১. পঠমপাৰাজিকং

সুদিন্নভাণৱাৰৱণ্ণনা

পঠমস্সেত্থ নিদানে, ঠত্ৱা পাৰাজিকস্স ৱিঞ্ঞেয্যো;

চোদনাপৰিহাৰনযো, পুগ্গলৱত্থুপ্পকাসনেযেৱ.

তত্থ ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং ৱুত্থৱস্সো অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰন্তো কত্তিকজুণ্হপক্খে এৱ ৱেসালিং পাপুণিত্ৱা যাৱ পঠমপাৰাজিকসিক্খাপদপঞ্ঞাপনং, তাৱ অট্ঠ ৱস্সানি ৱেসালিযংযেৱ ৱিহৰন্তো ৱিয পাড়িক্কমেন দিস্সতি, ন চ ভগৱা তাৱত্তকং কালং তত্থেৱ ৱিহাসি. সো হি সুদিন্নস্স সাৱকানং সন্তিকে পব্বজ্জং উপসম্পদঞ্চ অনুজানিত্ৱা যথাভিৰন্তং তত্থ ৱিহৰিত্ৱা চাৰিকং চৰন্তো ভেসকড়াৱনং পত্ৱা তত্থ তেৰসমং ৱস্সং ৱসি, তেনেৱ অনুক্কমেন সাৱত্থিং পত্ৱা চুদ্দসমং ৱস্সং ৱসি, পন্নৰসমং কপিলৱত্থুম্হি, সোড়সমং আড়ৱিযং, ততো ৱুত্থৱস্সো চাৰিকং চৰন্তো ৰাজগহং পত্ৱা সত্তৰসমং ৱসি, ইমিনা অনুক্কমেন অপৰানিপি তীণি ৱস্সানি তত্থেৱ ৱসি. এত্তাৱতা ভগৱা পৰিপুণ্ণৱীসতিৱস্সো ৰাজগহতো অনুপুব্বেন ৱেসালিং পাপুণি, ততো উপসম্পদায অট্ঠৱস্সিকো সুদিন্নো ৱেসালিযংযেৱ মেথুনং ধম্মং অভিৱিঞ্ঞাপেসি, ততো ভগৱা তস্মিং ৱত্থুস্মিং পঠমং পাৰাজিকং পঞ্ঞপেসীতি ৱেদিতব্বং. তত্থ যস্মা উপালিত্থেৰো ইতো পঠমতৰং তত্থ ৱেসালিযঞ্চ পঞ্ঞত্তসিক্খাপদানি অদস্সেতুকামো, ৱিনযনিদানানন্তৰং পঠমপাৰাজিকমেৱ দস্সেতুকামো, তস্মা ৱেসালিযং পঠমং নিৱাসং, পচ্ছা ইমস্স সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তিকালে নিৱাসঞ্চ একতো কত্ৱা ‘‘তত্ৰ সুদং ভগৱা ৱেসালিয’’ন্তিআদিমাহ, তেন ৱুত্তং ‘‘পঠমস্সেত্থ নিদানে, ঠত্ৱা …পে… পকাসনেযেৱা’’তি. তস্মা ইমস্মিং পঠমপাৰাজিকস্স পঞ্ঞত্তিট্ঠানসঙ্খাতে নিদানে ঠত্ৱা ‘‘তেন খো পন সমযেন ৱেসালিযা অৱিদূৰে কলন্দগামো নাম হোতি…পে… অঞ্ঞতৰং ৱজ্জিগামং উপনিস্সায ৱিহৰতী’’তি এতস্মিং ইমস্স সিক্খাপদস্স পুগ্গলপ্পকাসনে, ‘‘তেন খো পন সমযেন ৱজ্জী দুব্ভিক্খা হোতি…পে… তিক্খত্তুং মেথুনং ধম্মং অভিৱিঞ্ঞাপেসী’’তি (পাৰা. ৩০) ইমস্মিং ৱত্থুপ্পকাসনে চ চোদনানযো, পৰিহাৰনযো চ ৱেদিতব্বোতি ৱুত্তং হোতি. তত্ৰাযং পকাসনা – কিমত্থং থেৰেন অঞ্ঞেসং সিক্খাপদানং পুগ্গলৱত্থূনি ৱিয সঙ্খেপতো অৱত্ৱা যত্থ চ সো উপ্পন্নো, যথা চ ধম্মে পসন্নো, যথা চ পব্বজিতো, যথা চ ইমং ৱত্থুং উপ্পাদেতি, তং সব্বং অনৱসেসেত্ৱা পুগ্গলৱত্থূনি ৱিত্থাৰতো ৱুত্তানীতি চে? ৱুচ্চতে –

এৱং সদ্ধায কিচ্ছেন, মহন্তে ভোগঞাতকে;

হিত্ৱা পব্বজিতানম্পি, পেসলানম্পি সব্বসো.

সব্বলামকধম্মাযং, মেথুনো যদি সম্ভৱে;

ন ধম্মদেসনাযেৱ, সিদ্ধা ৱিৰতি সব্বসো.

তস্মা নৱঙ্গসদ্ধম্মে, সত্থাৰা দেসিতেপি চ;

ৱিনযো পঞ্ঞপেতব্বো, ততো ধম্মৱিসুদ্ধিহি.

ৱিনযাভাৱতো এৱং, অজ্ঝাচাৰো ভৱিস্সতি;

তস্মা ৱিনযপঞ্ঞত্তি, সাত্থিকা পেসলস্সপি.

অনাদীনৱদস্সাৱী, যস্মা যং পাপমাচৰি;

ৱিনযোযেৱ সদ্ধানং, আদীনৱৱিভাৱিনো.

তস্মা সদ্ধানুসাৰীনং, ৱিনযো সাত্থকোৱ যং;

ধম্মো ধম্মানুসাৰীনং, ততো উভযদেসনা.

অপি চ যদি পণ্ণত্তিৱীতিক্কমং অকৰোন্তস্সাপি যাৱ ব্ৰহ্মলোকা অযসো পত্থটো, পগেৱঞ্ঞেসন্তি দস্সনত্থং অজ্ঝাচাৰস্স পাকটভাৱদীপনং. কথং? –

অভব্বো অৰহত্তস্স, সুদিন্নো পুত্তমাতৰো;

ভব্বানুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি, তদত্থং ন কতা অযং.

ননু মাগণ্ডিকং অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা মাতাপিতূনমস্সা হিতত্থং ধম্মং দেসেতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং বীজকবীজকমাতূনং অৰহত্তুপ্পত্তি থেৰেন দীপিতা. ‘‘তেন খো পন সমযেন ৱেসালিযা অৱিদূৰে কলন্দগামো নাম হোতি, যেন সমযেন সুদিন্নো পুৰাণদুতিযিকায মেথুনং ধম্মং পটিসেৱী’’তি ৱা ‘‘যেন সমযেন ভগৱা পঠমপাৰাজিকং পঞ্ঞপেসী’’তি ৱা ৱচনং ইধ ন যুজ্জতি. কস্মা? ‘‘ইধ পন হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতী’’তি ৱুত্তং অট্ঠকথাৱচনঞ্হি ইধ ন লব্ভতি. চিৰনিৱিট্ঠো হি সো গামো, ন তস্মিংযেৱ সমযেতি. যস্মা পন সো চিৰনিৱিট্ঠোপি চ গামো অত্তনো নিৱিট্ঠকালতো পট্ঠায সব্বকালমত্থীতি ৱত্তব্বতং অৰহতি, তেন পৰিযাযেন ‘‘তেন খো পন সমযেন ৱেসালিযা অৱিদূৰে কলন্দগামো নাম হোতী’’তি ৱুত্তং.

২৫-৬. অনুঞ্ঞাতোসি পন ত্ৱন্তি সমণৱত্তদস্সনত্থং ভগৱা পুচ্ছতি. মাতাপিতূহি অননুঞ্ঞাতন্তি এত্থ জনকেহেৱ অননুঞ্ঞাতদস্সনত্থং পুচ্ছীতি ৱুত্তং. ন খো সুদিন্ন তথাগতাতি ‘‘পব্বাজেতু মং ভগৱা’’তি যাচনাৱসেন পনেৱমাহ, ন ভগৱা সযং সৰণানি দত্ৱা পব্বাজেসি. দুক্খস্সাতি এত্থ ‘‘কলভাগম্পী’’তি পাঠসেসো. ৱিকপ্পদ্ৱযেপীতি দুতিযততিযৱিকপ্পেসু. পুৰিমপদস্সাতি কিঞ্চীতি পদস্স. উত্তৰপদেনাতি দুক্খস্সাতি পদেন. সমানৱিভত্তীতি সামিৱচনং. যথা কিং? ‘‘কস্সচি দুক্খস্সা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘কিঞ্চি দুক্খস্সা’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অকামকা ৱিনা ভৱিস্সামাতি তযা সদ্ধিং অমৰিত্ৱা অকামা জীৱিস্সাম. সচেপি ন মৰাম, অকামকাৱ তযা ৱিযোগং পাপুণিস্সাম, তযি জীৱমানে এৱ নো মৰণং ভৱেয্য, মৰণেনপি নো তযা ৱিযোগং মযং অকামকাৱ পাপুণিস্সাম.

৩০. কতিপাহং বলং গাহেত্ৱাতি কস্মা পনাযং তথা পব্বজ্জায তিব্বচ্ছন্দো অনুঞ্ঞাতো সমানো কতিপাহং ঘৰেযেৱ ৱিলম্বিত্ৱা কাযবলঞ্চ অগ্গহেসীতি? অনুমতিদানেন মাতাপিতূসু সহাযকেসু চ তুট্ঠো তেসং চিত্ততুট্ঠত্থং. কেসুচি অট্ঠকথাপোত্থকেসু কেচি আচৰিযা ‘‘অযং সুদিন্নো জীৱকৱত্থুতো পচ্ছা পংসুকূলিকধুতঙ্গৱসেন পংসুকূলিকো জাতো’’তি সঞ্ঞায ‘‘গহপতিচীৱৰং পটিক্খিপিত্ৱা পংসুকূলিকধুতঙ্গৱসেন পংসুকূলিকো হোতী’’তি লিখন্তি, তং ‘‘অচিৰূপসম্পন্নো’’তি ৱচনেন ৱিৰুজ্ঝতি. ‘‘তথা সুদিন্নো হি ভগৱতো দ্ৱাদসমে ৱস্সে পব্বজিতো, ৱীসতিমে ৱস্সে ঞাতিকুলং পিণ্ডায পৱিট্ঠো সযং পব্বজ্জায অট্ঠৱস্সিকো হুত্ৱা’’তি, ‘‘ভগৱতো হি বুদ্ধত্তং পত্ততো পট্ঠায যাৱ ইদং ৱত্থং, এত্থন্তৰে ৱীসতি ৱস্সানি ন কোচি গহপতিচীৱৰং সাদিযি, সব্বে পংসুকূলিকাৱ অহেসু’’ন্তি চ ৱুত্তেন অট্ঠকথাৱচনেন ৱিৰুজ্ঝতি, পব্বজ্জায অট্ঠৱস্সিকো, ন উপসম্পদায. উপসম্পদং পন জীৱকৱত্থুতো (মহাৱ. ৩২৬) পচ্ছা অলত্থ, তস্মা অৱস্সিকো ঞাতিকুলং পিণ্ডায পৱিট্ঠো সিযাতি চে? ন, ‘‘অলত্থ খো সুদিন্নো কলন্দপুত্তো ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদ’’ন্তি একতো অনন্তৰং ৱুত্তত্তা. পব্বজ্জানন্তৰমেৱ হি সো উপসম্পন্নো তেৰসধুতঙ্গগুণে সমাদায ৱত্তন্তো অট্ঠ ৱস্সানি ৱজ্জিগামে ৱিহৰিত্ৱা নিস্সযমুত্তত্তা সযংৱসী হুত্ৱা ‘‘এতৰহি খো ৱজ্জী দুব্ভিক্খা’’তিআদিতক্কৱসেন যেন ৱেসালী তদৱসৰি, তস্মা ‘‘পংসুকূলিকধুতঙ্গৱসেন পংসুকূলিকো হোতী’’তি এত্তকোযেৱ পাঠো যেসু পোত্থকেসু দিস্সতি, সোৱ পমাণতো গহেতব্বো. ‘‘আৰঞ্ঞিকো হোতী’’তি ইমিনা পঞ্চ সেনাসনপটিসংযুত্তানি সঙ্গহিতানি নেসজ্জিকঙ্গঞ্চ ৱিহাৰসভাগত্তা, ‘‘পিণ্ডপাতিকো’’তি ইমিনা পঞ্চ পিণ্ডপাতপটিসংযুত্তানি, ‘‘পংসুকূলিকো’’তি ইমিনা দ্ৱে চীৱৰপটিসংযুত্তানি সঙ্গহিতানীতি. ঞাতিঘৰূপগমনকাৰণদীপনাধিপ্পাযতো সপদানচাৰিকঙ্গং ৱিসুং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘মা অতিহৰাপেসু’’ন্তি কালব্যত্তযৱসেন ৱুত্তং. ধম্মস্সন্তৰাযকৰতৰত্তা ‘‘ইমং নয’’ন্তি অনযোযেৱ.

যেভুয্যেন হি সত্তানং, ৱিনাসে পচ্চুপট্ঠিতে;

অনযো নযৰূপেন, বুদ্ধিমাগম্ম তিট্ঠতি.

৩৬. অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদেতি এত্থ দুৱিধং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং. কথং? ‘‘এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তি এৱং সউদ্দেসানুদ্দেসভেদতো দুৱিধং. তত্থ পাতিমোক্খে সৰূপতো আগতা পঞ্চ আপত্তিক্খন্ধা সউদ্দেসপঞ্ঞত্তি নাম. সাপি দুৱিধা সপুগ্গলাপুগ্গলনিদ্দেসভেদতো. তত্থ যস্সা পঞ্ঞত্তিযা অন্তো আপত্তিযা সহ, ৱিনা ৱা পুগ্গলো দস্সিতো, সা সপুগ্গলনিদ্দেসা. ইতৰা অপুগ্গলনিদ্দেসাতি ৱেদিতব্বা. সপুগ্গলনিদ্দেসাপি দুৱিধা দস্সিতাদস্সিতাপত্তিভেদতো. তত্থ অদস্সিতাপত্তিকা নাম অট্ঠ পাৰাজিকা ধম্মা. ‘‘পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসো’’তি হি পুগ্গলোৱ তত্থ দস্সিতো, নাপত্তি. দস্সিতাপত্তিকা নাম ভিক্খুনীপাতিমোক্খে ‘‘সত্তৰস সঙ্ঘাদিসেসা ধম্মা নিস্সাৰণীযং সঙ্ঘাদিসেস’’ন্তি হি তত্থ আপত্তি দস্সিতা সদ্ধিং পুগ্গলেন, তথা অপুগ্গলনিদ্দেসাপি দস্সিতাদস্সিতাপত্তিতোৱ দুৱিধা. তত্থ অদস্সিতাপত্তিকা নাম সেখিযা ধম্মা. সেসা দস্সিতাপত্তিকাতি ৱেদিতব্বা. সাপি দুৱিধা অনিদ্দিট্ঠকাৰকনিদ্দিট্ঠকাৰকভেদতো. তত্থ অনিদ্দিট্ঠকাৰকা নাম সুক্কৱিস্সট্ঠি মুসাৱাদ ওমসৱাদ পেসুঞ্ঞ ভূতগাম অঞ্ঞৱাদক উজ্ঝাপনক গণভোজন পৰম্পৰভোজন সুৰামেৰয অঙ্গুলিপতোদক হসধম্ম অনাদৰিয তলঘাতকজতুমট্ঠক সিক্খাপদানং ৱসেন পঞ্চদসৱিধা হোন্তি. সেসানং পুগ্গলনিদ্দেসানং ৱসেন নিদ্দিট্ঠকাৰকা ৱেদিতব্বা.

অনুদ্দেসপঞ্ঞত্তিপি পদভাজনন্তৰাপত্তিৱিনীতৱত্থুপটিক্খেপপঞ্ঞত্তিঅৱুত্তসিদ্ধিৱসেন ছব্বিধা হোন্তি. তত্থ ‘‘যেভুয্যেন খাযিতং আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পাৰা. ৬১) এৱমাদিকা পদভাজনিযে সন্দিস্সমানাপত্তি পদভাজনসিক্খাপদং নাম. ‘‘ন ত্ৱেৱ নগ্গেন আগন্তব্বং, যো আগচ্ছেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদিকা (পাৰা. ৫১৭) অন্তৰাপত্তিসিক্খাপদং নাম. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, দিৱা পটিসল্লীযন্তেন দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱা পটিসল্লীযিতু’’ন্তি (পাৰা. ৭৫) এৱমাদিকা ৱিনীতৱত্থুসিক্খাপদং নাম. ‘‘লোহিতুপ্পাদকো, ভিক্খৱে, অনুপসম্পন্নো ন উপসম্পাদেতব্বো, উপসম্পন্নো নাসেতব্বো’’তি (মহাৱ. ১১৪) এৱমাদিকা পটিক্খেপসিক্খাপদং নাম. খন্ধকেসু পঞ্ঞত্তদুক্কটথুল্লচ্চযানি পঞ্ঞত্তিসিক্খাপদং নাম. ‘‘যা পন ভিক্খুনী নচ্চং ৱা গীতং ৱা ৱাদিতং ৱা দস্সনায গচ্ছেয্য, পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ৮৩৪) ইমিনা ৱুত্তেন ‘‘যা পন ভিক্খুনী নচ্চেয্য ৱা গাযেয্য ৱা ৱাদেয্য ৱা পাচিত্তিয’’ন্তি এৱমাদিকং যং কিঞ্চি অট্ঠকথায দিস্সমানং আপত্তিজাতং, ৱিনযকম্মং ৱা অৱুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদং নাম. ছব্বিধম্পেতং ছহি কাৰণেহি উদ্দেসাৰহং ন হোতীতি অনুদ্দেসসিক্খাপদং নামাতি ৱেদিতব্বং. সেয্যথিদং – পঞ্চহি উদ্দেসেহি যথাসম্ভৱং ৱিসভাগত্তা থুল্লচ্চযদুব্ভাসিতানং, সভাগৱত্থুকম্পি দুক্কটথুল্লচ্চযদ্ৱযং অসভাগাপত্তিকত্তা, অন্তৰাপত্তিপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদানং নানাৱত্থুকাপত্তিকত্তা, পটিক্খেপসিক্খাপদানং কেসঞ্চি ৱিনীতৱত্থুপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদানঞ্চ অদস্সিতাপত্তিকত্তা, অদস্সিতৱত্থুকত্তা ভেদানুৱত্তকথুল্লচ্চযস্স, অদস্সিতাপত্তিৱত্থুকত্তা অৱুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদানন্তি. এত্তাৱতা ‘‘দুৱিধং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং উদ্দেসানুদ্দেসভেদতো’’তি যং ৱুত্তং, তং সমাসতো পকাসিতং হোতি.

তত্থ অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদেতি সউদ্দেসসিক্খাপদং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. একচ্চে আচৰিযা এৱং কিৰ ৱণ্ণযন্তি ‘‘চত্তাৰো পাৰাজিকা কতিৱস্সাভিসম্বুদ্ধেন ভগৱতা পঞ্ঞত্তাতিআদিনা পুচ্ছং কত্ৱা তেসু পঠমপাৰাজিকো ৱেসালিযং পঞ্ঞত্তো পঞ্চৱস্সাভিসম্বুদ্ধেন হেমন্তানং পঠমে মাসে দুতিযে পক্খে দসমে দিৱসে অড্ঢতেয্যপোৰিসায ছাযায পুৰত্থাভিমুখেন নিসিন্নেন অড্ঢতেৰসানং ভিক্খুসতানং মজ্ঝে সুদিন্নং কলন্দপুত্তং আৰব্ভ পঞ্ঞত্তো’’তি, তং ন যুজ্জতি, কস্মা? –

যস্মা দ্ৱাদসমং ৱস্সং, ৱেৰঞ্জাযং ৱসি জিনো;

তস্মিঞ্চ সুদ্ধো সঙ্ঘোতি, নেৱ পাৰাজিকং তদা.

থেৰস্স সাৰিপুত্তস্স, সিক্খাপঞ্ঞত্তিযাচনা;

তস্মিং সিদ্ধাতি সিদ্ধাৱ, গৰুকাপত্তি নো তদা.

ওৱাদপাতিমোক্খঞ্চ, কিং সত্থা চতুৱস্সিকো;

পটিক্খিপি কিমাণঞ্চ, সমত্তং অনুজানি সো.

