সুক্খাপেত্ৱা মত্তিকাপিণ্ডেহি চিনিত্ৱা নিট্ঠাপেসি, অপক্কিট্ঠকমযা কুটি ৱিয সব্বমত্তিকামযা কুটি একাবদ্ধা হোতি, ন তথা পক্কিট্ঠকমযা, তস্মা সা কপ্পতীতি একে. সব্বমত্তিকামযায কুটিযা বহি চে তিণকুটিকাদিং কত্ৱা অন্তো ৱসতি, দুক্কটমেৱ. সচে তত্থ তত্থ ছিদ্দং কত্ৱা বন্ধিত্ৱা একাবদ্ধং কৰোতি, ৱট্টতি. অন্তো চে তিণকুটিকাদিং কত্ৱা অন্তো ৱসতি, ৱট্টতি. কাৰকো এৱ চে ৱসতি, কৰণপচ্চযা দুক্কটং আপজ্জতি, ন ৱসনপচ্চযা. সচে অন্তো ৱা বহি ৱা উভযত্থ ৱা সুধায লিম্পতি, ৱট্টতি. যস্মা সব্বমত্তিকামযা কুটি সুকৰা ভিন্দিতুং, তস্মা তত্থ ঠপিতং পত্তচীৱৰাদি অগুত্তং হোতি, চোৰাদীহি অৱহৰিতুং সক্কা, তেন ৱুত্তং ‘‘পত্তচীৱৰগুত্তত্থাযা’’তি.

পাড়িমুত্তকৱিনিচ্ছযৱণ্ণনা

তেন খো পন সমযেন ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ উচ্চাৱচে পত্তে ধাৰেন্তি, উচ্চাৱচানি পত্তমণ্ডলানি ধাৰেন্তী’’তি (চুড়ৱ. ২৫৩) এৱমাদীনি ৱত্থূনি নিস্সায ‘‘ন, ভিক্খৱে, উচ্চাৱচা পত্তা ধাৰেতব্বা, যো ধাৰেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদিনা নযেন অকপ্পিযপৰিক্খাৰেসু চ দুক্কটং পঞ্ঞত্তং. কস্মা? তদনুলোমত্তা. যত্থাপি ন পঞ্ঞত্তং, তত্থ ‘‘ন, ভিক্খৱে, উচ্চাৱচানি ছত্তানি ধাৰেতব্বানি, যো ধাৰেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদিনা (চূড়ৱ. ২৬৯-২৭০) নযেন দুক্কটং সম্ভৱতি, তস্মা ‘‘তত্ৰাযং পাড়িমুত্তকো’’তি আৰভিত্ৱা সব্বপৰিক্খাৰেসু ৱণ্ণমট্ঠং, সৱিকাৰং ৱা কৰোন্তস্স আপত্তি দুক্কটন্তি দীপেন্তেন ‘‘ন ৱট্টতী’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. এত্থাহ – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ঠপেত্ৱা পহৰণিং সব্বং লোহভণ্ডং, ঠপেত্ৱা আসন্দিং পল্লঙ্কং দাৰুপত্তং দাৰুপাদুকং সব্বং দাৰুভণ্ডং, ঠপেত্ৱা কতকঞ্চ কুম্ভকাৰিকঞ্চ সব্বং মত্তিকাভণ্ড’’ন্তি (চূড়ৱ. ২৯৩) ৱুত্তত্তা যথাঠপিতং ৱজ্জেত্ৱা ইতৰং সব্বং ৱণ্ণমট্ঠম্পি সৱিকাৰম্পি অৱিসেসেন ৱট্টতীতি? ৱুচ্চতে – তং ন যুত্তং যথাদস্সিতপাড়িৱিৰোধতো, তস্মা ‘‘ঠপেত্ৱা পহৰণি’’ন্তি এৱং জাতিৱসেন অযং পাড়ি পৱত্তা, যথাদস্সিতা পাড়ি ৱণ্ণমট্ঠাদিৱিকাৰপটিসেধনৱসেন পৱত্তাতি এৱং উভযম্পি ন ৱিৰুজ্ঝতি, তস্মা যথাৱুত্তমেৱ. আৰগ্গেন নিখাদনগ্গেন, ‘‘আৰগ্গেৰিৱ সাসপো’’তি (ম. নি. ২.৪৫৮; ধ. প. ৪০১; সু. নি. ৬৩০) এত্থ ৱুত্তনযতো আৰগ্গেন.

পট্টমুখে ৱাতি পট্টকোটিযং. পৰিযন্তেতি চীৱৰপৰিযন্তে. ৱেণিউহুমুনিযুপেঞ্ঞাম. অগ্ঘিযন্তি চেতিযং. গযমুগ্গৰন্তি তুলাদণ্ডসণ্ঠানং, গযা সীসে সূচিকা হোতি, মুখপত্তা লদ্ৰা. উক্কিৰন্তি নীহৰন্তি কৰোন্তি ঠপেন্তি. কোণসুত্তপিড়কা নাম গণ্ঠিকপট্টাদিকোণেসু সুত্তমযপিড়কা. যং এত্থ চীৱৰং ৱা পত্তো ৱা ‘‘ন ৱট্টতী’’তি ৱুত্তো, তত্থ অধিট্ঠানং ৰুহতি, ৱিকপ্পনাপি ৰুহতীতি ৱেদিতব্বং. দেড্ডুভোতি উদকসপ্পো. অচ্ছীতি কুঞ্জৰক্খি. গোমুত্তকন্তি গোমুত্তসণ্ঠানা ৰাজিযো. কুঞ্চিকায সেনাসনপৰিক্খাৰত্তা সুৱণ্ণৰূপিযমযাপি ৱট্টতীতি ছাযা দিস্সতি, ‘‘কুঞ্চিকায ৱণ্ণমট্ঠকম্মং ন ৱট্টতী’’তি ৱচনতো অঞ্ঞে কপ্পিযলোহাদিমযাৱ কুঞ্চিকা কপ্পন্তি পৰিহৰণীযপৰিক্খাৰত্তা. আৰকণ্টকো পোত্থকাদিকৰণসত্থকজাতি. ‘‘আমণ্ডকসাৰকো আমলকফলমযো’’তি ৱদন্তি. তালপণ্ণবীজনীআদীসু ‘‘ৱণ্ণমট্ঠকম্মং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. কিঞ্চাপি তানি কুঞ্চিকা ৱিয পৰিহৰণীযানি, অথ খো ‘‘উচ্চাৱচানি ন ধাৰেতব্বানী’’তি পটিক্খেপাভাৱতো ৱুত্তং. কেৱলঞ্হি তানি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ৱিধূপনঞ্চ তালৱণ্টঞ্চা’’তিআদিনা (চূড়ৱ. ২৬৯) ৱুত্তানি. গণ্ঠিপদে পন ‘‘তেলভাজনেসু ৱণ্ণমট্ঠকম্মং ৱট্টতীতি সেনাসনপৰিক্খাৰত্তা’’তি ৱুত্তং. ৰাজৱল্লভাতি ৰাজকুলূপকা. সীমাতি ইধাধিপ্পেতা ভূমি, বদ্ধসীমা চ. ‘‘যেসং সন্তকা তেসং সীমা, তত্থ পৰেহি ন কত্তব্ব’’ন্তি অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. ‘‘ভূমি চ সীমা চ যেসং সন্তকা, তেহি এৱ ৱাৰেতব্বা. যেসং পন অঞ্ঞেসং ভূমিযং সীমা কতা, তে ৱাৰেতুং ন ইস্সৰা’’তি ৱদন্তি. ‘‘সঙ্ঘভেদাদীনং কাৰণত্তা ‘মা কৰোথা’তি পটিসেধেতব্বা এৱা’’তি অন্ধকট্ঠকথাযং ৱুত্তং কিৰ.

৮৬-৭. দাৰুকুটিকং কাতুং, কত্তুন্তি চ অত্থি. খণ্ডাখণ্ডিকন্তি ফলাফলং ৱিয দট্ঠব্বং. আণাপেহীতি ৱচনং অনিট্ঠে এৱ ৱুচ্চতীতি কত্ৱা বন্ধং আণাপেসি. ইস্সৰিযমত্তাযাতি সমিদ্ধিযং মত্তাসদ্দোতি ঞাপেতি.

৮৮. ‘‘এৱৰূপং ৱাচং ভাসিত্ৱা’’তি চ পাঠো. লোমেন ত্ৱং মুত্তো, মা পুনপি এৱৰূপমকাসীতি ইদং কিং ব্যাপাদদীপকং, দাৰূসুপি লোভক্খন্ধদীপকং ৱচনং সোতাপন্নস্স সতো তস্স ৰাজস্স পতিৰূপং. ননু নাম ‘‘পুব্বে কতং সুকতং ভন্তে, ৱদেয্যাথ পুনপি যেনত্থো’’তি পৱাৰেত্ৱা অতীৱ পীতিপামোজ্জং উপ্পাদেতব্বং তেন সিযাতি? সচ্চমেতং সোতাপন্নত্তা অতীৱ বুদ্ধমামকো ধম্মমামকো সঙ্ঘমামকো চ, তস্মা ভিক্খূনং অকপ্পিযং অসহন্তো, সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা চ ওকাসং কত্তুকামো ‘‘সুপযুত্তানি মে দাৰূনী’’তি তুট্ঠচিত্তোপি এৱমাহাতি ৱেদিতব্বং. ইমেহি নাম এৱৰূপে ঠানে. ‘‘আগতপদানুৰূপেনাতি অঞ্ঞেহি ৱা পদেহি, ইতো থোকতৰেহি ৱা আগতকালে তদনুৰূপা যোজনা কাতব্বা’’তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. ‘‘ন কেৱলং ইমস্মিংযেৱ সিক্খাপদে, অঞ্ঞেসুপি আগচ্ছন্তি, তস্মা তত্থ তত্থ আগতপদানুৰূপেন যোজনা ৱেদিতব্বা’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. উজ্ঝাযনত্থো অদিন্নস্সাদিন্নত্তাৱ, তে উজ্ঝাযিংসু.

ৰুদ্ৰদামকো নাম ৰুদ্ৰদামকাদীহি উপ্পাদিতো. বাৰাণসিনগৰাদীসু তেহি তেহি ৰাজূহি পোৰাণসত্থানুৰূপং লক্খণসম্পন্না উপ্পাদিতা নীলকহাপণা. তেসং কিৰ তিভাগং অগ্ঘতি ৰুদ্ৰদামকো, তস্মা তস্স পাদো থুল্লচ্চযৱত্থু হোতি. মাসকো পন ইধ অপ্পমাণং. কহাপণো কিঞ্চিকালে ঊনৱীসতিমাসকো হোতি, কিঞ্চি কালে অতিৰেকৱীসতিমাসকো. তস্মা তস্স কহাপণস্স চতুত্থভাগো পঞ্চমাসকো ৱিয অতিৰেকপঞ্চমাসকো ৱা ঊনপঞ্চমাসকো ৱা পাদোতি ৱেদিতব্বং. ইমস্সত্থস্স দীপনত্থং ‘‘তদা ৰাজগহে ৱীসতিমাসকো কহাপণো হোতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৰজতমযো সুৱণ্ণমযো তম্বমযো চ কহাপণো হোতি. সুৱণ্ণভূমিযং ৱিয পাদোপি যত্থ তম্বমযোৱ কতো হোতি, তত্থ সোৱ পাদোতি আচৰিযো. যস্মা পাদো একনীলকহাপণগ্ঘনকো, তস্মা তস্স পাদস্স চতুত্থভাগোৱ সিযা পাদোতি একে. ইদং ন যুজ্জতি. যো চ তত্থ পাদাৰহো ভণ্ডো, তস্স চতুত্থভাগস্সেৱ পাৰাজিকৱত্থুভাৱপ্পসঙ্গতো. যদি পাদাৰহং ভণ্ডং পাৰাজিকৱত্থু, সিদ্ধং ‘‘সোৱ পাদো পচ্ছিমং পাৰাজিকৱত্থূ’’তি. ন হি সব্বত্থ ভণ্ডং গহেত্ৱা নীলকহাপণগ্ঘেন অগ্ঘাপেন্তি. যস্মা তস্স তস্সেৱ কহাপণগ্ঘেন অগ্ঘাপেন্তি, তস্মা তস্স তস্স জনপদস্স পাদোৱ পাদোতি তদগ্ঘনকমেৱ পাদগ্ঘনকন্তি সিদ্ধং, ‘‘সো চ খো পোৰাণস্স নীলকহাপণস্স ৱসেন, ন ইতৰেসন্তি যত্থ পন নীলকহাপণা ৱড়ঞ্জং গচ্ছন্তি, তত্থেৱা’’তি কেচি ৱদন্তি, উপপৰিক্খিত্ৱা গহেতব্বং.

