৩. ততিযপাৰাজিকং
পঠমপঞ্ঞত্তিনিদানৱণ্ণনা
১৬২. তীহি সুদ্ধেনাতি এত্থ তীহীতি নিস্সক্কৱচনং ৱা হোতি, কৰণৱচনং ৱা. নিস্সক্কপক্খে কাযৱচীমনোদ্ৱাৰেহি সুদ্ধেন. তথা দুচ্চৰিতমলেহি ৱিসমেহি পপঞ্চেহীতিআদিনা নযেন সব্বকিলেসত্তিকেহি বোধিমণ্ডে এৱ সুদ্ধেনাতি যোজেতব্বং. কৰণপক্খে তীহীতি কাযৱচীমনোদ্ৱাৰেহি সুদ্ধেন. তথা তীহি সুচৰিতেহি, তীহি ৱিমোক্খেহি, তীহি ভাৱনাহি, তীহি সীলসমাধিপঞ্ঞাহি সুদ্ধেনাতি সব্বগুণত্তিকেহি যোজেতব্বং. ৱিভাৱিতন্তি দেসনায ৱিত্থাৰিতং, ৱিভূতং ৱা কতং ৱিহিতং, পঞ্ঞত্তং ৱা হোতি. সংৱণ্ণনাতি ৱত্তমানসমীপে ৱত্তমানৱচনং.
ন কেৱলং ৰাজগহমেৱ, ইদম্পি নগৰং. সপৰিচ্ছেদন্তি সপৰিযন্তন্তি অত্থো. সপৰিক্খেপন্তি একে. ‘‘হংসৱট্টকচ্ছদনেনাতি হংসপৰিক্খেপসণ্ঠানেনা’’তি লিখিতং. কাযৱিচ্ছিন্দনিযকথন্তি অত্তনো অত্তভাৱে, পৰস্স ৱা অত্তভাৱে ছন্দৰাগপ্পহানকৰং ৱিচ্ছিন্দনকৰং ধম্মকথং কথেতি. অসুভা চেৱ সুভাকাৰৱিৰহিতত্তা. অসুচিনো চ দোসনিস্সন্দনপভৱত্তা. পটিকূলা চ জিগুচ্ছনীযত্তা পিত্তসেম্হাদীসু আসযতো. অসুভায ৱণ্ণন্তি অসুভাকাৰস্স, অসুভকম্মট্ঠানস্স ৱা ৱিত্থাৰং ভাসতি. সামিঅত্থে হেতং সম্পদানৱচনং. অসুভন্তি অসুভনিমিত্তস্স আৱিভাৱায পচ্চুপট্ঠানায ৱিত্থাৰকথাসঙ্খাতং ৱণ্ণং ভাসভীতি অত্থো. তেসংযেৱ আদিমজ্ঝপৰিযোসানানং দসহি লক্খণেহি সম্পন্নং কিলেসচোৰেহি অনভিভৱনীযত্তা ঝানচিত্তং মঞ্জূসং নাম.
তত্ৰিমানীতি এত্থাযং পিণ্ডত্থো – যস্মিং ৱাৰে পঠমং ঝানং একচিত্তক্খণিকং উপ্পজ্জতি, তং সকলম্পি জৱনৱাৰং অনুলোমপৰিকম্মউপচাৰগোত্ৰভুঅপ্পনাপ্পভেদং একত্তনযেন ‘‘পঠমং ঝান’’ন্তি গহেত্ৱা তস্স পঠমজ্ঝানস্স অপ্পনাপটিপাদিকায খিপ্পাদিভেদায অভিঞ্ঞায অধিগতায কিচ্চনিপ্ফত্তিং উপাদায আগমনৱসেন পটিপদাৱিসুদ্ধি আদীতি ৱেদিতব্বা. তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চনিপ্ফত্তিৱসেন উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝেতি ৱেদিতব্বা. পৰিযোদাপকঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৱসেন সম্পহংসনা পৰিযোসানন্তি ৱেদিতব্বং. তত্থ আদিচিত্ততো পট্ঠায যাৱ পঠমজ্ঝানস্স উপ্পাদক্খণং, এতস্মিং অন্তৰে পটিপদাৱিসুদ্ধীতি ৱেদিতব্বা. উপ্পাদঠিতিক্খণেসু উপেক্খানুব্ৰূহনা, ঠিতিভঙ্গক্খণেসু সম্পহংসনাতি ৱেদিতব্বা. লক্খীযতি এতেনাতি লক্খণন্তি কত্ৱা ‘‘ৱিসুদ্ধিপটিপত্তিপক্খন্দনে’’তিআদিনা পুব্বভাগো লক্খীযতি, তিৱিধেন অজ্ঝুপেক্খনেন মজ্ঝং লক্খীযতি, চতুব্বিধায সম্পহংসনায পৰিযোসানং লক্খীযতীতি. তেন ৱুত্তং ‘‘দস লক্খণানী’’তি.
পাৰিবন্ধকতোতি নীৱৰণসঙ্খাতপাৰিবন্ধকতো ৱিসুদ্ধত্তা গোত্ৰভুপৰিযোসানং পুব্বভাগজৱনচিত্তং ‘‘চিত্তৱিসুদ্ধী’’তি ৱুচ্চতি. তথা ৱিসুদ্ধত্তা তং চিত্তং মজ্ঝিমং সমাধিনিমিত্তসঙ্খাতং অপ্পনাসমাধিং তদত্থায উপগচ্ছমানং একসন্ততিৱসেন পৰিণামেন্তং পটিপজ্জতি নাম. এৱং পটিপন্নস্স তস্স তত্থ সমথনিমিত্তে পক্খন্দনং তব্ভাৱূপগমনং হোতীতি কত্ৱা ‘‘তত্থ চিত্তপক্খন্দন’’ন্তি ৱুচ্চতি. এৱং তাৱ পঠমজ্ঝানুপ্পাদক্খণে এৱ আগমনৱসেন পটিপদাৱিসুদ্ধি ৱেদিতব্বা. এৱং ৱিসুদ্ধস্স অপ্পনাপ্পত্তস্স পুন ৱিসোধনে ব্যাপাৰাভাৱা অজ্ঝুপেক্খনং হোতি. সমথপ্পটিপন্নত্তা পুন সমাধানে ব্যাপাৰাভাৱা চ সমথপ্পটিপন্নস্স অজ্ঝুপেক্খনং হোতি. কিলেসসংসগ্গং পহায একন্তেন উপট্ঠিতত্তা পুন একত্তুপট্ঠানে ব্যাপাৰাসম্ভৱতো একত্তুপট্ঠানস্স অজ্ঝুপেক্খনং হোতি. তত্থ জাতানন্তি তস্মিং চিত্তে জাতানং সমাধিপঞ্ঞানং যুগনদ্ধভাৱেন অনতিৱত্তনট্ঠেন নানাকিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা. সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং ৱিমুত্তিৰসেনেকৰসট্ঠেন অনতিৱত্তনেকসভাৱানং তেসং দ্ৱিন্নং উপগতং তজ্জং তস্সাৰুপ্পং তদনুৰূপং ৱীৰিযং তথা চিত্তং যোগী ৱাহেতি পৱত্তেতীতি কত্ৱা তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন চ ৱিসেসভাগিযভাৱত্তা আসেৱনট্ঠেন চ সম্পহংসনা হোতীতি অত্থো ৱেদিতব্বো. অপিচেত্থ ‘‘অনন্তৰাতীতং গোত্ৰভুচিত্তং একসন্ততিৱসেন পৰিণামেন্তং পটিপজ্জতি নামা’’তি লিখিতং. তত্থ হি পৰিণামেন্তং পটিপজ্জতীতি এতানি ৱচনানি অতীতস্স ন সম্ভৱন্তি, যঞ্চ তদনন্তৰং লিখিতং ‘‘অপ্পনাসমাধিচিত্তং উপগচ্ছমানং গোত্ৰভুচিত্তং তত্থ পক্খন্দতি নামা’’তি. ইমিনাপি তং ন যুজ্জতি, ‘‘পটিপত্তিক্খণে এৱ অতীত’’ন্তি ৱুত্তত্তা ‘‘গোত্ৰভুচিত্তং তত্থ পক্খন্দতী’’তি ৱচনমেৱ ৱিৰুজ্ঝতীতি আচৰিযো. ‘‘একচিত্তক্খণিকম্পি লোকুত্তৰচিত্তং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতী’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘একচিত্তক্খণিকস্সাপি ঝানস্স এতানি দস লক্খণানী’’তি ৱুত্তং. ‘‘ততো পট্ঠায আসেৱনা ভাৱনা এৱা’’তিপি ৱুত্তং. ‘‘অধিট্ঠানসম্পন্নন্তি অধিট্ঠানেন সহগত’’ন্তি লিখিতং. তস্সত্থো – যঞ্চ ‘‘আদিমজ্ঝপৰিযোসানসঙ্খাত’’ন্তি ৱুত্তং, তং তেসং তিণ্ণম্পি কল্যাণকতায সমন্নাগতত্তা তিৱিধকল্যাণকতঞ্চ. এৱং তিৱিধচিত্তং তদধিগমমূলকানং গুণানং, উপৰিঝানাধিগমস্স ৱা পদট্ঠানট্ঠেন অধিট্ঠানং হোতি, তস্মা চিত্তস্স অধিট্ঠানভাৱেন সম্পন্নত্তা অধিট্ঠানসম্পন্নং নামাতি.
অদ্ধমাসং পটিসল্লীযিতুন্তি এত্থ আচৰিযা এৱমাহু ‘‘ভিক্খূনং অঞ্ঞমঞ্ঞৱধদস্সনসৱনসম্ভৱে সত্থুনো সতি তস্স উপদ্দৱস্স অভাৱে উপাযাজাননতো ‘অযং অসব্বঞ্ঞূ’তি হেতুপতিৰূপকমহেতুং ৱত্ৱা ধম্মিস্সৰস্সাপি তথাগতস্স কম্মেস্ৱনিস্সৰিযং অসম্বুজ্ঝমানা অসব্বদস্সিতমধিচ্চমোহা বহুজনা অৱীচিপৰাযনা ভৱেয্যুং, তস্মা সো ভগৱা পগেৱ তেসং ভিক্খূনং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱধমানভাৱং ঞত্ৱা তদভাৱোপাযাভাৱং পন সুৱিনিচ্ছিনিত্ৱা তত্থ পুথুজ্জনানং সুগতিলাভহেতুমেৱেকং কত্ৱা অসুভদেসনায ৱা ৰূপসদ্দদস্সনসৱনেহি নিপ্পযোজনেহি ৱিৰমিত্ৱা পগেৱ ততো ৱিৰমণতো, সুগতিলাভহেতুকৰণতো, অৱস্সং পঞ্ঞাপিতব্বায ততিযপাৰাজিকপঞ্ঞত্তিযা ৱত্থাগমদস্সনতো চ অত্তনো সব্বদস্সিতং পৰিক্খকানং পকাসেন্তো ৱিয তমদ্ধমাসং ৱেনেয্যহিতনিপ্ফত্তিযা ফলসমাপত্তিযা অৱকাসং কত্ৱা ৱিহৰিতুকামো ‘ইচ্ছামহং, ভিক্খৱে, অদ্ধমাসং পটিসল্লীযিতু’ন্তিআদিমাহা’’তি. আচৰিযা নাম বুদ্ধমিত্তত্থেৰধম্মসিৰিত্থেৰউপতিস্সত্থেৰাদযো গণপামোক্খা, অট্ঠকথাচৰিযস্স চ সন্তিকে সুতপুব্বা. ততো অঞ্ঞে একেতি ৱেদিতব্বা. ‘‘সকেন কাযেন অট্টীযন্তি…পে… ভৱিস্সন্তী’’তি ইদং পৰতো ‘‘যে তে ভিক্খূ অৱীতৰাগা, তেসং তস্মিং সমযে হোতি এৱ ভযং, হোতি লোমহংসো, হোতি ছম্ভিতত্ত’’ন্তি ইমিনা ন যুজ্জতি, ইদঞ্চ ভগৱতো অসুভকথাৰম্মণপ্পযোজনেন ন সমেতীতি চে? ন, তদত্থাজাননতো. সকেন কাযেন অট্টীযন্তানম্পি তেসং অৰিযমগ্গেন অপ্পহীনসিনেহত্তা খীণাসৱানং ৱিয মৰণং পটিচ্চ অভযং ন হোতি, ভযঞ্চ পন অসুভভাৱনানুযোগানুভাৱেন মন্দীভূতং অনট্টীযন্তানং ৱিয ন মহন্তং হুত্ৱা চিত্তং মোহেসি. অপাযুপগে তে সত্তে নাকাসীতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. অথ ৱা ইদং পুৰিমস্স কাৰণৱচনং, যস্মা তেসং তস্মিং সমযে হোতি এৱ ভযং, ছম্ভিতত্তং, লোমহংসো চ, তস্মা ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৱা অসুভকথং কথেতী’’তিআদি ৱুত্তন্তি.