অজাতসত্তুং নিস্সায, সঙ্ঘভেদমকাসি যং;

দেৱদত্তো ততো সঙ্ঘ-ভেদো পচ্ছিমবোধিযং.

আৰাধযিংসু মং পুব্বে, ভিক্খূতি মুনিভাসিতং;

সুত্তমেৱ পমাণং নো, সোৱ কালো অনপ্পকোতি.

যং পন ৱুত্তং ‘‘অথ ভগৱা অজ্ঝাচাৰং অপস্সন্তো পাৰাজিকং ৱা সঙ্ঘাদিসেসং ৱা ন পঞ্ঞপেসী’’তি, তং সকলসিক্খাপদং সন্ধাযাহ. ন কেৱলং সউদ্দেসসিক্খাপদমত্তং, তেন সউদ্দেসানুদ্দেসপঞ্ঞত্তিভেদং সকলং পাৰাজিকং সন্ধাযাহাতি ৱুত্তং হোতি. কিঞ্চাপি নাভিপৰামসনম্পি কাযসংসগ্গো, তথাপি এতং ৱিসেসনিযমনতো, অচ্ছন্দৰাগাধিপ্পাযতো চ ৱিসুং ৱুত্তং. ছন্দৰাগৰত্তস্সেৱ হি কাযসংসগ্গো ইধাধিপ্পেতো. অসুচিপানে পন হত্থিনিযা তাপসপস্সাৱপানেন ৱালকাব্যো নাম উপ্পজ্জতি, ৱালকাব্যস্স ৱত্থু ৱত্তব্বং. মণ্ডব্যস্স নাভিযা পৰামসনেনেৱ কিৰ. ৰূপদস্সনে পন ৱেজ্জকা আহু –

‘‘থীনং সন্দস্সনা সুক্কং, কদাচি চলিতোৱৰে;

তং গামধম্মকৰণং, দ্ৱযসমং সঙ্গমিয;

গব্ভাদীতি অযং নযো, থীনং পুৰিসদস্সনাসীত্যূপনেয্য’’.

তথাপ্যাহু –

‘‘পুপ্ফিকে এধিয্য সুদ্ধে, পস্সং নৰঞ্চ ইত্থি তং;

গব্ভঞ্চ নযেত্যুত্ত-মিতি তস্মা কাসো ইতী’’তি.

ৰাজোৰোধো ৱিযাতি সীহড়দীপে একিস্সা ইত্থিযা তথা অহোসি, তস্মা কিৰ এৱং ৱুত্তং. কিঞ্চাপি যাৱ ব্ৰহ্মলোকা সদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছি, ন তং মনুস্সানং ৱিসযো অহোসি তেসং ৰূপং ৱিয. তেনেৱ ভিক্খূ পুচ্ছিংসু ‘‘কচ্চি নো ত্ৱং আৱুসো সুদিন্ন অনভিৰতো’’তি.

৩৯. কলীতি কোধো, তস্স সাসনং কলিসাসনং, কলহো. গামধম্মন্তি এত্থ জনপদধম্মং জনপদৱাসীনং সিদ্ধিং. অত্তাতি চিত্তং, সৰীৰঞ্চ. অসুত্তন্তৱিনিবদ্ধন্তি ৱিনযসুত্তে অনাগতং, সুত্তাভিধম্মেসুপি অনাগতং, পাড়িৱিনিমুত্তন্তি অত্থো. কুসুমমালন্তি নানাগুণং সন্ধাযাহ. ৰতনদামন্তি অত্থসম্পত্তিং সন্ধায ৱদতি. পটিক্খিপনাধিপ্পাযা ভদ্দালি ৱিয. পদনিৰুত্তিব্যঞ্জনানি নামৱেৱচনানেৱ ‘‘নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিৰুত্তী’’তিআদীসু (ধ. স. ১৩১৫) ৱিয. নিপ্পৰিযাযেন ৱিৰতি সিক্খাপদং নাম. অকুসলপক্খে দুস্সীল্যং নাম চেতনা. কুসলপক্খেপি চেতনাপৰিযাযতো ৱিভঙ্গে ‘‘সিক্খাপদ’’ন্তি ৱুত্তং. সঙ্ঘসুট্ঠুতাযাতি এত্থ লোকৱজ্জস্স পঞ্ঞাপনে সঙ্ঘসুট্ঠুতা হোতি পাকটাদীনৱতো. পঞ্ঞত্তিৱজ্জস্স পঞ্ঞাপনে সঙ্ঘফাসুতা হোতি পাকটানিসংসত্তা. তত্থ পঠমেন দুম্মঙ্কূনং নিগ্গহো, দুতিযেন পেসলানং ফাসুৱিহাৰো. পঠমেন সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতো, দুতিযেন দিট্ঠধম্মিকানং. তথা পঠমেন অপ্পসন্নানং পসাদো, দুতিযেন পসন্নানং ভিয্যোভাৱো. ‘‘পুব্বে কতপুঞ্ঞতায চোদিযমানস্স ভব্বকুলপুত্তস্সা’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘সুদিন্নো তং কুক্কুচ্চং ৱিনোদেত্ৱা অৰহত্তং সচ্ছাকাসি, তেনেৱ পব্বজ্জা অনুঞ্ঞাতা’’তি ৱদন্তি, উপপৰিক্খিতব্বং. তথা পঠমেন সদ্ধম্মট্ঠিতি, দুতিযেন ৱিনযানুগ্গহো হোতীতি ৱেদিতব্বো.

অপিচেত্থ ৱত্থুৱীতিক্কমে যত্থ একন্তাকুসলভাৱেন, তং সঙ্ঘসুট্ঠুভাৱায পঞ্ঞত্তং লোকৱজ্জতো, যত্থ পঞ্ঞত্তিজাননে এৱ অত্থাপত্তি, ন অঞ্ঞদা, তং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা ৱাপি পসাদুপ্পাদবুদ্ধিযা ধম্মদেসনাপটিসংযুত্তং, ইতৰঞ্চ সেখিযং, ইদং লোকৱজ্জং নাম. ৱত্থুনো পঞ্ঞত্তিযা ৱা ৱীতিক্কমচেতনাযাভাৱেপি পটিক্খিত্তস্স কৰণে, কত্তব্বস্স অকৰণে ৱা সতি যত্থ আপত্তিপ্পসঙ্গো, তং সব্বং ঠপেত্ৱা সুৰাপানং পণ্ণত্তিৱজ্জন্তি ৱেদিতব্বং. আগন্তুকৱত্তং, আৱাসিক, গমিক, অনুমোদন, ভত্তগ্গ, পিণ্ডচাৰিক, আৰঞ্ঞক, সেনাসন, জন্তাঘৰ, ৱচ্চকুটি, সদ্ধিৱিহাৰিক, উপজ্ঝায, অন্তেৱাসিক, আচৰিযৱত্তন্তি এতানি অগ্গহিতগ্গহণনযেন গণিযমানানি চুদ্দস, এতানি পন ৱিত্থাৰতো দ্ৱেঅসীতি মহাৱত্তানি নাম হোন্তি. সত্তহি আপত্তিক্খন্ধেহি সংৱৰো সংৱৰৱিনযো পঞ্ঞত্তিসিক্খাপদমেৱ. তত্থ পঞ্ঞত্তিৱিনযো সমথৱিনযত্থায সমথৱিনযো সংৱৰৱিনযত্থায সংৱৰৱিনযো পহানৱিনযত্থাযাতি যোজনা ৱেদিতব্বা. যং সঙ্ঘসুট্ঠু, তং সঙ্ঘফাসূতি একমিৱ ৱুত্তং সঙ্ঘসুট্ঠুতায সতি সঙ্ঘফাসু ভৱিস্সতীতি দীপনত্থং. পকৰীযন্তি এত্থ তে তে পযোজনৱিসেসসঙ্খাতা অত্থৱসাতি অত্থৱসং ‘‘পকৰণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. দসসু পদেসু একেকং মূলং কত্ৱা দসক্খত্তুং যোজনায পদসতং ৱুত্তং. তত্থ পচ্ছিমস্স পদস্স ৱসেন অত্থসতং পুৰিমস্স ৱসেন ধম্মসতং অত্থজোতিকানং নিৰুত্তীনং ৱসেন নিৰুত্তিসতং, ধম্মভূতানং নিৰুত্তীনং ৱসেন নিৰুত্তিসতন্তি দ্ৱে নিৰুত্তিসতানি, অত্থসতে ঞাণসতং, ধম্মসতে ঞাণসতং দ্ৱীসু নিৰুত্তিসতেসু দ্ৱে ঞাণসতানীতি চত্তাৰি ঞাণসতানি ৱেদিতব্বানি. এত্থ সঙ্ঘসুট্ঠুতাতি ধম্মসঙ্ঘস্স সুট্ঠুভাৱোতি অত্থো. ‘‘অত্থপদানীতি অট্ঠকথা. ধম্মপদানীতি পাড়ী’’তি ৱুত্তং কিৰ.

মেথুনং ধম্মন্তি এৱং বহুলনযেন লদ্ধনামকং সকসম্পযোগেন, পৰসম্পযোগেন ৱা অত্তনো নিমিত্তস্স সকমগ্গে ৱা পৰমগ্গে ৱা পৰনিমিত্তস্স সকমগ্গে এৱ পৱেসপৱিট্ঠঠিতুদ্ধৰণেসু যং কিঞ্চি একং পটিসাদিযনৱসেন সেৱেয্য পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসোতি. কেচি পন ‘‘পৱেসাদীনি চত্তাৰি ৱা তীণি ৱা দ্ৱে ৱা একং ৱা পটিসেৱেয্য, পাৰাজিকো হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘সো চে পৱেসনং সাদিযতি, পৱিট্ঠং, ঠিতং, উদ্ধৰণং সাদিযতি, আপত্তি পাৰাজিকস্সা’তিআদী’’তি (পাৰা. ৫৯) ৱদন্তি, তেসং মতেন চতূসুপি চতস্সো পাৰাজিকাপত্তিযো আপজ্জতি. তেযেৱ এৱং ৱদন্তি ‘‘আপজ্জতু মেথুনধম্মপাৰাজিকাপত্তি মেথুনধম্মপাৰাজিকাপত্তিযা তব্ভাগিযা’’তি, ‘‘অত্তনো ৱীতিক্কমে পাৰাজিকাপত্তিং, সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিঞ্চ আপজ্জিত্ৱা সিক্খং পচ্চক্খায গহট্ঠকালে মেথুনাদিপাৰাজিকং আপজ্জিত্ৱা পুন পব্বজিত্ৱা উপসম্পজ্জিত্ৱা একং সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিং একমনেকং ৱা পটিকৰিত্ৱাৱ সো পুগ্গলো যস্মা নিৰাপত্তিকো হোতি, তস্মা সো গহট্ঠকালে সাপত্তিকোৱাতি অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নস্সাপি অত্থেৱ আপত্তিৱুট্ঠানং. ৱুট্ঠানদেসনাহি পন অসুজ্ঝনতো ‘পযোগে পযোগে আপত্তি পাৰাজিকস্সা’তি ন ৱুত্তং গণনপযোজনাভাৱতো. কিঞ্চাপি ন ৱুত্তং, অথ খো পদভাজনে ‘আপত্তি পাৰাজিকস্সা’তি ৱচনেনাযমত্থো সিদ্ধো’’তি যুত্তিঞ্চ ৱদন্তি. যদি এৱং মাতিকাযম্পি ‘‘যো পন ভিক্খু মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্য পাৰাজিক’’ন্তি ৱত্তব্বং ভৱেয্য, পাৰাজিকস্স অনৱসেসৱচনম্পি ন যুজ্জেয্য. সব্বেপি হি আপত্তিক্খন্ধে ভিক্খুগণনঞ্চ অনৱসেসেত্ৱা তিট্ঠতীতি অনৱসেসৱচনন্তি কত্ৱা পৱেসেৱ আপত্তি, ন পৱিট্ঠাদীসু, তমেৱেকং সন্ধায ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তি পাৰাজিকাপত্তিম্পি অন্তো কত্ৱা নিদানুদ্দেসে ৱচনং ৱেদিতব্বং. তস্মা মাতিকাযং ‘‘পাৰাজিক’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘পাৰাজিকো হোতী’’তি পুগ্গলনিদ্দেসৱচনং তেন সৰীৰবন্ধনেন উপসম্পদায অভব্বভাৱদীপনত্থং. ‘‘আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি পদভাজনে ৱচনং অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নস্সাপি পাৰাজিকস্স অসংৱাসস্স সতো পুগ্গলস্স অথেয্যসংৱাসকভাৱদীপনত্থং. ন হি সো সংৱাসং সাদিযন্তোপি থেয্যসংৱাসকো হোতি, তস্মা ‘‘উপসম্পন্নো ভিক্খু’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. তেনেৱাহ ‘‘অসুদ্ধো হোতি পুগ্গলো অঞ্ঞতৰং পাৰাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নো, তঞ্চে সুদ্ধদিট্ঠি সমানো অনোকাসং কাৰাপেত্ৱা অক্কোসাধিপ্পাযো ৱদেতি, আপত্তি ওমসৱাদেন দুক্কটস্সা’’তি (পাৰা. ৩৮৯). অনুপসম্পন্নস্স তদভাৱতো সিদ্ধো সো ‘‘উপসম্পন্নো ভিক্খু’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতীতি. তেন পদসোধম্মং সহসেয্যঞ্চ ন জনেতি, ভিক্খুপেসুঞ্ঞাদিঞ্চ জনেতীতি ৱেদিতব্বং. ভিক্খুনীনং সঙ্ঘাদিসেসেসু পন ভিক্খুসঙ্ঘাদিসেসতো ৱুট্ঠানৱিধিৱিসেসদস্সনত্থং ‘‘অযম্পি ভিক্খুনী…পে… আপন্না’’তি (পাচি. ৬৭৯) পুগ্গলনিদ্দেসং কত্ৱাপি পাৰাজিকতো অধিপ্পাযন্তৰদস্সনত্থং ‘‘নিস্সাৰণীযং সঙ্ঘাদিসেস’’ন্তি (পাচি. ৬৭৯) আপত্তিনামগ্গহণঞ্চ কতং. এত্তাৱতা সপুগ্গলনিদ্দেসে দস্সিতাদস্সিতাপত্তিদুকং ৱিত্থাৰিতং হোতি. অপুগ্গলনিদ্দেসেসু সেখিযেসু আপত্তিযা দস্সনকাৰণং সেখিযানং অট্ঠকথাযমেৱ ৱুত্তং. তদভাৱতো ইতৰেসু আপত্তিদস্সনং কতং. অপুগ্গলনিদ্দেসেসুপি দস্সিতাদস্সিতাপত্তিদুকঞ্চ ৱিত্থাৰিতং হোতীতি.

পঠমপঞ্ঞত্তিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সুদিন্নভাণৱাৰং নিট্ঠিতং.

মক্কটীৱত্থুকথাৱণ্ণনা

৪০-১. দুতিযপঞ্ঞত্তিযং ‘‘ইধ মল্লা যুজ্ঝন্তী’’তিআদীসু ৱিয পটিসেৱতীতি ৱত্তমানৱচনং পচুৰপটিসেৱনৱসেন ৱুত্তং, ‘‘তঞ্চ খো মনুস্সিত্থিযা, নো তিৰচ্ছানগতাযা’’তি পৰিপুণ্ণত্থম্পি পঠমং পঞ্ঞত্তিং অত্তনো মিচ্ছাগাহেন ৱা লেসওড্ডনত্থায ৱা এৱমাহ. পৰিপুণ্ণত্থতংযেৱ নিযমেতুং ‘‘ননু আৱুসো তথেৱ তং হোতী’’তি ৱুত্তং, তেনেৱ মক্কটীৱত্থু ৱিনীতৱত্থূসু পক্খিত্তং অৱিসেসত্তা, তথা ৱজ্জিপুত্তকৱত্থু. ৱিচাৰণা পনেত্থ ততিযপঞ্ঞত্তিযং আৱি ভৱিস্সতি. ‘‘ননু, আৱুসো, ভগৱতা অনেকপৰিযাযেনা’’তিআদি ন কেৱলং সউদ্দেসসিক্খাপদেনেৱ সিদ্ধং, ‘‘তিৰচ্ছানগতাদীসুপি পাৰাজিক’’ন্তি অনুদ্দেসসিক্খাপদেনপি সিদ্ধন্তি দস্সনত্থং ৱুত্তং. অথ ৱা যদি সউদ্দেসসিক্খাপদং সাৱসেসন্তি পঞ্ঞপেসি, ইমিনা অনুদ্দেসসিক্খাপদেনাপি কিং ন সিদ্ধন্তি দস্সনত্থং ৱুত্তং. ‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সামী’’তি তদেৱ সিক্খাপদং পঠমপঞ্ঞত্তমেৱ লেসত্থিকানং অলেসোকাসং কত্ৱা আমেডিতত্থং কত্ৱা পঞ্ঞপেস্সামীতি অত্থো. অঞ্ঞথা ‘‘অঞ্ঞৱাদকে ৱিহেসকে পাচিত্তিয’’ন্তিআদীসু (পাচি. ১০১) ৱিয ৱত্থুদ্ৱযেন আপত্তিদ্ৱযং আপজ্জতি, ন চাপজ্জতি, সো এৱত্থো অঞ্ঞেনাপি ৱচনেন সুপ্পকাসিতো, সুপৰিব্যত্তকৰণত্থেন দড়্হতৰো কতোতি অধিপ্পাযো. ততিযপঞ্ঞত্তিযম্পি অঞ্ঞেসু চ এৱং ৱিসুদ্ধো.

যস্স সচিত্তকপক্খেতিআদিম্হি পন গণ্ঠিপদনযো তাৱ পঠমং ৱুচ্চতি, সচিত্তকপক্খেতি সুৰাপানাদিঅচিত্তকে সন্ধায ৱুত্তং. সচিত্তকেসু পন যং একন্তমকুসলেনেৱ সমুট্ঠাপিতঞ্চ. উভযং লোকৱজ্জং নাম. সুৰাপানস্মিঞ্হি ‘‘সুৰা’’তি ৱা ‘‘পাতুং ন ৱট্টতী’’তি ৱা জানিত্ৱা পিৱনে অকুসলমেৱ, তথা ভিক্খুনীনং গন্ধৱণ্ণকত্থায লেপনে, ভেসজ্জত্থায লেপনে অদোসত্তা ‘‘অৱিচাৰণীয’’ন্তি এত্তকং ৱুত্তং. তত্থ ন ৱট্টতীতি ‘‘জানিত্ৱা’’তি ৱুত্তৱচনং ন যুজ্জতি পণ্ণত্তিৱজ্জস্সাপি লোকৱজ্জভাৱপ্পসঙ্গতো. ইমং অনিট্ঠপ্পসঙ্গং পৰিহৰিতুকামতায ৱজিৰবুদ্ধিত্থেৰস্স গণ্ঠিপদে ৱুত্তং ‘‘ইধ সচিত্তকন্তি চ অচিত্তকন্তি চ ৱিচাৰণা ৱত্থুৱিজাননেযেৱ হোতি, ন পঞ্ঞত্তিৱিজাননে. যদি পঞ্ঞত্তিৱিজাননে হোতি, সব্বসিক্খাপদানি লোকৱজ্জানেৱ সিযুং, ন চ সব্বসিক্খাপদানি লোকৱজ্জানি, তস্মা ৱত্থুৱিজাননেযেৱ হোতী’’তি, ইদং যুজ্জতি. কস্মা? যস্মা সেখিযেসু পঞ্ঞত্তিজাননমেৱ পমাণং, ন ৱত্থুমত্তজাননন্তি, যং পন তত্থেৱ ৱুত্তং ‘‘পসুত্তস্স মুখে কোচি সুৰং পক্খিপেয্য, অন্তো চে পৱিসেয্য, আপত্তি, তত্থ যথা ভিক্খুনিযা অধক্খকং উব্ভজাণুমণ্ডলং পৰস্স আমসনাদিকালে কাযং অচালেত্ৱা চিত্তেনেৱ সাদিযন্তিযা আপত্তি ‘কিৰিযাৱ হোতী’তি ৱুত্তা যেভুয্যেন কিৰিযসম্ভৱতো, তথা অযম্পি তদা কিৰিযাৱ হোতী’’তি, তং সুৱিচাৰিতং অনেকন্তাকুসলভাৱসাধনতো. সুৰাপানাপত্তিযা একন্তাকুসলতা পন মজ্জসঞ্ঞিনোপি সকিং পযোগেন পিৱতো হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তা.