পদভাজনীযৱণ্ণনা

৯২. গামা ৱা অৰঞ্ঞা ৱাতি লক্খণানুপঞ্ঞত্তিকত্তা পঠমপঞ্ঞত্তিযা আদিম্হি ৱুত্তা. যতো ৱা অপক্কন্তা, সো অমনুস্সো নাম. ‘‘অমনুস্সগামং অপাৰুপিত্ৱা, গামপ্পৱেসনঞ্চ অনাপুচ্ছা পৱিসিতুং ৱট্টতী’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. ‘‘যতো গামতো আগন্তুকামা এৱ অপক্কন্তা, তং গামং এৱং পৱিসিতুং ন ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি একে. কেচি পন ‘‘যক্খপৰিগ্গহভূতোপি আপণাদীসু দিস্সমানেসু এৱ ‘গামো’তি সঙ্খ্যং গচ্ছতি, অদিস্সমানেসু পৱেসনে অনাপত্তী’’তি ৱদন্তি. ‘‘গামো এৱ উপচাৰো গামূপচাৰোতি এৱং কম্মধাৰযৱসেন গহিতে কুৰুন্দট্ঠকথাদীসু ৱুত্তম্পি সুৱুত্তমেৱ হোতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘তস্স ঘৰূপচাৰো গামোতি আপজ্জতী’’তি ৱচনং পটিক্খিপতি. ‘‘গামস্সুপচাৰো চ গামো চ গামূপচাৰো চা’’তি ৱদন্তি, তং ৱিৰুজ্ঝতি, ন. ‘‘ইমেসং লাভাদীসু লক্খণং সন্ধায মহাঅট্ঠকথাযং ‘ঘৰং ঘৰূপচাৰো’তিআদি ৱুত্তং, তং ন মযং পটিক্খিপামা’’তি চ ৱদন্তি. ‘‘কতপৰিক্খেপো চাতি ঘৰস্স সমন্ততো তত্তকো উপচাৰো নামা’’তি গণ্ঠিপদে লিখিতং. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘যো যো অট্ঠকথাৱাদো ৱা থেৰৱাদো ৱা পচ্ছা ৱুচ্চতীতি ইতো অনাগতং সন্ধায ৱুত্তং, নাতীতং. যদি অতীতম্পি সন্ধায ৱুত্তং, মহাপদুমথেৰৱাদোৱ পমাণং জাতন্তি আপজ্জতি, তস্মা অনাগতমেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি আচৰিযা কথযন্তী’’তি ৱুত্তং. সেসম্পীতি গামূপচাৰলক্খণম্পি.

তত্ৰাযং নযোতি তস্স গামূপচাৰস্স গহণে অযং নযো. ৱিকালেগামপ্পৱেসনাদীসূতি এত্থ ‘‘গামপ্পৱেসনঞ্হি বহি এৱ আপুচ্ছিতব্ব’’ন্তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. ‘‘তং অট্ঠকথায ন সমেতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘গামসঙ্খাতূপচাৰং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি গহিতে সমেতীতি মম তক্কো. ‘‘আদি-সদ্দতো ঘৰে ঠিতানং দিন্নলাভভাজনাদীনী’’তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. ‘‘গামূপচাৰে ঠিতানং পাপুণিতব্বলাভং সঞ্চিচ্চ অদেন্তানং পাৰাজিক’’ন্তি অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. কিঞ্চাপি কুৰুন্দিআদীসু পাড়িযং ৱুত্তৱচনানুলোমৱসেন ৱুত্তত্তা ‘‘পমাদলেখা’’তি ন ৱত্তব্বং, মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তৱিনিচ্ছযো সঙ্গীতিতো পট্ঠায আগতো. ‘‘যঞ্চেতং মহাঅট্ঠকথায’’ন্তিআদি সীহড়দীপে অট্ঠকথাচৰিযেহি ৱুত্তং ‘‘ৱিনিচ্ছযনযো’’তি চ. লেড্ডুপাতেনেৱ পৰিচ্ছিন্দিতব্বোতি পৰিক্খেপাৰহট্ঠানং, ন উপচাৰং. সো হি ততো অপৰেন লেড্ডুপাতেন পৰচ্ছিন্নো. ইমস্মিং অদিন্নাদানসিক্খাপদেতি নিযমেন অঞ্ঞত্থ অঞ্ঞথাতি অত্থতো ৱুত্তং হোতি. তেন ৱা নিযমেন যথাৰুতৱসেনাপি অত্থো ইধ যুজ্জতি. অভিধম্মে পনাতিআদিনা অঞ্ঞথাপি অত্থাপত্তিসিদ্ধং দস্সেতি.

‘‘পৰিচ্চাগাদিম্হি অকতে ‘ইদং মম সন্তক’ন্তি অৱিদিতম্পি পৰপৰিগ্গহিতমেৱ পুত্তকানং পিতু অচ্চযেন সন্তকং ৱিয, তং অত্থতো অপৰিচ্চত্তে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. ‘‘থেনস্স কম্মং থেয্যং, থেনেন গহেতব্বভূতং ভণ্ডং. থেয্যন্তি সঙ্খাতন্তি থেয্যসঙ্খাত’’ন্তি পোৰাণগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. তং থেয্যং যস্স থেনস্স কম্মং, সো যস্মা থেয্যচিত্তো অৱহৰণচিত্তো হোতি, তস্মা ‘‘থেয্যসঙ্খাত’’ন্তি পদং উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘থেয্যচিত্তো অৱহৰণচিত্তো’’তি পদভাজনম্পি তেসং পোৰাণানং যুজ্জতেৱ, তথাপি অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বং. ‘‘যঞ্চ পুব্বভাগে ‘অৱহৰিস্সামী’তি পৱত্তং চিত্তং, যঞ্চ গমনাদিসাধকং, পৰামসনাদিসাধকং ৱা মজ্ঝে পৱত্তং, যঞ্চ ঠানাচাৱনপযোগসাধকং, তেসু অযমেৱেকো পচ্ছিমো চিত্তকোট্ঠাসো ইধ অধিপ্পেতো ‘থেনো’তি অপৰে’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. ঊনমাসকমাসপাদাদীসু ‘‘অৱহৰণচিত্তেসু একচিত্তকোট্ঠাসোতি আচৰিযা ৱদন্তী’’তি ৱুত্তং.

পঞ্চৱীসতিঅৱহাৰকথাৱণ্ণনা

পঞ্চৱীসতি অৱহাৰা নাম ৱচনভেদেনেৱ ভিন্না, অত্থতো পন অভিন্না. আকুলা দুৱিঞ্ঞেয্যৱিনিচ্ছযাতি আচৰিযানং মুখে সন্তিকে সব্বাকাৰেন অগ্গহিতৱিনিচ্ছযানং দুৱিঞ্ঞেয্যা. দুকতিকপট্ঠানপাড়ি (পট্ঠা. ৫.১.১ আদযো, দুকতিকপট্ঠানপাড়ি) ৱিয আকুলা দুৱিঞ্ঞেয্যৱিনিচ্ছযা, কেৱলং তং আচৰিযা পুব্বাপৰৱিৰোধমকত্ৱা সঙ্গীতিতো পট্ঠায আগতনযমৱিনাসেত্ৱা ৱণ্ণযন্তীতি ‘‘পট্ঠানপাড়িমিৱাতি অপৰে ৱদন্তী’’তি চ ৱুত্তা. পোৰাণাতি সঙ্গীতিআচৰিযা. অযমেত্থ সামীচি এৱ, সচে ন দেতি, আপত্তি নত্থি, পাৰাজিকভযা পন যথা সিক্খাকামো দেতি, এৱং দাতব্বমেৱ. যানি পনেত্থ ৱত্থূনি, তানি সীহড়দীপে আচৰিযেহি সঙ্ঘাদীনমনুমতিযা অট্ঠকথাসু পক্খিত্তানি, ‘‘অনাগতে ব্ৰহ্মচাৰীনং হিতত্থায পোত্থকাৰুড়্হকালতো পচ্ছাপী’’তি ৱুত্তং. আণত্তিকং আণত্তিক্খণেপি গণ্হাতি, কালন্তৰেনাপি অত্থসাধকো, কালন্তৰং সন্ধাযাতি ইদমেতেসং নানত্তং. ভট্ঠেতি অপগতে. অন্তৰসমুদ্দে অতুৰুমুহুদে. ফৰতি সাধেতি. নৱধোতোতি নৱকতো. পাসাণসক্খৰন্তি পাসাণঞ্চ সক্খৰঞ্চ.

ভূমট্ঠকথাদিৱণ্ণনা

৯৪. মহাঅট্ঠকথাযং পন সচ্চেপি অলিকেপি দুক্কটমেৱ ৱুত্তং, তং পমাদলিখিতন্তি ৱেদিতব্বন্তি যথেতৰহি যুত্তিযা গহেতব্বা. তত্থ ‘‘চতুৱগ্গেন ঠপেত্ৱা উপসম্পদপৱাৰণঅব্ভানাদিসব্বং সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৱট্টতি’’চ্চেৱ ৱত্তব্বে ‘‘উপসম্পদপৱাৰণকথিনব্ভানাদীনী’’তি লিখন্তীতি ৱেদিতব্বং. তং আচৰিযা ‘‘পমাদলেখা’’ত্ৱেৱ ৱণ্ণযন্তি, তেন ৱুত্তং ‘‘পমাদলিখিত’’ন্তি. যং যং ৱচনং মুসা, তত্থ তত্থ পাচিত্তিযন্তি ৱুত্তং. দুক্কটস্স ৱচনে পযোজনাভাৱা ‘‘অদিন্নাদানস্স পুব্বপযোগে’’তি ৱুত্তং. অঞ্ঞেসম্পি পুব্বপযোগে পাচিত্তিযট্ঠানে পাচিত্তিযমেৱ. পমাদলিখিতন্তি এত্থ ইধ অধিপ্পেতমেৱ গহেত্ৱা অট্ঠকথাযং ৱুত্তন্তি গহিতে সমেতি ৱিয. আচৰিযা পন ‘‘পাচিত্তিযট্ঠানে পাচিত্তিয’’ন্তি ৱত্ৱা দুক্কটে ৱিসুং ৱত্তব্বে ‘‘সচ্চালিকে’’তি সামঞ্ঞতো ৱুত্তত্তা ‘‘পমাদলেখা’’তি ৱদন্তীতি ৱেদিতব্বাতি. ‘‘কুসলচিত্তেন গমনে অনাপত্তী’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘দানঞ্চ দস্সামী’’তি ৱচনেন অনাপত্তি ৱিয.