অথ ৱা সকেন কাযেন অট্টীযন্তানম্পি তেসং হোতি এৱ ভযং, মহানুভাৱা ৱীতৰাগাতি খীণাসৱানং মহন্তং ৱিসেসং দস্সেতি, অতিদুপ্পসহেয্যমিদং মৰণভযং, যতো এৱংৱিধানম্পি অৱীতৰাগত্তা ভযং হোতীতিপি দস্সেতি. তদঞ্ঞে তেসং ভিক্খূনং পঞ্চসতানং অঞ্ঞতৰা. তেনেদং দীপেতি ‘‘তং তথা আগতং অসিহত্থং ৱধকং পস্সিত্ৱা তদঞ্ঞেসম্পি হোতি এৱ ভযং, পগেৱ তেসন্তি কত্ৱা ভগৱা পঠমমেৱ তেসং অসুভকথং কথেসি, পৰতো তেসং নাহোসি. এৱং মহানিসংসা নেসং অসুভকথা আসী’’তি. যো পনেত্থ পচ্ছিমো নযো, সো ‘‘তেসু কিৰ ভিক্খূসু কেনচিপি কাযৱিকাৰো ৱা ৱচীৱিকাৰো ৱা ন কতো, সব্বে সতা সম্পজানা দক্খিণেন পস্সেন নিপজ্জিংসূ’’তি ইমিনা অট্ঠকথাৱচনেন সমেতি.
অপৰে পনাহূতি কুলদ্ধিপটিসেধনত্থং ৱুত্তং. ‘‘অযং কিৰ লদ্ধী’’তি ৱচনং ‘‘মাৰধেয্যংনাতিক্কমিস্সতী’’তি ৱচনেন ৱিৰুজ্ঝতীতি চে? ন ৱিৰুজ্ঝতি. কথং? অযং ভিক্খূ অঘাতেন্তো মাৰৱিসযং অতিক্কমিস্সতি অকুসলকৰণতো চ. ঘাতেন্তো পন মাৰধেয্যং নাতিক্কমিস্সতি বলৱত্তা কম্মস্সাতি সযং মাৰপক্খিকত্তা এৱং চিন্তেত্ৱা পন ‘‘যে ন মতা, তে সংসাৰতো ন মুত্তা’’তি অত্তনো চ লদ্ধি, তস্মা তং তত্থ উভযেসং মগ্গে নিযোজেন্তী এৱমাহ, তেনেৱ ‘‘মাৰপক্খিকা মাৰেন সমানলদ্ধিকা’’তি অৱত্ৱা ‘‘মাৰস্সা নুৱত্তিকা’’তি ৱুত্তা. ‘‘ইমিনা কিং ৱুত্তং হোতি? যস্মা মাৰস্স অনুৱত্তি, তস্মা এৱং চিন্তেত্ৱাপি অত্তনো লদ্ধিৱসেন এৱমাহা’’তি কেচি লিখন্তি. মম সন্তিকে একতো উপট্ঠানমাগচ্ছন্তি, অত্তনো অত্তনো আচৰিযুপজ্ঝাযানং সন্তিকে উদ্দেসাদিং গণ্হাতি.
আনাপানস্সতিসমাধিকথাৱণ্ণনা
১৬৫. অযম্পি খো, ভিক্খৱেতি ইমিনা কিং দস্সেতি? যেসং এৱমস্স ‘‘ভগৱতা আচিক্খিতকম্মট্ঠানানুযোগপচ্চযা তেসং ভিক্খূনং জীৱিতক্খযো আসী’’তি, তেসং তং মিচ্ছাগাহং নিসেধেতি. কেৱলং তেসং ভিক্খূনং পুব্বে কতকম্মপচ্চযাৱ জীৱিতক্খযো আসি, ইদং পন কম্মট্ঠানং তেসং কেসঞ্চি অৰহত্তপ্পত্তিযা, কেসঞ্চি অনাগামিসকদাগামিসোতাপত্তিফলপ্পত্তিযা, কেসঞ্চি পঠমজ্ঝানাধিগমায, কেসঞ্চি ৱিক্খম্ভনতদঙ্গপ্পহানেন অত্তসিনেহপঅযাদানায উপনিস্সযো হুত্ৱা, কেসঞ্চি সুগতিযং উপ্পত্তিযা উপনিস্সযো অহোসীতি সাত্থিকাৱ মে অসুভকথা, কিন্তু ‘‘সাধু, ভন্তে ভগৱা, অঞ্ঞং পৰিযাযং আচিক্খতূ’’তি আনন্দেন যাচিতত্তা অঞ্ঞং পৰিযাযং আচিক্খামি, যথা ৱো পুব্বে আচিক্খিতঅসুভকম্মট্ঠানানুযোগা, এৱং অযম্পি খো ভিক্খৱেতি যোজনা ৱেদিতব্বা. ‘‘অস্সাসৱসেন উপট্ঠানং সতী’’তি ৱুত্তং. সা হি তং অস্সাসং, পস্সাসং ৱা আৰম্মণং কত্ৱা পুব্বভাগে, অপৰভাগে পন অস্সাসপস্সাসপভৱনিমিত্তং আৰম্মণং কত্ৱা উপট্ঠাতীতি চ তথা ৱুত্তা.
অসুভে পৱত্তং অসুভন্তি ৱা পৱত্তং ভাৱনাকম্মং অসুভকম্মং, তদেৱ অঞ্ঞস্স পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনকস্স কাৰণট্ঠেন ঠানত্তা অসুভকম্মট্ঠানং, আৰম্মণং ৱা অসুভকম্মস্স পদট্ঠানট্ঠেন ঠানন্তি অসুভকম্মট্ঠানন্তি ইধ অসুভজ্ঝানং, তেনেৱ ‘‘ওড়াৰিকাৰম্মণত্তা’’তি ৱুত্তং. পটিৱেধৱসেনাতি ৱিতক্কাদিঅঙ্গপটিলাভৱসেন. আৰম্মণসন্ততাযাতি অনুক্কমেন সন্তকালং উপাদায ৱুত্তকাযদৰথপ্পটিপস্সদ্ধিৱসেন নিব্বুতো. পৰিকম্মং ৱাতি কসিণপৰিকম্মং কিৰ নিমিত্তুপ্পাদপৰিযোসানং. তদা হি নিৰস্সাদত্তা অসন্তং, অপ্পণিহিতঞ্চ. যথা উপচাৰে নীৱৰণৱিগমেন, অঙ্গপাতুভাৱেন চ সন্ততা হোতি, ন তথা ইধ, ইদং পন ‘‘আদিসমন্নাহাৰতো’’তি ৱুত্তং. দুতিযৱিকপ্পে অসেচনকোতি অতিত্তিকৰো, তেন ৱুত্তং ‘‘ওজৱন্তো’’তি. চেতসিকসুখং ঝানক্খণেপি অত্থি, এৱং সন্তেপি ‘‘উভোপি ঝানা ৱুট্ঠিতস্সেৱ গহেতব্বা’’তি ৱুত্তং. সমথেন সকসন্তানে অৱিক্খম্ভিতে. ইতৰথা পাপকানং ঝানেন সহুপ্পত্তি সিযা. খন্ধাদীনং লোকুত্তৰপাদকত্তা নিব্বেধভাগিযং, ৱিসেসেন যস্স নিব্বেধভাগিযং হোতি, তং সন্ধায ৱা. ‘‘অনিচ্চানুপস্সীতিআদিচতুক্কৱসেন অনুপুব্বেন অৰিযমগ্গৱুড্ঢিপ্পত্তো সমুচ্ছিন্দতি, সেসানমেতং নত্থী’’তি লিখিতং.
তথাভাৱপটিসেধনো চাতি সোড়সৱত্থুকস্স তিত্থিযানং নত্থিতায ৱুত্তং. সব্বপঠমানং পন চতুন্নং পদানং ৱসেন লোকিযজ্ঝানমেৱ তেসং অত্থি, তস্মিং লোকুত্তৰপদট্ঠানং নত্থি এৱ. ‘‘ফলমুত্তমন্তি ফলে উত্তম’’ন্তি ৱুত্তং. উতুত্তযানুকূলন্তি গিম্হে অৰঞ্ঞে, হেমন্তে ৰুক্খমূলে, ৱসন্তকালে সুঞ্ঞাগাৰে গতো. সেম্হধাতুকস্স অৰঞ্ঞং, পিত্তধাতুকস্স ৰুক্খমূলং, ৱাতধাতুকস্স সুঞ্ঞাগাৰং অনুকূলং. মোহচৰিতস্স অৰঞ্ঞং অনুকূলং মহাঅৰঞ্ঞে চিত্তং ন সঙ্কুটতি, দোসচৰিতস্স ৰুক্খমূলং, ৰাগচৰিতস্স সুঞ্ঞাগাৰং. ঠানচঙ্কমানি উদ্ধচ্চপক্খিকানি, সযনং লীনপক্খিকং, পল্লঙ্কাভুজনেন নিসজ্জায দড়্হভাৱং, উজুকাযং পণিধানেন অস্সাসপস্সাসানং পৱত্তনসুখং ‘‘পৰিমুখং সতি’’ন্তি ইমিনা আৰম্মণপৰিগ্গহূপাযং দস্সেতি. কাৰীতি কৰণসীলো. এতস্স ৱিভঙ্গে ‘‘অস্সসতি পস্সসতী’’তি অৱত্ৱা ‘‘সতো কাৰী’’তি ৱুত্তং. তস্মা ‘‘অস্সসতি পস্সসতী’’তি ৱুত্তে ‘‘পঠমচতুক্কং এৱ লব্ভতি, ন সেসানী’’তি চ ‘‘দীঘংঅস্সাসৱসেনাতি অলোপসমাসং কত্ৱা’’ইতি চ ‘‘একত্থতায অৱিক্খেপ’’ন্তি চ ‘‘অসম্ভোগৱসেন পজানতো’’তি চ ‘‘তেন ঞাণেনা’’তি চ ‘‘পজানতোতি ৱুত্তঞাণেনা’’তি চ ‘‘সতোকাৰীতি সতিসম্পজঞ্ঞাহিকাৰী’’তি চ ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো অস্সাসাৱ পটিনিস্সগ্গানুপস্সিঅস্সাসা’’তি চ লিখিতং. উপ্পটিপাটিযা আগতম্পি যুজ্জতেৱ, তেন ঠানেন পটিসিদ্ধং. তালুং আহচ্চ নিব্বাযনতো কিৰ পোতকো সম্পতিজাতোৱ খিপিতসদ্দং কৰোতি, ছন্দপামোজ্জৱসেন ছ পুৰিমা তযোতি নৱ. একেনাকাৰেনাতি অস্সাসৱসেন ৱা পস্সাসৱসেন ৱা এৱং আনাপানস্সতিং ভাৱযতো কাযে কাযানুপস্সনাসতিকম্মট্ঠানভাৱনা সম্পজ্জতি.
কাযোতি অস্সাসপস্সাসা. উপট্ঠানং সতি. দীঘন্তি সীঘং গতং অস্সাসপস্সাসং. অদ্ধানসঙ্খাতেতি কালসঙ্খাতে ৱিয কালকোট্ঠাসেতি অত্থো, দীঘকালে ৱাতি অত্থো. একো হি অস্সাসমেৱূপলক্খেতি, একো পস্সাসং, একো উভযং, তস্মা ‘‘ৱিভাগং অকত্ৱা’’তি ৱা ৱুত্তং, ছন্দোতি এৱং অস্সাসতো, পস্সাসতো চ অস্সাদো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱসেন কত্তুকম্যতাছন্দো উপ্পজ্জতি. ততো পামোজ্জন্তি. অস্সাসপস্সাসানং দুৱিঞ্ঞেয্যৱিসযত্তা চিত্তং ৱিৱত্ততি, গণনং পহায ফুট্ঠট্ঠানমেৱ মনসি কৰোন্তস্স কেৱলং উপেক্খাৱ সণ্ঠাতি. চত্তাৰো ৱণ্ণাতি ‘‘পত্তস্স তযো ৱণ্ণা’’তিআদীসু ৱিয চত্তাৰো সণ্ঠানাতি অত্থো.