অযং পনেত্থ অত্থো – সিক্খাপদসীসেন আপত্তিং গহেত্ৱা যস্স সিক্খাপদস্স সচিত্তকস্স চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, তং লোকৱজ্জং. সচিত্তকাচিত্তকসঙ্খাতস্স অচিত্তকস্স চ সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, তম্পি সুৰাপানাদি লোকৱজ্জন্তি ইমমত্থং সম্পিণ্ডেত্ৱা ‘‘যস্স সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, তং লোকৱজ্জ’’ন্তি ৱুত্তং. সচিত্তকপক্খেতি হি ইদং ৱচনং অচিত্তকং সন্ধাযাহ. ন হি একংসতো সচিত্তকস্স সচিত্তকপক্খেতি ৱিসেসনে পযোজনং অত্থি. যস্মা পনেত্থ পণ্ণত্তিৱজ্জস্স পঞ্ঞত্তিজাননচিত্তেন সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ, ৱত্থুজাননচিত্তেন সচিত্তকপক্খে চিত্তং সিযা কুসলং সিযা অকুসলং সিযা অব্যাকতং, তস্মা ‘‘তস্স সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱা’’তি ন ৱুচ্চতীতি ‘‘সেসং পণ্ণত্তিৱজ্জ’’ন্তি ৱুত্তং. অধিমানে ৱীতিক্কমাভাৱা, সুপিনন্তে অব্বোহাৰিকত্তা সুপিনন্তে ৱিজ্জমানাপি ৱীতিক্কমছাযা অব্বোহাৰিকভাৱেনাতি ৱুত্তং হোতি. ইদং পন ৱচনং দড়্হীকম্মসিথিলকৰণপ্পযোজনত্তা চ ৱুত্তং, তেন যং ৱুত্তং বাহিৰনিদানকথাধিকাৰে ‘‘দড়্হীকম্মসিথিলকৰণপ্পযোজনাতি যেভুয্যতায ৱুত্ত’’ন্তিআদি, তং সুৱুত্তমেৱাতি ৱেদিতব্বং.

মক্কটীৱত্থুকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱজ্জিপুত্তকৱত্থুৱণ্ণনা

৪৩-৪. ৱজ্জীসু জনপদেসু ৱসন্তা ৱজ্জিনো নাম, তেসং পুত্তা. যাৱদত্থন্তি যাৱতা অত্থো অধিপ্পাযোতি ৱুত্তং হোতি, তত্থ যং ৱুত্তং ‘‘সিক্খং অপ্পচ্চক্খায দুব্বল্যংঅনাৱিকত্ৱা’’তি, তং কামং সিক্খাপচ্চক্খানে, তদেকট্ঠে চ দুব্বল্যাৱিকৰণে পঞ্ঞত্তে সতি যুজ্জতি, ন অঞ্ঞথা. তথাপি ইদানি পঞ্ঞপেতব্বং উপাদায ৱুত্তং, কথঞ্হি নাম ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেস্সন্তি (পাৰা. ৪৫৯), আড়ৱকা ভিক্খূ কুটিযো কাৰাপেন্তি অপ্পমাণিকাযো (পাৰা. ৩৪২), ভিক্খুনিযো দ্ৱে ৱস্সানি ছসু ধম্মেসু অসিক্খিতসিক্খং সিক্খমানং ৱুট্ঠাপেন্তি (পাচি. ১০৭৭), সঙ্ঘেন অসম্মতং ৱুট্ঠাপেন্তীতিআদি (পাচি. ১০৮৪) ৱিয দট্ঠব্বং. ন হি ততো পুব্বে অধিট্ঠানং ৱিকপ্পনং ৱা অনুঞ্ঞাতং. যদভাৱা অতিৰেকচীৱৰন্তি ৱদেয্য, পমাণং ৱা ন পঞ্ঞত্তং, যদভাৱা অপ্পমাণিকাযোতি ৱদেয্য, এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. ‘‘উল্লুম্পতু মং, ভন্তে, সঙ্ঘো অনুকম্পং উপাদাযা’’তি (মহাৱ. ৭১, ১২৬) উপসম্পদং যাচিত্ৱা উপসম্পন্নেন উপসম্পন্নসমনন্তৰমেৱ ‘‘উপসম্পন্নেন ভিক্খুনা মেথুনো ধম্মো ন পটিসেৱিতব্বো, অসক্যপুত্তিযো’’তি (মহাৱ. ১২৯) চ পঞ্ঞত্তেন অস্সমণাদিভাৱং উপগন্তুকামেন ননু পঠমং অজ্ঝুপগতা সিক্খা পচ্চক্খাতব্বা, তত্থ দুব্বল্যং ৱা আৱিকাতব্বং সিযা, তে পন ‘‘সিক্খং অপ্পচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা মেথুনং ধম্মং পটিসেৱিংসূ’’তি অনুপঞ্ঞত্তিযা ওকাসকৰণত্থং ৱা তং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘সো আগতো ন উপসম্পাদেতব্বো’’তি কিঞ্চাপি এত্থেৱ ৱুত্তং, তথাপি ইতৰেসুপি পাৰাজিকেসু যথাসম্ভৱং ৱেদিতব্বং. ন হি সিক্খং অপ্পচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা যো পাৰাজিকৱত্থুং অদিন্নং থেয্যসঙ্খাতং আদিযতি, মনুস্সৱিগ্গহং ৱা জীৱিতা ৱোৰোপেতি, পটিৱিজানন্তস্স উত্তৰিমনুস্সধম্মং ৱা উল্লপতি, সো আগতো ন উপসম্পাদেতব্বো. অনুপঞ্ঞত্তি হি দড়্হীকম্মসিথিলকম্মকৰণপ্পযোজনা. সা হি যস্স পাৰাজিকং হোতি অঞ্ঞা ৱা আপত্তি, তস্স নিযমদস্সনপ্পযোজনাতিলক্খণানুপঞ্ঞত্তিকত্তা. এৱঞ্হি অন্তে অৱত্ৱা আদিম্হি ৱুত্তা ‘‘গামা ৱা অৰঞ্ঞা ৱা’’তি (পাৰা. ৯১) অনুপঞ্ঞত্তি ৱিয. পৰিপুণ্ণে পনেতস্মিং সিক্খাপদে –

‘‘নিদানা মাতিকাভেদো, ৱিভঙ্গো তংনিযামকো;

ততো আপত্তিযা ভেদো, অনাপত্তি তদঞ্ঞথা’’তি. –

অযং নযো ৱেদিতব্বো. তত্থ সুদিন্নৱত্থু মক্কটিৱত্থু ৱজ্জিপুত্তকৱত্থু চাতি তিপ্পভেদং ৱত্থু ইমস্স সিক্খাপদস্স নিদানং নাম, ততো নিদানা ‘‘যো পন, ভিক্খু, ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো…পে… অসংৱাসো’’তি ইমিস্সা মাতিকায ভেদো জাতো. তত্থ হি ‘‘অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযা’’তি ইত্থিলিঙ্গৱচনেন ‘‘সচ্চং, আৱুসো, ভগৱতা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তঞ্চ খো ইত্থিযা নো পুৰিসে নো পণ্ডকে নো উভতোব্যঞ্জনকে চা’’তি মক্কটিপাৰাজিকো ৱিয অঞ্ঞোপি লেসং ওড্ডেতুং সক্কোতি, তস্মা তাদিসস্স অলেসোকাসস্স দস্সনত্থং ইদং ৱুচ্চতি. মক্কটিৱত্থুসঙ্খাতা নিদানা ‘‘অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযপী’’তি মাতিকাৱচনভেদো ন ইত্থিযা এৱ মেথুনসিদ্ধিদস্সনতো কতো, তস্মা ৱিভঙ্গো তংনিযামকো তস্সা মাতিকায অধিপ্পেতত্থনিযামকো ৱিভঙ্গো. ৱিভঙ্গে হি ‘‘তিস্সো ইত্থিযো. তযো উভতোব্যঞ্জনকা. তযো পণ্ডকা. তযো পুৰিসা. মনুস্সিত্থিযা তযো মগ্গে…পে… তিৰচ্ছানগতপুৰিসস্স দ্ৱে মগ্গে’’তিআদিনা (পাৰা. ৫৬) নযেন সব্বলেসোকাসং পিদহিত্ৱা নিযমো কতো.

এত্থাহ – যদি এৱং সাধাৰণসিক্খাপদৱসেন ৱা লিঙ্গপৰিৱত্তনৱসেন ৱা ন কেৱলং ভিক্খূনং, ভিক্খুনীনম্পি ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি ৱিভঙ্গে ৱত্তব্বং সিযা. তদৱচনেন ভিক্খুনী পুৰিসলিঙ্গপাতুভাৱেন ভিক্খুভাৱে ঠিতা এৱং ৱদেয্য ‘‘নাহং উপসম্পদকালে ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্না, তস্মা ন অপ্পচ্চক্খাতসিক্খাপি মেথুনধম্মেন পাৰাজিকা হোমী’’তি? ৱুচ্চতে – তথা ন ৱত্তব্বং অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. ভিক্খুনীনম্পি ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি ৱুত্তে ভিক্খুনীনম্পি সিক্খাপচ্চক্খানং অত্থীতি আপজ্জতি, তঞ্চানিট্ঠং. ইদং অপৰং অনিট্ঠপ্পসঙ্গোতি ‘‘সব্বসিক্খাপদানি সাধাৰণানেৱ, নাসাধাৰণানী’’তি. অপিচাযং ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নোৱাতি দস্সনত্থং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তংযেৱ উপজ্ঝ’’ন্তিআদি (পাৰা. ৬৯) ৱুত্তং, অপিচ যো তথা লেসং ওড্ডেত্ৱা মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তো ৱজ্জিপুত্তকা ৱিয পাৰাজিকো হোতি. তে হি ‘‘ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি ৱচনাভাৱে সতি ‘‘আপত্তিং তুম্হে, ভিক্খৱে, আপন্না পাৰাজিক’’ন্তি ৱুত্তা ভগৱতা. এত্থ পন ‘‘ভিক্খৱে’’তি ৱুত্তত্তা কেচি ভিক্খুলিঙ্গে ঠিতা, ‘‘ইদানি চেপি মযং, ভন্তে আনন্দ, লভেয্যাম ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং লভেয্যাম উপসম্পদ’’ন্তি ৱুত্তত্তা কেচি ৱিব্ভন্তাতি ৱেদিতব্বা. ততো আপত্তিযা ভেদোতি ততো ৱিভঙ্গতো ‘‘অক্খাযিতে সৰীৰে পাৰাজিকং, যেভুয্যেন খাযিতে থুল্লচ্চয’’ন্তিআদি আপত্তিযা ভেদো হোতি. অনাপত্তি তদঞ্ঞথাতি ততো এৱ ৱিভঙ্গতো যেনাকাৰেন আপত্তি ৱুত্তা, ততো অঞ্ঞেনাকাৰেন অনাপত্তিভেদোৱ হোতি. ‘‘সাদিযতি আপত্তি পাৰাজিকস্স, ন সাদিযতি অনাপত্তী’’তি হি ৱিভঙ্গে অসতি ন পঞ্ঞাযতি. এত্তাৱতা সমাসতো গাথাত্থো ৱুত্তো হোতি. এত্থ চ পন –

‘‘নিদানমাতিকাভেদো, ৱিভঙ্গস্স পযোজনং;

অনাপত্তিপকাৰো চ, পঠমো নিপ্পযোজনো’’তি. –

ইমং নযং দস্সেত্ৱাৱ সব্বসিক্খাপদানং অত্থো পকাসিতব্বো. কথং? ভগৱতা পন যেনাকাৰেন যং সিক্খাপদং পঞ্ঞাপিতং, তস্স আকাৰস্স সমত্থং ৱা অসমত্থং ৱাতি দুৱিধং নিদানং, অযং নিদানভেদো. মাতিকাপি নিদানাপেক্খা নিদানানপেক্খাতি দুৱিধা. তত্থ চতুত্থপাৰাজিকাদিসিক্খাপদানি নিদানাপেক্খানি. ন হি ৱগ্গুমুদাতীৰিযা ভিক্খূ সযমেৱ অত্তনো অত্তনো অসন্তং উত্তৰিমনুস্সধম্মং মুসাৱাদলক্খণং পাপেত্ৱা ভাসিংসু. অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হি তে উত্তৰিমনুস্সধম্মস্স গিহীনং ৱণ্ণং ভাসিংসু, ন চ তাৱতা পাৰাজিকৱত্থু হোতি. তত্থ তেন লেসেন ভগৱা তং ৱত্থুং নিদানং কত্ৱা পাৰাজিকং পঞ্ঞপেসি, তেন ৱুত্তং ‘‘নিদানাপেক্খ’’ন্তি. ইমিনা নযেন নিদানাপেক্খানি ঞত্ৱা তব্বিপৰীতানি সিক্খাপদানি নিদানানপেক্খানীতি ৱেদিতব্বানি, অযং মাতিকাভেদো.

নানপ্পকাৰতো মূলাপত্তিপ্পহোনকৱত্থুপযোগচিত্তনিযামদস্সনৱসেন মাতিকায ৱিভজনভাৱদীপনত্থং তেসং অপ্পহোনকতায ৱা তদঞ্ঞতৰৱেকল্লতায ৱা ৱীতিক্কমে সতি আপত্তিভেদদস্সনত্থং, অসতি অনাপত্তিদস্সনত্থঞ্চাতি সব্বত্থ তযো অত্থৱসে পটিচ্চ মাতিকায ৱিভজনং ৱিভঙ্গো আৰভীযতীতি ৱেদিতব্বো. এত্থ পন ‘‘ভিক্খকোতি ভিক্খু, ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খু, ভিন্নপটধৰোতি ভিক্খূ’’তি কেৱলং ব্যঞ্জনত্থদীপনৱসেন পৱত্তো ৱা, ‘‘সমঞ্ঞায ভিক্খূ’’তি ভিক্খুভাৱসম্ভৱং অনপেক্খিত্ৱাপি কেৱলং ভিক্খু নাম পৱত্তিট্ঠানদীপনৱসেন পৱত্তো ৱা, ‘‘এহি ভিক্খূতি ভিক্খু, সৰণগমনেহি উপসম্পন্নোতি ভিক্খু, ঞত্তিচতুত্থেন কম্মেন উপসম্পন্নোতি ভিক্খূ’’তি উপসম্পদানন্তৰেনাপি ভিক্খুভাৱসিদ্ধিদীপনৱসেন পৱত্তো ৱা, ‘‘ভদ্ৰো ভিক্খু, সাৰো ভিক্খু, সেক্খো ভিক্খু, অসেক্খো ভিক্খূ’’তি ভিক্খুকৰণেহি ধম্মেহি সমন্নাগতভিক্খুদীপনৱসেন পৱত্তো ৱা ৱিভঙ্গো অজ্ঝুপেক্খিতো সব্বসামঞ্ঞপদত্তা, তথা অঞ্ঞভাগিযসিক্খাপদাদীসু সদ্ৱাৰৱসেন, অধিকৰণদস্সনাদিৱসেন পৱত্তো চ অজ্ঝুপেক্খিতো ইতৰত্থ তদভাৱতোতি ৱেদিতব্বো.

তত্থ তিস্সো ইত্থিযোতিআদি ৱত্থুনিযমদস্সনৱসেন পৱত্তো, মনুস্সিত্থিযা তযো মগ্গে মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তস্স আপত্তি পাৰাজিকস্সাতিআদি পযোগনিযমদস্সনৱসেন পৱত্তো, ভিক্খুস্স সেৱনচিত্তং উপট্ঠিতেতিআদি চিত্তনিযমদস্সনৱসেন পৱত্তো, সাদিযতি আপত্তি পাৰাজিকস্স, ন সাদিযতি অনাপত্তীতিআদি ৱত্থুপযোগনিযমে সতি চিত্তনিযমভাৱাভাৱৱসেন আপত্তানাপত্তিদস্সনত্থং পৱত্তো, মতং যেভুয্যেন খাযিতং আপত্তি থুল্লচ্চযস্সাতিআদি ৱত্থুস্স অপ্পহোনকতায ৱীতিক্কমে আপত্তিভেদদস্সনত্থং পৱত্তো, ন সাদিযতি অনাপত্তীতি চিত্তনিযমৱেকল্যেন ৱীতিক্কমাভাৱা অনাপত্তিদস্সনত্থং পৱত্তোতি. এৱং ইতৰেসুপি সিক্খাপদেসু যথাসম্ভৱনযো অযন্তি পযোজনো ৱিভঙ্গো.

অনাপত্তিৱাৰো পন মূলাপত্তিতো, তদঞ্ঞেকদেসতো, সব্বাপত্তিতো চ অনাপত্তিদীপনৱসেন তিৱিধো. তত্থ যো পঠমো, সো ৱিভঙ্গো ৱিয তযো অত্থৱসে পটিচ্চ পৱত্তো. কতমে তযো? মাতিকাপদানং সাত্থকনিৰত্থকানং তদঞ্ঞথা উদ্ধৰণানুদ্ধৰণৱসেন সপ্পযোজননিপ্পযোজনভাৱদীপনত্থং, তদঞ্ঞথা পটিপত্তিক্কমদস্সনত্থং, আপত্তিপ্পহোনকট্ঠানেপি ৱিস্সজ্জনত্থঞ্চাতি. কথং? এড়কলোমসিক্খাপদে ‘‘ভিক্খুনো পনেৱ অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নস্স এড়কলোমানি উপ্পজ্জেয্যুং, আকঙ্খমানেন ভিক্খুনা পটিগ্গহেতব্বানী’’তি (পাৰা. ৫৭২) এতানি কেৱলং ৱত্থুমত্তদীপনপদানীতি নিৰত্থকানি নাম, তেসং অনাপত্তি. ‘‘অদ্ধানমগ্গং অপ্পটিপন্নস্স উপ্পন্নে এড়কলোমে অনাপত্তি, আকঙ্খমানেন পটিগ্গহিতে’’তিআদিনা নযেন তদঞ্ঞথা অনুদ্ধৰণেন নিপ্পযোজনভাৱো দীপিতো হোতি, যদিদং মাতিকাযং ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্যা’’তি, ইদং সাত্থকং. তস্স সপ্পযোজনভাৱদীপনত্থং ‘‘অনাপত্তি অজানন্তস্স অসাদিযন্তস্সা’’তি ৱুত্তং. যস্মা জাননসাদিযনভাৱেন আপত্তি, অসেৱন্তস্স অনাপত্তি, তস্মা ৱুত্তং মাতিকাযং ‘‘যো পন ভিক্খু মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্য, পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসো’’তি অধিপ্পাযো. ‘‘পৰপৰিগ্গহিতং পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞিতা গৰুপৰিক্খাৰো থেয্যচিত্তং অৱহৰণ’’ন্তি ৱুত্তানং পঞ্চন্নম্পি অঙ্গানং পাৰিপূৰিযা পেততিৰচ্ছানগতপৰিগ্গহিতে আপত্তিপ্পহোনকট্ঠানেপি ৱিস্সজ্জনত্থং ‘‘অনাপত্তি পেতপৰিগ্গহিতে’’তিআদি (কঙ্খা. অট্ঠ. দুতিযপাৰাজিকৱণ্ণনা) ৱুত্তং. অনাপত্তি ইমং জান, ইমং দেহি, ইমং আহৰ, ইমিনা অত্থো, ইমং কপ্পিযং কৰোহীতি ভণতীতিআদি পন তদঞ্ঞথা পটিপত্তিক্কমদস্সনত্থং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. এত্তাৱতা ‘‘নিদানমাতিকাভেদো’’তিআদিনা ৱুত্তগাথায অত্থো পকাসিতো হোতি.