পাচিত্তিযট্ঠানে দুক্কটা ন মুচ্চতীতি পাচিত্তিযেন সদ্ধিং দুক্কটমাপজ্জতি. বহুকাপি আপত্তিযো হোন্তূতি খণনব্যূহনুদ্ধৰণেসু দস দস কত্ৱা আপত্তিযো আপন্নো, তেসু উদ্ধৰণে দস পাচিত্তিযো দেসেত্ৱা মুচ্চতি, জাতিৱসেন ‘‘একমেৱ দেসেত্ৱা মুচ্চতী’’তি কুৰুন্দিযং ৱুত্তং, তস্মা পুৰিমেন সমেতি. ‘‘সমোধানেত্ৱা দস্সিতপযোগে ‘‘দুক্কট’’ন্তি ৱুত্তত্তা সমানপযোগা বহুদুক্কটত্তং ঞাপেতি. খণনে বহুকানীতি সমানপযোগত্তা ন পটিপ্পস্সম্ভতি. অট্ঠকথাচৰিযপ্পমাণেনাতি যথা পনেত্থ, এৱং অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপানি অট্ঠকথায আগতৱচনানি সঙ্গীতিতো পট্ঠায আগতত্তা গহেতব্বানীতি অত্থো. ‘‘ইধ দুতিযপাৰাজিকে গহেতব্বা, ন অঞ্ঞেসূ’’তি ধম্মসিৰিত্থেৰো কিৰাহ. গণ্ঠিপদে পন ‘‘পুৰিমখণনং পচ্ছিমং পত্ৱা পটিপ্পস্সম্ভতি, তেনেৱ একমেৱ দেসেত্ৱা মুচ্চতী’’তি ৱুত্তং, ‘‘ৱিসভাগকিৰিযং ৱা পত্ৱা পুৰিমং পটিপ্পস্সম্ভতী’’তি চ ৱুত্তং.

এৱং একট্ঠানে ঠিতায কুম্ভিযা ঠানাচাৱনঞ্চেত্থ ছহাকাৰেহি ৱেদিতব্বন্তি সম্বন্ধো. কুম্ভিযাতি ভুম্মৱচনং. উদ্ধং উক্খিপন্তো কেসগ্গমত্তম্পি ভূমিতো মোচেতি, পাৰাজিকন্তি এত্থ মুখৱট্টিযা ফুট্ঠোকাসং বুন্দেন মোচিতে ‘‘ঠানাচাৱনঞ্চেত্থ ছহাকাৰেহি ৱেদিতব্ব’’ন্তি ইমিনা সমেতি, তথা অৱত্ৱা ‘‘ভূমিতো মুত্তে কেসগ্গমত্তম্পি অতিক্কন্তে ভূমিতো মোচিতং নাম হোতী’’তি দড়্হং কত্ৱা ৱদন্তি, উপপৰিক্খিত্ৱা গহেতব্বং. এত্থ একচ্চে এৱং অত্থং ৱদন্তি ‘‘পুব্বে খণন্তেন অৱসেসট্ঠানানি ৱিযোজিতানি, তস্মিং ৱিমুত্তে পাৰাজিক’’ন্তি. সঙ্খেপমহাপচ্চৰিযাদীসু ৱুত্তৱচনস্স পমাদলেখভাৱো ‘‘অত্তনো ভাজনগতং ৱা কৰোতি, মুট্ঠিং ৱা ছিন্দতী’’তি ৱচনেন দীপিতো.

যং পন ‘‘পীতমত্তে পাৰাজিক’’ন্তি ৱুত্তং, তং যথেতৰহি ‘‘পঞ্চৱিঞ্ঞাণা উপ্পন্নৱত্থুকা উপ্পন্নাৰম্মণা’’তি পদস্স ‘‘উপ্পন্নৱত্থুকাহি অনাগতপটিক্খেপো’’তি অট্ঠকথাৱচনং ‘‘অসম্ভিন্নৱত্থুকা অসম্ভিন্নাৰম্মণা পুৰেজাতৱত্থুকা পুৰেজাতাৰম্মণা’’তি ৱচনমপেক্খিত্ৱা অতীতানাগতপটিক্খেপোতি পৰিৱত্তেতি, তথা তাদিসেহি পৰিৱত্ত’ন্তি ৱেদিতব্বং. ন হি অট্ঠকথাচৰিযা পুব্বাপৰৱিৰুদ্ধং ৱদন্তি. যং পন আচৰিযা ‘‘ইদং পমাদলিখিত’’ন্তি অপনেত্ৱা পটিক্খিপিত্ৱা ৱচনকালে ৱাচেন্তি, উদ্দিসন্তি, তমেৱ চ ইমিনাপি আচৰিযেন ‘‘পমাদলিখিত’’ন্তি পটিক্খিত্তং. যঞ্চ সুত্তং দস্সেত্ৱা তে পটিক্খিপন্তি, তমেৱ চ দস্সেন্তেন ইমিনা পটিক্খিত্তং, তেন ৱুত্তং ‘‘তং পন তত্থেৱা’’তিআদি.

অনাপত্তিমত্তমেৱ ৱুত্তন্তি নেৱ অৱহাৰো ন গীৱা অনাপত্তীতি ব্যঞ্জনতোৱ ভেদো, ন অত্থতোতি দস্সনত্থং. তং পমাদলিখিতং কতৰেহীতি চে? পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰেহি, লেখকেহি ৱা, এস নযো সব্বত্থ. ‘‘ন হি তদেৱ বহূসু ঠানেসু যুত্ততো পাৰাজিকমহুত্ৱা কত্থচি হোতী’’তি সব্বং অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. দুট্ঠপিতং ৱা ঠপেতীতি এত্থ ততো পগ্ঘৰিস্সতীতি ঠানাচাৱনং সন্ধায কতত্তা পাৰাজিকং তং পন গণ্হতু ৱা মা ৱা তত্থেৱ ‘‘ভিন্দতী’’তিআদিৱচনতো ৱেদিতব্বং. ‘‘তত্থেৱাতি ঠানাচাৱনং অকৰোন্তোৱ ঠানা অচাৱেতুকামোৱ কেৱলং ‘ভিন্দতী’তি অট্ঠকথাৱচনতো চ ঞাপেতব্ব’’ন্তি অঞ্ঞতৰস্মিং গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. তথা ‘‘পগ্ঘৰিতেহি তিন্তপংসুং গহেত্ৱা উদকে পক্খিপিত্ৱা পচিত্ৱা গহেতুং সক্কা, তস্মা গহণমেৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি অপৰে. ‘‘ৰিত্তকুম্ভিযা উপৰি কৰোতি, ভণ্ডদেয্য’’ন্তি ৱুত্তং, তং আণত্তিযা ৱিৰুজ্ঝতি, ‘‘যদা সক্কোসি, তদা তং ভণ্ডং অৱহৰা’’তি অত্থসাধকো আণত্তিকালে এৱ পাৰাজিকং. অপিচ আৱাটকাদীনি থাৱৰপযোগানি চ এত্থ সাধকানি. নত্থি কালকতপযোগানি পাৰাজিকৱত্থূনীতি তস্মা উপপৰিক্খিতব্বন্তি একে. যত্থ যত্থ ‘‘অপৰে’’তি ৱা ‘‘একে’’তি ৱা ৱুচ্চতি, তত্থ তত্থ সুট্ঠু উপপৰিক্খিত্ৱা যুত্তং গহেতব্বং, ইতৰং ছড্ডেতব্বং. ৱদন্তীতি আচৰিযা ৱদন্তি. ন, অঞ্ঞথা গহেতব্বত্থতোতি পাড়িপৰিহৰণত্থং ৱুত্তং. এৱমেকে ৱদন্তীতি তং ন গহেতব্বং. কস্মা? ‘‘পস্সাৱং ৱা ছড্ডেতী’’তি চ ‘‘অপৰিভোগং ৱা কৰোতী’’তি চ অত্থতো একত্তা, অট্ঠকথায ‘‘মুগ্গৰেন পোথেত্ৱা ভিন্দতী’’তি ৱুত্তত্তাপি.

অযং পনেত্থ সাৰোতিআদিকথায ‘‘অম্হাকং আচৰিযস্স ৱচন’’ন্তি ধম্মসিৰিত্থেৰো আহ. সঙ্গহাচৰিযানং ৱাদোতি একে. পুব্বে ৱুত্তাপি তে এৱ, তস্মা ৱোহাৰৱসেনাতি অছড্ডেতুকামম্পি তথা কৰোন্তং ‘‘ছড্ডেতী’’তি ৱোহৰন্তি. এৱমেতেসং পদানং অত্থো গহেতব্বোতি এৱং সন্তে ‘‘ঠানাচাৱনস্স নত্থিতায দুক্কট’’ন্তি অট্ঠকথাৱচনেন অতিৱিয সমেতি, তত্থ ঠানাচাৱনচিত্তস্স নত্থিতায ঠানা চুতম্পি ন ‘‘ঠানা চুত’’ন্তি ৱুচ্চতীতি অত্থো গহেতব্বো. ইতৰথাপীতি থেয্যচিত্তাভাৱা ঠানা চাৱেতুকামস্সপি দুক্কটং যুজ্জতি.

৯৬. সযমেৱ পতিতমোৰস্সেৱ ইতো চিতো চ কৰোতো থুল্লচ্চযং. আকাসট্ঠৱিনিচ্ছযে তপ্পসঙ্গেন তস্মিং ৱেহাসাদিগতেপি অসম্মোহত্থং এৱং গহেতব্বন্তি ৱুত্তং. ‘‘এৱমঞ্ঞত্ৰাপি সামিসে’’তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. ‘‘ঠানাচাৱনং অকৰোন্তো চালেতী’’তি ৱচনতো ঠানাচাৱনে থুল্লচ্চযং নত্থীতি ৱুত্তং হোতি. কেচি অফন্দাপেত্ৱা ঠানাচাৱনাচাৱনেহিপি দুক্কটথুল্লচ্চযে ৱদন্তি. ‘‘তে ঠানাচাৱনং অকৰোন্তোতি ইমং অট্ঠকথাৱচনং দস্সেত্ৱা পটিসেধেতব্বা’’তি কেচি ৱদন্তি, ৱীমংসিতব্বং.

৯৭. ছেদনমোচনাদি উপৰিভাগং সন্ধায ৱুত্তং. অৱস্সং ঠানতো আকাসগতং কৰোতি. এত্থ ‘‘এককোটিং নীহৰিত্ৱা ঠপিতে ৱংসে ঠিতস্স আকাসকৰণং সন্ধাযা’’তি কেচি ৱদন্তি. তে পন অথ ‘‘মূলং অচ্ছেত্ৱা ৱলযং ইতো চিতো চ সাৰেতি, ৰক্খতি. সচে পন মূলতো অনীহৰিত্ৱাপি হত্থেন গহেত্ৱা আকাসগতং কৰোতি, পাৰাজিক’’ন্তি অট্ঠকথাৱচনং দস্সেত্ৱা পটিসেধেতব্বা. ভিত্তিনিস্সিতন্তি ভিত্তিযা উপত্থম্ভিতং সন্ধায ৱুত্তন্তি একে. ভিত্তিং নিস্সায ঠপিতন্তি নাগদন্তাদীসু ঠিতং সন্ধায ৱুত্তং. ছিন্নমত্তেতি উপৰি উগ্গন্ত্ৱা ঠিতং সন্ধায ৱুত্তং.