তথাভূতস্সাতি আনাপানস্সতিং ভাৱযতো. সংৱৰোতি সতিসংৱৰো. অথ ৱা পঠমেন ঝানেন নীৱৰণানং, দুতিযেন ৱিতক্কৱিচাৰানং, ততিযেন পীতিযা, চতুত্থেন সুখদুক্খানং, আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিযা ৰূপসঞ্ঞায, পটিঘসঞ্ঞায, নানত্তসঞ্ঞায ৱা পহানং. ‘‘সীলন্তি ৱেৰমণি সীলং, চেতনা সীলং, সংৱৰো সীলং, অৱীতিক্কমো সীল’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩৯ থোকং ৱিসদিসং) ৱুত্তৱিধিনাপেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘অত্থতো তথা তথা পৱত্তধম্মা উপধাৰণসমাধানসঙ্খাতেন সীলনট্ঠেন সীলন্তি ৱুচ্চন্তী’’তি ৱুত্তং. তথা ‘‘অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তি এত্থাপি চেতনাসীলমেৱ, কত্থচি ৱিৰতিসীলম্পীতি অত্থো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞথা পণ্ণত্তিৱজ্জেসুপি সিক্খাপদেসু ৱিৰতিপ্পসঙ্গো অহোসি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতীতি কত্ৱা তস্সাপি ৱিৰতিপ্পসঙ্গো. তস্মিং আৰম্মণেতি আনাপানাৰম্মণে. তায সতিযাতি তত্থ উপ্পন্নসতিযা. ‘‘তেন মনসিকাৰেনাতি আৱজ্জনেনা’’তি লিখিতং. এতেন নানাৱজ্জনপ্পৱত্তিদীপনতো নানাজৱনৱাৰেহিপি সিক্খতি নামাতি দীপিতং হোতি, যেন পন মনসিকাৰেন ৱা. ঞাণুপ্পাদনাদীসূতি এত্থ আদিসদ্দেন যাৱ পৰিযোসানং ৱেদিতব্বং. ‘‘তত্ৰাতি তস্মিং আনাপানাৰম্মণে. এৱন্তি ইদানি ৱত্তব্বনযেনা’’তি লিখিতং. তত্ৰাতি তেসং অস্সাসপস্সাসানং ৱা. তঞ্হি ‘‘পুব্বে অপৰিগ্গহিতকালে’’তি ইমিনা সুট্ঠু সমেতি. ‘‘পঠমৱাদো দীঘভাণকানং. তে হি ‘পঠমজ্ঝানং লভিত্ৱা নানাসনে নিসীদিত্ৱা দুতিযত্থায ৱাযামতো উপচাৰে ৱিতক্কৱিচাৰৱসেন ওড়াৰিকচিত্তপ্পৱত্তিকালে পৱত্তঅস্সাসপস্সাসৱসেন ওড়াৰিকা’তি ৱদন্তি. ‘মজ্ঝিমভাণকা ঝানলাভিস্স সমাপজ্জনকালে, একাসনপটিলাভে চ উপৰূপৰি চিত্তপ্পৱত্তিযা সন্তভাৱতো পঠমতো দুতিযস্সুপচাৰে সুখুমতং ৱদন্তী’’’তি লিখিতং.
ৱিপস্সনাযং পনাতি চতুধাতুৱৱত্থানমুখেন অভিনিৱিট্ঠস্স অযং কমো, অঞ্ঞস্স চাতি ৱেদিতব্বং. এত্তকং ৰূপং, ন ইতো অঞ্ঞন্তি দস্সনং সন্ধায ‘‘সকলৰূপপৰিগ্গহে’’তি ৱুত্তং. ৰূপাৰূপপৰিগ্গহেতি এত্থ অনিচ্চতাদিলক্খণাৰম্মণিকভঙ্গানুপস্সনতো পভুতি বলৱতী ৱিপস্সনা. পুব্বে ৱুত্তনযেনাতি সব্বেসংযেৱ পন মতেন অপৰিগ্গহিতকালেতিআদিনা. সোধনা নাম ৱিস্সজ্জনং. অস্সাতি ‘‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰ’’ন্তি পদস্স.
পুৰতো নমনা আনমনা. তিৰিযং নমনা ৱিনমনা. সুট্ঠু নমনা সন্নমনা. পচ্ছা নমনা পণমনা. জাণুকে গহেত্ৱা ঠানং ৱিয ইঞ্জনাতি আনমনাদীনং আৱিভাৱত্থমুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যথাৰূপেহি আনমনাদি ৱা কম্পনাদি ৱা হোতি, তথাৰূপে পস্সম্ভযন্তি সম্বন্ধো. ইতি কিৰাতি ইতি চে. এৱং সন্তেতি সন্তসুখুমম্পি চে পস্সম্ভতি. পভাৱনাতি উপ্পাদনং. অস্সাসপস্সাসানং ৱূপসন্তত্তা আনাপানস্সতিসমাধিস্স ভাৱনা ন হোতি. যস্মা তং নত্থি, তস্মা ন সমাপজ্জতি, সমাপত্তিযা অভাৱেন ন ৱুট্ঠহন্তি. ইতি কিৰাতি এৱমেতং তাৱ ৱচনন্তি তদেতং. সদ্দোৱ সদ্দনিমিত্তং, ‘‘সতো অস্সসতি সতো পস্সসতী’’তি পদানি পতিট্ঠপেত্ৱা দ্ৱত্তিংসপদানি চত্তাৰি চতুক্কানি ৱেদিতব্বানি.
অপ্পটিপীড়নন্তি তেসং কিলেসানং অনুপ্পাদনং কিঞ্চাপি চেতিযঙ্গণৱত্তাদীনিপি অত্থতো পাতিমোক্খসংৱৰসীলে সঙ্গহং গচ্ছন্তি ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তি (মহাৱ. ১৩৪) ৱচনতো. তথাপি ‘‘ন তাৱ, সাৰিপুত্ত, সত্থা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতি উদ্দিসতি পাতিমোক্খং, যাৱ ন ইধেকচ্চে আসৱট্ঠানীযা ধম্মা সঙ্ঘে পাতুভৱন্তী’’তি এত্থ অনধিপ্পেতত্তা ‘‘আভিসমাচাৰিক’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘যং পনেত্থ আপত্তিট্ঠানিযং ন হোতি, তং অমিস্সমেৱা’’তি ৱুত্তং.
যথাৱুত্তেনাতি যোগানুযোগকম্মস্স পদট্ঠানত্তা. সল্লহুকৱুত্তি অট্ঠপৰিক্খাৰিকো. পঞ্চসন্ধিকং কম্মট্ঠানন্তি এত্থ ঝানম্পি নিমিত্তম্পি তদত্থজোতিকাপি পৰিযত্তি ইধ কম্মট্ঠানং নাম. গমনাগমনসম্পন্নতাদি সেনাসনং. সংকিলিট্ঠচীৱৰধোৱনাদযো খুদ্দকপলিবোধা. ‘‘অন্তৰা পতিতং নু খো’’তি ৱিকম্পতি.
অজ্ঝত্তং ৱিক্খেপগতেনাতি নিযকজ্ঝত্তে ৱিক্খেপগতেন. সাৰদ্ধা অসমাহিতত্তা. উপনিবন্ধনথম্ভমূলং নাম নাসিকগ্গং, মুখনিমিত্তং ৱা. তত্থেৱাতি নাসিকগ্গাদিনিমিত্তে. ‘‘দোলাফলকস্স একপস্সে এৱ উভো কোটিযো মজ্ঝঞ্চ পস্সতী’’তি ৱদন্তি.
ইধ পনাতি ককচূপমে. দেসতোতি ফুসনকট্ঠানতো. ‘‘নিমিত্তং পট্ঠপেতব্বন্তি নিমিত্তে সতি পট্ঠপেতব্বা’’তি ৱুত্তং. গৰূহি ভাৱেতব্বত্তা গৰুকভাৱনং. একচ্চে আহূতি একচ্চে ঝাযিনো আহু.
‘‘সঞ্ঞানানতাযা’’তি ৱচনতো একচ্চেহি ৱুত্তম্পি পমাণমেৱ, সঙ্গীতিতো পট্ঠায অট্ঠকথায অনাগতত্তা তথা ৱুত্তং. ‘‘ময্হং তাৰকৰূপং নু খো উপট্ঠাতী’’তিআদিপৰিকপ্পে অসতিপি ধাতুনানত্তেন এতাসং ধাতূনং উপ্পত্তি ৱিয কেৱলং ভাৱযতো তথা তথা উপট্ঠাতি. ‘‘ন নিমিত্ত’ন্তি ৱত্তুং ন ৱট্টতি সম্পজানমুসাৱাদত্তা’’তি ৱুত্তং. কম্মট্ঠানন্তি ইধ ৱুত্তপটিভাগনিমিত্তমেৱ.
নিমিত্তে পটিভাগে. নানাকাৰন্তি ‘‘চত্তাৰো ৱণ্ণা ৱত্তন্তী’’তি ৱুত্তনানাৱিধতং. ৱিভাৱযন্তি জানং পকাসযং. অস্সাসপস্সাসেতি ততো সম্ভূতে নিমিত্তে, অস্সাসপস্সাসে ৱা নানাকাৰং. নিমিত্তে হি চিত্তং ঠপেন্তোৱ নানাকাৰতঞ্চ ৱিভাৱেতি, অস্সাসপস্সাসে ৱা সকং চিত্তং নিবন্ধতীতি ৱুচ্চতি. তাৰকৰূপাদিৱণ্ণতো. কক্খড়ত্তাদিলক্খণতো.
অট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তন্তি আসন্নভৱঙ্গত্তাতি কাৰণং ৱত্ৱা সীহড়ট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তং. কস্মা? যস্মা ছট্ঠে, সত্তমে ৱা অপ্পনায সতি মগ্গৱীথিযং ফলস্স ওকাসো ন হোতি, তস্মা. ইধ হোতূতি চে? ন, লোকিযপ্পনাপি হি অপ্পনাৱীথিম্হি লোকুত্তৰেন সমানগতিকাৱাতি পটিলদ্ধজ্ঝানোপি ভিক্খু দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থায ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা সত্তাহং নিসীদিতুকামো চতুত্থে, পঞ্চমে ৱা অপ্পেত্ৱা নিসীদতি, ন ছট্ঠে, সত্তমে ৱা. তত্থ হি অপ্পনা. ততো পৰং অপ্পনায আধাৰভাৱং ন গচ্ছতি. আসন্নভৱঙ্গত্তা চতুত্থং, পঞ্চমং ৱা গচ্ছতি থলে ঠিতঘটো ৱিয জৱনানমন্তৰে ঠিতত্তাতি কিৰ আচৰিযো.
পুথুত্তাৰম্মণানি অনাৱজ্জিত্ৱা ঝানঙ্গানেৱ আৱজ্জনং আৱজ্জনৱসী নাম. ততো পৰং চতুন্নং, পঞ্চন্নং ৱা পচ্চৱেক্খণচিত্তানং উপ্পজ্জনং, তং পচ্চৱেক্খণৱসী নাম. তেনেৱ ‘‘পচ্চৱেক্খণৱসী পন আৱজ্জনৱসিযা এৱ ৱুত্তা’’তি ৱুত্তং. সমাপজ্জনৱসী নাম যত্তকং কালং ইচ্ছতি তত্তকং সমাপজ্জনং, তং পন ইচ্ছিতকালপৰিচ্ছেদং পতিট্ঠাপেতুং সমত্থতাতি. ‘‘অধিট্ঠানৱসিযা ৱুট্ঠানৱসিনো অযং নানত্তং অধিট্ঠানানুভাৱেন জৱনং জৱতি, ৱুট্ঠানানুভাৱেন পন অধিপ্পেততো অধিকং জৱতী’’তিপি ৱদন্তি. অপিচ পথৱীকসিণাদিআৰম্মণং আৱজ্জিত্ৱা জৱনঞ্চ জৱিত্ৱা পুন আৱজ্জিত্ৱা ততো পঞ্চমং ঝানং চিত্তং হোতি, অযং কিৰ উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদো. ভগৱতো পন আৱজ্জনসমনন্তৰমেৱ ঝানং হোতীতি সব্বং অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং.
‘‘ৱত্থুন্তি হদযৱত্থুং. দ্ৱাৰন্তি চক্খাদি. আৰম্মণন্তি ৰূপাদী’’তি লিখিতং. যথাপৰিগ্গহিতৰূপাৰম্মণং ৱা ৱিঞ্ঞাণং পস্সতি, অঞ্ঞথাপি পস্সতি. কথং? ‘‘যথাপৰিগ্গহিতৰূপৱত্থুদ্ৱাৰাৰম্মণং ৱা’’তি ৱুত্তং. যথাপৰিগ্গহিতৰূপেসু ৱত্থুদ্ৱাৰাৰম্মণানি যস্স ৱিঞ্ঞাণস্স, তং ৱিঞ্ঞাণং যথাপৰিগ্গহিতৰূপৱত্থুদ্ৱাৰাৰম্মণং তম্পি পস্সতি, একস্স ৱা আৰম্মণসদ্দস্স লোপো দট্ঠব্বোতি চ মম তক্কো ৱিচাৰেত্ৱাৱ গহেতব্বো.