এত্থ পঠমপঞ্ঞত্তি তাৱ পঠমবোধিং অতিক্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তত্তা, আযস্মতো সুদিন্নস্স অট্ঠৱস্সিককালে পঞ্ঞত্তত্তা চ ৰত্তঞ্ঞুমহত্তং পত্তকালে পঞ্ঞত্তা. দুতিযঅনুপঞ্ঞত্তি বাহুসচ্চমহত্তং পত্তকালে উপ্পন্না. সো হাযস্মা মক্কটিপাৰাজিকো যথা মাতুগামপটিসংযুত্তেসু সিক্খাপদেসু তিৰচ্ছানগতিত্থী অনধিপ্পেতা, তথা ইধাপীতি সঞ্ঞায ‘‘সচ্চং, আৱুসো, ভগৱতা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তঞ্চ খো মনুস্সিত্থিযা, নো তিৰচ্ছানগতিত্থিযা’’তি আহ. ততিযানুপঞ্ঞত্তি লাভগ্গমহত্তং পত্তকালে উপ্পন্না. তে হি ৱজ্জিপুত্তকা লাভগ্গমহত্তং পত্তা হুত্ৱা যাৱদত্থং ভুঞ্জিত্ৱা ন্হাযিত্ৱা ৱৰসযনেসু সযিত্ৱা ততিযানুপঞ্ঞত্তিযা ৱত্থুং উপ্পাদেসুং, তে চ ৱেপুল্লমহত্তং পত্তে সঙ্ঘে উপ্পন্না, সযঞ্চ ৱেপুল্লমহত্তং পত্তাতি ‘‘ৱেপুল্লমহত্তম্পেত্থ লব্ভতী’’তি ৱুত্তং. ইদং পঠমপাৰাজিকসিক্খাপদং তিৱিধম্পি ৱত্থুং উপাদায চতুব্বিধম্পি তং কালং পত্ৱা পঞ্ঞত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

তত্থ যো পনাতি অনৱসেসপৰিযাদানপদং. ভিক্খূতি তস্স অতিপ্পসঙ্গনিযমপদং. ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নোতি তস্স ৱিসেসনৱচনং. ন হি সব্বোপি ভিক্খুনামকো যা ভগৱতা যায কাযচি উপসম্পদায উপসম্পন্নভিক্খূনং হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন সিক্খিতব্বসিক্খা ৱিহিতা, ‘‘এত্থ সহ জীৱন্তী’’তি যো চ আজীৱো ৱুত্তো, তং উভযং সমাপন্নোৱ হোতি. কদা পন সমাপন্নো অহোসি? যায কাযচি উপসম্পদায উপসম্পন্নসমনন্তৰমেৱ তদুভযং জানন্তোপি অজানন্তোপি তদজ্ঝুপগতত্তা সমাপন্নো নাম হোতি. সহ জীৱন্তীতি যাৱ সিক্খং ন পচ্চক্খাতি, পাৰাজিকভাৱঞ্চ ন পাপুণাতি, যং পন ৱুত্তং অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘সিক্খং পৰিপূৰেন্তো সিক্খাসমাপন্নো সাজীৱং অৱীতিক্কমন্তো সাজীৱসমাপন্নো হোতী’’তি, তং উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন ৱুত্তং. ন হি সিক্খং অপৰিপূৰেন্তো কামৱিতক্কাদিবহুলো ৱা একচ্চং সাৱসেসং সাজীৱং ৱীতিক্কমন্তো ৱা সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো নাম ন হোতি. উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন পন চতুক্কং লব্ভতি অত্থি ভিক্খু সিক্খাসমাপন্নো সীলানি পচ্চৱেক্খন্তো ন সাজীৱসমাপন্নো অচিত্তকং সিক্খাপদং ৱীতিক্কমন্তো, অত্থি ন সিক্খাসমাপন্নো কামৱিতক্কাদিবহুলো সাজীৱসমাপন্নো নিৰাপত্তিকো, অত্থি ন সিক্খাসমাপন্নো ন চ সাজীৱসমাপন্নো অনৱসেসং আপত্তিং আপন্নো, অত্থি সিক্খাসমাপন্নো চ সাজীৱসমাপন্নো চ সিক্খং পৰিপূৰেন্তো সাজীৱঞ্চ অৱীতিক্কমন্তো, অযমেৱ চতুত্থো ভিক্খু উক্কট্ঠো ইধ অধিপ্পেতো সিযা. ন হি ভগৱা অনুক্কট্ঠং ৱত্তুং যুত্তোতি চে? ন, ‘‘তত্ৰ যাযং অধিসীলসিক্খা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তিৱচনৱিৰোধতো. উক্কট্ঠগ্গহণাধিপ্পাযে সতি ‘‘সিক্খাতি তিস্সো সিক্খা’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো. সিক্খত্তযসমাপন্নো হি সব্বুক্কট্ঠোতি.

‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্যা’’তি পৰতো ৱচনং অপেক্খিত্ৱা অধিসীলসিক্খাৱ ৱুত্তাতি চে? ন, তস্সাপি অভব্বত্তা. ন হি অধিসীলসিক্খং পৰিপূৰেন্তো সাজীৱঞ্চ অৱীতিক্কমন্তো মেথুনং ধম্মং পটিসেৱিতুং ভব্বো, তং সিক্খং অপৰিপূৰেন্তো সাজীৱঞ্চ ৱীতিক্কমন্তো এৱ হি পটিসেৱেয্যাতি অধিপ্পাযো, তস্মা এৱমেত্থ অত্থো গহেতব্বো. যস্মা সিক্খাপদসঙ্খাতো সাজীৱো অধিসীলসিক্খমেৱ সঙ্গণ্হাতি, নেতৰং অধিচিত্তসিক্খং অধিপঞ্ঞাসিক্খং ৱা, তস্মা ‘‘তত্ৰ যাযং অধিসীলসিক্খা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তি ৱুত্তং, তস্মা অধিসীলসিক্খায সঙ্গাহকো সাজীৱো সিক্খাসাজীৱোতি ৱুত্তো. ইতি সাজীৱৱিসেসনত্থং সিক্খাগ্গহণং কতং. তদত্থদীপনত্থমেৱ ৱিভঙ্গে সিক্খং অপৰামসিত্ৱা ‘‘তস্মিং সিক্খতি, তেন ৱুচ্চতি সাজীৱসমাপন্নো’’তি ৱুত্তং, তেন একমেৱিদং অত্থপদন্তি দীপিতং হোতি. তঞ্চ উপসম্পদূপগমনন্তৰতো পট্ঠায সিক্খনাধিকাৰত্তা ‘‘সিক্খতী’’তি চ ‘‘সমাপন্নো’’তি চ ৱুচ্চতি. যো এৱং ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি সঙ্খ্যং গতো, তাদিসং পচ্চযং পটিচ্চ অপৰভাগে সাজীৱসঙ্খাতমেৱ সিক্খং অপ্পচ্চক্খায, তস্মিংযেৱ চ দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্যাতি অযমত্থো যুজ্জতি. কিন্তু অট্ঠকথানযো পটিক্খিত্তো হোতি. সো চ ন পটিক্খেপাৰহোতি তেন তদনুসাৰেন ভৱিতব্বং.

অধিপ্পাযো পনেত্থ পৰিযেসিতব্বো, সো দানি ৱুচ্চতি – সব্বেসুপি সিক্খাপদেসু ইদমেৱ ভিক্খুলক্খণং সাধাৰণং, যদিদং ‘‘ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি. খীণাসৱোপি সাৱকো আপত্তিং আপজ্জতি অচিত্তকং, তথা সেক্খো. পুথুজ্জনো পন সচিত্তকম্পি, তস্মা সেক্খাসেক্খপুথুজ্জনভিক্খূনং সামঞ্ঞমিদং ভিক্খুলক্খণন্তি কত্ৱা কেৱলং সিক্খাসমাপন্নো, কেৱলং সাজীৱসমাপন্নো চ উভযসমাপন্নো চাতি সৰূপেকদেসেকসেসনযেন ‘‘সিক্খাসাজীৱসমআপন্নো’’ত্ৱেৱ সম্পিণ্ডেত্ৱা উক্কট্ঠগ্গহণেন অনুক্কট্ঠানং গহণসিদ্ধিতো অট্ঠকথাযং উক্কট্ঠোৱ ৱুত্তো. তমেৱ সম্পাদেতুং ‘‘তস্মিং সিক্খতি, তেন ৱুচ্চতি সাজীৱসমাপন্নো’’তি এত্থ সিক্খাপদস্স অৱচনে পৰিহাৰং ৱত্ৱা যস্মা পন সো অসিক্খম্পি সমাপন্নো, তস্মা সিক্খাসমাপন্নোতিপি অত্থতো ৱেদিতব্বোতি চ ৱত্ৱা ‘‘যং সিক্খং সমাপন্নো তং অপ্পচ্চক্খায যঞ্চ সাজীৱং সমাপন্নো তত্থ দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি ৱুত্তন্তি অযমট্ঠকথাযং অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. এতস্মিং পন অধিপ্পাযে অধিসীলসিক্খায এৱ গহণং সব্বত্থিকত্তা, সীলাধিকাৰতো চ ৱিনযস্সাতি ৱেদিতব্বং. যথা চ সিক্খাপদং সমাদিযন্তো সীলং সমাদিযতীতি ৱুচ্চতি, এৱং সিক্খাপদং পচ্চক্খন্তো সীলসঙ্খাতং সিক্খং পচ্চক্খাতীতি ৱত্তুং যুজ্জতি, তস্মা তত্থ ৱুত্তং ‘‘যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপ্পচ্চক্খাযা’’তি. সিক্খং পচ্চক্খায পটিসেৱিতমেথুনস্স উপসম্পদং অনুজানন্তো ন সমূহনতি নাম. ন হি সো ভিক্খু হুত্ৱা পটিসেৱি, ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি চ পঞ্ঞত্তং. এত্তাৱতা সমাসতো ‘‘সিক্খাসাজীৱসমান্নো’’তি এত্থ ৱত্তব্বং ৱুত্তং.

কিং ইমিনা ৱিসেসৱচনেন পযোজনং, ননু ‘‘যো পন ভিক্খু সিক্খং অপ্পচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা…পে… অসংৱাসো’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বন্তি চে? ন ৱত্তব্বং অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. যো পন সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো থেয্যসংৱাসাদিকো কেৱলেন সমঞ্ঞামত্তেন, পটিঞ্ঞামত্তেন ৱা ভিক্খু, তস্সাপি সিক্খাপচ্চক্খানং অত্থি. সিক্খং অপ্পচ্চক্খায চ মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তস্স পাৰাজিকাপত্তি. যো ৱা পচ্ছা পাৰাজিকং আপত্তিং আপজ্জিত্ৱা ন সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো তস্স চ, যো ৱা পক্খপণ্ডকত্তা পণ্ডকভাৱূপগমনেন ন সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো তস্স চ তদুভযং অত্থীতি আপজ্জতি. ‘‘পণ্ডকভাৱপক্খে চ পক্খপণ্ডকো উপসম্পদায ন ৱত্থূ’’তি ৱুত্তং, তস্মা ইতৰস্মিং পক্খে ৱত্থূতি সিদ্ধং, তস্মিং পক্খে উপসম্পন্নো পণ্ডকভাৱপক্খে পণ্ডকত্তা ন সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো, সো পৰিচ্চজিতব্বসিক্খায অভাৱেন সিক্খং অপ্পচ্চক্খায মুখেন পৰস্স অঙ্গজাতগ্গহণাদযো মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্য, তস্স কুতো পাৰাজিকাপত্তীতি অধিপ্পাযো. অযং নযো অপণ্ডকপক্খং অলভমানস্সেৱ পৰতো যুজ্জতি, লভন্তস্স পন অৰূপসত্তানং কুসলানং সমাপত্তিক্খণে ভৱঙ্গৱিচ্ছেদে সতিপি অমৰণং ৱিয পণ্ডকভাৱপক্খেপি ভিক্খুভাৱো অত্থি. সংৱাসং ৱা সাদিযন্তস্স ন থেয্যসংৱাসকভাৱো অত্থি অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নস্স ৱিয. ন চ সহসেয্যাদিকং জনেতি. গণপূৰকো পন ন হোতি অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নো ৱিয, ন সো সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো, ইতৰস্মিং পন পক্খে হোতি, অযং ইমস্স ততো ৱিসেসো. কিমযং সহেতুকো, উদাহু অহেতুকোতি? ন অহেতুকো. যতো উপসম্পদা তস্স অপণ্ডকপক্খে অনুঞ্ঞাতা সহেতুকপটিসন্ধিকত্তা. পণ্ডকভাৱপক্খেপি কিস্স নানুঞ্ঞাতাতি চে? পণ্ডকভূতত্তা ওপক্কমিকপণ্ডকস্স ৱিয.

অপিচ সিক্খাসাজীৱসমাপন্নোতি ইমিনা তস্স সিক্খাসমাদানং দীপেত্ৱা তং সমাদিন্নসিক্খং অপ্পচ্চক্খায তত্থ চ দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱাতি ৱত্তুং যুজ্জতি, ন অঞ্ঞথাতি ইমিনা কাৰণেন যথাৱুত্তানিট্ঠপ্পসঙ্গতো ‘‘যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো সিক্খং অপ্পচ্চক্খাযা’’তিআদি ৱুত্তং. যথা চেত্থ, তথা ‘‘যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো সিক্খং অপ্পচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা গামা ৱা অৰঞ্ঞা ৱা অদিন্নং থেয্যসঙ্খাতং আদিযেয্য (পাৰা. ৮৯), সুগতচীৱৰপ্পমাণং চীৱৰং কাৰাপেয্য অতিৰেকং ৱা, ছেদনকং পাচিত্তিয’’ন্তিআদিনা (পাচি. ৫৪৮) নযেন সব্বত্থ যোজেতব্বং. অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযপীতি মনুস্সিত্থিং উপাদায ৱুত্তং. ন হি ‘‘পগেৱ পণ্ডকে পুৰিসে ৱা’’তি ৱত্তুং যুজ্জতি. সেসং তত্থ তত্থ ৱুত্তনযমেৱ.

অযং পঠমপাৰাজিকস্স মাতিকায তাৱ ৱিনিচ্ছযো.

চতুব্বিধৱিনযকথাৱণ্ণনা

৪৫. নীহৰিত্ৱাতি এত্থ সাসনতো নীহৰিত্ৱাতি অত্থো. ‘‘পঞ্চহুপালি, অঙ্গেহি সমন্নাগতেন ভিক্খুনা নানুযুঞ্জিতব্বং. কতমেহি পঞ্চহি? সুত্তং ন জানাতি, সুত্তানুলোমং ন জানাতী’’তি (পৰি. ৪৪২) এৱমাদিতো হি পৰিযত্তিসাসনতো সুত্তং, সুত্তানুলোমঞ্চ নীহৰিত্ৱা পকাসেসুং. ‘‘অনাপত্তি এৱং অম্হাকং আচৰিযানং উগ্গহো পৰিপুচ্ছাতি ভণতী’’তি এৱমাদিতো পৰিযত্তিসাসনতো আচৰিযৱাদং নীহৰিত্ৱা পকাসেসুং. ভাৰুকচ্ছকৱত্থুস্মিং ‘‘আযস্মা উপালি এৱমাহ – অনাপত্তি, আৱুসো, সুপিনন্তেনা’’তি (পাৰা. ৭৮) এৱমাদিতো পৰিযত্তিসাসনতো এৱ অত্তনোমতিং নীহৰিত্ৱা পকাসেসুং. তায হি অত্তনোমতিযা থেৰো এতদগ্গট্ঠানং লভি. অপি চ ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘অনুপসম্পন্নেন পঞ্ঞত্তেন ৱা অপঞ্ঞত্তেন ৱা ৱুচ্চমানো…পে… অনাদৰিযং কৰোতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পাচি. ৩৪৩). তত্থ হি পঞ্ঞত্তং নাম সুত্তং. সেসত্তযং অপঞ্ঞত্তং নাম. তেনাযং ‘‘চতুব্বিধঞ্হি ৱিনযং, মহাথেৰা’’তি গাথা সুৱুত্তা. যং সন্ধায ৱুত্তং নাগসেনত্থেৰেন. আহচ্চপদেনাতি অট্ঠ ৱণ্ণট্ঠানানি আহচ্চ ৱুত্তেন পদনিকাযেনাতি অত্থো, উদাহটেন কণ্ঠোক্কন্তেন পদসমূহেনাতি অধিপ্পাযো. ৰসেনাতি তস্স আহচ্চভাসিতস্স ৰসেন, ততো উদ্ধটেন ৱিনিচ্ছযেনাতি অত্থো. সুত্তচ্ছাযা ৱিয হি সুত্তানুলোমং. আচৰিযৱাদো ‘‘আচৰিযৱংসো’’তি ৱুত্তো পাড়িযং ৱুত্তানং আচৰিযানং পৰম্পৰায আভতোৱ পমাণন্তি দস্সনত্থং. অধিপ্পাযোতি কাৰণোপপত্তিসিদ্ধো উহাপোহনযপ্পৱত্তো পচ্চক্খাদিপমাণপতিৰূপকো. অধিপ্পাযোতি এত্থ ‘‘অত্তনোমতী’’তি কেচি অত্থং ৱদন্তি.

পৰিৱাৰট্ঠকথাযং, ইধ চ কিঞ্চাপি ‘‘সুত্তানুলোমং নাম চত্তাৰো মহাপদেসা’’তি ৱুত্তং, অথ খো মহাপদেসনযসিদ্ধং পটিক্খিত্তাপটিক্খিত্তং অনুঞ্ঞাতাননুঞ্ঞাতং কপ্পিযাকপ্পিযন্তি অত্থতো ৱুত্তং হোতি. তত্থ যস্মা ঠানং ওকাসো পদেসোতি কাৰণৱেৱচনানি ‘‘অট্ঠানমেতং, আনন্দ, অনৱকাসো’’তিআদি (পাৰা. ৪৩) সাসনতো, ‘‘নিগ্গহট্ঠান’’ন্তি চ ‘‘অসন্দিট্ঠিট্ঠান’’ন্তি চ ‘‘অসন্দিট্ঠি চ পন পদেসো’’তি চ লোকতো, তস্মা মহাপদেসাতি মহাকাৰণানীতি অত্থো. কাৰণং নাম ঞাপকো হেতু ইধাধিপ্পেতং. মহন্তভাৱো পন তেসং মহাৱিসযত্তা মহাভূতানং ৱিয. তে দুৱিধা ৱিনযমহাপদেসা সুত্তন্তিকমহাপদেসা চাতি. তত্থ ৱিনযমহাপদেসা ৱিনযে পযোগং গচ্ছন্তি, ইতৰে উভযত্থাপি, তেনেৱ পৰিৱাৰে অনুযোগৱত্তে ‘‘ধম্মং ন জানাতি, ধম্মানুলোমং ন জানাতী’’তি (পৰি. ৪৪২) ৱুত্তং. তত্থ ধম্মন্তি ঠপেত্ৱা ৱিনযপিটকং অৱসেসপিটকদ্ৱযং. ধম্মানুলোমন্তি সুত্তন্তিকে চত্তাৰো মহাপদেসে. তত্থ যো ধম্মং ধম্মানুলোমঞ্চেৱ জানাতি, ন ৱিনযং ৱিনযানুলোমঞ্চ, সো ‘‘ধম্মং ৰক্খামী’’তি ৱিনযং উব্বিনযং কৰোতি, ইতৰো ‘‘ৱিনযং ৰক্খামী’’তি ধম্মং উদ্ধম্মং কৰোতি, উভযং জানন্তো উভযম্পি সম্পাদেতি.

তত্ৰিদং মুখমত্তং – তত্থ পঠমো ‘‘সো চে পৱেসনং সাদিযতি, পৱিট্ঠং, ঠিতং, উদ্ধৰণং সাদিযতি আপত্তি, ন সাদিযতি অনাপত্তী’’তি এত্থ ৱিপ্পটিপজ্জতি. সো হাযস্মা সুখৱেদনীযস্স উপাদিন্নফোট্ঠব্বস্স, কাযিন্দ্ৰিযস্স চ সমাযোগে সতি পটিৱিজানন্তো কাযিকসুখৱেদনুপ্পত্তিমত্তেন সাদিযতি নামাতি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা তস্স আপত্তি পাৰাজিকস্সাতি অসেৱনাধিপ্পাযস্সপি আপত্তিপ্পসঙ্গং কৰোতি, তথা যস্স সন্থতত্তা ৱা যোনিদোসৱসেন ৱা দুক্খা অসাতা ৱেদনা, ৱাতোপহটগত্ততায ৱা নেৱ কাযিকৱেদনা, তস্স জানতো অজানতোপি ‘‘অনাপত্তি অসাদিযন্তস্সা’’তি (পাৰা. ৭৬) সুত্তন্তং দস্সেত্ৱা সেৱনাধিপ্পাযস্সাপি অনাপত্তিপ্পসঙ্গং কৰোতি, তথা যদি মোচনৰাগেন উপক্কমতো মুত্তে সঙ্ঘাদিসেসো, পগেৱ মেথুনৰাগেনাতি দুক্কটট্ঠানং গহেত্ৱা সঙ্ঘাদিসেসট্ঠানং কৰোতি, এৱং ৱিনযং উব্বিনযং কৰোতি নাম. ইতৰো ‘‘অনাপত্তি অজানন্তস্সাতি ৱুত্তত্তা জানতো জাননেনেৱ সুখৱেদনা হোতু ৱা মা ৱা সাদিযনা হোতী’’তি ৱত্ৱা অসেৱনাধিপ্পাযস্সপি জানতো অনাপত্তিট্ঠানে আপত্তিং কৰোতি, অনৱজ্জং সাৱজ্জং কৰোতীতি এৱং ধম্মং উদ্ধম্মং কৰোতি. উভযং পন জানন্তো ‘‘ভিক্খুস্স সেৱনচিত্তং উপট্ঠিতেতি (পাৰা. ৫৭) ৱচনতো সেৱনচিত্তমেৱেত্থ পমাণং, তস্স ভাৱেন আপত্তি পাৰাজিকস্স, অভাৱেন অনাপত্তী’’তি ৱত্ৱা উভযম্পি ৰক্খতি সম্পাদেতি. ইমিনা নযেন সব্বসিক্খাপদেসু যথাসম্ভৱং সপ্পযোজনা কাতব্বা.