৯৮. উপৰি ঠিতস্স পিট্ঠিযাতি এত্থ অধো ওসাৰণং সন্ধায ৱুত্তং. হেট্ঠা ওসাৰেন্তস্স উপৰিমস্স পিট্ঠিযা হেট্ঠিমেন ঠিতোকাসং অতিক্কন্তমত্তে পাৰাজিকং, উদ্ধং উক্খিপন্তস্স উদকতো মুত্তমত্তে. ‘‘এৱং গহিতে ভূমট্ঠে ৱুত্তেন সমেতী’’তি ৱদন্তি. মতমচ্ছানং ঠিতট্ঠানমেৱ ঠানং কিৰ. থেয্যচিত্তেন মাৰেত্ৱা গণ্হতো ঊনপাদগ্ঘনকে দুক্কটং, সহপযোগত্তা পাচিত্তিযং নত্থীতি একে. মদনফলৱসাদীনীতি এত্থ সীহড়ভাসা কিৰ ৱস ইতি ৱিসন্তি অত্থো, গৰুড়াকাৰেন কতুপ্পেযিতং ৱা.

৯৯. পুব্বে পাসে বদ্ধসূকৰউপমায ৱুত্তা এৱ. ‘‘থলে ঠপিতায নাৱায ন ফুট্ঠোকাসমত্তমেৱা’’তি পাঠো. ‘‘ৱাতো আগম্মাতি ৱচনতো ৱাতস্স নত্থিকালে পযোগস্স কতত্তা অৱহাৰো নত্থি, অত্থিকালে চে কতো, অৱহাৰোৱা’’তি ৱদন্তি. ‘‘ভণ্ডদেয্যং পন কেসন্তি চে? যেসং হত্থে কহাপণানি গহিতানি, তেসং ৱা, নাৱাসামিনা নাৱায অগ্গহিতায নাৱাসামিকস্স ৱা’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং.

১০৪. নিৰম্বিত্ৱা উপৰি. অকতং ৱা পন পতিট্ঠপেতীতি অপুব্বং ৱা পট্ঠপেতীতি অত্থো.

১০৬. গামট্ঠে ৱা ‘‘গামো নামা’’তি ন ৱুত্তং পঠমং গামলক্খণস্স সব্বসো ৱুত্তত্তা.

১০৭. অৰঞ্ঞট্ঠে অৰঞ্ঞং নামাতি পুন ন কেৱলং পুব্বে ৱুত্তলক্খণঞ্ঞেৱ অৰঞ্ঞন্তি ইধাধিপ্পেতং, কিন্তু পৰপৰিগ্গহিতমেৱ চেতং হোতি, তং ইধাধিপ্পেতন্তি দস্সনত্থং ৱুত্তং. তেনেৱ অত্থেপি অৰঞ্ঞগ্গহণং কতং. অগ্গেপি মূলেপি ছিন্নাতি এত্থ ‘‘ন ৱেঠেত্ৱা ঠিতা, ছিন্নমত্তে পতনকং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. তচ্ছেত্ৱা ঠপিতোতি অৰঞ্ঞসামিকেহি পৰেহি লদ্ধেহি তচ্ছেত্ৱা ঠপিতো. অদ্ধগতোপীতি চিৰকালিকোপি. ‘‘ন গহেতব্বোতি অৰঞ্ঞসামিকেহি অনুঞ্ঞাতেনপী’’তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. ছল্লিযা পৰিযোনদ্ধং হোতীতি ইমিনা সামিকানং নিৰপেক্খতং দীপেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘গহেতুং ৱট্টতী’’তি. যদি সামিকানং সাপেক্খতা অত্থি, ন ৱট্টতি.

১০৮. তত্থ ‘‘ভাজনেসু পোক্খৰণীতড়াকেসু চ গাৱো পক্কোসতীতি ইতো পট্ঠায তযো দস ৱাৰা আদিমেৱ দস্সেত্ৱা সংখিত্তা’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. নিব্বহনউদকং নাম তড়াকৰক্খণত্থায অধিকোদকনিক্খমনদ্ৱাৰেন নিক্খমনউদকং. ‘‘গহেতুং ন লভতীতি সামীচিকম্মং ন হোতী’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. ইতো পট্ঠায ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তে অনুগণ্ঠিপদেতি গহেতব্বং. অনিক্খন্তে উদকেতি পাঠসেসো, সুক্খমাতিকাপযোগত্তা ভণ্ডদেয্যম্পি ন হোতীতি অধিপ্পাযো. তড়াকং নিস্সায খেত্তস্স কতত্তাতি ‘‘সব্বসাধাৰণং তড়াকং হোতী’’তি পঠমং ৱুত্তত্তা তং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘যস্মা তড়াকগতং উদকং সব্বসাধাৰণম্পি মাতিকায সতি তং অতিক্কমিত্ৱা গহেতুং ন ৱট্টতি, তস্মা তং সন্ধায কুৰুন্দিযাদীসু অৱহাৰোতি ৱুত্ত’’ন্তি অপৰে আহূতি. ইমিনা লক্খণেন ন সমেতীতি যস্মা সব্বসাধাৰণদেসো নাম তঞ্চ তড়াকং সব্বসাধাৰণং, কতিকাভাৱা চ মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তমেৱ যুত্তন্তি আহাচৰিযো.

১০৯. ‘‘ততো পট্ঠায অৱহাৰো নত্থীতি থেয্যাযপি গণ্হতো, তস্মা যথামুণ্ডমহাজেতব্বত্তা, অৰক্খিতব্বত্তা, সব্বসাধাৰণত্তা চ অঞ্ঞম্পি সঙ্ঘসন্তকং ইদং ন হোতী’’তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং.

১১০. উজুকমেৱ তিট্ঠতীতি এত্থ ‘‘সমীপে ৰুক্খসাখাদীহি সন্ধাৰিতত্তা ঈসকং খলিত্ৱা উজুকমেৱ তিট্ঠতি চে, অৱহাৰো. ছিন্নৱেণু ৱিয তিট্ঠতি চে, অনাপত্তী’’তি ৱুত্তং, তং সুৱুত্তং, তস্স ৱিনিচ্ছযে ‘‘সচে তানি ৰক্খন্তী’’তি ৱুত্তত্তা. নো অঞ্ঞথাতি সম্পত্তে চে ৱাতে ৱাতমুখসোধনং কৰোতি, পাৰাজিকন্তি অত্থো.

১১১. অঞ্ঞেসু পন ৱিচাৰণা এৱ নত্থীতি তেসু অপ্পটিক্খিপিতত্তা অযমেৱ ৱিনিচ্ছযোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘এতেন ধুৰনিক্খেপং কত্ৱাপি চোৰেহি আহটং চোদেত্ৱা গণ্হতো অনাপত্তীতি দীপিতং হোতী’’তি ৱুত্তং.

১১২. এসেৱ নযোতি উদ্ধাৰেযেৱ পাৰাজিকং, কস্মা? অঞ্ঞেহি পত্তেহি সাধাৰণস্স সঞ্ঞাণস্স ৱুত্তত্তা. পদৱাৰেনাতি চোৰেন নীহৰিত্ৱা দিন্নং গহেত্ৱা গচ্ছতো. গামদ্ৱাৰন্তি ৱোহাৰমত্তমেৱ, গামন্তি অত্থো আণত্তিযা দট্ঠব্বত্তা, দ্ৱিন্নম্পি উদ্ধাৰে এৱ পাৰাজিকং. অসুকং নাম গামং গন্ত্ৱাতি ৱচনেন যাৱ তস্স গামস্স পৰতো উপচাৰো, সব্বমেতং আণত্তমেৱ হোতি. ‘‘ঠত্ৱা ৱা নিসীদিত্ৱা ৱা ৱিস্সমিত্ৱা পুৰিমথেয্যচিত্তং ৱূপসমিত্ৱা গমনত্থঞ্চে ভণ্ডং ন নিক্খিত্তং, যথাগহিতমেৱ, পদৱাৰেন কাৰেতব্বোতি, নিক্খিত্তঞ্চে, উদ্ধাৰেনা’’তি চ লিখিতং. কেৱলং ‘‘লিখিত’’ন্তি ৱুত্তে গণ্ঠিপদে গহেতব্বং. থেয্যচিত্তেন পৰিভুঞ্জন্তোতি ঠানাচাৱনং অকত্ৱা নিৱত্থপাৰুতনীহাৰেন ‘‘পুব্বেৱেদং মযা গহিত’’ন্তি থেয্যচিত্তেন পৰিভুঞ্জন্তো. ‘‘নট্ঠে ভণ্ডদেয্যং কিৰা’’তি লিখিতং. ‘‘অঞ্ঞো ৱা’’তি ৱচনেন যেন ঠপিতং, তেন দিন্নে অনাপত্তীতি দীপিতং হোতি গোপকস্স দানে ৱিয, ‘‘কেৱলং ইধ ভণ্ডদেয্যন্তি অপৰে’’তি ৱুত্তং. ‘‘অঞ্ঞো ৱা’’তি ৱচনতো যেন ঠপিতং. সো ৱাতিপি লব্ভতীতি ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বো. ৱা-সদ্দেন যস্স হত্থে ঠপিতং, সো ৱা দেতি ৰাজগহে গণকো ৱিয ধনিযস্স, তস্মা পাৰাজিকং যুত্তং ৱিয.

তৱ থূলসাটকো লদ্ধোতি ৱুত্তক্খণে মুসাৱাদে দুক্কটং. তস্স নামং লিখিত্ৱাতি এত্থ ‘‘তেন ‘গহেত্ৱা ঠপেয্যাসী’তি আণত্তত্তা নামলেখনকালে অনাপত্তি কুসসঙ্কমনসদিসং ন হোতী’’তি ৱুত্তং. ন জানন্তীতি ন সুণন্তীতি অত্থো. সচে জানিত্ৱাপি চিত্তেন ন সম্পটিচ্ছন্তি এসেৱ নযো. জানন্তেন পন ৰক্খিতুং অনিচ্ছন্তে পটিক্খিপিতব্বমেৱ এতন্তি ৱত্তং জানিতব্বং. উম্মগ্গেনাতি পুৰাপাণং খণিত্ৱা কতমগ্গেনাতি অত্থো.

নিস্সিতৱাৰিকস্স পন সভাগা ভত্তং দেন্তি, তস্মা যথা ৱিহাৰে পন্তি, তথেৱ কাতব্বন্তি সম্পত্তৱাৰং অগ্গহেতুং ন লভন্তি, ‘‘তস্স ৱা সভাগা অদাতুং ন লভন্তী’’তি ৱুত্তং. অত্তদুতিযস্সাতি ন হি একেনানীতং দ্ৱিন্নং পহোতি, সচে পহোতি পাপেতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘যস্স ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘পৰিপুচ্ছং দেতীতি পুচ্ছিতপঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনং কৰোতী’’তি লিখিতং. সঙ্ঘস্স ভাৰং নাম ‘‘সদ্ধম্মৱাচনা এৱা’’তি ৱুত্তং, ‘‘নৱকম্মিকোপি ৱুচ্চতী’’তি চ, ‘‘ইতো ভণ্ডতো ৱট্টন্তং পুন অন্তো পৱিসতীতি মহাঅট্ঠকথাপদস্স কুৰুন্দীসঙ্খেপট্ঠকথাহি অধিপ্পাযো ৱিৱৰিতো’’তি লিখিতং.