ততো পৰং তীসু চতুক্কেসু দ্ৱে দ্ৱে পদানি একমেকং কত্ৱা গণেতব্বং. সমথেন আৰম্মণতো ৱিপস্সনাৱসেন অসম্মোহতো পীতিপটিসংৱেদনমেত্থ ৱেদিতব্বং. ‘‘দুক্খমেতং ঞাণ’’ন্তিআদীসু পন ‘‘আৰম্মণতো অসম্মোহতো’’তি যং ৱুত্তং, ইধ ততো ৱুত্তনযতো উপ্পটিপাটিযা ৱুত্তং. তত্থ হি যেন মোহেন তং দুক্খং পটিচ্ছন্নং, ন উপট্ঠাতি, তস্স ৱিহতত্তা ৱা এৱং পৱত্তে ঞাণে যথাৰুচি পচ্চৱেক্খিতুং ইচ্ছিতিচ্ছিতকালে সমত্থভাৱতো ৱা দুক্খাদীসু তীসু অসম্মোহতো ঞাণং ৱুত্তং. নিৰোধে আৰম্মণতো তংসম্পযুত্তা পীতিপটিসংৱেদনা অসম্মোহতো ন সম্ভৱতি মোহপ্পহানাভাৱা, পটিসম্ভিদাপাড়িৱিৰোধতো চ. তত্থ ‘‘দীঘং অস্সাসৱসেনা’’তিআদি আৰম্মণতো দস্সেতুং ৱুত্তং. তায সতিযা তেন ঞাণেন সা পীতি পটিসংৱিদিতা হোতি তদাৰম্মণস্স পটিসংৱিদিতত্তাতি এত্থ অধিপ্পাযো. ‘‘আৱজ্জতো’’তিআদি অসম্মোহতো পীতিপটিসংৱেদনং দস্সেতুং ৱুত্তং. অনিচ্চাদিৱসেন জানতো, পস্সতো, পচ্চৱেক্খতো চ. তদধিমুত্ততাৱসেন অধিট্ঠহতো, অধিমুচ্চতো, তথা ৱীৰিযাদিং সমাদহতো খণিকসমাধিনা.
অভিঞ্ঞেয্যন্তি ঞাতপৰিঞ্ঞায. পৰিঞ্ঞেয্যন্তি তীৰণপৰিঞ্ঞায. সব্বঞ্হি দুক্খসচ্চং অভিঞ্ঞেয্যং, পৰিঞ্ঞেয্যঞ্চ. তত্ৰ চাযং পীতীতি লিখিতং. অভিঞ্ঞেয্যন্তিআদি মগ্গক্খণং সন্ধাযাহাতি ৱুত্তং. মগ্গেন অসম্মোহসঙ্খাতৱিপস্সনাকিচ্চনিপ্ফত্তিতো মগ্গোপি অভিঞ্ঞেয্যাদিআৰম্মণং কৰোন্তো ৱিয ৱুত্তো. ৱিপস্সনাভূমিদস্সনত্থন্তি সমথে কাযিকসুখাভাৱা ৱুত্তং. দ্ৱীসু চিত্তসঙ্খাৰপদেসূতি চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী…পে… সিক্খতি পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰপটিসংৱেদী…পে… সিক্খতীতি এতেসু. মোদনাদি সব্বং পীতিৱেৱচনং. অনিচ্চানুপস্সনাদি কিলেসে, তম্মূলকে খন্ধাভিসঙ্খাৰে. এৱং ভাৱিতোতি ন চতুক্কপঞ্চকজ্ঝাননিব্বত্তনেন ভাৱিতো. এৱং সব্বাকাৰপৰিপুণ্ণং কত্ৱা ভাৱিতো. ৱিপস্সনামগ্গপচ্চৱেক্খণকালেসুপি পৱত্তঅস্সাসমুখেনেৱ সব্বং দস্সিতং উপাযকুসলেন ভগৱতা.
১৬৮. কস্মা ইদং ৱুচ্চতি অম্হেহীতি অধিপ্পাযো.
পদভাজনীযৱণ্ণনা
১৭২. উস্সুক্কৱচনন্তি পাকটসদ্দসঞ্ঞা কিৰ, সমানকপদন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘সুত্ৱা ভুঞ্জন্তী’’তি এত্থ ৱিয সঞ্চিচ্চ ৱোৰোপেতুকামস্স সঞ্চিচ্চপদং ৱোৰোপনপদস্স উস্সুক্কং, সঞ্চেতনা চ জীৱিতা ৱোৰোপনঞ্চ একস্সেৱাতি ৱুত্তং হোতি. ন কেৱলং চেতসিকমত্তেনেৱ হোতি, পযোগোপি ইচ্ছিতব্বো এৱাতি দস্সেতুং ৱুত্তানীতি কিৰ উপতিস্সত্থেৰো. ‘‘জানিত্ৱা সঞ্জানিত্ৱা চেচ্চ অভিৱিতৰিত্ৱা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘জানন্তো…পে… ৱীতিক্কমো’’তি ৱোৰোপনম্পি দস্সিতং, তস্মা ব্যঞ্জনে আদৰং অকত্ৱা অত্থো দস্সিতো. ৱীতিক্কমসঙ্খাতত্থসিদ্ধিযা হি পুৰিমচেতনা অত্থসাধিকা হোতি. সব্বসুখুমঅত্তভাৱন্তি ৰূপং সন্ধায ৱুত্তং, ন অৰূপং. অত্তসঙ্খাতানঞ্হি অৰূপানং খন্ধৱিভঙ্গে (ৱিভ. ১ আদযো) ৱিয ইধ ওড়াৰিকসুখুমতা অনধিপ্পেতা. মাতুকুচ্ছিস্মিন্তি যেভুয্যৱচনং, ওপপাতিকমনুস্সেপি পাৰাজিকমেৱ, অৰূপকাযে উপক্কমাভাৱা তগ্গহণং কস্মাতি চে? অৰূপক্খন্ধেন সদ্ধিং তস্সেৱ ৰূপকাযস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযসম্ভৱতো. তেন সজীৱকোৱ মনুস্সৱিগ্গহোপি নাম হোতীতি সিদ্ধং. এত্থ মাতুকুচ্ছিস্মিন্তি মনুস্সমাতুযা ৱা তিৰচ্ছানমাতুযা ৱা. ৱুত্তঞ্হি পৰিৱাৰে (পৰি. ৪৮০) –
‘‘ইত্থিং হনে চ মাতৰং, পুৰিসঞ্চ পিতৰং হনে;
মাতৰং পিতৰং হন্ত্ৱা, ন তেনানন্তৰং ফুসে;
পঞ্হা মেসা কুসলেহি চিন্তিতা’’তি.
পঠমন্তি পটিসন্ধিচিত্তমেৱ. একভৱপৰিযাপন্নায হি চিত্তসন্ততিযা পটিসন্ধিচিত্তং পঠমচিত্তং নাম. চুতিচিত্তং পচ্ছিমং নাম. অঞ্ঞথা অনমতগ্গে সংসাৰে পঠমচিত্তং নাম নত্থি ৱিনা অনন্তৰসমনন্তৰনত্থিৱিগতপচ্চযেহি চিত্তুপ্পত্তিযা অভাৱতো. ভাৱে ৱা নৱসত্তপাতুভাৱদোসপ্পসঙ্গো. অযং সব্বপঠমো মনুস্সৱিগ্গহোতি কিঞ্চাপি ইমং জীৱিতা ৱোৰোপেতুং ন সক্কা, তং আদিং কত্ৱা সন্ততিযা যাৱ মৰণা উপ্পজ্জনকমনুস্সৱিগ্গহেসু অপৰিমাণেসু ‘‘সব্বপঠমো’’তি দিস্সতি. যদা পন যো মনুস্সৱিগ্গহো পুব্বাপৰিযৱসেন সন্ততিপ্পত্তো হোতি, তদা তং জীৱিতা ৱোৰোপেতুং সক্কা. সন্ততিং ৱিকোপেন্তো হি জীৱিতা ৱোৰোপেতি নাম. এত্থ চ নানত্তনযে অধিপ্পেতে সতি ‘‘সব্বপঠমো’’তি ৱচনং যুজ্জতি, ন পন একত্তনযে সন্ততিযা একত্তা. একত্তনযো চ ইধাধিপ্পেতো ‘‘সন্ততিং ৱিকোপেতী’’তি ৱচনতো, তস্মা ‘‘সব্বপঠমো’’তি ৱচনং ন যুজ্জতীতি চে? ন, সন্ততিপচ্চুপ্পন্নবহুত্তা. যস্মা পন সন্ততি নাম অনেকেসং পুব্বাপৰিযুপ্পত্তি ৱুচ্চতি, তস্মা ‘‘অযং সব্বপঠমো’’তি ৱুত্তো, এৱমেত্থ দ্ৱেপি নযা সঙ্গহং গচ্ছন্তি, অঞ্ঞথা ‘‘সন্ততিং ৱিকোপেতী’’তি ইদং ৱচনং ন সিজ্ঝতি. কিঞ্চাপি এত্থ ‘‘সন্ততিং ৱিকোপেতী’’তি ৱচনতো সন্ততিপচ্চুপ্পন্নমেৱ অধিপ্পেতং, ন অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং ৱিয দিস্সতি, তথাপি যস্মা সন্ততিপচ্চুপ্পন্নে ৱিকোপিতে অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং ৱিকোপিতমেৱ হোতি, অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নে পন ৱিকোপিতে সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং ৱিকোপিতং হোতীতি এত্থ ৱত্তব্বং নত্থি. তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘তদুভযম্পি ৱোৰোপেতুং সক্কা, তস্মা তদেৱ সন্ধায ‘সন্ততিং ৱিকোপেতী’তি ইদং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি আহ. ‘‘সন্ততিং ৱিকোপেতী’’তি ৱচনতো পকতিযা আযুপৰিযন্তং পত্ৱা মৰণকসত্তে ৱীতিক্কমে সতি অনাপত্তি ৱীতিক্কমপচ্চযা সন্ততিযা অকোপিতত্তা. ৱীতিক্কমপচ্চযা চে আযুপৰিযন্তং অপ্পত্ৱা অন্তৰাৱ মৰণকসত্তে ৱীতিক্কমপচ্চযা আপত্তি, কম্মবদ্ধো চাতি নো তক্কোতি আচৰিযো. ‘‘মৰণৱণ্ণং ৱা সংৱণ্ণেয্য, মৰণায ৱা সমাদপেয্য, অযম্পি পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসো’’তি ৱচনতো ৱা চেতনাক্খণে এৱ পাৰাজিকাপত্তি একন্তাকুসলত্তা, দুক্খৱেদনত্তা, কাযকম্মত্তা, ৱচীকম্মত্তা, কিৰিযত্তা চাতি ৱেদিতব্বং.
সত্তট্ঠজৱনৱাৰমত্তন্তি সভাগাৰম্মণৱসেন ৱুত্তং, তেনেৱ ‘‘সভাগসন্ততিৱসেনা’’তিআদি ৱুত্তং. অত্তনো পটিপক্খেন সমন্নাগতত্তা সমনন্তৰস্স পচ্চযং হোন্তং যথা পুৰে ৱিয অহুত্ৱা দুব্বলস্স. তন্তি জীৱিতিন্দ্ৰিযৱিকোপনং.
ঈতিন্তি সত্তৱিধৱিচ্ছিকাদীনি যুদ্ধে ডংসিত্ৱা মাৰণত্থং ৱিস্সজ্জেন্তি. পজ্জৰকন্তি সৰীৰডাহং. সূচিকন্তি সূলং. ৱিসূচিকন্তি সুক্খমাতিসাৰংৱসযং. পক্খন্দিযন্তি ৰত্তাতিসাৰং. দ্ৱত্তিব্যামসতপ্পমাণে মহাকাযে নিম্মিনিত্ৱা ঠিতনাগুদ্ধৰণং, কুজ্ঝিত্ৱা ওলোকিতে পৰেসং কাযে ৱিসমৰণং ৱা ডাহুপ্পাদনং ৱা পযোগো নাম.
কেচীতি মহাসঙ্ঘিকা. অযং ইত্থী. কুলুম্বস্সাতি গব্ভস্স. কথং সা ইতৰস্সাতি চে? তস্স দুট্ঠেন মনসানুপক্খিতে সো চ গব্ভো সা চ ইদ্ধীতি উভযম্পি সহেৱ নস্সতি, ঘটগ্গীনং ভেদনিব্বাযনং ৱিয একক্খণে হোতি. ‘‘তেসং সুত্তন্তিকেসু ওচৰিযমানং ন সমেতী’’তি লিখিতং, ‘‘তেসং মতং গহেত্ৱা ‘থাৱৰীনম্পি অযং যুজ্জতী’তি ৱুত্তে তিকৱসেন পটিসেধিতব্বন্তি অপৰে’’তি ৱুত্তং. সাহত্থিকনিস্সগ্গিযপযোগেসু সন্নিট্ঠাপকচেতনায সত্তমায সহুপ্পন্নকাযৱিঞ্ঞত্তিযা সাহত্থিকতা ৱেদিতব্বা. আণত্তিকে পন সত্তহিপি চেতনাহি সহ ৱচীৱিঞ্ঞত্তিসম্ভৱতো সত্তসত্ত সদ্দা একতো হুত্ৱা একেকক্খৰভাৱং গন্ত্ৱা যত্তকেহি অক্খৰেহি অত্তনো অধিপ্পাযং ৱিঞ্ঞাপেতি, তদৱসানক্খৰসমুট্ঠাপিকায সত্তমচেতনায সহজাতৱচীৱিঞ্ঞত্তিযা আণত্তিকতা ৱেদিতব্বা. তথা ৱিজ্জামযপযোগে. কাযেনাণত্তিযং পন সাহত্থিকে ৱুত্তনযোৱ. থাৱৰপযোগে যাৱতা পৰস্স মৰণং হোতি, তাৱতা কম্মবদ্ধো, আপত্তি চ. ততো পৰং অতিসঞ্চৰণে কম্মবদ্ধাতিবহুত্তং ৱেদিতব্বং সতি পৰং মৰণে. পাৰাজিকাপত্তি পনেত্থ একা. অত্থসাধকচেতনা যস্মা এত্থ চ দুতিযপাৰাজিকে চ লব্ভতি, ন অঞ্ঞত্থ, তস্মা দ্ৱিন্নম্পি সাধাৰণা ইমা গাথাযো –
‘‘ভূতধম্মনিযামা যে, তে ধম্মা নিযতা মতা;
ভাৱিধম্মনিযামা যে, তেৱ অনিযতা ইধ.