সঙ্গীতিং আৰোপেত্ৱা ঠপিতপাড়িতো ৱিনিমুত্তং কত্ৱা ঠপিতত্তা পাড়িৱিনিমুত্তা অত্থতো, নযতো, অনুলোমতো চ পাড়িওক্কন্তৱিনিচ্ছযপ্পৱত্তা অনুপৱিট্ঠৱিনিচ্ছযৱসেন পৱত্তাতি অত্থো. ‘‘ন সমূহনিস্সতী’’তি জানন্তোপি ভগৱা কেৱলং ‘‘তেসং মতং পচ্ছিমা জনতা মম ৱচনং ৱিয পমাণং কৰোতূ’’তি দস্সনত্থঞ্চ পৰিনিব্বানকালে এৱমাহ ‘‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো মমচ্চযেন খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি সমূহনতূ’’তি (দী. নি. ২.২১৬), তেনেতং সিদ্ধং ‘‘পঞ্ঞত্তম্পি চে সিক্খাপদং সমূহনিতুং যস্স সঙ্ঘস্স অনুঞ্ঞাতং ভগৱতা, তস্স পঞ্ঞত্তানুলোমং অতিৰেকত্থদীপনং, পগেৱানুঞ্ঞাতং ভগৱতা’’তি. কিঞ্চ ভিয্যো ঊনাতিৰিত্তসিক্খাপদেসু আচৰিযকুলেসু ৱিৱাদো অঞ্ঞমঞ্ঞং ন কাতব্বোতি দস্সনত্থঞ্চ. কস্মা সঙ্ঘো ন সমূহনীতি? অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৱাদপ্পসঙ্গদস্সনতো. ভগৱতা চ ‘‘সব্বেহেৱ সমগ্গেহি সম্মোদমানেহি অৱিৱদমানেহি সিক্খিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ চ একচ্চে থেৰা এৱমাহংসূতি চ অঞ্ঞৱাদদস্সনতো ৱিৱদমানেহি সিক্খিতব্বং জাতং, তদভাৱত্তম্পি ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচং সাৱেত্ৱা অৱিৱদমানেহেৱ সিক্খিতব্বং অকাসি.

অপিচাতি অত্তনো মতিযা পাকটকৰণত্থং আৰম্ভো. তত্থ ‘‘সুত্তন্তাভিধম্মৱিনযট্ঠকথাসূ’’তি ৱচনতো পিটকত্তযস্সপি সাধাৰণা এসা কথাতি ৱেদিতব্বা, ‘‘অথ পনাযং কপ্পিয’’ন্তিআদি ৱিনযস্সেৱ. কাৰকসঙ্ঘসদিসন্তি সঙ্গীতিকাৰকসঙ্ঘসদিসং. ‘‘সুত্তাদিচতুক্কং অপ্পচ্চক্খায তেন অৱিৰুদ্ধস্স কম্মস্স কাৰকসঙ্ঘসদিস’’ন্তি ধম্মসিৰিত্থেৰস্স গণ্ঠিপদে ৱুত্তং, তং অযুত্তং, ‘‘সুত্তমেৱ বলৱতৰং. সুত্তঞ্হি অপ্পটিৱত্তিযং কাৰকসঙ্ঘসদিস’’ন্তি এতেহি পদেহি অযুত্তত্তা. পাকতিকে পন গণ্ঠিপদে ‘‘তমত্থং ৱিনিচ্ছিনিত্ৱা তস্স কাৰকসঙ্ঘসদিস’’ন্তি ৱুত্তং. পৰৱাদীতি অম্হাকং সমযৱিজাননকো অঞ্ঞনিকাযিকোতি ৱুত্তং. পৰৱাদী সুত্তানুলোমন্তি কথং? ‘‘অঞ্ঞত্ৰ উদকদন্তপোনা’’তি (পাচি. ২৬৬) সুত্তং সকৱাদিস্স, তদনুলোমতো নাড়িকেৰফলস্স উদকম্পি উদকমেৱ হোতীতি পৰৱাদী চ.

‘‘নাড়িকেৰস্স যং তোযং, পুৰাণং পিত্তবন্ধনং;

তমেৱ তৰুণং তোযং, পিত্তঘং বলবন্ধন’’ন্তি. –

এৱং পৰৱাদিনা ৱুত্তে সকৱাদী ধঞ্ঞফলস্স গতিকত্তা, আহাৰত্থস্স চ ফৰণতো ‘‘যাৱকালিকমেৱ ত’’ন্তি ৱদন্তো পটিক্খিপতি. পৰো আচৰিযৱাদন্তি ‘‘সুঙ্কং পৰিহৰতীতি এত্থ উপচাৰং ওক্কমিত্ৱা কিঞ্চাপি পৰিহৰতি, অৱহাৰো এৱা’’তি অট্ঠকথাৱচনতো ‘‘তথা কৰোন্তো পাৰাজিকমাপজ্জতী’’তি পৰৱাদিনা ৱুত্তে সকৱাদী ‘‘সুঙ্কং পৰিহৰতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি সুত্তং তত্থেৱ আগতমহাঅট্ঠকথাৱচনেন সদ্ধিং দস্সেত্ৱা পটিসেধেতি, তথা কৰোন্তস্স দুক্কটমেৱাতি. পৰো অত্তনোমতীতি এত্থ ‘‘পুৰেভত্তং পৰসন্তকং অৱহৰাতি পুৰেভত্তমেৱ হৰিস্সামীতি ৱাযমন্তস্স পচ্ছাভত্তং হোতি, পুৰেভত্তপযোগোৱ সো, তস্মা মূলট্ঠো ন মুচ্চতীতি তুম্হাকং থেৰৱাদত্তা মূলট্ঠস্স পাৰাজিকমেৱা’’তি পৰৱাদিনা ৱুত্তে সকৱাদী ‘‘তং সঙ্কেতং পুৰে ৱা পচ্ছা ৱা তং ভণ্ডং অৱহৰতি, মূলট্ঠস্স অনাপত্তী’’তি (পাৰা. ১১৯) সুত্তং দস্সেত্ৱা পটিক্খিপতি.

পৰো সুত্তন্তি ‘‘অনিযতহেতুধম্মো সম্মত্তনিযতহেতুধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি সুত্তং পট্ঠানে লিখিতং দস্সেত্ৱা ‘‘অৰিযমগ্গস্স ন নিব্বানমেৱাৰম্মণ’’ন্তি পৰৱাদিনা ৱুত্তে সকৱাদী ‘‘আৰম্মণত্তিকাদিসুত্তানুলোমে ন ওতৰতী’’তি পটিক্খিপতি. সুত্তানুলোমে ওতৰন্তংযেৱ হি সুত্তং নাম, নেতৰং. তেন ৱুত্তং পাড়িআগতং পঞ্ঞাযতীতি এত্তকেনপি সিদ্ধে তিস্সো সঙ্গীতিযো আৰুড়্হপাড়িআগতং পঞ্ঞাযতী’’তিআদি. তাদিসঞ্হি পমাদলেখন্তি আচৰিযো. ‘‘অপ্পমাদো অমতং পদং, পমাদো মচ্চুনো পদ’’ন্তি (ধ. প. ২১; নেত্তি. ২৬) ৱচনতো দিন্নভোজনে ভুঞ্জিত্ৱা পৰিস্সযানি পৰিৱজ্জিত্ৱা সতিং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা ৱিহৰন্তো নিচ্চো হোতীতি. এৱৰূপস্স অত্থস্স ৱসেন আৰুড়্হম্পি সুত্তং ন গহেতব্বং, তেন ৱুত্তং নো চে তথা পঞ্ঞাযতীতি সিদ্ধেপি ‘‘নো চে তথা পঞ্ঞাযতি, ন ওতৰতি ন সমেতী’’তি. ‘‘বাহিৰকসুত্তং ৱা’’তি ৱুত্তত্তা অত্তনো সুত্তম্পি অত্থেন অসমেন্তং ন গহেতব্বং. পৰো আচৰিযৱাদন্তিআদীসু দ্ৱীসু নযেসু পমাদলেখৱসেন তত্থ তত্থ আগতট্ঠকথাৱচনং থেৰৱাদেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা ৱেদিতব্বং.

অথ পনাযং আচৰিযৱাদং. পৰো সুত্তন্তি পৰৱাদিনা ‘‘মূলবীজং নাম হলিদ্দি সিঙ্গিৱেৰং ৱচা…পে… বীজে বীজসঞ্ঞী ছিন্দতি ৱা ছেদাপেতি ৱা ভিন্দতি ৱা…পে… আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি (পাচি. ৯১) তুম্হাকং পাঠত্তা হলিদ্দিগণ্ঠিং ছিন্দন্তস্স পাচিত্তিয’’ন্তি ৱুত্তে সকৱাদী ‘‘যানি ৱা পনঞ্ঞানি অত্থি মূলে সঞ্জাযন্তী’’তিআদিং দস্সেত্ৱা তস্স অট্ঠকথাসঙ্খাতেন আচৰিযৱাদেন পটিক্খিপতি. ন হি গণ্ঠিম্হি গণ্ঠি জাযতীতি. পৰো সুত্তানুলোমন্তি পৰৱাদিনা ‘‘অনাপত্তি এৱং অম্হাকং আচৰিযানং উগ্গহোতি ৱচনস্সানুলোমতো ‘অম্হাকং পোৰাণভিক্খূ একপাসাদে গব্ভং থকেত্ৱা অনুপসম্পন্নেন সযিতুং ৱট্টতীতি তথা কত্ৱা আগতা, তস্মা অম্হাকং ৱট্টতী’তি তুম্হেসু এৱ একচ্চেসু ৱদন্তেসু তুম্হাকং ন কিঞ্চি ৱত্তুং সক্কা’’তি ৱুত্তে সকৱাদী ‘‘সুত্তং সুত্তানুলোমঞ্চ উগ্গহিতকানংযেৱ আচৰিযানং উগ্গহো পমাণ’’ন্তিআদিঅট্ঠকথাৱচনং দস্সেত্ৱা পটিসেধেতি. পৰো অত্তনোমতিন্তি ‘‘দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা অনাপুচ্ছা সযিতেসু কে মুচ্চন্তী’’তি এত্থ পন দ্ৱেপি জনা মুচ্চন্তি যো চ যক্খগহিতকো, যো চ বন্ধিত্ৱা নিপজ্জাপিতোতি তুম্হাকং থেৰৱাদত্তা অঞ্ঞে সব্বেপি যথা তথা ৱা নিপন্নাদযোপি মুচ্চন্তীতি পটিসেধেতি.

অথ পনাযং অত্তনোমতিং. পৰো সুত্তন্তি ‘‘আপত্তিং আপজ্জন্তী’’তি পৰৱাদিনা গুত্তে সকৱাদী ‘‘দিৱা কিলন্তৰূপো মঞ্চে নিসিন্নো পাদে ভূমিতো অমোচেত্ৱাৱ নিদ্দাৱসেন নিপজ্জতি, তস্স অনাপত্তী’’তিআদিঅট্ঠকথাৱচনং (পাৰা. অট্ঠ. ১.৭৭) দস্সেত্ৱা একভঙ্গেন নিপন্নাদযোপি মুচ্চন্তীতি পটিসেধেতি. অথাযং অত্তনোমতিং. পৰো সুত্তানুলোমন্তি ‘‘দোমনস্সং পাহং, দেৱানমিন্দ, দুৱিধেন ৱদামি সেৱিতব্বম্পি অসেৱিতব্বম্পীতিআদিৱচনেহি (দী. নি. ২.৩৬০) সংসন্দনতো সদাৰপোসে দোসো তুম্হাকং নত্থি, তেন ৱুত্তং ‘পুত্তদাৰস্স সঙ্গহো’’’তি (খু. পা. ৫.৬; সু. নি. ২৬৫) পৰৱাদিনা ৱুত্তে কিঞ্চাপি সকৱাদী বহুস্সুতো ন হোতি, অথ খো ৰাগসহিতেনেৱ অকুসলেন ভৱিতব্বন্তি পটিক্খিপতি. সেসেসুপি ইমিনা নযেন অঞ্ঞথাপি অনুৰূপতো যোজেতব্বং. ইদং সব্বং উপতিস্সত্থেৰাদযো আহু. ধম্মসিৰিত্থেৰো পন ‘‘এত্থ পৰোতি ৱুত্তো অঞ্ঞনিকাযিকো, সো পন অত্তনো সুত্তাদীনিযেৱ আহৰতি. তানি সকৱাদী অত্তনো সুত্তাদিম্হি ওতাৰেত্ৱা সচে সমেতি গণ্হাতি, নো চে পটিক্খিপতী’’তি ৱদতি.

চতুব্বিধৱিনযকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পদভাজনীযৱণ্ণনা

সিক্খাপদৱিভঙ্গে পন কিঞ্চাপি যো পনাতি অনৱসেসপৰিযাদানপদং, তথাপি ভিক্খূতি ইমিনা পৰপদেন সমানাধিকৰণত্তা তদনুৰূপানেৱস্স ৱিভঙ্গপদানি ৱুত্তানি. ভিক্খুনিব্বচনপদানি তীণি কিঞ্চাপি সভিক্খুভাৱস্স, অভিক্খুভাৱস্স চাতি যস্স কস্সচি পব্বজিতস্স সাধাৰণানি, তথাপি ‘‘অসুদ্ধো হোতি পুগ্গলো অঞ্ঞতৰং পাৰাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নো, তঞ্চে সুদ্ধদিট্ঠি সমানো অনোকাসং কাৰাপেত্ৱা চাৱনাধিপ্পাযো ৱদেতি, আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসেন দুক্কটস্সা’’তি এৱমাদিসুত্তং নিব্বচনত্থযুত্তোৱ পুগ্গলো ‘‘আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসেন দুক্কটস্সা’’তি (পাৰা. ৩৮৯) এত্থ ৱত্থু, ন ইতৰো গিহিভূতোতি দস্সনত্থং ৱুত্তং. সব্বস্সপি ৱিনযপিটকস্স সাধাৰণং ভিক্খুলক্খণং ৱত্থুঞ্হি ভগৱা আৰভি. যো পন সুদ্ধো এৱ সমানো কেনচি কাৰণেন গিহিলিঙ্গে ঠিতো, সো অত্তনো সভিক্খুভাৱত্তা এৱ ৱত্থু হোতি, অসুদ্ধোপি ভিক্খুলিঙ্গে ঠিতত্তাতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. অসুদ্ধোপি ঞাতকেহি, পচ্চত্থিকেহি ৱা ৰাজভযাদিকাৰণেন ৱা কাসাৱেসু সউস্সাহোৱ অপনীতকাসাৱো ৱত্থু এৱ পুন কাসাৱগ্গহণেন থেয্যসংৱাসকভাৱানুপগমনতো, ভিক্খুনিব্বচনত্থে অনিক্খিত্তধুৰত্তাতি ৱুত্তং হোতি. যো পন লিঙ্গত্থেনকো ভিক্খুনিব্বচনত্থং সযঞ্চ অজ্ঝুপগতো, সংৱাসং থেনেন্তো, তঞ্চে সুদ্ধদিট্ঠি সমানো অনোকাসং কাৰাপেত্ৱা চাৱনাধিপ্পাযো ৱদেতি, আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসেন দুক্কটস্সাতি অযম্পি অত্থো দস্সিতো হোতি.

‘‘সমঞ্ঞায ভিক্খু পটিঞ্ঞায ভিক্খূ’’তি ৱচনদ্ৱযং যথাৱুত্তঞ্চ অত্থং উপব্ৰূহেতি, অন্তৰা উপ্পন্নায নিযতায মিচ্ছাদিট্ঠিযা উপচ্ছিন্নকুসলমূলো কেৱলায সমঞ্ঞায, পটিঞ্ঞায চ ‘‘ভিক্খূ’’তি ৱুচ্চতি, ন পৰমত্থতোতি ইমং অতিৰেকত্থং দীপেতি. কিং ৱুত্তং হোতি? ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং মহাসাৱজ্জং যথযিদং, ভিক্খৱে, মিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমানি, ভিক্খৱে, মহাৱজ্জানী’’তি আহচ্চভাসিতং সঙ্গীতিত্তযাৰুড়্হং সুত্তং, অট্ঠকথাযম্পিস্স ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমা এতেসন্তি মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমানী’’তি (অ. নি. ১.৩১০) ৱুত্তং. পঞ্চ আনন্তৰিযকম্মানি মহাসাৱজ্জানি, মিচ্ছাদিট্ঠি পন মহাসাৱজ্জতৰাতি অধিপ্পাযোতি. কস্মা? তেসঞ্হি পৰিচ্ছেদো অত্থি, সব্ববলৱম্পি কপ্পট্ঠিতিকমেৱ হোতি, নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা পন পৰিচ্ছেদো নত্থি, তায সমন্নাগতস্স ভৱতো ৱুট্ঠানং নত্থি, তস্মা ‘‘ইমস্স ভিক্খুকৰণা কুসলা ধম্মা সংৱিজ্জন্তী’’তি ৱা ‘‘সুদ্ধোৱায’’ন্তি ৱা ন সক্কা ৱত্তুং. ‘‘দিট্ঠিৱিপত্তিপচ্চযা দ্ৱে আপত্তিযো আপজ্জতী’’তি ৱুত্তত্তা ন সক্কা ‘‘অসুদ্ধো’’তি ৱা ‘‘অঞ্ঞতৰং পাৰাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নো’’তি ৱা ৱত্তুং. এস হি উভোপি পক্খে ন ভজতি, তেন ৱুত্তং ‘‘সমঞ্ঞায, পটিঞ্ঞায চ ভিক্খু, ন পৰমত্থতো’’তি.

কিমত্থং পনেৱং মহাসাৱজ্জায নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা পাৰাজিকং ভগৱা ন পঞ্ঞপেসীতি? দুব্বিজানত্তা. পকতিযাপেসা দিট্ঠি নাম ‘‘সম্মা’’তি ৱা ‘‘মিচ্ছা’’তি ৱা দুৱিঞ্ঞেয্যা, পগেৱ ‘‘নিযতা’’তি ৱা ‘‘অনিযতা’’তি ৱাতি. তত্থ পাৰাজিকাপত্তিযা পঞ্ঞত্তায ভিক্খূ অঞ্ঞমঞ্ঞং অসমদিট্ঠিকং পাৰাজিকং মঞ্ঞমানা উপোসথাদীনি অকত্ৱা অচিৰেনেৱ সাসনং ৱিনাসেয্যুং, সযঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৱেয্যুং সুদ্ধেসুপি ভিক্খূসু ৱিপ্পটিপত্তিযা পটিপজ্জনেন. তস্মা উপাযকুসলতায পাৰাজিকং অপঞ্ঞাপেত্ৱা তস্স উক্খেপনীযকম্মং, সম্মাৱত্তঞ্চ পঞ্ঞাপেত্ৱা তং সঙ্ঘেন অসম্ভোগং, অসংৱাসঞ্চ অকাসি. ভগৱা হি তস্স চে এসা দিট্ঠি অনিযতা, সম্মাৱত্তং পূৰেত্ৱা ওসাৰণং লভিত্ৱা পকতত্তো ভৱেয্য. নিযতা চে, অট্ঠানমেতং অনৱকাসো, যং সো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকো সম্মাৱত্তং পূৰেত্ৱা ওসাৰণং লভিত্ৱা পকতত্তো ভৱেয্য. কেৱলং ‘‘সমঞ্ঞাযভিক্খু পটিঞ্ঞাযভিক্খূ’’তি নামমত্তধাৰকো হুত্ৱা পৰং মৰণা অৰিট্ঠো ৱিয সংসাৰখাণুকোৱ ভৱিস্সতীতি ইমং নযং অদ্দস.