১১৩. গচ্ছন্তে যানে ৱাতি এত্থ ‘‘সুঙ্কট্ঠানস্স বহি ঠিতং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি উপতিস্সত্থেৰো ৱদতি কিৰ. ‘‘গচ্ছন্তে যানে ৱাতিআদি সুঙ্কট্ঠানব্ভন্তৰে গহেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. বহি ঠিতস্স ৱত্তব্বমেৱ নত্থি, ‘‘অন্তো ঠত্ৱা’’তি অধিকাৰে ৱুত্তত্তা চেতি যুত্তং – যানাদীসু ঠপিতে তস্স পযোগং ৱিনাযেৱ গতেসু পাৰাজিকো ন হোতি. কস্মা ন ভণ্ডদেয্যন্তি চে? সুঙ্কট্ঠানস্স বহি ঠিতত্তা. অৰঞ্ঞট্ঠে ‘‘অস্সতিযা অতিক্কমন্তস্সপি ভণ্ডদেয্যমেৱা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.১০৭) ৱুত্তং তেসং সপৰিগ্গহিতত্তা. ইধ পন ‘‘অত্ৰ পৱিট্ঠস্সা’’তি ৱচনতো ন বহি ঠিতস্স, তং কিৰ সুঙ্কসঙ্কেতং. অঞ্ঞং হৰাপেতীতি তত্থ ‘‘সহত্থা’’তি ৱচনতো অনাপত্তি. নিস্সগ্গিযানি হোন্তীতি অট্ঠকথাতো পাচিত্তিযং, উপচাৰং ওক্কমিত্ৱা পৰিহৰণে সাদীনৱত্তা দুক্কটং.

সুঙ্কট্ঠানে সুঙ্কং দত্ৱাৱ গন্তুং ৱট্টতীতি ইদং দানি ৱত্তব্বানং মাতিকাতি ধম্মসিৰিত্থেৰো. ‘‘অনুৰাধপুৰস্স চতূসু দ্ৱাৰেসু সুঙ্কং গণ্হন্তি, তেসু দক্খিণদ্ৱাৰস্স পুৰতো মগ্গো থূপাৰামতো আনন্দচেতিযং পদক্খিণং কত্ৱা জেতৱনৱিহাৰস্সন্তৰপাকাৰস্সাসন্নে নিৱিট্ঠো, যো ন গামং পৱিসন্তো উপচাৰং ওক্কন্তো হোতি. থূপাৰামতো চ মহাচেতিযং পদক্খিণং কত্ৱা ৰাজৱিহাৰং গচ্ছন্তো ন ওক্কমতী’’তি কিৰ মহাঅট্ঠকথাযং আগতং. এত্থ চাতি সুঙ্কঘাতে ‘‘দ্ৱীহি লেড্ডুপাতেহীতি আচৰিযপৰম্পৰাভতা’’তি লিখিতং. দ্ৱীহি লেড্ডুপাতেহীতি সুঙ্কঘাতস্স পৰিচ্ছেদে অট্ঠপিতে যুজ্জতি, ঠপিতে পন অতিৰেকযোজনম্পি সুঙ্কঘাতং হোতীতি ততো পৰং দ্ৱে লেড্ডুপাতা উপচাৰোতি গহেতব্বো. সো পনেত্থাপি দুৱিধো বাহিৰব্ভন্তৰভেদতো. তত্থ দুতিযলেড্ডুপাতসঙ্খাতং বাহিৰোপচাৰং সন্ধায পাড়িযং, মহাঅট্ঠকথাযঞ্চ দুক্কটং ৱুত্তং. অব্ভন্তৰং সন্ধায কুৰুন্দিযন্তি নো খন্তি. ‘‘অত্ৰ পৱিট্ঠস্স সুঙ্কং গণ্হন্তূতি হি নিযমিতট্ঠানং একন্ততো পাৰাজিকখেত্তং হোতি, তঞ্চ পৰিক্খিত্তং, একো লেড্ডুপাতো দুক্কটখেত্তং, অপৰিক্খিত্তঞ্চে, দুতিযো লেড্ডুপাতোতি নো অধিপ্পাযো’’তি আচৰিযো ৱদতি.

১১৪. ধনং পন গতট্ঠানে ৱড্ঢতীতি এত্থ ‘‘ৱড্ঢিযা সহ অৱহাৰকস্স ভণ্ডদেয্য’’ন্তি লিখিতং. ‘‘তং ৱড্ঢিং দস্সামী’’তি অগ্গহেসি, তত্থ কম্মং অকৰোন্তস্স ৱড্ঢতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. কেৱলং আঠপিতখেত্তস্স ন ৱড্ঢতি. ‘‘যং ধনং ৱড্ঢি, তং দেন্তস্স অৱহাৰকস্স ৱড্ঢিযা অদানে পাৰাজিকং হোতী’’তি ৱদন্তি.

নামেনাতি সপ্পনামেন ৱা সামিকেন কতেন ৱা.

১১৬. ৰাজঘৰস্স অন্তোৱত্থুম্হি, পৰিক্খিত্তৰাজঙ্গণং ৱা অন্তোৱত্থু. অপৰিক্খিত্তে ৰাজঙ্গণে ঠিতস্স সকলনগৰং ঠানং. গোণস্স ‘‘অপৰিক্খিত্তে ঠিতস্স অক্কন্তট্ঠানমেৱ ঠান’’ন্তি ৱুত্তত্তা খণ্ডদ্ৱাৰন্তি অত্তনা খণ্ডিতচ্ছিদ্দং. তত্থেৱ ঘাতেতীতি ‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযাৰম্মণত্তা ৱধকচিত্তস্স পাচিত্তিযং হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? অদিন্নাদানপযোগত্তা. তম্পি থেয্যচিত্তং সঙ্খাৰাৰম্মণংৱ হোতি. ইধ তদুভযং লভতি সদ্ধিং পুব্বভাগাপৰভাগেহী’’তি ৱুত্তং.

১১৮. তস্সুদ্ধাৰে সব্বেসং পাৰাজিকন্তি যদি যো আণত্তো অৱস্সং তং ভণ্ডং হৰতি, আণত্তিক্খণে এৱ পাৰাজিকং. ‘‘ইধ তিণ্ণং কস্মা পাৰাজিকং, ননু ‘তুম্হে, ভন্তে, তযো হৰথা’তি ৱুত্তত্তা থুল্লচ্চযং, ইতৰেসঞ্চ পটিপাটিযা একেকস্সাণত্তত্তা একেকেন চ দুক্কটেন ভৱিতব্বং. কথং, একো কিৰ মাসগ্ঘনকং পৰিস্সাৱনং থেনেত্ৱা দেসেত্ৱা নিৰুস্সাহো এৱ ৱা হুত্ৱা পুন মাসগ্ঘনকং সূচিং তথেৱ কত্ৱা পুন মাসগ্ঘনকন্তি এৱং সিযাতি? ন এৱং, তং যথা উপ্পলথেনকো যেন ৱত্থু পূৰতি তাৱ সউস্সাহত্তা পাৰাজিকো আসি, এৱমিমে সউস্সাহাৱ ন দেসযিংসু ৱা’’তি লিখিতং, পাড়িযং, অট্ঠকথাযঞ্চ সংৱিদহিত্ৱা গতেসু একস্সুদ্ধাৰে সব্বেসং পাৰাজিকং ৱিনা ৱিয আণত্তিযা কিঞ্চাপি ৱুত্তং, অথ খো ‘‘তস্সাযং অত্থো’’তি ৱত্ৱা পচ্ছা ৱুত্তৱিনিচ্ছযেসু চ একভণ্ডএকট্ঠানাদীসু চ সম্বহুলা একং আণাপেন্তীতি আণত্তিমেৱ নিযমেত্ৱা ৱুত্তং, তস্মা আণত্তি ইচ্ছিতব্বা ৱিয, ৱীমংসিতব্বং. ‘‘‘একভণ্ডং একট্ঠান’ন্তি চ পাঠো ‘এককুলস্স ভণ্ড’ন্তি ৱচনতো’’তি ৱদন্তি.

১১৯-১২০. ওচৰকে ৱুত্তনযেনেৱাতি অৱস্সংহাৰিযে ভণ্ডে. তং সঙ্কেতন্তি তস্স সঙ্কেতস্স. অথ ৱা তং সঙ্কেতং অতিক্কমিত্ৱা পচ্ছা ৱা. অপত্ৱা পুৰে ৱা. এস নযো তং নিমিত্তন্তি এত্থাপি. অক্খিনিখণনাদিকম্মং লহুকং ইত্তৰকালং, তঙ্খণে এৱ ভণ্ডং অৱহৰিতুং ন সক্কা, কিঞ্চি ভণ্ডং দূৰং হোতি, কিঞ্চি ভাৰিযং, তং গহেতুং যাৱ গচ্ছতি যাৱ উক্খিপতি, তাৱ নিমিত্তস্স পচ্ছা হোতি. সচে তং ভণ্ডং অধিগতং ৱিয আসন্নং, লহুকঞ্চ, সক্কা নিমিত্তক্খণে অৱহৰিতুং, তমেৱ সন্ধায ৱুত্তং কিন্তি? ন, পুব্বে ৱুত্তম্পি ‘‘ততো পট্ঠায তেনেৱ নিমিত্তেন অৱহৰতী’’তি ৱুচ্চতি আৰদ্ধত্তা. যদি এৱং ‘‘পুৰেভত্তপযোগো এসো’’তি ৱাৰো পমাণং হোতি, ন চ তং পমাণং মহাপদুমত্থেৰৱাদস্স পচ্ছা ৱুত্তত্তা, ন সঙ্কেতকম্মং ৱিয নিমিত্তকম্মং দট্ঠব্বং. তত্থ হি কালপৰিচ্ছেদো অত্থি, ইধ নত্থি, ইদমেৱ তেসং নানত্তং.