‘‘ভূতধম্মনিযামানং, ঠিতাৱ সা পচ্চযট্ঠিতি;
ভাৱিধম্মনিযামানং, সাপেক্খা পচ্চযট্ঠিতি.
‘‘তেনঞ্ঞা হেতুযা অত্থি, সাপি ধম্মনিযামতা;
তস্সা ফলং অনিযতং, ফলাপেক্খা নিযামতা.
‘‘এৱঞ্হি সব্বধম্মানং, ঠিতা ধম্মনিযামতা;
লদ্ধধম্মনিযামা যা, সাত্থসাধকচেতনা.
‘‘চেতনাসিদ্ধিতো পুব্বে, পচ্ছা তস্সাত্থসিদ্ধিতো;
অৱিসেসেন সব্বাপি, ছব্বিধা অত্থসাধিকা.
‘‘আণত্তিযং যতো সক্কা, ৱিভাৱেতুং ৱিভাগতো;
তস্মা আণত্তিযংযেৱ, ৱুত্তা সা অত্থসাধিকা.
‘‘মিচ্ছত্তে ৱাপি সম্মত্তে, নিযতানিযতা মতা;
অভিধম্মে ন সব্বত্থি, তত্থ সা নিযতা সিযা.
‘‘যা থেয্যচেতনা সব্বা, সহত্থাণত্তিকাপি ৱা;
অভিধম্মনযেনাযং, একন্তনিযতা সিযা.
‘‘পাণাতিপাতং নিস্সায, সহত্থাণত্তিকাদিকা;
অভিধম্মৱসেনেসা, পচ্চেকং তং দুকং ভজে.
‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদো, চেতনা চেতি তং দ্ৱযং;
ন সাহত্থিককম্মেন, পগেৱাণত্তিকাসমং.
‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদো, চেতনা চেতি তং দ্ৱযং;
ন সাহত্থিককম্মেন, পগেৱাণত্তিকাসমং.
‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদক্খণে ৱধকচেতনা;
চিৰাঠিতাতি কো ধম্মো, নিযামেতি আপত্তিকং.
‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদক্খণে চে ৱধকো সিযা;
মতো সুত্তো পবুদ্ধো ৱা, কুসলো ৱধকো সিযা.
‘‘কুসলত্তিকভেদো চ, ৱেদনাত্তিকভেদোপি;
সিযা তথা গতো সিদ্ধো, সহত্থা ৱধকচেতনা’’তি.
যানি পন বীজউতুকম্মধম্মচিত্তনিযামানি পঞ্চ অট্ঠকথায আনেত্ৱা নিদস্সিতানি, তেসু অযমত্থসাধকচেতনা যোগং গচ্ছতীতি মঞ্ঞে ‘‘অযং অত্থসাধকচেতনানিযমো নত্থী’’তি চেতনানং মিচ্ছত্তসম্মত্তনিযতানম্পি নত্থিভাৱপ্পসঙ্গতো. ভজাপিযমানা যেন, তেন সব্বেপি যথাসম্ভৱং কম্মচিত্তনিযামে ভজন্তি গচ্ছন্তীতি ৱেদিতব্বং. জীৱিতে আদীনৱো মৰণৱণ্ণদস্সনে ন ৱিভত্তোৱ, ইধ পন সঙ্কপ্পপদে অত্থতো ‘‘মৰণসঞ্ঞী মৰণচেতনো মৰণাধিপ্পাযো’’তি এৱং অৱিভূতত্তা ৱিভত্তো, অপাকটত্তা, অনোড়াৰিকত্তা ৱা অৱিভাগা কাৰিতা ৱা. নযিদং ৱিতক্কস্স নামন্তি ন ৱিতক্কস্সেৱ নামং, কিন্তু সঞ্ঞাচেতনানম্পি নামন্তি গহেতব্বং. কঙ্খাৱিতৰণিযম্পি এৱমেৱ ৱুত্তং.
১৭৪. কাযতোতি ৱুত্তত্তা ‘‘সত্তিঞসূ’’তি ৱত্তব্বে ৱচনসিলিট্ঠত্থং ‘‘উসুসত্তিআদিনা’’তি ৱুত্তং. অনুদ্দেসিকে কম্মস্সাৰম্মণং সো ৱা হোতি, অঞ্ঞো ৱা. উভযেহীতি কিঞ্চাপি পঠমপ্পহাৰো ন সযমেৱ সক্কোতি, দুতিযং লভিত্ৱা পন সক্কোন্তো জীৱিতৱিনাসনহেতু অহোসি, তদত্থমেৱ হি ৱধকেন সো দিন্নো, দুতিযো পন অঞ্ঞেন চিত্তেন দিন্নো, তেন সুট্ঠু ৱুত্তং ‘‘পঠমপ্পহাৰেনেৱা’’তি, ‘‘চেতনা নাম দাৰুণাতি গৰুং ৱত্থুং আৰব্ভ পৱত্তপুব্বভাগচেতনা পকতিসভাৱৱধকচেতনা, নো দাৰুণা হোতী’’তি আচৰিযেন লিখিতং. ‘‘পুব্বভাগচেতনা পৰিৱাৰা, ৱধকচেতনাৱ দাৰুণা হোতী’’তি ৱুত্তং. যথাধিপ্পাযন্তি উভোপি পটিৱিজ্ঝতি, সাহত্থিকোপি সঙ্কেতত্তা ন মুচ্চতি কিৰ.
কিৰিযাৱিসেসো অট্ঠকথাসু অনাগতো. ‘‘এৱং ৱিজ্ঝ, এৱং পহৰ, এৱং ঘাহেহী’তি পাড়িযা সমেতীতি আচৰিযেন গহিতো’’তি ৱদন্তি. পুৰতো পহৰিত্ৱাতিআদি ৱত্থুৱিসঙ্কেতমেৱ কিৰ. এতং গামে ঠিতন্তি পুগ্গলোৱ নিযমিতো. যো পন লিঙ্গৱসেন ‘‘দীঘং…পে… মাৰেহী’’তি আণাপেতি অনিযমেত্ৱা. যদি নিযমেত্ৱা ৱদতি, ‘‘এতং দীঘ’’ন্তি ৱদেয্যাতি অপৰে. আচৰিযা পন ‘‘দীঘন্তি ৱুত্তে নিযমিতং হোতি, এৱং অনিযমেত্ৱা ৱদতি, ন পন আণাপকো দীঘাদীসু অঞ্ঞতৰং মাৰেহীতি অধিপ্পাযো’’তি ৱদন্তি কিৰ. ‘‘অত্থো পন চিত্তেন একং সন্ধাযপি অনিযমেত্ৱা আণাপেতী’’তি লিখিতং. ‘‘ইতৰো অঞ্ঞং তাদিসং মাৰেতি, আণাপকো মুচ্চতী’’তি ৱুত্তং যথাধিপ্পাযং ন গতত্তা. ‘‘এৱং দীঘাদিৱসেনাপি চিত্তেন অনিযমিতস্সেৱাতি যুত্তং ৱিয দিস্সতী’’তি অঞ্ঞতৰস্মিং গণ্ঠিপদে লিখিতং, সুট্ঠু ৱীমংসিত্ৱা সব্বং গহেতব্বং, ওকাসস্স নিযমিতত্তাতি এত্থ ওকাসনিযমং কত্ৱা নিদ্দিসন্তো তস্মিং ওকাসে নিসিন্নং মাৰেতুকামোৱ হোতি, সযং পন তদা তত্থ নত্থি. তস্মা ওকাসেন সহ অত্তনো জীৱিতিন্দ্ৰিযং আৰম্মণং ন হোতি, তেন অত্তনা মাৰাপিতো পৰো এৱ মাৰাপিতো. কথং? সযং ৰস্সো চ তনুকো চ হুত্ৱা পুব্বভাগে অত্তানং সন্ধায আণত্তিক্খণে ‘‘দীঘং ৰস্সং থূলং বলৱন্তং মাৰেহী’’তি আণাপেন্তস্স চিত্তং অত্তনি তস্সাকাৰস্স নত্থিতায অঞ্ঞস্স তাদিসস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্ততি, তেন মূলট্ঠস্স কম্মবদ্ধো. এৱংসম্পদমিদন্তি দট্ঠব্বং.
দূতপৰম্পৰানিদ্দেসে আণাপেতি, আপত্তি দুক্কটস্স. ইতৰস্স আৰোচেতি, আপত্তি দুক্কটস্সাতি আচৰিযন্তেৱাসীনং যথাসম্ভৱং আৰোচনে, পটিগ্গণ্হনে দুক্কটং সন্ধায ৱুত্তং. ন ৱধকো পটিগ্গণ্হাতি, তস্স দুক্কটন্তি সিদ্ধং হোতি. তং পন ওকাসাভাৱতো ন ৱুত্তং. মূলট্ঠেন আপজ্জিতব্বাপত্তিযা হি তস্স ওকাসো অপৰিচ্ছিন্নো, তেনস্স তস্মিং ওকাসে থুল্লচ্চযং ৱুত্তং. ৱধকো চে পটিগ্গণ্হাতি, মূলট্ঠো আচৰিযো পুব্বে আপন্নদুক্কটেন সহ থুল্লচ্চযম্পি আপজ্জতি. কস্মা? মহাজনো হি তেন পাপে নিযোজিতোতি. ইদং পন দুক্কটথুল্লচ্চযং ৱধকো চে তমত্থং ন সাৱেতি আপজ্জতি. যদি সাৱেতি, পাৰাজিকমেৱাপজ্জতি. কস্মা? অত্থসাধকচেতনায অভাৱা. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘পটিগ্গণ্হতি, তং দুক্কটং হোতি. যদি এৱং কস্মা পাঠে ন ৱুত্তন্তি চে? ৱধকো পন ‘সাধু কৰোমী’তি পটিগ্গণ্হিত্ৱা তং ন কৰোতি. এৱঞ্হি নিযমে ‘মূলট্ঠস্স কিং নাম হোতি, কিমস্স দুক্কটাপত্তী’তি সঞ্জাতকঙ্খানং তদত্থদীপনত্থং ‘মূলট্ঠস্স আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’’তি ৱুত্তং. ‘‘ৱধকো পটিগ্গণ্হাতি আপত্তি দুক্কটস্স, মূলট্ঠস্স চ আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি ৱুত্তং ন সিলিস্সতি, মূলট্ঠেন আপজ্জিতব্বাপত্তিদস্সনাধিকাৰত্তা ৱধকো পটিগ্গণ্হাতি, আপত্তি দুক্কটস্সাতি ৱুত্তং.
ৱিসক্কিযদূতপদনিদ্দেসে ‘‘ৱত্তুকামতায চ কিচ্ছেনেত্থ ৱত্ৱা পযোজনং নত্থীতি ভগৱতা ন ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. যং পন ‘‘মূলট্ঠস্সেৱ দুক্কট’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. তত্ৰাযং ৱিচাৰণা – আচৰিযেন আণত্তেন বুদ্ধৰক্খিতেন তদত্থে সঙ্ঘৰক্খিতস্সেৱ আৰোচিতে কিঞ্চাপি যো ‘‘সাধূ’’তি পটিগ্গণ্হাতি, অথ খো আচৰিযস্সেৱেতং দুক্কটং ৱিসঙ্কেতত্তা, ন বুদ্ধৰক্খিতস্স, কস্মা? অত্থসাধকচেতনায আপন্নত্তা. তেনেৱ ‘‘আণাপকস্স চ ৱধকস্স চ আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি পাড়িযং ৱুত্তং, তং পন মূলট্ঠেন আপজ্জিতব্বদুক্কটং ‘‘মূলট্ঠস্স অনাপত্তী’’তি ইমিনা অপৰিচ্ছিন্নোকাসত্তা ন ৱুত্তং.