অট্ঠসু উপসম্পদাসু তিস্সোৱেত্থ ৱুত্তা, ন ইতৰা পাটিপুগ্গলত্তা, ভিক্খূনং অসন্তকত্তা চ. তত্থ হি ওৱাদপটিগ্গহণপঞ্হব্যাকৰণূপসম্পদা দ্ৱিন্নং থেৰানং এৱ, সেসা তিস্সো ভিক্খুনীনং সন্তকাতি ইধ নাধিপ্পেতা, তিস্সন্নম্পি উপসম্পদানং মজ্ঝে ‘‘ভদ্ৰো ভিক্খূ’’তিআদীনি চত্তাৰি পদানি ৱুত্তানি তিস্সন্নং সাধাৰণত্তা. এহিভিক্খুভাৱেন ৱা সৰণগমনঞত্তিচতুত্থেন ৱা উপসম্পন্নো হি ভদ্ৰো চ সাৰো চ সেক্খো চ অসেক্খো চ হোতি, উপসম্পদৱচনং পন নেসং সাৱকভাৱদীপনত্থং. ইমে এৱ হি আপত্তিং আপজ্জন্তি, ন সম্মাসম্বুদ্ধা, পচ্চেকবুদ্ধা চ.

অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতোতি এত্থ চ আপত্তিং আপজ্জিতুং ভব্বা ঞত্তিচতুত্থেনেৱ কম্মেন উপসম্পন্না. ন হি অঞ্ঞে এহিভিক্খুসৰণগমনওৱাদপটিগ্গহণপঞ্হব্যাকৰণাহি উপসম্পন্না আপত্তিং আপজ্জিতুং ভব্বা, তেনেতে পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূ’’তি অন্তিমোৱ ৱুত্তোতি কিৰ ধম্মসিৰিত্থেৰো, তং অযুত্তং. ‘‘দ্ৱে পুগ্গলা অভব্বা আপত্তিং আপজ্জিতুং বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চা’’তি (পৰি. ৩২২) এত্তকমেৱ ৱুত্তন্তি. অঞ্ঞথা এহিভিক্খুআদযোপি ৱত্তব্বা সিযুং. কিঞ্চ ভিয্যো ‘‘দ্ৱে পুগ্গলা ভব্বা আপত্তিং আপজ্জিতুং ভিক্খূ চ ভিক্খুনিযো চা’’তি সামঞ্ঞেন ৱুত্তত্তা চ, অপিচ আপত্তিভযট্ঠানদস্সনতো চ. কথং? আযস্মা সাৰিপুত্তো আৱসথপিণ্ডং কুক্কুচ্চাযন্তো ন পটিগ্গহেসি, চীৱৰৱিপ্পৱাসভযা চ সব্বং তিচীৱৰং গহেত্ৱা নদিং তৰন্তো মনং ৱুড়্হো অহোসি মহাকস্সপো. কিঞ্চ সৰণগমনূপসম্পদায উপসম্পন্নে আৰব্ভ সদ্ধিৱিহাৰিকৱত্তাদীনি অসম্মাৱত্তন্তানং নেসং দুক্কটানি চ পঞ্ঞত্তানি দিস্সন্তি, তস্মা দুব্বিচাৰিতমেতং. অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি পটিক্খিত্তায সৰণগমনূপসম্পদায অনুঞ্ঞাতপ্পসঙ্গভযাতি উপতিস্সত্থেৰো, আপত্তিযা ভব্বতং সন্ধায তস্মিম্পি ৱুত্তে পুব্বে পটিক্খিত্তাপি সা পুন এৱং ৱদন্তেন অনুঞ্ঞাতাতি ভিক্খূনং মিচ্ছাগাহো ৱা ৱিমতি ৱা উপ্পজ্জতি, তস্মা ন ৱুত্তাতি ৱুত্তং হোতি, তং ‘‘ভিক্খুনী নাম উভতোসঙ্ঘে উপসম্পন্না’’তি (পাচি. ১৬১) ইমিনা সমেতি. ইদঞ্হি সাকিযাদীনং অনুঞ্ঞাতউপসম্পদায অনুপ্পবন্ধভযা ৱুত্তং.

অযং পনেত্থ অম্হাকং খন্তি – ভিক্খু-পদনিদ্দেসত্তা যত্তকানি তেন পদেন সঙ্গহং গচ্ছন্তি, যে চ ৱিনযপিটকে তত্থ তত্থ সন্দিস্সন্তি সযং আপত্তাপজ্জনট্ঠেন ৱা দুট্ঠুল্লাৰোচনপটিচ্ছাদনাদীসু পৰেসং আপত্তিকৰণট্ঠেন ৱা, তে সব্বেপি দস্সেত্ৱা ইদানি যদিদং তস্স ভিক্খু-পদস্স ৱিসেসনত্থং ৱুত্তং পৰপদং ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি, তস্স ৱসেন ইদং ৱুত্তং ‘‘অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূ’’তি. সো এৱ হি কম্মৱাচানন্তৰমেৱ সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো হোতি ততো পট্ঠায সউদ্দেসসিক্খাপদানং উপ্পত্তিদস্সনতো, তস্সেৱ চ সিক্খাপচ্চক্খানং দিস্সতি, নেতৰস্স. তস্সেৱ চ সিক্খাপচ্চক্খানং সম্ভৱতি ‘‘উল্লুম্পতু মং, ভন্তে, সঙ্ঘো অনুকম্পং উপাদাযা’’তি (মহাৱ. ৭১, ১২৬) ৱত্ৱা সমাদিন্নত্তা, তস্সেৱ চ উপসম্পন্নসমনন্তৰমেৱ অকৰণীযনিস্সযাচিক্খনদস্সনতো, ৱিনযং পাতিমোক্খং উদ্দেসং পচ্চক্খামীতিআদিসিক্খাপচ্চক্খানলক্খণপাৰিপূৰিতো চাতি সিক্খাপচ্চক্খানং উপাদায সো এৱ ইধাধিপ্পেতোতি ৱুত্তং হোতি.

যস্মা পনস্স সিক্খাপচ্চক্খানং সব্বথা যুজ্জতি, তস্মা ‘‘সিক্খং পচ্চক্খায তং তং ৱত্থুং ৱীতিক্কমন্তস্স ততো ততো আপত্তিতো অনাপত্তি, ইতৰস্স আপত্তী’’তি ৱত্তুং যুজ্জতি, তস্মা ‘‘যত্থ যত্থ সাৱজ্জপঞ্ঞত্তি, অনৱজ্জপঞ্ঞত্তি ৱা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি ৱুচ্চতি, তত্থ তত্থ তদজ্ঝাচাৰত্থেনাযমেৱ ঞত্তিচতুত্থেন উপসম্পন্নো অধিপ্পেতো নামা’’তি ৱত্তুং যুজ্জতীতি ৱেদিতব্বং. এৱং সন্তে যং ৱুত্তং ‘‘যায কাযচি উপসম্পদায অযং ইমস্মিং ‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৱিত্ৱা পাৰাজিকো হোতী’তি অত্থে ভিক্খূতি অধিপ্পেতো’’তি, তম্পি ন ৱত্তব্বমেৱ. কথং হোতি? ৱিৰোধদোসোপি পৰিহতো হোতি. কথং? সচে ঞত্তিচতুত্থেন উপসম্পন্নো এৱ ইধাধিপ্পেতো ‘‘ভিক্খূ’’তি চ ‘‘উপসম্পন্নো’’তি চ, তেন ন উপসম্পন্নো অনুপসম্পন্নো নামাতি কত্ৱা ঞত্তিচতুত্থকম্মতো অঞ্ঞথা উপসম্পন্না নাম মহাকস্সপত্থেৰাদযো ইতৰেসং অনুপসম্পন্নট্ঠানে ঠত্ৱা সহসেয্যপদসোধম্মাপত্তিং জনেয্যুং, ওমসনাদিকালে চ দুক্কটমেৱ জনেয্যুন্তি এৱমাদিকো ৱিৰোধদোসো পৰিহতো হোতীতি সব্বং আচৰিযো ৱদতি. মঙ্গুৰচ্ছৱি নাম সামো.

যস্মা তে অতিমহন্তো জাতিমদো চিত্তং পৰিযুট্ঠাতি, তস্মা তুম্হেহি মম সাসনে এৱং সিক্খিতব্বং. ‘‘সাতসহগতা পঠমজ্ঝানসুখসহগতা অসুভে চ আনাপানে চা’’তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাতি উদ্ধুমাতকনিমিত্তে পটিলদ্ধপঠমজ্ঝানসঞ্ঞা. ৰূপসঞ্ঞাতি পথৱীকসিণাদিৰূপাৱচৰজ্ঝানসঞ্ঞা. সো তং ব্যাকাসি ‘‘অৱিভূতা, ভন্তে, উদ্ধুমাতকসঞ্ঞা অৱড্ঢিতব্বত্তা অসুভানং, ৱিভূতা, ভন্তে, ৰূপসঞ্ঞা ৱড্ঢিতব্বত্তা কসিণান’’ন্তি. পঞ্চউপসম্পদক্কমো মহাৱগ্গা গহিতো. ঞত্তিচতুত্থেনাতি এত্থ কিঞ্চাপি ঞত্তি সব্বপঠমং ৱুচ্চতি, তিস্সন্নং পন অনুস্সাৱনানং অত্থব্যঞ্জনভেদাভাৱতো অত্থব্যঞ্জনভিন্না ঞত্তিতাসং চতুত্থাতি কত্ৱা ‘‘ঞত্তিচতুত্থ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ব্যঞ্জনানুৰূপমেৱ অট্ঠকথায ‘‘তীহি অনুস্সাৱনাহি একায চ ঞত্তিযা’’তি ৱুত্তং, অত্থপৱত্তিক্কমেন পদেন পন ‘‘একায ঞত্তিযা তীহি অনুস্সাৱনাহী’’তি ৱত্তব্বং. যস্মা পনেত্থ ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, কম্মানি (মহাৱ. ৩৮৪), ছ ইমানি, ভিক্খৱে, কম্মানি অধম্মকম্মং ৱগ্গকম্ম’’ন্তি (মহাৱ. ৩৮৭) ৱচনতো কুপ্পকম্মম্পি কত্থচি ‘‘কম্ম’’ন্তি ৱুচ্চতি তস্মা ‘‘অকুপ্পেনা’’তি ৱুত্তং.

যস্মা অকুপ্পম্পি একচ্চং ন ঠানাৰহং, যেন অপ্পত্তো ওসাৰণং ‘‘সোসাৰিতো’’তি চম্পেয্যক্খন্ধকে (মহাৱ. ৩৯৫ আদযো) ৱুচ্চতি, তস্মা ‘‘ঠানাৰহেনা’’তি ৱুত্তং. যদি এৱং ‘‘ঠানাৰহেনা’’তি ইদমেৱ পদং ৱত্তব্বং, ন পুব্বপদং ইমিনা অকুপ্পসিদ্ধিতোতি চে? তং ন, অট্ঠানাৰহেন অকুপ্পেন উপসম্পন্নো ইমস্মিং অত্থে অনধিপ্পেতোতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. দ্ৱীহি পনেতেহি একতো ৱুত্তেহি অযমত্থো পঞ্ঞাযতি ‘‘কেৱলং তেন অকুপ্পেন উপসম্পন্নো অযম্পি ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ‘ভিক্খূ’তি, ঠানাৰহেন চ উপসম্পন্নো অযম্পি ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ‘ভিক্খূ’তি, কুপ্পেন উপসম্পন্নো নাধিপ্পেতো’’তি. তেনাযম্পি অত্থো সাধিতো হোতি ‘‘যো পন, ভিক্খু, জানং ঊনৱীসতিৱস্সং পুগ্গলং উপসম্পাদেয্য, সো চ পুগ্গলো অনুপসম্পন্নো’’তি (পাচি. ৪০৩) ৱচনতো যাৱ ন ঞাযতি, তাৱ সমঞ্ঞাযভিক্খুপটিঞ্ঞাযভিক্খুভাৱং উপগতোপি ন পুব্বে দস্সিতসমঞ্ঞাযভিক্খুপটিঞ্ঞাযভিক্খু ৱিয অঞ্ঞেসং ভিক্খূনং উপসম্পন্নট্ঠানে ঠত্ৱা ওমসনপাচিত্তিযাদিৱত্থু হোতি, কেৱলং অনুপসম্পন্নট্ঠানে ঠত্ৱা ‘‘অনুপসম্পন্নে উপসম্পন্নসঞ্ঞী পদসো ধম্মং ৱাচেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তিআদি (পাচি. ৪৭) আপত্তিৱত্থুমেৱ হুত্ৱা তিট্ঠতি. অকুপ্পেন উপসম্পন্নো পন পচ্ছা পাৰাজিকোপি জাতিতো উপসম্পন্নট্ঠানে তিট্ঠতীতি ‘‘পণ্ডকো, ভিক্খৱে, অনুপসম্পন্নো ন উপসম্পাদেতব্বো, উপসম্পন্নো নাসেতব্বো’’তিআদিনা (মহাৱ. ১০৯) নযেন ৱুত্তেসু পন ৱজ্জনীযপুগ্গলেসু কোচি পুগ্গলো ‘‘উপসম্পন্নো’’তি ৱুচ্চতি, নোপি উপসম্পন্নট্ঠানে তিট্ঠতি, কোচি তিট্ঠতীতি ৱেদিতব্বং.

এত্থ পন অত্থি কম্মং অকুপ্পং ঠানাৰহং, অত্থি ঠানাৰহং নাকুপ্পং, অত্থি অকুপ্পঞ্চেৱ ন ঠানাৰহঞ্চ, অত্থি নাকুপ্পং ন চ ঠানাৰহন্তি ইদং চতুক্কং ৱেদিতব্বং. তত্থ পঠমং তাৱ ৱুত্তং, ততিযচতুত্থানি পাকটানি. দুতিযং পৰিযাযেন ভিক্খুনিসঙ্ঘতো একতোউপসম্পন্নায লিঙ্গপৰিৱত্তে সতি লব্ভতি. তস্স হি পুগ্গলস্স পুব্বে সিক্খমানকালে লদ্ধং ঞত্তিচতুত্থউপসম্পদাকম্মং কিঞ্চাপি অকুপ্পঞ্চেৱ ঠানাৰহঞ্চ, পুৰিসলিঙ্গে পন পাতুভূতে ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তংযেৱ উপজ্ঝং তমেৱ উপসম্পদ’’ন্তি (পাৰা. ৬৯) এত্থ অপৰিযাপন্নত্তা তস্স পুগ্গলস্স কেৱলং সামণেৰভাৱাপত্তিতো কম্মং দানি কুপ্পং জাতন্তি ৱুচ্চতি. লিঙ্গপৰিৱত্তেন চীৱৰস্স অধিট্ঠানৱিজহনং ৱিয তস্স পুগ্গলস্স ভিক্খুনিসঙ্ঘেন কতায উপসম্পদায ৱিজহনং হোতীতি ৱেদিতব্বং, অঞ্ঞথা সো পুগ্গলো উপসম্পন্নো ভিক্খূতি আপজ্জতি. অথ ৱা লিঙ্গপৰিৱত্তে অসতিপিতং একতোউপসম্পদাকম্মং কুপ্পতি, যথাঠানে ন তিট্ঠতি. তস্মা ন তাৱ সা ‘‘ভিক্খুনী’’তি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. যস্মা অঞ্ঞতৰং পাৰাজিকং ধম্মং আপজ্জিত্ৱাপি অনাপজ্জিত্ৱাপি উপ্পব্বজিতুকামতায গিহিলিঙ্গং সাদিযন্তিযা পুনপি উপসম্পদা উভতোসঙ্ঘে লব্ভতি, তস্মা তেন পৰিযাযেন ‘‘কুপ্পতীতি কুপ্প’’ন্তি ৱুচ্চতি, যথাৱুত্তকম্মদোসাভাৱতো পন ‘‘ঠানাৰহ’’ন্তি. ভিক্খুনী পন গিহিলিঙ্গং সাদিযন্তিকালে ন পুৰিসলিঙ্গপাতুভাৱে সতি ভিক্খূসু উপসম্পদং লব্ভতীতি সাধকং কাৰণং ন দিস্সতি, সিক্খং পচ্চক্খায উপ্পব্বজিতা চে, লভতীতি একে, তং পনাযুত্তং ভিক্খুনিযা সিক্খাপচ্চক্খনাভাৱতোতি অম্হাকং খন্তীতি আচৰিযো. ‘‘যথা ‘কত্তব্ব’ন্তি ৱুত্তং, তথা অকতে কুপ্পতীতি কত্ৱা কৰণং সত্থুসাসন’’ন্তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. যত্থ যত্থ ‘‘গণ্ঠিপদে’’তি ৱুচ্চতি, তত্থ তত্থ ‘‘ধম্মসিৰিত্থেৰস্স গণ্ঠিপদে’’তি গহেতব্বং.

সাজীৱপদভাজনীযৱণ্ণনা

‘‘মহাবোধিসত্তা নিযতা’’তি ৱুত্তং অনুগণ্ঠিপদে. যত্থ ‘‘অনুগণ্ঠিপদে’’তি, তত্থ ‘‘ৱজিৰবুদ্ধিত্থেৰস্সা’’তি গহেতব্বং. সাৱকবোধিপচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধীতি ৱা তীসু বোধীসু সম্মাসম্বোধিযং সত্তা বোধিসত্তা মহাবোধিসত্তা নাম. পাতিমোক্খসীলবহুকত্তা, ভিক্খুসীলত্তা, কিলেসপিদহনৱসেন ৱত্তনতো, উত্তমেন ভগৱতা পঞ্ঞত্তত্তা চ অধিকং, বুদ্ধুপ্পাদেযেৱ পৱত্তনতো উত্তমন্তি অঞ্ঞতৰস্মিং গণ্ঠিপদে. কিঞ্চাপি পচ্চেকবুদ্ধাপি ধম্মতাৱসেন পাতিমোক্খসংৱৰসীলেন সমন্নাগতাৱ হোন্তি, তথাপি ‘‘বুদ্ধুপ্পাদেযেৱ পৱত্ততী’’তি নিযমিতং তেন পৰিযাযেনাতি. তেনাহ ‘‘ন হি তং পঞ্ঞত্তিং উদ্ধৰিত্ৱা’’তিআদি. পাতিমোক্খসংৱৰতোপি চ মগ্গফলসম্পযুত্তমেৱ সীলং অধিসীলং, তং পন ইধ অনধিপ্পেতং. ন হি তং পাতিমোক্খুদ্দেসেন সঙ্গহিতন্তি. সমন্তভদ্ৰকং কাৰণৱচনং সব্বসিক্খাপদানং সাধাৰণলক্খণত্তা ইমিস্সা অনুপঞ্ঞত্তিযা অৰিযপুগ্গলা চ একচ্চং আপত্তিং আপজ্জন্তীতি সাধিতমেতং, তস্মা ‘‘ন হি তং সমাপন্নো মেথুনং ধম্মং পটিসেৱতী’’তি অট্ঠকথাৱচনং অসমত্থং ৱিয দিস্সতীতি? নাসমত্থং, সমত্থমেৱ যস্মিং যস্মিং সিক্খাপদে সাসা ৱিচাৰণা, তস্স তস্সেৱ ৱসেন অট্ঠকথায পৱত্তিতো. তথা হি কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) উদকুক্খেপসীমাধিকাৰে ‘‘তিমণ্ডলং পটিচ্ছাদেত্ৱা অন্তৰৱাসকং অনুক্খিপিত্ৱা উত্তৰন্তিযা ভিক্খুনিযা’’তি ৱুত্তং ভিক্খুনিৱিভঙ্গে আগতত্তা. এসেৱ নযো অঞ্ঞেপি এৱৰূপেসু. কিমত্থন্তি চে তং? পাড়িক্কমানুৱত্তনেন পাড়িক্কমদস্সনত্থং. তত্ৰিদং সমাসতো অধিপ্পাযদীপনং – পদসোধম্মসিক্খাপদস্স তিকপৰিচ্ছেদে উপসম্পন্নে উপসম্পন্নসঞ্ঞী, অনাপত্তি, অকটানুধম্মসিক্খাপদৱসেন উপসম্পন্নে উক্খিত্তকে সিযা আপত্তি, তথা সহসেয্যসিক্খাপদেতি এৱমাদি. অত্থো পনেত্থ পৰতো আৱি ভৱিস্সতি.