১২১. তঞ্চ অসম্মোহত্থন্তি একো ‘‘পুৰেভত্তাদীসু ৱা, অক্খিনিখণনাদীনি ৱা দিস্ৱা গণ্হা’’তি, একো গহেতব্বং ভণ্ডনিস্সিতং কত্ৱা ‘‘পুৰেভত্তং এৱং ৱণ্ণসণ্ঠানং ভণ্ডং গণ্হা’’তি ৱদতি, এৱংৱিধেসু অসম্মোহত্থং এৱংৱিধং সঙ্কেতং নিমিত্তঞ্চ দস্সেতুন্তি চ, যথাধিপ্পাযন্তি দুতিযো ততিযস্স ততিযো চতুত্থস্সাতি এৱং পটিপাটিযা চে ৱদন্তীতি অত্থো. সচে দুতিযো চতুত্থস্স ৱদেতি, ন যথাধিপ্পাযোতি চ. ‘‘পটিগ্গহিতমত্তেতি অৱস্সং চে পটিগ্গণ্হাতি, পুব্বেৱ থুল্লচ্চয’’ন্তি চ লিখিতং. পটিগ্গণ্হকানং দুক্কটং সব্বত্থোকাসাভাৱতো ন ৱুত্তং. পাৰাজিকাপজ্জনেনেতং দুক্কটং আপজ্জিত্ৱা আপজ্জন্তি কিৰ. অত্থসাধকাণত্তিচেতনাখণে এৱ পাৰাজিকো হোতীতি অধিপ্পাযো. তত্থ মগ্গট্ঠানিযং কতৰং, কতৰং ফলট্ঠানিযন্তি ‘‘অত্থসাধকচেতনা নাম মগ্গানন্তৰফলসদিসা’’তি ৱুত্তত্তা ফলট্ঠানিযা চেতনাতি সিদ্ধং. আণত্তি চে মগ্গট্ঠানিযা সিযা, চেতনাসহজত্তা ন সম্ভৱতি, তথা ভণ্ডস্স অৱস্সংহাৰিতা চ ন সম্ভৱতি. আণত্তিক্খণে এৱ হি তং অৱস্সংহাৰিতং জাতন্তি অৱহাৰকস্স পটিগ্গণ্হঞ্চে, তম্পি ন সম্ভৱতি অনাগতত্তা. চেতনা চে মগ্গট্ঠানিযা হোতি, আণত্তিআদীসু অঞ্ঞতৰং, ভণ্ডস্স অৱস্সংহাৰিতা এৱ ৱা ফলট্ঠানিযা চে, অত্থো ন সম্ভৱতি. পাৰাজিকাপত্তি এৱ হি ফলট্ঠানিযা ভৱিতুমৰহতি, ন অঞ্ঞন্তি এৱং তাৱ ইধ ওপম্মসংসন্দনং সম্ভৱতি চেতনা মগ্গট্ঠানিযা, তস্সা পাৰাজিকাপত্তিভাৱো ফলট্ঠানিযো. যথা কিং? যথা পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘সদ্ধায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. সদ্ধায সদ্দত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি এত্থ অঞ্ঞো সদ্ধো, অঞ্ঞো সদ্ধায সদ্দত্থোতি সিদ্ধং, যথা চ ‘‘একো অমোহসঙ্খাতো ধম্মো সম্পযুত্তকানং ধম্মানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযইন্দ্ৰিযমগ্গসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থ অমোহো ধম্মো অঞ্ঞো, অঞ্ঞে তস্স হেতুপচ্চযতাদযোতি সিদ্ধং. যথা চ ৱিনযপিটকে যানি ছ আপত্তিসমুট্ঠানানি, এৱং যথাসম্ভৱং ‘‘সত্ত আপত্তিক্খন্ধা’’তি ৱুচ্চন্তি, তেসং অঞ্ঞা আপত্তিসমুট্ঠানতা, অঞ্ঞো আপত্তিক্খন্ধভাৱোতি সিদ্ধং. ইমিনা আপত্তিক্খন্ধনযেন আপত্তাধিকৰণস্স কতি ঠানানীতি? সত্ত আপত্তিক্খন্ধা ঠানানীতি. কতি ৱত্থূনীতি? সত্ত আপত্তিক্খন্ধা ৱত্থূনীতি. কতি ভূমিযোতি? সত্ত আপত্তিক্খন্ধা ভূমিযোতি এৱমাদযোপি দস্সেতব্বা. তথা হি তস্সা এৱং মগ্গট্ঠানিযায অত্থসাধিকায চেতনায যস্মা অঞ্ঞা পাৰাজিকাপত্তিতা অনত্থন্তৰভূতা আকাৰৱিসেসসঙ্খাতা ফলট্ঠানিযা অত্থি, তস্মা ‘‘অত্থসাধকচেতনা নাম মগ্গানন্তৰফলসদিসা’’তি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা কেৱলং ধম্মনিযামত্তংযেৱ উপমত্তেন আচৰিযেন এৱং ৱুত্তন্তিপি সম্ভৱতীতি ন তত্থ ওপম্মসংসন্দনং পৰিযেসিতব্বং, ‘‘ইদং সব্বং কেৱলং তক্কৱসেন ৱুত্তত্তা ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্ব’’ন্তি আচৰিযো.

ভূমট্ঠকথাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আপত্তিভেদৱণ্ণনা

১২২. ‘‘ৱিভঙ্গনযদস্সনতো’’তি ৱুত্তত্তা তং সম্পাদেতুং ‘‘ইদানি তত্থ তত্থা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অঙ্গৱত্থুভেদেন চাতি অৱহাৰঙ্গজাননভেদেন ৱত্থুস্স হৰিতব্বভণ্ডস্স গৰুকলহুকভাৱভেদেনাতি অত্থো. অথ ৱা অঙ্গঞ্চ ৱত্থুভেদেন আপত্তিভেদঞ্চ দস্সেন্তোতি অত্থো. অতিৰেকমাসকো ঊনপঞ্চমাসকোতি এত্থ ৱা-সদ্দো ন ৱুত্তো, তীহিপি একো এৱ পৰিচ্ছেদো ৱুত্তোতি. অনজ্ঝাৱুট্ঠকং নাম অৰঞ্ঞপালকাদিনা ন কেনচি মমাযিতং. ছড্ডিতং নাম অনত্থিকভাৱেন অতিৰেকমত্তাদিনা সামিকেন ছড্ডিতং. নট্ঠং পৰিযেসিত্ৱা ছিন্নালযত্তা ছিন্নমূলকং. অস্সামিকৱত্থূতি অচ্ছিন্নমূলকম্পি যস্স সামিকো কোচি নো হোতি, নিৰপেক্খা ৱা পৰিচ্চজন্তি, যং ৱা পৰিচ্চত্তং দেৱতাদীনং, ইদং সব্বং অস্সামিকৱত্থু নাম. দেৱতাদীনং ৱা বুদ্ধধম্মানং ৱা পৰিচ্চত্তং পৰেহি চে আৰক্খকেহি পৰিগ্গহিতং, পৰপৰিগ্গহিতমেৱ. তথাৰূপে হি অদিন্নাদানে ৰাজানো চোৰং গহেত্ৱা হননাদিকং কৰেয্যুং, অনাৰক্খকে পন আৱাসে, অভিক্খুকে অনাৰামিকাদিকে চ যং বুদ্ধধম্মস্স সন্তকং, তং ‘‘আগতাগতেহি ভিক্খূহি ৰক্খিতব্বং গোপেতব্বং মমাযিতব্ব’’ন্তি ৱচনতো অভিক্খুকাৱাসসঙ্ঘসন্তকং ৱিয পৰপৰিগ্গহিতসঙ্খ্যমেৱ গচ্ছতীতি ছাযা দিস্সতি. ইস্সৰো হি যো কোচি ভিক্খু তাদিসে পৰিক্খাৰে চোৰেহিপি গয্হমানে ৱাৰেতুং পটিবলো চে, বলক্কাৰেন অচ্ছিন্দিত্ৱা যথাঠানে ঠপেতুন্তি. অপৰিগ্গহিতে পৰসন্তকসঞ্ঞিস্স ছসু আকাৰেসু ৱিজ্জমানেসুপি অনাপত্তি ৱিয দিস্সতি, ‘‘যং পৰপৰিগ্গহিতঞ্চ হোতী’’তি অঙ্গভাৱো কিঞ্চাপি দিস্সতি, পৰসন্তকে তথা পটিপন্নকে সন্ধায ৱুত্তন্তি গহেতব্বং. অত্তনো সন্তকং চোৰেহি হটং, চোৰপৰিগ্গহিতত্তা পৰপৰিগ্গহিতং হোতি, তস্মা পৰো চেতং থেয্যচিত্তো গণ্হতি, পাৰাজিকং. সামিকো এৱ চে গণ্হতি, ন পাৰাজিকং, যস্মা চোদেত্ৱা, অচ্ছিন্দিত্ৱা চ সো ‘‘মম সন্তকং গণ্হামী’’তি গহেতুং লভতি. পঠমং ধুৰং নিক্খিপিত্ৱা চে পচ্ছা থেয্যচিত্তো গণ্হতি, এস নযো. সামিকেন ধুৰং নিক্খিত্তকালে সো চে চোৰো কালং কৰোতি, অঞ্ঞো থেয্যচিত্তেন গণ্হতি, ন পাৰাজিকো. অনিক্খিত্তকালে এৱ চে কালং কৰোতি, তং থেয্যচিত্তেন গণ্হন্তস্স ভিক্খুনো পাৰাজিকং মূলভিক্খুস্স সন্তকভাৱে ঠিতত্তা. চোৰভিক্খুম্হি মতে ‘‘মতকপৰিক্খাৰ’’ন্তি সঙ্ঘো ৱিভজিত্ৱা চে তং গণ্হতি, মূলসামিকো ‘‘মম সন্তকমিদ’’ন্তি গহেতুং লভতি.

এত্থাহ – ভূমট্ঠাদিনিমিত্তকম্মপৰিযোসানা এৱ অৱহাৰভেদা, উদাহু অঞ্ঞেপি সন্তীতি. কিঞ্চেত্থ যদি অঞ্ঞেপি সন্তি, তেপি ৱত্তব্বা. ন হি ভগৱা সাৱসেসং পাৰাজিকং পঞ্ঞপেতি. নো চে সন্তি, যে ইমে তুলাকূটকংসকূটমানকূটউক্কোটনৱঞ্চননিকতিসাচিযোগৱিপৰামোসআলোপসাহসাকাৰা চ সুত্তঙ্গেসু সন্দিস্সমানা, তে ইধ আগতেসু এত্থ সমোধানং গচ্ছন্তীতি চ লক্খণতো ৱা তেসং সমোধানগতভাৱো ৱত্তব্বোতি? ৱুচ্চতে – লক্খণতো সিদ্ধোৱ. কথং? ‘‘পঞ্চহি আকাৰেহী’’তিআদিনা নযেন অঙ্গৱত্থুভেদেন. আপত্তিভেদো হি পাড়িযং (পাৰা. ১২৮-১৩০) ৱুত্তো এৱ, অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘কূটমানকূটকহাপণাদীহি ৱা ৱঞ্চেত্ৱা গণ্হতি, তস্সেৱং গণ্হতো অৱহাৰো থেয্যাৱহাৰো’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.১৩৮; কঙ্খা. অট্ঠ. দুতিযপাৰাজিকৱণ্ণনা) আগতত্তা তুলাকূটগহণাদযো থেয্যাৱহাৰে সমোধানং গতাতি সিদ্ধং. ৱিপৰামোসআলোপসাহসাকাৰা চ অট্ঠকথাযাগতে পসয্হাৱহাৰে সমোধানং গচ্ছন্তি. ইমংযেৱ ৱা পসয্হাৱহাৰং দস্সেতুং ‘‘গামট্ঠং অৰঞ্ঞট্ঠ’’ন্তি মাতিকং নিক্খিপিত্ৱা ‘‘গামট্ঠং নাম ভণ্ডং চতূহি ঠানেহি নিক্খিত্তং হোতী’’তিআদিনা নযেন ৱিভাগো ৱুত্তো. তেনেদং ৱুত্তং হোতি – গহণাকাৰভেদসন্দস্সনত্থং ৱিসুং কতং. ন হি ভূমিতলাদীহি গামাৰঞ্ঞট্ঠং যং কিঞ্চীতি. তত্থ যং তুলাকূটং, তং ৰূপকূটঙ্গগহণপটিচ্ছন্নকূটৱসেন চতুব্বিধম্পি ৱেহাসট্ঠে সমোধানং গচ্ছতি. হদযভেদসিখাভেদৰজ্জুভেদৱসেন তিৱিধে মানকূটে ‘‘স্ৱাযং হদযভেদো মৰিযাদং ছিন্দতী’’তি এত্থ সমোধানং গচ্ছতি. হদযভেদো হি সপ্পিতেলাদিমিননকালে লব্ভতি. ‘‘ফন্দাপেতি অত্তনো ভাজনগতং কৰোতী’’তি এত্থ সিখাভেদোপি লব্ভতি. সো ‘‘তিলতণ্ডুলাদিমিননকালে লব্ভতী’’তি ৱুত্তং. খেত্তমিননকালে ৰজ্জুভেদো সমোধানং গচ্ছতি. ‘‘ধম্মং চৰন্তো সামিকং পৰাজেতী’’তি এত্থ উক্কোটনং সমোধানং গচ্ছতীতি তে চ তথা ৱঞ্চননিকতিযোপি.