অৱিসঙ্কেতে ‘‘মূলট্ঠস্স আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি ৱুত্তত্তা ৱিসঙ্কেতে আপত্তি দুক্কটস্সাতি সিদ্ধন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘ৱধকো পটিগ্গণ্হাতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ইদং পন দুক্কটং ৱধকস্সেৱ. সো হি পঠমং আণাপকং বুদ্ধৰক্খিতং পাৰাজিকাপত্তিং পাপেত্ৱা সযং জীৱিতা ৱোৰোপেত্ৱা আপজ্জিস্সতীতি কিঞ্চাপি পাড়িযং ‘‘সো তং জীৱিতা ৱোৰোপেতি, আণাপকস্স চ ৱধকস্স চ আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি ন ৱুত্তং, তথাপি তং অত্থতো ৱুত্তমেৱ, ‘‘যতো পাৰাজিকং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি পুব্বে ৱুত্তনযত্তা চ তং ন ৱুত্তং. ‘‘সো তং জীৱিতা ৱোৰোপেতি, আপত্তি সব্বেসং পাৰাজিকস্সা’’তি হি পুব্বে ৱুত্তং. এত্থ পুব্বে আচৰিযন্তেৱাসিকানং ৱুত্তদুক্কটথুল্লচ্চযাপত্তিযো পঠমমেৱ অনাপন্না পাৰাজিকাপত্তিযা আপন্নত্তা. তথাপি ৱধকস্স পাৰাজিকাপত্তিযা তেসং পাৰাজিকভাৱো পাকটো জাতোতি কত্ৱা ‘‘আপত্তি সব্বেসং পাৰাজিকস্সা’’তি একতো ৱুত্তং, ন তথা ‘‘আণাপকস্স, ৱধকস্স চ আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি এত্থ. কস্মা? ৱধকস্স দুক্কটাপত্তিযা আপন্নত্তা. সো হি পঠমং দুক্কটাপত্তিং আপজ্জিত্ৱা পচ্ছা পাৰাজিকং আপজ্জতি. যদি পন অন্তেৱাসিকা কেৱলং আচৰিযস্স গৰুকতায সাসনং আৰোচেন্তি সযং অমৰণাধিপ্পাযা সমানা পাৰাজিকেন অনাপত্তি. অকপ্পিযসাসনহৰণপচ্চযা দুক্কটাপত্তি হোতি এৱ, ইমস্সত্থস্স সাধনত্থং ধম্মপদৱত্থূহি মিগলুদ্দকস্স ভৰিযায সোতাপন্নায ধনুউসুসূলাদিদানং নিদস্সনং ৱদন্তি একে. তং তিত্তিৰজাতকেন (জা. ১.৪.৭৩ আদযো) সমেতি, তস্মা সুত্তঞ্চ অট্ঠকথঞ্চ অনুলোমেতীতি নো তক্কোতি আচৰিযো. ইধ পন দূতপৰম্পৰায চ ‘‘ইত্থন্নামস্স পাৱদ, ইত্থন্নামো ইত্থন্নামং পাৱদতূ’’তি এত্থ অৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তত্তা ৱাচায ৱা আৰোচেতু, হত্থমুদ্দায ৱা, পণ্ণেন ৱা, দূতেন ৱা আৰোচেতু, ৱিসঙ্কেতো নত্থি. সচে ৱিসেসেত্ৱা মূলট্ঠো, অন্তৰাদূতো ৱা ৱদতি, তদতিক্কমে ৱিসঙ্কেতোতি ৱেদিতব্বং.
ইদানি ইমস্মিংযেৱ অধিকাৰদ্ৱযে অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তনযো ৱুচ্চতি – ‘‘ৱধকো পটিগ্গণ্হাতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৱধকস্সেৱ আপত্তি, ন আণাপকস্স বুদ্ধৰক্খিতস্স. যদি পন সো ৱজ্ঝমৰণামৰণেসু অৱস্সমঞ্ঞতৰং কৰোতি, বুদ্ধৰক্খিতস্সাণত্তিক্খণে এৱ পাৰাজিকদুক্কটেসু অঞ্ঞতৰং সিযা. ‘‘ইতি চিত্তমনো’’তি অধিকাৰতো ‘‘চিত্তসঙ্কপ্পো’’তি এত্থাপি ইতি-সদ্দো ৱিয ‘‘ৱধকো পটিগ্গণ্হাতি, মূলট্ঠস্স আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি অধিকাৰতো ‘‘মূলট্ঠস্স আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৱুত্তমেৱ হোতি. কস্মা সৰূপেন ন ৱুত্তন্তি চে? ততো চুত্তৰি নযদানত্থং. ‘‘মূলট্ঠস্স আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি হি ৱুত্তে মূলট্ঠস্সেৱ ৱসেন নিযমিতত্তা ‘‘পটিগ্গণ্হন্তস্স দুক্কটং হোতী’’তি ন ঞাযতি. ‘‘ৱধকো পটিগ্গণ্হাতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি হি অনিযমেত্ৱা ৱুত্তে সক্কা উভযেসং ৱসেন দুক্কটে যোজেতুং. তস্মা এৱ হি অট্ঠকথাচৰিযেহি অধিকাৰং গহেত্ৱা ‘‘সঙ্ঘৰক্খিতেন সম্পটিচ্ছিতে মূলট্ঠস্সেৱ দুক্কটন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. পটিগ্গণ্হন্তস্স নেৱ অনুঞ্ঞাতং, ন পটিক্খিত্তং, কেৱলন্তু বুদ্ধৰক্খিতস্স অনিযমিতত্তা পটিক্খিত্তং, তস্স পন পাৰাজিকদুক্কটেসু অঞ্ঞতৰং ভৱেয্যাতি অযমত্থো দীপিতো, তস্মা তম্পি সুৱুত্তং. যস্মা উভযেসং ৱসেন যোজেতুং সক্কা, তস্মা আচৰিযেহি ‘‘পটিগ্গণ্হন্তস্সেৱেতং দুক্কট’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ মূলট্ঠো নেৱ অনুঞ্ঞাতো ‘‘মূলট্ঠস্সা’’তি ৱচনাভাৱতো, ন চ পটিক্খিত্তো ‘‘পটিগ্গণ্হন্তস্স আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি পাড়িযা অভাৱতো, পটিগ্গণ্হনপচ্চযা ৱধকস্স দুক্কটং সিযাতি নযং দাতুং ‘‘মূলট্ঠস্সা’’তি পাড়িযং অৱুত্তত্তা ‘‘তং পটিগ্গণ্হন্তস্সেৱেতং দুক্কট’’ন্তি যং ৱুত্তং, তম্পি সুৱুত্তং. তত্ৰ হি বুদ্ধৰক্খিতস্স পটিক্খিত্তং, ৱুত্তনযেন পন তস্স আপত্তি অনিযতাতি. কস্মা পন অট্ঠকথাযং অনুত্তানং পটিগ্গণ্হনপচ্চযা ৱধকস্স দুক্কটং অৱত্ৱা মূলট্ঠস্সেৱ ৱসেন দুক্কটং ৱুত্তন্তি চে? অনিট্ঠনিৱাৰণত্থং. ‘‘সঙ্ঘৰক্খিতেন সম্পটিচ্ছিতে পটিগ্গণ্হনপচ্চযা তস্স দুক্কট’’ন্তি হি ৱুত্তে অনন্তৰনযেন সৰূপেন ৱুত্তত্তা ইধাপি মূলট্ঠস্স থুল্লচ্চযং অট্ঠকথাযং ৱুত্তমেৱ হোতীতি আপজ্জতি. ইতি তং এৱং আপন্নং থুল্লচ্চযং উত্তানন্তি তং অৱত্ৱা পটিগ্গণ্হন্তস্স দুক্কটং ৱুত্তং. অনুত্তানত্তা অট্ঠকথাযন্তি ইমং অনিট্ঠগ্গহণং নিৱাৰেতুং ‘‘মূলট্ঠস্সেৱেতং দুক্কট’’ন্তি ৱুত্তং. আচৰিযেন হি ৱুত্তনযেন পটিগ্গণ্হন্তস্স দুক্কটম্পি উত্তানমেৱ. উত্তানঞ্চ কস্মা অম্হাকং খন্তীতি ৱুত্তন্তি চে? পটিপত্তিদীপনত্থং. ‘‘পিটকত্তযাদীসু অপ্পটিহতবুদ্ধিযোপি আচৰিযা সৰূপেন পাড়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ অৱুত্তত্তা এৱৰূপেসু নাম ঠানেসু এৱং পটিপজ্জন্তি, কিমঙ্গং পন মাদিসোতি সুহদযা কুলপুত্তা অনাগতে ৱুত্তনযমনতিক্কমিত্ৱা সঙ্কৰদোসং ৱিৱজ্জেত্ৱা ৱণ্ণনাৱেলঞ্চ অনতিক্কম্ম পটিপজ্জন্তী’’তি চ অপৰেহি ৱুত্তং. অযং পন অট্ঠকথায ৱা অৱুত্তত্তা এৱৰূপেসু নাম পাঠো আচৰিযেন পচ্ছা নিক্খিত্তত্তা কেসুচি পোত্থকেসু ন দিস্সতীতি কত্ৱা সব্বং লিখিস্সাম. এৱং সন্তে পটিগ্গহণে আপত্তিযেৱ ন সিযা, সঞ্চৰিত্তপটিগ্গহণমৰণাভিনন্দনেসুপি চ আপত্তি হোতি, মাৰণপটিগ্গহণে কথং ন সিযা, তস্মা পটিগ্গণ্হন্তস্সেৱেতং দুক্কটং, তেনেৱেত্থ ‘‘মূলট্ঠস্সা’’তি ন ৱুত্তং. পুৰিমনযেপি চেতং পটিগ্গণ্হন্তস্স ৱেদিতব্বমেৱ, ওকাসাভাৱেন পন ন ৱুত্তং. তস্মা যো যো পটিগ্গণ্হাতি, তস্স তস্স তপ্পচ্চযা আপত্তিযেৱাতি অযমেত্থ অম্হাকং খন্তি. যথা চেত্থ, এৱং অদিন্নাদানেপীতি.
১৭৫. অৰহো ৰহোসঞ্ঞীনিদ্দেসাদীসু কিঞ্চাপি পাড়িযং, অট্ঠকথাযঞ্চ দুক্কটমেৱ ৱুত্তং, তথাপি তত্থ পৰম্পৰায সুত্ৱা মৰতূতি অধিপ্পাযেন উল্লপন্তস্স উদ্দেসে সতি উদ্দিট্ঠস্স মৰণেন আপত্তি পাৰাজিকস্স, অসতি যস্স কস্সচি মৰণেন আপত্তি পাৰাজিকস্স. ‘‘ইত্থন্নামো সুত্ৱা মে ৱজ্ঝস্স আৰোচেতূ’’তি উদ্দিসিত্ৱা উল্লপন্তস্স ৱিসঙ্কেততা দূতপৰম্পৰায ৱুত্তত্তা ৱেদিতব্বা. সচে ‘‘যো কোচি সুত্ৱা ৱদতূ’’তি উল্লপতি, ৱজ্ঝো সযমেৱ সুত্ৱা মৰতি, ৱিসঙ্কেতত্তা ন পাৰাজিকং. যো কোচি সুত্ৱা ৱদতি, সো চে মৰতি, পাৰাজিকং. ‘‘যো কোচি মম ৱচনং সুত্ৱা তং মাৰেতূ’’তি উল্লপতি, যো কোচি সুত্ৱা মাৰেতি, পাৰাজিকং, সযমেৱ সুত্ৱা মাৰেতি, ৱিসঙ্কেতত্তা ন পাৰাজিকন্তি এৱং যথাসম্ভৱো ৱেদিতব্বো.
১৭৬. মূলং দত্ৱা মুচ্চতীতি এত্থ ভিন্দিত্ৱা, ভঞ্জিত্ৱা, চৱিত্ৱা, চুণ্ণেত্ৱা, অগ্গিম্হি পক্খিপিত্ৱা ৱা পগেৱ মুচ্চতীতি অত্থতো ৱুত্তমেৱ হোতি. যেসং হত্থতো মূলং গহিতন্তি যেসং ঞাতকপৰিৱাৰিতানং হত্থতো মূলং তেন ভিক্খুনা গহিতং, পোত্থকসামিকহত্থতো পুব্বে দিন্নমূলং পুন গহেত্ৱা তেসঞ্ঞেৱ ঞাতকাদীনং দত্ৱা মুচ্চতি, এৱং পোত্থকসামিকস্সেৱ সন্তকং জাতং হোতি. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘সচেপি সো ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা সীঘং তেসং মূলং দত্ৱা মুচ্চতী’’তি ৱুত্তং, তং যেন ধনেন পোত্থকো কীতো, তঞ্চ ধনং সন্ধায ৱুত্তং. কস্মা? পোত্থকসামিকহত্থতো ধনে গহিতে পোত্থকে অদিন্নেপি মুচ্চনতো. সচে অঞ্ঞং ধনং সন্ধায ৱুত্তং, ন যুত্তং পোত্থকস্স অত্তনিযভাৱতো অমোচিতত্তা. সচে পোত্থকং সামিকানং দত্ৱা মূলং ন গণ্হাতি, ন মুচ্চতি অত্তনিযভাৱতো অমোচিতত্তা. সচে পোত্থকং মূলট্ঠেন দিয্যমানং ‘‘তৱেৱ হোতূ’’তি অপ্পেতি, মুচ্চতি অত্তনিযভাৱতো মোচিতত্তা. এত্থাযং ৱিচাৰণা – যথা চেতিযং ৱা পটিমং পোক্খৰণিং সেতুং ৱা কিণিত্ৱা গহিতম্পি কাৰকস্সেৱেতং পুঞ্ঞং, ন কিণিত্ৱা গহিতস্স, তথা পাপম্পি যেন পোত্থকো লিখিতো, তস্সেৱ যুজ্জতি, ন ইতৰস্সাতি চে? ন, ‘‘সত্থহাৰকং ৱাস্স পৰিযেসেয্যা’’তি ৱচনতো. পৰেন হি কতসত্থং লভিত্ৱা উপনিক্খিপন্তস্স পাৰাজিকন্তি সিদ্ধং. এৱং পৰেন লিখিতম্পি পোত্থকং লভিত্ৱা যথা ৱজ্ঝো তং পস্সিত্ৱা মৰতি, তথা উপনিক্খিপেয্য পাৰাজিকন্তি সিদ্ধং হোতীতি. চেতিযাদীতি এতমনিদস্সনং কৰণপচ্চযং হি তং কম্মং ইদংমৰণপচ্চযন্তি এৱং আচৰিযেন ৱিচাৰিতং. মম পন চেতিযাদিনিদস্সনেনেৱ সোপি অত্থো সাধেতব্বো ৱিয পটিভাতি.