যং ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘ততোপি চ মগ্গফলচিত্তমেৱ অধিচিত্তং, তং পন ইধ অনধিপ্পেত’’ন্তি চ, ‘‘ততোপি চ মগ্গফলপঞ্ঞাৱ অধিপঞ্ঞা, সা পন ইধ অনধিপ্পেতা. ন হি তংসমাপন্নো ভিক্খু মেথুনং ধম্মং পটিসেৱতী’’তি. ‘‘তত্ৰ যাযং অধিসীলসিক্খা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তি ইমায পাড়িযা ৱিৰুজ্ঝতি. অযঞ্হি পাড়ি অধিসীলসিক্খাৱ ইধ অধিপ্পেতা, ন ইতৰাতি দীপেতি. অট্ঠকথাৱচনং তাসম্পি তিণ্ণং লোকিযানং অধিপ্পেততং দীপেতি. অযং পনেত্থ অট্ঠকথাধিপ্পাযো – তিস্সোপি লোকিযা সিক্খা ইমস্মিং পঠমপাৰাজিকে সম্ভৱন্তি, কালেনাপি অধিচিত্তপঞ্ঞালাভী ভিক্খু তথাৰূপং অসপ্পাযং পচ্চযং পটিচ্চ ততো ততো অধিচিত্ততো, অধিপঞ্ঞাতো চ আৱত্তিত্ৱা সীলভেদং পাপুণেয্যাতি ঠানমেতং ৱিজ্জতি, ন লোকুত্তৰচিত্তপঞ্ঞালাভী, অযং নযো ইতৰেসুপি সব্বেসু অদিন্নাদানাদীসু সচিত্তকেসু লব্ভতি, অচিত্তকেসু পন ইতৰোপি. তথাপি কেৱলং ৱিনযপিটকস্স, পাতিমোক্খসীলস্স চ সঙ্গাহকত্তা ‘‘সিক্খং অপ্পচ্চক্খাযা’’তি ইমস্মিং উত্তৰপদে পচ্চক্খানাৰহা অধিসীলসিক্খাৱ লোকিযাতি দস্সনত্থং পাড়িযং ‘‘তত্ৰ যাযং অধিসীলসিক্খা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

এত্থ সিক্খাতি কাযৱচীদুচ্চৰিততো ৱিৰতী চ চেতনা চ, অঞ্ঞত্ৰ চেতনাযেৱ ৱেদিতব্বা. সিক্খাপদন্তি সউদ্দেসসিক্খাপদং, একচ্চং অনুদ্দেসসিক্খাপদঞ্চ লব্ভতি. চিত্তস্স অধিকৰণং কত্ৱাতি তস্মিং সিক্খতীতি অধিকৰণত্থে ভুম্মন্তি দস্সনত্থং ৱুত্তং. যথাসিক্খাপদন্তি পচ্চৱেক্খণৱসেন ৱুত্তং. সীলপচ্চৱেক্খণাপি হি সীলমেৱ, তস্মা সুপ্পটিচ্ছন্নাদিচাৰিত্তেসু ৱিৰতিৱিপ্পযুত্তচেতনং পৱত্তেন্তোপি সিক্খং পৰিপূৰেন্তোত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গচ্ছতি. ‘‘সম্পজানমুসাৱাদে পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ২) ৱুত্তমৰিযাদং অৱীতিক্কমন্তো ‘‘তস্মিঞ্চ সিক্খাপদে সিক্খতী’’তি ৱুচ্চতি. অঞ্ঞতৰস্মিং পন গণ্ঠিপদে ৱুত্তং ‘‘সিক্খাতি তং সিক্খাপদং সিক্খনভাৱেন পৱত্তচিত্তুপ্পাদো. সাজীৱন্তি পঞ্ঞত্তি. তদত্থদস্সনত্থং পুব্বে মেথুনসংৱৰস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি. যস্মা সিক্খায গুণসম্মতায পুঞ্ঞসম্মতায তন্তিযা অভাৱতো লোকস্স দুব্বল্যাৱিকম্মং তত্থ ন সম্ভৱতি. পত্থনীযা হি সা, তস্মা ‘‘যঞ্চ সাজীৱং সমাপন্নো, তত্থ দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি ৱুত্তং. আণায হি দুব্বল্যং সম্ভৱতীতি আযস্মা উপতিস্সো.

সিক্খাপচ্চক্খানকথাৱণ্ণনা

এত্থ যামীতি অমুকস্মিং তিত্থাযতনে, ঘৰাদিম্হি ৱা. ভাৱৱিকপ্পাকাৰেনাতি ‘‘অহং অস্স’’ন্তি আগতত্তা যং যং ভৱিতুকামো, তস্স তস্স ভাৱস্স ৱিকপ্পাকাৰেন, ভিক্খুভাৱতো অঞ্ঞভাৱৱিকপ্পাকাৰেনাতি অধিপ্পাযো.

৪৬. হন্দাতি ৱচসাযেৱ. গিহিভাৱং পত্থযমানোতিআদিপদেহি চিত্তনিযমং দস্সেতি. একেনেৱ চিত্তেন সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৱেনাতি.

৫১. বুদ্ধং ধম্মন্তিআদিপদেহি খেত্তনিযমং দস্সেতি. তত্থ আদিতো চুদ্দসহি পদেহি সভাৱপৰিচ্চাগো, পচ্ছিমেহি অট্ঠহি ভাৱন্তৰাদানঞ্চ দস্সিতং হোতি. পচ্চক্খামি ধাৰেহীতি এতেহি কালনিযমং দস্সেতি. ৱদতীতি ইমিনা পদেন পযোগনিযমং দস্সেতি. ৱিঞ্ঞাপেতীতি ইমিনা ৱিজানননিযমং দস্সেতি. উম্মত্তকো সিক্খং পচ্চক্খাতি, উম্মত্তকস্স সন্তিকে সিক্খং পচ্চক্খাতীতিআদীহি পুগ্গলনিযমং দস্সেতি. অৰিযকেন মিলক্খস্স সন্তিকে সিক্খং পচ্চক্খাতীতিআদীহি পন পুগ্গলাদিনিযমেপি সতি ৱিজানননিযমাসম্ভৱং দস্সেতি. তত্থ ‘‘যায মিলক্খভাসায কালনিযমো নত্থি, তাযপি ভাসায কালনিযমত্থদীপনে সতি সিক্খাপচ্চক্খানং ৰুহতীতি নো মতী’’তি আচৰিযো. দৱাযাতিআদীহি খেত্তাদিনিযমে সতিপি চিত্তনিযমাভাৱেন ন ৰুহতীতি দস্সেতি. সাৱেতুকামো ন সাৱেতীতি চিত্তনিযমেপি সতি পযোগনিযমাভাৱেন ন ৰুহতীতি দস্সেতি. অৱিঞ্ঞুস্সসাৱেতি, ৱিঞ্ঞুস্স ন সাৱেতীতি চিত্তখেত্তকালপযোগপুগ্গলৱিজানননিযমেপি সতি যং পুগ্গলং উদ্দিস্স সাৱেতি, তস্সেৱ সৱনে ন ৰুহতি, ন অঞ্ঞস্সাতি দস্সনত্থং ৱুত্তং, তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘যদি অযমেৱ জানাতূতি একং নিযমেত্ৱা আৰোচেতি, তঞ্চে সো এৱ জানাতি, পচ্চক্খাতা হোতি সিক্খা. অথ সো ন জানাতি…পে… অপ্পচ্চক্খাতা হোতি সিক্খা’’তি. সব্বসো ৱা পন ন সাৱেতি, অপ্পচ্চক্খা হোতি সিক্খাতি চিত্তাদিনিযমেনেৱ সিক্খা পচ্চক্খাতা হোতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সনত্থং ৱুত্তং. এত্তাৱতা ‘‘সিক্খা…পে… দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি পদস্স পদভাজনং তীহি আকাৰেহি দস্সিতং হোতি. তত্থ দ্ৱে অমিস্সা, পচ্ছিমো একো মিস্সোতি ৱেদিতব্বো. তেনেৱ ৱচীভেদেনাতি তদত্থদীপনমত্তং ৱচনং সুত্ৱাৱ তেনেৱ ৱচীভেদেন জানাপেতীতি অত্থো. চিত্তসম্পযুত্তন্তি পচ্চক্খাতুকামতাচিত্তসম্পযুত্তং. সমযঞ্ঞূ নাম তদধিপ্পাযজাননমত্তেন হোতি.

৫৩. ৱণ্ণপট্ঠানং বুদ্ধগুণদীপকং সুত্তং. উপালিগহপতিনা ৱুত্তা কিৰ উপালিগাথা. পঞ্ঞাণং সঞ্ঞাণন্তি অত্থতো একং, তস্মা বোধিপঞ্ঞাণন্তি বোধিসঞ্ঞাণং, বোধিবীজন্তি ৱুত্তং হোতি.

দ্ৱিন্নম্পি নিযমেত্ৱাতি এত্থ ‘‘দ্ৱীসুপি জানন্তেসু এৱ পচ্চক্খামীতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তে তেসু একো চে জানাতি, ন পচ্চক্খাতা হোতী’’তি অঞ্ঞতৰস্মিম্পি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং, তং অট্ঠকথায ন সমেতি. ‘‘গিহী হোমী’’তি ৱা ‘‘গিহিম্হী’’তি ৱা ৱুত্তে কিঞ্চাপি ৱত্তমানৱচনং হোতি. ‘‘ধাৰেহী’’তি অত্থাভাৱা চ ‘‘ধাৰেহী’’তি ৱুত্তে চ পৰস্সুপৰি গচ্ছতি, তস্মা ন হোতি. সন্দিট্ঠিকং ধম্মন্তি সব্বত্থ ধম্মৱচনং ৱুত্তং যং সন্ধায ‘‘সন্দিট্ঠিক’’ন্তি ৱদতি, তং পকাসেতুং. অঞ্ঞথা ‘‘ৱিজিতৱিজযং পচ্চক্খামী’’তি ৱুত্তে চক্কৱত্তিআদীসুপি তপ্পসঙ্গতো বুদ্ধসদ্দোপি অৱসানে ৱত্তব্বো ভৱেয্য. আচৰিযৱেৱচনেসু পন যো মং পব্বাজেসীতিআদি উপজ্ঝং অগ্গহেত্ৱা, পৰং ৱা উদ্দিস্স পব্বজিতং সন্ধায ৱুত্তন্তি. ওকল্লকোতি কপণাধিৱচনং. মোড়িবদ্ধোতি সিখাবদ্ধো, ওমুক্কমকুটো ৱা. চেল্লকো অথেৰো. চেটকো মজ্ঝিমো. মোড়িগল্লো মহাসামণেৰো. মনুস্সৱিগ্গহনাগাদীনং নাগৰূপাদীনং ৱা সন্তিকে, ভাসাজাননকিন্নৰাদীনং ৱা. ‘‘দেৱতা নাম মহাপঞ্ঞা’’তি কিৰ পাঠো. দৱাযাতি সহসা. ৰৱাভঞ্ঞেনাতি খলিতভঞ্ঞেন. অক্খৰসমযানঞ্হি নাভিঞ্ঞাতায ৱা কৰণানং অৱিসদতায ৱা হোতি ৰৱাভঞ্ঞং. অৱিধেয্যিন্দ্ৰিযতায ‘‘পোত্থকৰূপসদিসস্সা’’তি ৱুত্তং, গৰুমেধস্স মন্দপঞ্ঞস্স. কিত্তাৱতা পন গৰুমেধো হোতীতি চে? সমযে অকোৱিদতায.

সিক্খাপচ্চক্খানকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মূলপঞ্ঞত্তিকথাৱণ্ণনা

৫৫. ‘‘পটিসেৱতিনামা’’তি পদং মাতিকাযং নত্থি, তস্মা ‘‘পটিসেৱেয্যাতি এত্থা’’তিআদিমাহ. ‘‘এসো মেথুনধম্মো নামা’’তি সব্বপাড়িপোত্থকেসু, অট্ঠকথাযং ‘‘এসো ৱুচ্চতি মেথুনধম্মো নামা’’তি উদ্ধটা. ইত্থিযা নিমিত্তেন অত্তনো নিমিত্তন্তি দুৱিঞ্ঞেয্যমেতং দস্সিতং. অত্তনো নিমিত্তেন ইত্থিযা নিমিত্তং সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ন দস্সিতং. চত্তাৰি ঠানানি মুঞ্চিত্ৱাতি এত্থ অব্ভন্তৰতলং ছুপন্তংযেৱ সন্ধায ৱুত্তং, অচ্ছুপন্তং নীহৰন্তস্স অনাপত্তি. মজ্ঝন্তি অগ্গপ্পদেসং. উপৰিভাগমজ্ঝন্তি উপৰিভাগস্স অগ্গপ্পদেসং. নট্ঠকাযপ্পসাদন্তি এত্থ উপহতিন্দ্ৰিযস্স আপত্তিসম্ভৱতো ইধাপি আপত্তীতি চে? নেতি দস্সনত্থং ‘‘মতচম্মং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. মতচম্মঞ্হি অনুপাদিন্নং, উপাদিন্নে এৱ পাৰাজিকাপত্তি. অপিধায অপ্পটিচ্ছাদেত্ৱা. যথা দন্তা ন দিস্সন্তি, তথা পিধাযেৱ নিসীদিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

গোনসোতি গোণপিট্ঠিকো মণ্ডলসপ্পো, যস্স পিট্ঠে লোহিতকানি মণ্ডলানি দিস্সন্তি. কললপৰিচযৱাৰিচাৰমচ্ছগ্গহণেন কিঞ্চাপি সমুদ্দে মহামুখা হত্থিসৰীৰম্পি একপ্পহাৰেন গিলিতুং সমত্থা ততো মহন্ততৰা চ গহিতা হোন্তি, তেসং মুখাদীসু মেথুনধম্মো ন সম্ভৱতীতি তত্থ ঠানপৰিচ্ছেদো নত্থীতি একে, ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং. এতমেৱ হীতি অনন্তৰং সন্ধায. সদ্ধিং যোজনায অক্খৰযোজনায. ‘‘পঞ্ঞত্তং পন সিক্খাপদং সব্বেহিপি লজ্জীপুগ্গলেহি সমং সিক্খিতব্বভাৱতো সমসিক্খতা নামাতি ৱুত্তত্তা সব্বসিক্খাপদং সব্বভিক্খূহি সিক্খিতব্বং. ন হি কস্সচি ঊনমধিকং ৱা অত্থী’’তি তস্স গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. পৰিৱাৰে পন –

‘‘ন উক্খিত্তকো ন চ পন পাৰিৱাসিকো,

ন সঙ্ঘভিন্নো ন চ পন পক্খসঙ্কন্তো;

সমানসংৱাসকভূমিযা ঠিতো,

কথং নু সিক্খায অসাধাৰণো সিযা’’তি. (পৰি. ৪৭৯) –

ৱুত্তং. তদট্ঠকথায চ ‘‘অযং পঞ্হা নহাপিতপুব্বকং সন্ধায ৱুত্তা. অযঞ্হি খুৰভণ্ডং পৰিহৰিতুং ন লভতি, অঞ্ঞে লভন্তি. তস্মা সিক্খায অসাধাৰণো’’তি ৱুত্তং. তং সব্বং যথা সংসন্দতি সমেতি, তথা ৱেদিতব্বং. ভিক্খুনীনংযেৱ সাধাৰণানি সিক্খাপদানিপি ভিক্খু সিক্খতি, এৱমঞ্ঞোপি অন্হাপিতপুব্বকো ভিক্খু তং সিক্খাপদং সিক্খতি এৱ তদত্থকোসল্লত্থন্তি কত্ৱা সব্বম্পি সিক্খাপদং সমসিক্খতা নামাতি. যং তং ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘তিস্সো ইত্থিযো’’তিআদিৱিভঙ্গোতংনিযামকোতিলক্খণত্তা ৱত্থুনিযমনত্থং ৱুত্তং. তেন অমনুস্সিত্থিপ্পসঙ্গেন কতে সুৱণ্ণৰজতাদিমযে পটিক্খিপতি. ইতো পট্ঠায যে চ ‘‘তযো অত্থৱসে পটিচ্চ ৱিভঙ্গো পৱত্ততী’’তি পুব্বে ৱুত্তা, তে যথাসম্ভৱং যোজেত্ৱা ৱেদিতব্বা.

পঠমচতুক্ককথাৱণ্ণনা

৫৭. আপত্তি পাৰাজিকা অস্স হোতীতি এত্থ যস্মা সা অকুসলা আপত্তি তস্স ভিক্খুনো সীলসম্ভৱং অভিভৱতি, ৰাগাভিভৱে তস্মিং পাৰাজিকাতি লদ্ধনামা পুব্বভাগে আপন্না দুক্কটথুল্লচ্চযাদযো আপত্তিযো অভিভৱিত্ৱা ৱিনাসেত্ৱা সযমেৱেকা অস্স. ৱত্থুনা সভাগাহি ৱা অসভাগাহি ৱা অঞ্ঞাহি পাৰাজিকত্তেন সমানজাতিকাহি আপত্তীহি সযং নাভিভৱীযতীতি একে. তং তং পুব্বে ৱিচাৰিতমেৱ. যদা পন চতস্সোপি পাৰাজিকাপত্তিযো একতো হোন্তি, তদা তা তস্স ভিক্খুনো ভিক্খুভাৱং অভিভৱন্তি, অভিক্খুং কৰোন্তি, অনুপসম্পন্নং কৰোন্তি, সমঞ্ঞাযপি ভিক্খু ন হোতি. ওমসৱাদপাচিত্তিযং ন জনেতীতি একে. দুতিযেন অত্থৱিকপ্পেন পাৰাজিকস্স ধম্মস্স পত্তি সম্পত্তি আপত্তীতি অত্থো সঙ্গহিতো হোতীতি কত্ৱা আপত্তিসম্পত্তিৱাদীনং সঙ্গহিতো হোতি, যুজ্জতি চেসা পৰসাপেক্খা. সাপত্তিকো নাম সো ভিক্খু হোতি, অঞ্ঞথা তস্স খণভঙ্গেন অনাপত্তিকো ভৱেয্য, ন চ হোতীতি. কদা পন হোতীতি? যদা কালং কৰোতি, যদা চ সিক্খং পচ্চক্খায সামণেৰাদিভূমিযং তিট্ঠতি. যদি এৱং সিক্খায পচ্চক্খাতায পাৰাজিকাপত্তি পচ্চক্খাতা হোতি সিক্খা চাতি উভযং তস্স একতো অত্থি, সঙ্ঘাদিসেসাদিআপত্তি সিক্খাপচ্চক্খানেন কিং ন পচ্চক্খাতা, পুন উপসম্পন্নেন দেসাপেতব্বা. সিক্খাপচ্চক্খানং আপত্তিৱুট্ঠানং জাতং, অভিক্খু আপত্তিতো ৱুট্ঠাতি, গহট্ঠো ৱুট্ঠাতি, সামণেৰো ৱুট্ঠাতি, ততো ৱিনযৱিৰোধা ন ৱুট্ঠাতি. হঞ্চি পন ৱুট্ঠাতি গহট্ঠো, সামণেৰো ৱা সীলসম্পন্নোৱ ঝানলাভী অস্স, সোতাপত্তিফলস্স ৱা অৰহত্তফলস্স ৱা লাভী অস্স, পাৰাজিকাপত্তিযা সাপত্তিকো অৰহা অস্স. উক্খিত্তকো উপ্পব্বজিতো ৱা পৰিৱাসাৰহো মানত্তাৰহো উপ্পব্বজিতো ৱা সীলসম্পন্নো ঝানলাভী অস্স, সোতাপত্তিফলস্স, অৰহত্তফলস্স ৱা লাভী অস্স, সাপত্তিকো সন্তৰাযিকো অৰহা অস্স, সো পুন উপসম্পন্নো পৰিৱাসং, মানত্তং ৱা দত্ৱা অব্ভেতব্বো উক্খিত্তকো ওসাৰেতব্বোতি সমানো অযং উপলব্ভোতি.