আপত্তিভেদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অনাপত্তিভেদৱণ্ণনা

১৩১. ন চ গহিতে অত্তমনো হোতি, তস্স সন্তকং ৱিস্সাসগাহেন গহিতম্পি পুন দাতব্বন্তি ইদং ‘‘তেন খো পন সমযেন দ্ৱে ভিক্খূ সহাযকা হোন্তি. একো গামং পিণ্ডায পাৱিসি…পে… অনাপত্তি, ভিক্খু, ৱিস্সাসগ্গাহে’’তি (পাৰা. ১৪৬) ইমিনা অসমেন্তং ৱিয দিস্সতি. এত্থ হি ‘‘সো জানিত্ৱা তং চোদেসি অস্সমণোসি ত্ৱ’’ন্তি ৱচনেন অনত্তমনতা দীপিতা. পুন ‘‘অনাপত্তি, ভিক্খু, ৱিস্সাসগ্গাহে’’তি ৱচনেন অত্তমনতাযপি সতি ৱিস্সাসগ্গাহো ৰুহতীতি দীপিতন্তি চে? তং ন, অঞ্ঞথা গহেতব্বত্থতো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – পাৰাজিকাপত্তিযা অনাপত্তি ৱিস্সাসসঞ্ঞায গাহে সতি, সোপি ভিক্খু সহাযকত্তা ন কুদ্ধো চোদেসি, পিযো এৱ সমানো ‘‘কচ্চি অস্সমণোসি ত্ৱং, গচ্ছ, ৱিনিচ্ছযং কত্ৱা সুদ্ধন্তে তিট্ঠাহী’’তি চোদেসি. সচেপি সো কুদ্ধো এৱ চোদেয্য, ‘‘অনাপত্তী’’তি ইদং কেৱলং পাৰাজিকাভাৱং দীপেতি, ন ৱিস্সাসগ্গাহসিদ্ধং. যো পন পৰিসমজ্ঝে লজ্জায অধিৱাসেতি, ন কিঞ্চি ৱদতীতি অত্থো. ‘‘পুনৱত্তুকামতাধিপ্পাযে পন সোপি পচ্চাহৰাপেতুং লভতী’’তি ৱুত্তং. সচে চোৰো পসয্হ গহেতুকামোপি ‘‘অধিৱাসেথ, ভন্তে, ইধ মে চীৱৰানী’’তি ৱত্ৱা চীৱৰানি থেৰেন দিন্নানি, অদিন্নানি ৱা সযং গহেত্ৱা গচ্ছতি, থেৰো পুন পক্খং লভিত্ৱা চোদেতুং লভতি, পুব্বে অধিৱাসনা অধিৱাসনসঙ্খ্যং ন গচ্ছতি ভযেন তুণ্হীভূতত্তা, ‘‘যং চীৱৰং ইধ সামিকো পচ্চাহৰাপেতুং লভতী’’তি ৱুত্তং. সামিকস্স পাকতিকং কাতব্বং, ‘‘ইদং কিৰ ৱত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. সচে সঙ্ঘস্স সন্তকং কেনচি ভিক্খুনা গহিতং, তস্স তেন সঙ্ঘস্স ৱা ধম্মস্স ৱা উপকাৰিতা অত্থি, গহিতপ্পমাণং অপলোকেত্ৱা দাতব্বং. ‘‘সো তেন যথাগহিতং পাকতিকং কত্ৱা অনণো হোতি, গিলানাদীনম্পি এসেৱ নযো’’তি ৱুত্তং.

পদভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা

সাহত্থিকাণত্তিকন্তি একভণ্ডং এৱ. ‘‘ভাৰিযঞ্হিদং ত্ৱম্পি একপস্সং গণ্হ, অহম্পি একপস্সং গণ্হামীতি সংৱিদহিত্ৱা উভযেসং পযোগেন ঠানাচাৱনে কতে কাযৱাচাচিত্তেহি হোতি. অঞ্ঞথা ‘সাহত্থিকং ৱা আণত্তিকস্স অঙ্গং ন হোতি, আণত্তিকং ৱা সাহত্থিকস্সা’তি ইমিনা ৱিৰুজ্ঝতী’’তি লিখিতং. ধম্মসিৰিত্থেৰো পন ‘‘ন কেৱলং ভাৰিযে এৱ ৱত্থুম্হি অযং নযো লব্ভতি, পঞ্চমাসকমত্তম্পি দ্ৱে চে জনা সংৱিদহিত্ৱা গণ্হন্তি, দ্ৱিন্নম্পি পাটেক্কং, সাহত্থিকং নাম তং কম্মং, সাহত্থিকপযোগত্তা একস্মিংযেৱ ভণ্ডে, তস্মা ‘সাহত্থিকং আণত্তিকস্স অঙ্গং ন হোতী’তি ৱচনমিমং নযং ন পটিবাহতি. ‘সাহত্থিকৱত্থুঅঙ্গন্তি সাহত্থিকস্স ৱত্থুস্স অঙ্গং ন হোতী’তি তত্থ ৱুত্তং. ইধ পন পযোগং সন্ধায ৱুত্তত্তা যুজ্জতী’’তি আহ কিৰ, তং অযুত্তং কাযৱচীকম্মন্তি ৱচনাভাৱা, তস্মা সাহত্থিকাণত্তিকেসু পযোগেসু অঞ্ঞতৰেন ৱাযমাপত্তি সমুট্ঠাতি, তথাপি তুৰিততুৰিতা হুত্ৱা ৱিলোপনাদীসু গহণগাহাপনৱসেনেতং ৱুত্তং. যথা কালেন অত্তনো কালেন পৰস্স ধম্মং আৰব্ভ সীঘং সীঘং উপ্পত্তিং সন্ধায ‘‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ২১) ৱুত্তা, এৱংসম্পদমিদন্তি দট্ঠব্বং.

তত্থপি যে অনুত্তৰাদযো একন্তবহিদ্ধাৰম্মণা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদযো একন্তঅজ্ঝত্তাৰম্মণা, ইতৰে অনিযতাৰম্মণত্তা ‘‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা’’তি ৱুচ্চন্তি, ন একক্খণে উভযাৰম্মণত্তা. অযং পন আপত্তি যথাৱুত্তনযেন সাহত্থিকা আণত্তিকাপি হোতিযেৱ, তস্মা অনিদস্সনমেতন্তি অযুত্তং. ‘‘যথা অনিযতাৰম্মণত্তা ‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা’তি ৱুত্তা, তথা অনিযতপযোগত্তা অযম্পি আপত্তি ‘সাহত্থিকাণত্তিকা’তি ৱুত্তাতি নিদস্সনমেৱেত’’ন্তি একচ্চে আচৰিযা আহু. ‘‘ইমে পনাচৰিযা উভিন্নং একতো আৰম্মণকৰণং নত্থি. অত্থি চে, ‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণং ধম্মং পটিচ্চ অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’তিআদিনা (পট্ঠা. ২.২১.১ অজ্ঝত্তাৰম্মণতিক) পট্ঠানপাঠেন ভৱিতব্বন্তি সঞ্ঞায আহংসু, তেসং মতেন ‘সিযা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা’তি ৱচনং নিৰত্থকং সিযা, ন চ নিৰত্থকং, তস্মা অত্থেৱ একতো অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণো ধম্মো. পুন ‘অযং সো’তি নিযমেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা ধম্মা ৱিয নিদ্দিসিতব্বাভাৱতো ন উদ্ধটো সিযা. তত্থ অনুদ্ধটত্তা এৱ ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং উভিন্নম্পি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাধম্মানং একতো আৰম্মণকৰণধম্মৱসেন ‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা’তি অৱত্ৱা ‘কালেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধা পৱত্তিযং অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণ’ন্তি ৱুত্তং, তস্মা গণ্ঠিপদে ৱুত্তনযোৱ সাৰোতি নো তক্কো’’তি আচৰিযো. তত্থ ‘‘কাযৱচীকম্ম’’ন্তি অৱচনং পনস্স সাহত্থিকপযোগত্তা একপযোগস্স অনেককম্মত্তাৱ, যদি ভৱেয্য, মনোকম্মম্পি ৱত্তব্বং ভৱেয্য, যথা তত্থ মনোকম্মং ৱিজ্জমানম্পি অব্বোহাৰিকং জাতং, এৱং তস্মিং সাহত্থিকাণত্তিকে ৱচীকম্মং অব্বোহাৰিকন্তি ৱেদিতব্বং, তং পন কেৱলং কাযকম্মস্স উপনিস্সযং জাতং, চিত্তং ৱিয তত্থ অঙ্গমেৱ জাতং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সাহত্থিকপযোগত্তা’’তি, ‘‘অঙ্গভাৱমত্তমেৱ হি সন্ধায ‘সাহত্থিকাণত্তিক’ন্তি ৱুত্তন্তি নো তক্কো’’তি চ, ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং.

কাযৱাচা সমুট্ঠানা, যস্সা আপত্তিযা সিযুং;

তত্থ কম্মং ন তং চিত্তং, কম্মং নস্সতি খীযতি.

কিৰিযাকিৰিযাদিকং যঞ্চ, কম্মাকম্মাদিকং ভৱে;

ন যুত্তং তং ৱিৰুদ্ধত্তা, কম্মমেকংৱ যুজ্জতি.

ৱিনীতৱত্থুৱণ্ণনা

১৩২. অনাপত্তি, ভিক্খু, চিত্তুপ্পাদেতি এত্থ কেৱলং চিত্তং, তস্সেৱ উপ্পাদেতব্বাপত্তীহি অনাপত্তীতি অত্থো. এত্থাহ – উপনিক্খিত্তসাদিযনাদীসু, সব্বেসু চ অকিৰিযসিক্খাপদেসু ন কাযঙ্গচোপনং ৱা ৱাচঙ্গচোপনং ৱা, অপিচাপত্তি, কস্মা ইমস্মিংযেৱ সিক্খাপদে অনাপত্তি, ন সব্বাপত্তীহীতি? ন, কস্মা.

কত্তব্বা সাধিকং সিক্খা, ৱিঞ্ঞত্তিং কাযৱাচিকং;

অকত্ৱা কাযৱাচাহি, অৱিঞ্ঞত্তীহি তং ফুসে.

ন লেসভাৱত্তা. সপ্পাযে আৰম্মণে অট্ঠত্ৱা পটিলদ্ধাসেৱনং হুত্ৱা ততো পৰং সুট্ঠু ধাৱতীতি সন্ধাৱতি. ততো অভিজ্ঝায সহগতং, ব্যাপাদসহগতং ৱা হুত্ৱা ৱিসেসতো ধাৱতীতি ৱিধাৱতি.

১৩৭. ৱণং কত্ৱা গহেতুন্তি এত্থ কিঞ্চাপি ইমিনা সিক্খাপদেন অনাপত্তি, ইত্থিৰূপস্স নাম যত্থ আমসন্তস্স দুক্কটন্তি কেচি. ‘‘কাযপটিবদ্ধগ্গহণং যুত্তং, তং সন্ধায ৱট্টতীতি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. উভযং ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং.