তত্তকা পাণাতিপাতাতি ‘‘একাপি চেতনা কিচ্চৱসেন ‘তত্তকা’তি ৱুত্তা সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানানং চতুক্কতা ৱিযা’’তি লিখিতং. পমাণে ঠপেত্ৱাতি অত্তনা অধিপ্পেতপ্পমাণে. ‘‘কতং মযা এৱৰূপে আৱাটে খণিতে তস্মিং পতিত্ৱা মৰতূ’’তি অধিপ্পাযেন ৱধকো আৱাটপ্পমাণং নিযমেত্ৱা সচে খণি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ইমস্মিং আৱাটে’’তি. ইদানি খণিতব্বং সন্ধায এত্তকপ্পমাণস্স অনিযমিতত্তা ‘‘একস্মিম্পি কুদালপ্পহাৰে’’তিআদি ৱুত্তং, সুত্তন্তিকত্থেৰেহি কিঞ্চাপি উপঠতং, তথাপি সন্নিট্ঠাপকচেতনা উভযত্থ অত্থেৱাতি আচৰিযা. বহূনং মৰণে আৰম্মণনিযমে কথন্তি চে? ৱজ্ঝেসু একস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযে আলম্বিতে সব্বেসমালম্বিতমেৱ হোতি. একস্স মৰণেপি ন তস্স সকলং জীৱিতং সক্কা আলম্বিতুং ন উপ্পজ্জমানং, উপ্পন্নং, নিৰুজ্ঝমানং, অত্থিতাযপাণাতিপাতচেতনাৱ পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা, পুৰেজাতাৰম্মণা চ হোতি, তস্মা তম্পি যুজ্জতি. পচ্ছিমকোটিযা একচিত্তক্খণে পুৰেজাতং হুত্ৱা ঠিতং তং জীৱিতমালম্বণং কত্ৱা সত্তমজৱনপৰিযাপন্নচেতনায ওপক্কমে কতে অত্থতো তস্স সত্তস্স সব্বং জীৱিতিন্দ্ৰিযমালম্বিতং, ৱোৰোপিতঞ্চ হোতি, ইতো পনঞ্ঞথা ন সক্কা; এৱমেৱ পুব্বভাগে ‘‘বহূপিসত্তে মাৰেমী’’তি চিন্তেত্ৱা সন্নিট্ঠানকালে ৱিসপক্খিপনাদীসু একং পযোগং সাধযমানা ৱুত্তপ্পকাৰচেতনা তেসু একস্স ৱুত্তপ্পকাৰং জীৱিতিন্দ্ৰিযং আলম্বণং কত্ৱা উপ্পজ্জতি, এৱং উপ্পন্নায পনেকায সব্বেপি তে মাৰিতা হোন্তি তায এৱ সব্বেসং মৰণসিদ্ধিতো, অঞ্ঞথা ন সক্কা ৱোৰোপেতুং, আলম্বিতুং ৱা. তত্থ একায চেতনায বহূনং মৰণে অকুসলৰাসি কথন্তি চে? ৱিসুং ৱিসুং মৰণে পৱত্তচেতনানং কিচ্চকৰণতো. কথং? তা পন সব্বা উপপজ্জৱেদনীযাৱ হোন্তি, তস্মা তাসু যায কাযচি দিন্নায পটিসন্ধিযা ইতৰা সব্বাপি ‘‘ততো বলৱতৰকুসলপটিবাহিতা অহোসিকম্ম’’ন্তিআদিকোট্ঠাসং ভজন্তি, পুনপি ৱিপাকং জনিতুং ন সক্কোন্তি. অপৰাপৰিযৱেদনীযাপি ৱিয তং পটিবাহিত্ৱা কুসলচেতনা পটিসন্ধিং দেতি, তথা অযম্পি চেতনা অনন্তৰভৱে এৱ পটিসন্ধিদানাদিৱসেন তাসং কিচ্চলেসকৰণতো একাপি সমানা ‘‘ৰাসী’’তি ৱুত্তা. তায পন দিন্নায পটিসন্ধিযা অতিতিক্খো ৱিপাকো হোতি. অযমেত্থ ৱিসেসোতিআদি অনুগণ্ঠিপদে পপঞ্চিতং.
অমৰিতুকামা ৱাতি অধিপ্পাযত্তা ওপপাতিকমৰণেপি আপত্তি. ‘‘‘নিব্বত্তিত্ৱা’তি ৱুত্তত্তা পতনং ন দিস্সতীতি চে? ওপপাতিকত্তং, পতনঞ্চ একমেৱা’’তি লিখিতং. অথ ৱা ‘‘সব্বথাপি অনুদ্দিস্সেৱা’’তি ৱচনতো এত্থ মৰতূতি অধিপ্পাযসম্ভৱতো ‘‘উত্তৰিতুং অসক্কোন্তো মৰতি পাৰাজিকমেৱা’’তি সুৱুত্তং. সচে ‘‘পতিত্ৱা মৰতূ’’তি নিযমেত্ৱা খণিতো হোতি, ওপপাতিকমনুস্সো চ নিব্বত্তিত্ৱা ঠিতনিযমেনেৱ ‘‘উত্তৰিতুং ন সক্কা’’তি চিন্তেত্ৱা মৰতীতি পাৰাজিকচ্ছাযা ন দিস্সতি, তেন ৱুত্তং ‘‘উত্তৰিতুং অসক্কোন্তো’’তি. সো হি উত্তৰিতুং অসক্কোন্তো পুনপ্পুনং পতিত্ৱা মৰতি, তেন পাতোপি তস্স সিদ্ধো হোতীতি অধিপ্পাযো. তত্থ সিযা – যো পন ‘‘উত্তৰিতুং অসক্কোন্তো মৰতী’’তি ৱুত্তো, সো ওপাতখণনক্খণে অৰূপলোকে জীৱতি. ৱধকচেতনা চ ‘‘অনিযতো ধম্মো মিচ্ছত্তনিযতস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং মাতুঘাতিকম্মস্স পিতুঘাতিকম্মস্স অৰহন্তঘাতিকম্মস্স ৰুহিৰুপ্পাদকম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৫.৩৮ মিচ্ছত্তনিযতত্তিক) ৱচনতো ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযাৰম্মণং হোতি, ন চ তং অৰূপাৱচৰসত্তস্সত্থি, ন চ সা চেতনা ‘‘অনিযতো ধম্মো মিচ্ছত্তনিযতস্স ধম্মস্স পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো, আৰম্মণপুৰেজাতং ৱত্থুপুৰেজাতং আৰম্মণপুৰেজাতং. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং মাতুঘাতিকম্মস্স পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৫.৪৮ মিচ্ছত্তনিযতত্তিক) ৱচনতো অনাগতাৰম্মণা হোতি. অঞ্ঞো ইধ পতিত্ৱা মৰণকসত্তো নত্থি, এৱং সন্তে ৱধকচেতনায কিং আৰম্মণন্তি চে? যস্স কস্সচি ইধ জীৱনকসত্তস্স পচ্চুপ্পন্নং জীৱিতিন্দ্ৰিযং আৰম্মণং. কিঞ্চাপি সো ন মৰতি, অথ খো পাণাতিপাতো হোতি এৱ. যথা কিং ‘‘যথাক্কমেন ঠিতে সত্ত জনে একেন কণ্ডেন ৱিজ্ঝিত্ৱা মাৰেমী’’তি পুব্বভাগে চিন্তেত্ৱা সন্নিট্ঠানকালে তেসু একস্স জীৱিতমাৰম্মণং কত্ৱা কণ্ডং ৱিস্সজ্জেতি, কণ্ডো তং ৱিৰজ্ঝিত্ৱা ইতৰে ছ জনে মাৰেতি, এৱং সন্তেপি অযং পাণাতিপাতী এৱ হোতি, এৱমিধাপি ‘‘যো কোচী’’তি ৱিকপ্পেন্তস্স ৱধকচেতনা যস্স কস্সচি জীৱিতাৰম্মণং কত্ৱা পৱত্ততি, তস্মিং অমতেপি ইতৰস্স ৱসেন পাণাতিপাতী. সচে অৰহা হুত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অৰহন্তঘাতকোৱ হোতি. এস নযো সব্বত্থ এৱৰূপেসু. অযমেৱ হেত্থ আচৰিযপৰম্পৰাগতা যুত্তি ৱিনিচ্ছযকথাতি ৱুত্তং.
পতনৰূপং পমাণন্তি এত্থ যথা মাতুযা পতিত্ৱা পৰিৱত্তলিঙ্গায মতায সো মাতুঘাতকো হোতি, ন কেৱলং পুৰিসঘাতকো, তস্মা পতনস্সেৱ ৱসেন আপত্তি. কস্মা? পতনৰূপমৰণৰূপানং একসন্তানত্তা, তদেৱ হিস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযং, তস্স হি পৰিৱত্তনং নত্থি, ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানেৱ পৱত্তিযং নিৰুজ্ঝনুপ্পজ্জনকানি, ইত্থিপুৰিসোতি চ তত্থ ৱোহাৰমত্তমেৱ, তস্মা মাতুঘাতকোৱ, ন পুৰিসঘাতকোতি, যথা তস্স পতনৰূপৱসেনাপত্তি, তথা ইধাপি পতনৰূপৱসেন থুল্লচ্চযং একসন্তানত্তাতি অযং পঠমথেৰৱাদে যুত্তি. দুতিযে কিঞ্চাপি পেতো পতিতো, যক্খো চ, অথ খো অহেতুকপটিসন্ধিকত্তা অকুসলৱিপাকস্স ‘‘ৱামেন সূকৰো হোতী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.২৯৬; মহানি. অট্ঠ. ১৬৬) এত্থ ৱুত্তযক্খানং পটিসন্ধি ৱিয সব্বৰূপানং সাধাৰণত্তা, অমনুস্সজাতিকত্তা চ তিৰচ্ছানৰূপেন মতে মৰণৰূপৱসেন পাচিত্তিযং, ৱত্থুৱসেন লহুকাপত্তিযা পৰিৱত্তনা হোতি এৱ তত্থজাতকৰুক্খাদিছেদনপাচিত্তিযপৰিৱত্তনং ৱিয. অযমেৱ যুত্ততৰো, তস্মা পচ্ছা ৱুত্তো. পাৰাজিকস্স পন মনুস্সজাতিকো যথা তথা ৱা পতিত্ৱা যথা তথা ৱা মৰতু, পাৰাজিকমেৱ গৰুকত্তা. গৰুকাপত্তিযা হি ৱিপৰিৱত্তনা নত্থীতি ৱুত্তং.
থুল্লচ্চযং তিৰচ্ছানে, মতে ভেদস্স কাৰণং;
সৰূপমৰণং তিস্সো, ফুস্সো মঞ্ঞেতি অঞ্ঞথা.
গণ্ঠিপদে পন ‘‘দুতিযৱাদে পুথুজ্জনস্স পতিত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা মৰন্তস্স ৱসেন ৱুত্তো’’তি লিখিতং. ‘‘তিৰচ্ছানে’’তি এত্থ কেচি ৱদন্তি ‘‘দেৱা অধিপ্পেতা’’তি. ‘‘সকসকৰূপেনেৱ মৰণং ভৱতি নাঞ্ঞথা’’তি চ ৱদন্তি. যক্খপেতৰূপেন মতেপি এসেৱ নযোতি থুল্লচ্চযন্তি অত্থো. ‘‘তিৰচ্ছানগতমনুস্সৱিগ্গহমৰণে ৱিযা’’তি লিখিতং. পহাৰং লদ্ধাতি সত্তানং মাৰণত্থায কতত্তা ৱুত্তং.
১৭৭. সাধু সুট্ঠু মৰতূতি ৱচীভেদং কৰোতি. ৱিসভাগৰোগোতি সৰীৰট্ঠো গণ্ডপীড়কাদি.
১৭৮. কাড়ানুসাৰীতি একিস্সা লতায মূলং কিৰ. মহাকচ্ছপেন কতপুপ্ফং ৱা. হংসপুপ্ফন্তি হংসানং পক্খপত্তং. হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সাহত্থিকাণত্তিকনযঞ্হেত্থ যোজেত্ৱা কাযৱাচাচিত্ততো সমুট্ঠানৱিধি দস্সেতব্বো.
পদভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৱিনীতৱত্থুৱণ্ণনা
১৮০. মৰণত্থিকাৱ হুত্ৱাতি ইমস্স কাযস্স ভেদেন সগ্গপাপনাধিপ্পাযত্তা অত্থতো মৰণত্থিকাৱ হুত্ৱা এৱংঅধিপ্পাযিনো মৰণত্থিকা নাম হোন্তীতি অত্তনো মৰণত্থিকভাৱং অজানন্তা আপন্না পাৰাজিকং. ন হি তে ‘‘অত্তনো চিত্তপ্পৱত্তিং ন জানন্তী’’তি ৱুচ্চন্তি. ৱোহাৰৱসেনাতি পুব্বভাগৱোহাৰৱসেন. সন্নিট্ঠানে পনেতং নত্থি. পাসে বদ্ধসূকৰমোচনে ৱিয ন হোতি. যথানুসন্ধিনাতি অন্তৰা অমৰিত্ৱাতি অত্থো. অপ্পটিৱেক্খিত্ৱাতি অৱিচাৰেত্ৱা. হেট্ঠিমভাগে হি কিস্মিঞ্চি ৱিজ্জমানে ৱলি পঞ্ঞাযতি. দস্সিতেতি উদ্ধৰিত্ৱা ঠপিতে. পটিবন্ধন্তি তযা পটিবন্ধং, পৰিভোগন্তৰাযং সঙ্ঘস্স মা অকাসীতি অত্থো.
১৮১-২. যস্মা কিৰিযং দাতুং ন সক্কা, তস্মা ‘‘পঠমং লদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং. পুব্বেপি অত্তনা লদ্ধপিণ্ডপাততো পণীতপণীতং দেন্তো তত্থপি অত্তকাৰিযং অদাসি. অসঞ্চিচ্চাতি এত্থ অঞ্ঞং আকড্ঢন্তস্স অঞ্ঞস্স পতনে সব্বেন সব্বং অভিসন্ধি নত্থি. ন মৰণাধিপ্পাযস্সাতি পটিঘো চ পযোগো চ অত্থি, ৱধকচেতনা নত্থি. অজানন্তস্সাতি এত্থ ‘‘ৱত্থুঅজাননৱসেন অজানন্তস্স দোসো নত্থি, ইদং কিৰ তেসং নানত্তং. ‘অসঞ্চিচ্চো অহ’ন্তি পাড়িযং ন দিস্সতি. অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা তথাৰূপায পাড়িযা ভৱিতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি. নো চে, থুল্লচ্চযন্তি এত্থ ‘‘দুক্খৱেদনা চে নুপ্পজ্জতি, দুক্কটমেৱা’’তি ৱদন্তি, ৱীমংসিতব্বং. ‘‘মুগ্গৰা নাম খাদনদণ্ডকা. ৱেমা নাম তেসং খাদনদণ্ডকানং হেট্ঠা চ উপৰি চ তিৰিযং বন্ধিতব্বদণ্ডা’’তি লিখিতং. হেট্ঠাৱ দুৱিধাপি পঠন্তি. হত্থপ্পত্তো ৱিয দিস্সতি ‘‘তস্স ৱিক্খেপো মা হোতূ’’তি উপচ্ছিন্দতি. ৱিসেসাধিগমং ব্যাকৰিত্ৱা তপ্পভৱং সক্কাৰং লজ্জীযন্তো আহাৰং উপচ্ছিন্দতি সভাগানং ব্যাকতত্তা. তে হি কপ্পিযখেত্তং আৰোচেন্তি.
১৮৬. অকতৱিঞ্ঞত্তিযাতি ন ৱিঞ্ঞত্তিযা. সা হি অনুঞ্ঞাতত্তা কতাপি অকতা ৱিযাতি অকতৱিঞ্ঞত্তি. ‘‘‘ৱদেয্যাথ, ভন্তে যেনত্থো’তি এৱং অকতট্ঠানে ৱিঞ্ঞত্তি অকতৱিঞ্ঞত্তী’’তি লিখিতং. তিত্থিযভূতানং মাতাপিতূনং সহত্থা দাতুং ন ৱট্টতীতি. পিতুচ্ছা নাম পিতুভগিনী. সচেপি ন যাচন্তি ‘‘যাচিতুং দুক্খ’’ন্তি, সযং ৱা এৱং ৱত্তুমসক্কোন্তা. ‘‘যদা তেসং অত্থো ভৱিস্সতী’’তি আভোগং কত্ৱা ৱা. ‘‘‘ৱেজ্জকম্মং ৱা ন হোতী’তি ৱচনতো যাৱ সত্তমো কুলপৰিৱট্টো, তাৱ ভেসজ্জং কাতুং ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. সব্বপদেসূতি মহামাতুযাচূড়মাতুযাতিআদীনং.
ৱুত্তনযেন পৰিযেসিত্ৱাতি ‘‘সামণেৰেহি ৱা’’তিআদিনা. ‘‘ন অকতৱিঞ্ঞত্তিযা’’তি ৱদন্তি. ‘‘পচ্চাসীসতি সচে, দুক্কট’’ন্তি ৱদন্তি. কপ্পিযৱসেনাতি পুপ্ফং আনেথাতিআদিনা. ‘‘পূজং অকাসী’তি ৱুত্তত্তা সযং গহেতুং ন ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি.
‘‘ভণথা’’তি ৱুত্তে পন কাতব্বং. ধম্মঞ্হি ৱত্তুং ৱট্টতি. নো চে জানন্তি, ন পাদা অপনেতব্বা. অৱমঙ্গলন্তি হি গণ্হন্তি.
চোৰনাগস্স হি আমট্ঠং দিন্নে কুজ্ঝিস্সতি, অনামট্ঠং ন ৱট্টতীতি অঙ্গুলন্তৰে থোকং ভত্তং গহেত্ৱা পত্তে ভত্তং সব্বং অদাসি, সো তেন তুস্সি. ৱৰপোত্থকচিত্তত্থৰণন্তি সিব্বিত্ৱা কাতব্বত্থৰণৱিকতি. পিতুৰাজা দমিড়স্স পৰাজিতো ৰোহণে সোড়সৱস্সানি ৱসিত্ৱা মিত্তামচ্চপৰিৱুতো ‘‘ৰজ্জং গণ্হামী’’তি আগন্ত্ৱা অন্তৰামগ্গে অপ্পমত্তকস্স কাৰণা একং অমচ্চং ঘাতাপেসি. সেসা ভযেন পলাযন্তা অৰঞ্ঞে অন্তৰামগ্গে চোৰেহি ৱিলুত্তা হম্বুগল্লকৱিহাৰং গন্ত্ৱা তত্থ চাতুনিকাযিকতিস্সত্থেৰো তেসং সঙ্গহং কত্ৱা পুন আনেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেসি, তেহি সদ্ধিং ৰজ্জং গহেত্ৱা ৰাজা হম্বুগল্লকতিস্সত্থেৰস্স অভযগিৰিৱিহাৰং অকাসি. সেসাপি একেকৱিহাৰং কাৰাপেসুং কিৰ.
১৮৭. চোৰসমীপং পেসেন্তো ‘‘ৱাড়যক্খৱিহাৰং পেসেতী’’তি ইমিনা সদিসো. কস্মা? মৰণাধিপ্পাযত্তা. তড়াকাদীসু মচ্ছাদিগ্গহণত্থং কেৱট্টং অঞ্ঞাপদেসেন ‘‘তড়াকতীৰং গচ্ছা’’তি পহিণন্তস্স পাণাতিপাতেন ভৱিতব্বং, ‘‘ৱাড়যক্খৱিহাৰং পাহেসী’’তি ইমস্স সদিসো. কস্মা? ‘‘মৰণাধিপ্পাযত্তা’’তি ৱচনস্সানুলোমতো, অট্ঠকথাযম্পি ‘‘এৱং ৱাড়যক্খম্পী’’তি ৱুত্তত্তা.
১৮৯. তং তত্ৰট্ঠিতং ছিন্দন্তন্তি তং-সদ্দো একচ্চেসু নত্থি. ইতৰেসু পাৰাজিকথুল্লচ্চযং আপন্নাতি অত্থো. ‘‘ইমং ছিন্দিত্ৱা সীঘং গন্ত্ৱা সঙ্ঘস্স পত্তচীৱৰং দস্সামী’’তি কুসলচিত্তেনপি ছিন্দিতুং ন ৱট্টতি অননুঞ্ঞাতত্তা. অঞ্ঞস্স পন ভিক্খুনো ৱট্টতি অনুঞ্ঞাতত্তা.
১৯০. কথং? কুটিৰক্খণত্থঞ্হি ভগৱতা পটগ্গিদানাদি অনুঞ্ঞাতং, কুটি নামেসা ভিক্খূনং অত্থায. তস্মা ‘‘ভিক্খুৰক্খণত্থং অঞ্ঞস্স ভিক্খুস্স ৱট্টতী’তি ৱত্তব্বমেত্থ নত্থী’’তি ৱুত্তং. যদি এৱং অচ্ছিন্নচীৱৰস্স নগ্গভাৱপ্পটিচ্ছাদনত্থং ভূতগামপাতব্যতা ভগৱতা অনুঞ্ঞাতা, জীৱিতৰক্খণত্থঞ্চ সপ্পদট্ঠকালে অনুঞ্ঞাতং, তস্মা ‘‘অপি জীৱিতং পৰিচ্চজিতব্বং, ন চ ৰুক্খো ৱা ছিন্দিতব্বো’’তিআদি ন ৱত্তব্বং সিযা, তস্মা তং নিদস্সনং অপ্পমাণং, অট্ঠকথাচৰিযো এৱেত্থ পমাণং. এত্থ পনাযং আচৰিযস্স তক্কো – অৰিযপুগ্গলেসুপি সত্তা নগ্গিযং পস্সিত্ৱা অপ্পসাদং কত্ৱা নিৰযূপগা ভৱিস্সন্তি, তথা সপ্পা চ ডংসিত্ৱা, তেসং পাপৱিমোচনত্থং ভূতগামপাতব্যতা অনুঞ্ঞাতা. দানপতীনং চিত্তৰক্খণত্থং পটগ্গিদানাদি. অঞ্ঞথা লোকস্স পুঞ্ঞন্তৰাযো, সঙ্ঘস্স চ লাভন্তৰাযো হোতি. ৱধকস্স পন চিত্তহিতকৰণং নত্থি, তং পন অৱীতিক্কমং, জীৱিতপৰিচ্চজনং পস্সিত্ৱা ৱা ‘‘অহো দুক্কৰং কত’’ন্তি পসাদমেৱ লভেয্যুন্তি অত্তনো ন ৱট্টতি, অঞ্ঞস্স ৱট্টতি. অঞ্ঞথা তিত্থিযানং অসদ্ধম্মসিদ্ধিযাতি. গণ্ঠিপদে পন ‘‘জীৱিতত্থায ৰুক্খং ছিন্দন্তস্স অত্তসিনেহৱসেন ছিন্দনতো অকুসলত্তা ন ৱট্টতি, অঞ্ঞস্স ৱট্টতী’’তি লিখিতং. অনেকেসু ৰুক্খেন ওত্থতেসু, ওপাতে ৱা পতিতেসু অঞ্ঞেন অঞ্ঞস্সত্থায ৰুক্খছেদনাদি কাতুং ৱট্টতি, কস্মা? পৰপৰিত্তাণাধিপ্পাযতোতি. পৰিত্তন্তি ৰক্খণং, তং দস্সেতুং ‘‘সমন্তা ভূমিতচ্ছন’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
১৯১. তীহি মাৰিতে পন ৱিসঙ্কেতন্তি এত্থ তীসু একেন মাৰিতেপি ‘‘খেত্তমেৱ ওতিণ্ণত্তা পাৰাজিক’’ন্তি ৱুত্তত্তা তযোপি একতো হুত্ৱা মাৰেন্তি চে, আপজ্জতি, তেনেৱ ৱুত্তং ‘‘পৰিচ্ছেদব্ভন্তৰে ৱা অৱিসঙ্কেত’’ন্তি. ‘‘পৰিচ্ছেদাতিক্কমে পন সব্বত্থ ৱিসঙ্কেতং হোতী’’তি ৱুত্তত্তা দ্ৱিন্নং বলং গহেত্ৱা ততিযো চে মাৰেতি আপজ্জতি ৱিয দিস্সতি, ৱীমংসিতব্বং. ‘‘দ্ৱে মাৰেন্তূ’’তি ৱুত্তে একেন ৱা দ্ৱীহি ৱা মাৰিতে পাৰাজিকন্তি ‘‘দ্ৱিন্নং পহাৰানং মৰণে সতি দ্ৱে মাৰিতা নাম হোন্তি, অসতি একোৱ হোতি, তস্মা ৱিজানিতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি.
ততিযপাৰাজিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.