কুসসঙ্কামনৱত্থুকথাৱণ্ণনা

১৩৮. মহাপচ্চৰিযাদীসু যং ৱুত্তং ‘‘পদুদ্ধাৰেনেৱ কাৰেতব্বো’’তি, তং সুৱুত্তং. কিন্তু তস্স পৰিকপ্পাৱহাৰকমত্তং ন দিস্সতীতি দস্সনত্থং ইদং ৱুত্তং. উদ্ধাৰে ৱাযং আপন্নো, তস্মা দিস্ৱা গচ্ছন্তো ‘‘পদুদ্ধাৰেনেৱ কাৰেতব্বো’’তি ইদং তত্থ দুৱুত্তন্তি ৱুত্তং হোতি. কথং? ‘‘সাটকত্থিকো সাটকপসিব্বকমেৱ গহেত্ৱা বহি নিক্খমিত্ৱা সাটকভাৱং ঞত্ৱা ‘পচ্ছা গণ্হিস্সামী’তি এৱং পৰিকপ্পেত্ৱা গণ্হতি, ন উদ্ধাৰে এৱাপজ্জতি. যদা বহি ঠত্ৱা ‘সাটকো অয’ন্তি দিস্ৱা গচ্ছতি, তদা পদুদ্ধাৰেনেৱ কাৰেতব্বো’’তি ন ৱুত্তমেতং, কিন্তু কিঞ্চাপি পৰিকপ্পো দিস্সতি, পুব্বভাগে অৱহাৰক্খণে ন দিস্সতীতি ন সো পৰিকপ্পাৱহাৰো, অযমত্থো মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তোৱ, তস্মা ‘‘ঞাযমেৱা’’তি ৱদন্তি. কম্মন্তসালা নাম কস্সকানং ৱনচ্ছেদকানং গেহানি. অযং তাৱাতি সচে উপচাৰসীমন্তিআদি যাৱ থেৰৱাদো মহাঅট্ঠকথানযো, তত্থ কেচি পনাতিআদি ন গহেতব্বং থেৰৱাদত্তা যুত্তিঅভাৱতো, ন হি সাহত্থিকে এৱংৱিধা অত্থসাধকচেতনা হোতি. আণত্তিকে এৱ অত্থসাধকচেতনা. ‘‘সেসং মহাপচ্চৰিযং ৱুত্তেনত্থেন সমেতী’’তি ৱুত্তং.

কুসসঙ্কামনকৰণে সচে পৰো ‘‘নাযং মম সন্তকো’’তি জানাতি, ইতৰস্স হত্থতো মুত্তমত্তে পাৰাজিকাপত্তি খীলসঙ্কামনে ৱিয. ‘‘অত্তনো সন্তকং সচে জানাতি, ন হোতী’’তি ৱদন্তি. এৱং সন্তে পঞ্চকানি সঙ্কৰানি হোন্তীতি উপপৰিক্খিতব্বং.

১৪০. পৰানুদ্দযতাযাতি এত্থ পৰানুদ্দযতায কোটিপ্পত্তেন ভগৱতা কস্মা ‘‘অনাপত্তি পেতপৰিগ্গহে তিৰচ্ছানগতপৰিগ্গহে’’তি (পাৰা. ১৩১) ৱুত্তন্তি চে? পৰানুদ্দযতায এৱ. যস্স হি পৰিক্খাৰস্স আদানে ৰাজানো চোৰং গহেত্ৱা ন হননাদীনি কৰেয্যুং, তস্মিম্পি নাম সমণো গোতমো পাৰাজিকং পঞ্ঞপেত্ৱা ভিক্খুং অভিক্খুং কৰোতীতি মহাজনো ভগৱতি পসাদঞ্ঞথত্তং আপজ্জিত্ৱা অপাযুপগো হোতি. অপেতপৰিগ্গহিতা ৰুক্খাদী চ দুল্লভা, ন চ সক্কা ঞাতুন্তি ৰুক্খাদীহি পাপভীৰুকো উপাসকজনো পটিমাঘৰচেতিযবোধিঘৰৱিহাৰাদীনি অকত্ৱা মহতো পুঞ্ঞক্খন্ধতো পৰিহাযেয্য. ‘‘ৰুক্খমূলসেনাসনং পংসুকূলচীৱৰং নিস্সায পব্বজ্জা’’তি (মহাৱ. ১২৮) ৱুত্তনিস্সযা চ অনিস্সযা হোন্তি. পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞিনো হি ভিক্খূ ৰুক্খমূলপংসুকূলানি ন সাদিযিস্সন্তীতি, পব্বজ্জা চ ন সম্ভৱেয্যুং, সপ্পদট্ঠকালে ছাৰিকত্থায ৰুক্খং অগ্গহেত্ৱা মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্যুং, অচ্ছিন্নচীৱৰাদিকালে সাখাভঙ্গাদিং অগ্গহেত্ৱা নগ্গা হুত্ৱা তিত্থিযলদ্ধিমেৱ সুলদ্ধি ৱিয দীপেন্তা ৱিচৰেয্যুং, ততো তিত্থিযেস্ৱেৱ লোকো পসীদিত্ৱা দিট্ঠিগ্গহণং পত্ৱা সংসাৰখাণুকো ভৱেয্য, তস্মা ভগৱা পৰানুদ্দযতায এৱ ‘‘অনাপত্তি পেতপৰিগ্গহে’’তিআদিমাহাতি ৱেদিতব্বং.

১৪১. অপৰম্পি ভাগং দেহীতি ‘‘গহিতং ৱিঞ্ঞত্তিসদিসত্তা নেৱ ভণ্ডদেয্যং ন পাৰাজিক’’ন্তি লিখিতং, ইদং পকতিজনে যুজ্জতি. ‘‘সচে পন সামিকো ৱা তেন আণত্তো ৱা ‘অপৰস্স সহাযভিক্খুস্স ভাগং এস গণ্হাতি যাচতি ৱা’তি যং অপৰভাগং দেতি, তং ভণ্ডদেয্য’’ন্তি ৱদন্তি.

১৪৮-৯. খাদন্তস্স ভণ্ডদেয্যন্তি চোৰস্স ৱা সামিকস্স ৱা সম্পত্তস্স দিন্নং সুদিন্নমেৱ কিৰ. অৱিসেসেনাতি ‘‘উস্সাহগতানং ৱা’’তি অৱত্ৱা ৱুত্তং, ন হি কতিপযানং অনুস্সাহতায সঙ্ঘিকমসঙ্ঘিকং হোতি. মহাঅট্ঠকথাযম্পি ‘‘যদি সউস্সাহাৱ গচ্ছন্তি, থেয্যচিত্তেন পৰিভুঞ্জতো অৱহাৰো হোতী’’তি ৱুত্তত্তা তদুভযমেকং. ছড্ডিতৱিহাৰে উপচাৰসীমায পমাণং জানিতুং ন সক্কা, অযং পন ভিক্খু উপচাৰসীমায বহি ঠত্ৱা ঘণ্টিপহৰণাদিং কত্ৱা পৰিভুঞ্জতি খাদতি, তেন এৱং খাদিতং সুখাদিতন্তি অত্থো. ‘‘ইতৰৱিহাৰে তত্থ দিত্তৱিধিনাৱ পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘সুখাদিতং অন্তোৱিহাৰত্তা’’তি লিখিতং, আগতানাগতানং সন্তকত্তাতি ‘‘চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স দেমী’’তি দিন্নত্তা ৱুত্তং. এৱং অৱত্ৱা ‘‘সঙ্ঘস্স দেমী’’তি দিন্নম্পি তাদিসমেৱ. তথা হি বহি ঠিতো লাভং ন লভতি ভগৱতো ৱচনেনাতি ৱেদিতব্বং.

১৫৩. ‘‘মতসূকৰো’’তি ৱচনতো তমেৱ জীৱন্তং ভণ্ডদেয্যন্তি কত্ৱা দাতুং ন লভতি. ৱজ্ঝং ৱট্টতীতি দীপিতং হোতি. মদ্দন্তো গচ্ছতি, ভণ্ডদেয্যন্তি এত্থ কিত্তকং ভণ্ডদেয্যং, ন হি সক্কা ‘‘এত্তকা সূকৰা মদ্দিত্ৱা গতা গমিস্সন্তী’’তি জানিতুন্তি? যত্তকে সামিকানং দিন্নে তে ‘‘দিন্নং মম ভণ্ড’’ন্তি তুস্সন্তি, তত্তকং দাতব্বং. নো চে তুস্সন্তি, অতিক্কন্তসূকৰমূলং দত্ৱা কিং ওপাতো খণিত্ৱা দাতব্বোতি? ন দাতব্বো. অথ কিং চোদিযমানস্স উভিন্নং ধুৰনিক্খেপেন পাৰাজিকং হোতীতি? ন হোতি, কেৱলং কপ্পিযপৰিক্খাৰং দত্ৱা তোসেতব্বোৱ সামিকো, এসেৱ নযো অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসূতি নো তক্কোতি আচৰিযো. ‘‘তদহেৱ ৱা দুতিযদিৱসে ৱা মদ্দন্তো গচ্ছতী’’তি ৱুত্তং. গুম্বে খিপতি, ভণ্ডদেয্যমেৱাতি অৱস্সং পৱিসনকে সন্ধায ৱুত্তং. এত্থ একস্মিং ৱিহাৰে পৰচক্কাদিভযং আগতং. মূলৱত্থুচ্ছেদন্তি ‘‘সব্বসেনাসনং এতে ইস্সৰা’’তি ৱচনতো ইতৰে অনিস্সৰাতি দীপিতং হোতি.

১৫৬. আৰামৰক্খকাতি ৱিস্সট্ঠৱসেন গহেতব্বং. অধিপ্পাযং ঞত্ৱাতি এত্থ যস্স দানং পটিগ্গণ্হন্তং ভিক্খুং, ভাগং ৱা সামিকা ন ৰক্খন্তি ন দণ্ডেন্তি, তস্স দানং অপ্পটিচ্ছাদেত্ৱা গহেতুং ৱট্টতীতি ইধ সন্নিট্ঠানং. তম্পি ‘‘ন ৱট্টতি সঙ্ঘিকে’’তি ৱুত্তং. অযমেৱ ভিক্খু ইস্সৰোতি যত্থ সো ইচ্ছতি, তত্থ অত্তঞাতহেতুং লভতি কিৰ অত্থো. অপিচ ‘‘দহৰো’’তি ৱদন্তি. সৱত্থুকন্তি সহ ভূমিযাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘গৰুভণ্ডং হোতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘তিণমত্তং পন ন দাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, তং কিন্তু গৰুভণ্ডন্তি চে, অৰক্খিযঅগোপিযট্ঠানে, ৱিনস্সনকভাৱে চ ঠিতং সন্ধায ৱুত্তং. কপ্পিযেপি চাতি ৱত্ৱা, অৱত্ৱা ৱা গহণযুত্তে মাতাদিসন্তকেপি থেয্যচিত্তুপ্পাদেন. ইদং পন সিক্খাপদং ‘‘ৰাজাপিমেসং অভিপ্পসন্নো’’তি (পাৰা. ৮৬) ৱচনতো লাভগ্গমহত্তং, ৱেপুল্লমহত্তঞ্চ পত্তকালে পঞ্ঞত্তন্তি সিদ্ধং.

দুতিযপাৰাজিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.