অযং পনেত্থ ৱিনিচ্ছযো – পাৰাজিকং ধম্মং আপন্নো যাৱ ভিক্খুভাৱং পটিজানাতি সাদিযতি সংৱাসং, সন্তৰাযিকত্তা উপোসথদিৱসাদীসু গহট্ঠস্স ৱিয সযমেৱ সীলং সমাদিযন্তস্সপি ন সীলসমাদানং ৰুহতি, পগেৱ ঝানাদীনি. সো চে ভিক্খুভাৱং ন সাদিযতি ন পটিজানাতি সংৱাসং ন সাদিযতি, কেৱলং ভিক্খূনং আৱিকত্ৱা ৰাজৱেৰিচোৰাদিভযেন কাসাৱং ন পৰিচ্চজতি, অনুপসম্পন্নোৱ হোতি সহসেয্যাদিং জনেতি, সীলস্স চ ঝানাদীনঞ্চ ভাগী হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘আপন্নেন ৱিসুদ্ধাপেক্খেন সন্তী আপত্তি আৱিকাতব্বা, আৱিকতা হিস্স ফাসু হোতি, পঠমস্স ঝানস্স অধিগমাযা’’তিআদি (মহাৱ. ১৩৪-১৩৫).

তত্থ সন্তী আপত্তীতি সাৱসেসানৱসেসপ্পভেদা সব্বাপি আপত্তি আপন্না অধিপ্পেতা. এৱং সন্তেপি পগেৱ গহট্ঠাদিভূমিযং ঠিতো ঝানাদীনং ভাগী অস্স সুদ্ধন্তে ঠিতত্তা, যো পন উক্খিত্তকো অনোসাৰিতো, গৰুধম্মং ৱা আপজ্জিত্ৱা অৱুট্ঠিতো সিক্খং পচ্চক্খায গহট্ঠাদিভূমিযং ঠিতো, ন সো ঝানাদীনং ভাগীযেৱ ভৱতি ন সুদ্ধন্তে ঠিতত্তা, সকৰণীযত্তা চ, তেনেৱ ভগৱতা ‘‘সো পুন উপসম্পন্নো ওসাৰেতব্বো’’তি ৱুত্তং, তস্মা তস্স পুগ্গলস্স তে ভিক্খুকালে আপন্না অন্তৰাযিকা ধম্মা ৱিপ্পটিসাৰং জনযিত্ৱা অৱিপ্পটিসাৰমূলকানং পামোজ্জাদীনং সম্ভৱং নিৱাৰেন্তি, নো সকাসাৱেসুযেৱ. নো চে নিৱাৰেন্তি, সম্ভৱতি. গৰুকং আপজ্জিত্ৱা ভিক্খূনং আৱিকত্ৱা চে উপ্পব্বজিতো, পকতত্তো হুত্ৱা উপ্পব্বজিতোতি কত্ৱা ঝানাদীনং ভাগী অস্স ‘‘আৱিকতা হিস্স ফাসু হোতী’’তি ৱুত্তত্তা. পগেৱ ভিক্খুকালে, ন ত্ৱেৱ উক্খিত্তকো সকৰণীযত্তাতি একে. তদনুৱত্তনকো পন তং লদ্ধিং পহায ভাগী অস্স. ন, ভিক্খৱে, সগহট্ঠায পৰিসায (মহাৱ. ১৫৪) সিক্খাপচ্চক্খাতকস্স অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নকস্স নিসিন্নপৰিসাযাতি (মহাৱ. ১৮৩) এত্থ গহট্ঠো নাম পকতিযা গিহিলিঙ্গে ঠিতো. সিক্খং পচ্চক্খায ভিক্খুলিঙ্গে ঠিতো সিক্খাপচ্চক্খাতকো. সো সকাসাৱেসু সাপেক্খত্তা সামণেৰভাৱং পত্থযমানো তেনেৱ লিঙ্গেন তীহি সৰণগমনেহি সামণেৰো হোতি. অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নো সংৱাসং সাদিযন্তোপি পচ্ছা পুব্বে ৱুত্তক্কমেন অসাদিযিত্ৱা সামণেৰভাৱং পত্থযমানো সিক্খাপচ্চক্খাতকো ৱিয তীহি সৰণগমনেহি সামণেৰো হোতি, ন পুন কাসাৱং পটিগ্গাহাপেতব্বো ভিক্খূহি পঠমং দিন্নলিঙ্গেযেৱ ঠিতত্তা. যো পন পাৰাজিকো চোদিযমানো পৰাজিত্ৱা ‘‘হন্দ, ভন্তে, সামণেৰো ভৱামি, সৰণানি দেথা’’তি ৱদতি, ‘‘সাধু গণ্হাহী’’তি ন ৱত্তব্বো, গিহিলিঙ্গে ঠপেত্ৱা পুন কাসাযানি পটিগ্গাহাপেত্ৱা পব্বাজেতব্বো. ‘‘ইদং পন সব্বং অত্তনো মতিযা ৱুত্তত্তা ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্ব’’ন্তি আচৰিযো ৱদতি. পৱেসনং নাম অঙ্গজাতং পৱেসেন্তস্স অঙ্গজাতেন সম্ফুসনং. পৱিট্ঠং নাম যাৱ মূলা পৱেসেন্তস্স ৱিপ্পকতকালে ৱাযামকালো. সুক্কৱিস্সট্ঠিসমযে অঙ্গজাতং ঠিতং নাম. উদ্ধৰণং নাম নীহৰণকালো. গণ্ঠিপদে পন ‘‘ৱাযামতো ওৰমিত্ৱা ঠানং ঠিতং নামা’’তি ৱুত্তং, তং অসঙ্কৰতো দস্সনত্থং ৱুত্তং. পৱেসনপৱিট্ঠউদ্ধৰণকালেসুপি সুক্কৱিস্সট্ঠি হোতিযেৱ.

পঠমচতুক্ককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

একূনসত্ততিদ্ৱিসতচতুক্ককথাৱণ্ণনা

৫৯-৬০. ‘‘মতং যেভুয্যেন অক্খাযিত’’ন্তি ৱচনতো অমতং যেভুয্যেন খাযিতম্পি পাৰাজিকৱত্থুমেৱাতি দস্সেতি. সব্বসো খাযিতং, উপ্পাটিতং ৱা থুল্লচ্চযৱত্থুমেৱাতি দস্সেতি, তথা ‘‘যেভুয্যেন খাযিত’’ন্তি ৱচনতো মতং সব্বখাযিতং, উপ্পাটিতং ৱা দুক্কটৱত্থূতি দস্সেতি. ন চ সাৱসেসং পঞ্ঞপেন্তি. কিং কাৰণা? ইদঞ্হি সিক্খাপদং লোকৱজ্জং, ন পণ্ণত্তিৱজ্জং. তত্থ সিক্খাপদন্তি পাৰাজিকং অধিপ্পেতং. তত্থ থুল্লচ্চযম্পি হি লোকৱজ্জং, ন পণ্ণত্তিৱজ্জং. অথ ৱা উভযম্পি অনৱসেসং পঞ্ঞত্তং. পাৰাজিকখেত্তে হি হেট্ঠিমকোটিং পাপেত্ৱা ঠপিতে ততো পৰং থুল্লচ্চযন্তি পঞ্ঞত্তমেৱ হোতি. তত্থ থুল্লচ্চযখেত্তম্পি পাৰাজিকখেত্তং ৱিয হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. উপড্ঢক্খাযিতে থুল্লচ্চযন্তি যত্থ নিমিত্তং খাযিতং, তং দুক্কটৱত্থূতি ৱেদিতব্বং. এত্থাহ – পণ্ণত্তিৱজ্জং কিং সাৱসেসমেৱ ভগৱা পঞ্ঞাপেতীতি? ন. একংসতো পন যথাসম্ভৱং তত্থ তত্থ পকাসযিস্সাম, কিমত্থং পন ভগৱা উপড্ঢক্খাযিতে পাৰাজিকং ন পঞ্ঞাপেসীতি অযং তাৱ অপুচ্ছা বুদ্ধৱিসযত্তা ৱিনযপঞ্ঞত্তিযা. ইদং পনেত্থ কাৰণপতিৰূপকং ‘‘উপড্ঢভাৱস্স দুব্বিনিচ্ছযত্তা’’তি. যেভুয্যেন খাযিতং নাম ৱচ্চমগ্গপস্সাৱমগ্গমুখানং চতূসু কোট্ঠাসেসু দ্ৱে কোট্ঠাসে অতিক্কম্ম যাৱ ততিযকোট্ঠাসপৰিযোসানা খাদিতং, ততিযকোট্ঠাসং অতিক্কম্ম যাৱ চতুত্থকোট্ঠাসপৰিযোসানা দুক্কটৱত্থু.

যদিপি নিমিত্তং সব্বসো খাযিতন্তি ‘‘জীৱমানকসৰীৰংযেৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তং ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং. অল্লসৰীৰেতি অভিনৱে, অকুথিতে ৱা মনুস্সানং জীৱমানসৰীৰে অক্খিনাসাদীসু থুল্লচ্চযমেৱ. তিৰচ্ছানগতানং হত্থিঅস্সাদীনং নাসায ৱত্থিকোসে চ থুল্লচ্চযন্তি ‘‘অমগ্গেন অমগ্গং পৱেসেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি ইমায পাড়িযা অত্থৱিসেসেনেত্থ ৱুত্তং. উপকচ্ছকাদীসু দুক্কটং, সব্বেসম্পি তিৰচ্ছানগতানং অক্খিকণ্ণৱণেসু দুক্কটং, অৱসেসসৰীৰেপি দুক্কটমেৱাতি ইদং ৱিনীতৱত্থুস্মিং ‘‘এহি, ভন্তে, মেথুনং ধম্মং পটিসেৱা’’তি. ‘‘অলং ভগিনি নেতং কপ্পতী’’তি (পাৰা. ৭৯) ইমিনা তাৱ মেথুনৰাগাভাৱো দস্সিতো হোতি. ‘‘এহি, ভন্তে, ঊৰুন্তৰিকায ঘট্টেহি…পে… সো ভিক্খু তথা অকাসী’’তি ইমিনা তাৱ মোচনস্সাদো দস্সিতো হোতি, তেনেৱাহ ভগৱা ‘‘আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসস্সা’’তি. ‘‘যো পন মেথুনৰাগেন ঊৰুন্তৰিকায ঘট্টেতি, তস্স দুক্কট’’ন্তি সিদ্ধন্তি কত্ৱা ৱুত্তং.

মনুস্সানং অক্খিকণ্ণৱণাদি থুল্লচ্চযৱত্থু, তিৰচ্ছানগতানং দুক্কটৱত্থূতি এত্থ দুৱিঞ্ঞেয্যো পাড়িলেসো, তস্মা ‘‘ন চ, ভিক্খৱে, ৰত্তচিত্তেন অঙ্গজাতং ছুপিতব্বং, যো ছুপেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি ৱচনতো ৰত্তচিত্তেন অক্খিকণ্ণৱণং ছুপন্তস্স দুক্কটন্তি সিদ্ধন্তি অযং চম্মক্খন্ধকে পাড়িলেসোতি ৱেদিতব্বো. ‘‘জীৱমানকপুৰিসস্সাতি জীৱমানকসদ্দো মতে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি ঞাপনত্থং ৱুত্তো’’তি ৱদন্তি. মহাঅট্ঠকথাযং পনাতি ইদং কিঞ্চাপি ‘‘কত্ৱা মহাঅট্ঠকথং সৰীৰ’’ন্তি ৱুত্তং, অথ খো সেসঅট্ঠকথাসু ‘‘মেথুনৰাগেন মুখেনা’’তি ৱচনাভাৱতো তত্থেৱ ভাৱতো তং ৱচনং পাড়িৱচনেন সংসন্দিত্ৱা দস্সনত্থং ৱুত্তং. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘তং সব্বম্পীতি মহাঅট্ঠকথাযমেৱ মেথুনৰাগেন ইত্থিযা নিমিত্তং অপ্পৱেসেন্তো ছুপতি, থুল্লচ্চয’’ন্তি চ ৱুত্তং. ‘‘মেথুনৰাগেন মুখেনা’’তিপি কত্থচি, পাড়িযং অৱিসেসেন ‘‘ন চ, ভিক্খৱে, ৰত্তচিত্তেন অঙ্গজাতং ছুপিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, তস্মা ‘‘তং সব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. পুৰিমং পসংসন্তীতি তিৰচ্ছানগতি…পে… ৱুত্তনযেনেৱ থুল্লচ্চযং, কাযসংসগ্গৰাগেন দুক্কটন্তিআদিঅট্ঠকথাৱচনেহি সংসন্দনতো. ‘‘তং সব্বম্পি…পে… পুৰিমং পসংসন্তী’’তি ইদং সঙ্গীতিতো পচ্ছা সীহড়দীপকেহি আচৰিযেহি পাড়িযা, অট্ঠকথাযঞ্চ ৱুত্তৱচনং সংসন্দিত্ৱা ৱুত্তৱিনিচ্ছযোতি ৱুত্তং. এত্থ ইতৰথা হীতি পকতিমুখেন. কস্মা দুক্কটন্তি চে? ‘‘অঙ্গুলিবীজাদীনি পৱেসেন্তস্স দুক্কট’’ন্তি ৱুত্তত্তা যুত্তং. তিৰচ্ছানগতিত্থিযা পস্সাৱমগ্গন্তি এত্থ মহাঅট্ঠকথাযম্পি পুব্বে ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি ৱত্ৱা এত্থ ‘‘পস্সাৱমগ্গ’’ন্তি ৱুত্তত্তা অৱসেসনিমিত্তে দুক্কটন্তি যুত্তং ৱিয দিস্সতি. ৱুত্তনযেনেৱাতি মেথুনৰাগেন. থুল্লচ্চযন্তি চ খন্ধকে পস্সাৱনিমিত্তৱসেনেৱাগতত্তা উপপৰিক্খিত্ৱা গহেতব্বং.

একূনসত্ততিদ্ৱিসতচতুক্ককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সন্থতচতুক্কভেদককথাৱণ্ণনা

৬১-২. ইত্থিনিমিত্তং খাণুং কত্ৱাতি ইত্থিনিমিত্তস্স অন্তো খাণুং পৱেসেত্ৱা সমতলং ৱা কত্ৱা অতিৰিত্তং ৱা খাণুং ঘট্টেন্তস্স দুক্কটং পৱেসাভাৱা. ঈসকং অন্তো পৱেসেত্ৱা ঠিতং খাণুমেৱ চে অঙ্গজাতেন ছুপতি, পাৰাজিকং. ‘‘উপ্পলগন্ধা উপ্পলভাৱা’’তিপি দীপৱাসিনো পঠন্তি কিৰ. সুত্তং ভিক্খুম্হীতি সেৱনচিত্তং উপট্ঠিতেতি (পাৰা. ৫৭) এত্থ ৱিয. ‘‘সুত্তভিক্খুম্হী’’তি চ পঠন্তি, তং উজুকমেৱ.

সন্থতচতুক্কভেদককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পদভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা

পকিণ্ণকে যানি সিক্খাপদানি ‘‘কিৰিযানী’’তি ৱুচ্চন্তি, তেসং ৱসেন কাযো, ৱাচা চ সহ ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱেদিতব্বা. অকিৰিযানং ৱসেন ৱিনা ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱেদিতব্বা, চিত্তং পনেত্থ অপ্পমাণং ভূতাৰোচনসমুট্ঠানস্স কিৰিযত্তা, অচিত্তকত্তা চ. তত্থ কিৰিযা আপত্তিযা অনন্তৰচিত্তসমুট্ঠানা ৱেদিতব্বা. অৱিঞ্ঞত্তিজনকম্পি একচ্চং বাহুল্লনযেন ‘‘কিৰিয’’ন্তি ৱুচ্চতি, যথযিদং পঠমপাৰাজিকং ৱিঞ্ঞত্তিযা অভাৱেপি ‘‘সো চে সাদিযতি, আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি হি ৱুত্তং ‘‘ন সাদিযতি অনাপত্তী’’তি চ. ৱিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতাপি কিৰিযা ৱিনা সেৱনচিত্তেন ন হোতি চিত্তজত্তা, ৱিকাৰৰূপত্তা, চিত্তানুপৰিৱত্তিকত্তা চ. তস্মা কিৰিযাসঙ্খাতমিদং ৱিঞ্ঞত্তিৰূপং ইতৰং চিত্তজৰূপং ৱিয জনকচিত্তেন ৱিনা ন তিট্ঠতি, ইতৰং সদ্দাযতনং তিট্ঠতি, তস্মা কিৰিযায সতি একন্ততো তজ্জনকং সেৱনচিত্তং অত্থিযেৱাতি কত্ৱা ন সাদিযতি অনাপত্তীতি ন যুজ্জতি. যস্মা ৱিঞ্ঞত্তিজনকম্পি সমানং সেৱনচিত্তং ন সব্বকালং ৱিঞ্ঞত্তিং জনেতি, তস্মা ৱিনাপি ৱিঞ্ঞত্তিযা সযং উপ্পজ্জতীতি কত্ৱা ‘‘সাদিযতি, আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি ৱুত্তং. নুপ্পজ্জতি চে, ন সাদিযতি নাম, তস্স অনাপত্তি, তেনেৱ ভগৱা ‘‘কিংচিত্তো ত্ৱং ভিক্খূ’’তি চিত্তেনেৱ আপত্তিং পৰিচ্ছিন্দতি, ন কিৰিযাযাতি ৱেদিতব্বং. এত্তাৱতা ছ আপত্তিসমুট্ঠানানি, তানি এৱ আপত্তিকৰা ধম্মা নামাতি চ, চতূহাকাৰেহি আপত্তিং আপজ্জতি কাযেন ৱাচায কাযৱাচাহি কম্মৱাচায আপজ্জতীতি চ এতানি সুত্তপদানি অৱিৰোধিতানি হোন্তি, অঞ্ঞথা ৱিৰোধিতানি. কথং? যঞ্হি আপত্তিং কম্মৱাচায আপজ্জতি, ন তত্থ কাযাদযোতি আপন্নং, ততো কম্মৱাচায সদ্ধিং আপত্তিকৰা ধম্মা সত্তাতি আপজ্জতি, অথ তত্থাপি কাযাদযো একতো ৱা নানাতো ৱা লব্ভন্তি. ‘‘চতূহি আকাৰেহী’’তি ন যুজ্জতি, ‘‘তীহাকাৰেহি আপত্তিং আপজ্জতী’’তি ৱত্তব্বং সিযাতি এৱং ৱিৰোধিতানি হোন্তি. কথং অৱিৰোধিতানীতি? সৱিঞ্ঞত্তিকাৱিঞ্ঞত্তিকভেদভিন্নত্তা কাযাদীনং. যা কিৰিযা আপত্তি, তং একচ্চং কাযেন সৱিঞ্ঞত্তিকেন আপজ্জতি, একচ্চং সৱিঞ্ঞত্তিযা ৱাচায, একচ্চং সৱিঞ্ঞত্তিকাহি কাযৱাচাহি আপজ্জতি. যা পন অকিৰিযা আপত্তি, তং একচ্চং কম্মৱাচায আপজ্জতি, তঞ্চ খো অৱসিট্ঠাহি অৱিঞ্ঞত্তিকাহি কাযৱাচাহিযেৱ, ন ৱিনা ‘‘নো চে কাযেন ৱাচায পটিনিস্সজ্জতি, কম্মৱাচাপৰিযোসানে আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসস্সা’’তি (পাৰা. ৪১৪, ৪২১) ৱচনতো. অৱিসেসেন ৱা একচ্চং আপত্তিং কাযেন আপজ্জতি, একচ্চং ৱাচায, একচ্চং কাযৱাচাহি. যং পনেত্থ কাযৱাচাহি, তং একচ্চং কেৱলাহি কাযৱাচাহি আপজ্জতি, একচ্চং কম্মৱাচায আপজ্জতীতি অযমত্থো ৱেদিতব্বোতি এৱং অৱিৰোধিতানি হোন্তি.

তত্ৰাযং সমাসতো অত্থৱিভাৱনা – কাযেন আপজ্জতীতি কাযেন সৱিঞ্ঞত্তিকেন অকত্তব্বং কত্ৱা একচ্চং আপজ্জতি, অৱিঞ্ঞত্তিকেন কত্তব্বং অকত্ৱা আপজ্জতি, তদুভযম্পি কাযকম্মং নাম. অকতম্পি হি লোকে ‘‘কত’’ন্তি ৱুচ্চতি ‘‘ইদং দুক্কটং মযা, যং মযা পুঞ্ঞং ন কত’’ন্তি এৱমাদীসু, সাসনে চ ‘‘ইদং তে, আৱুসো আনন্দ, দুক্কটং, যং ত্ৱং ভগৱন্তং ন পুচ্ছী’’তিআদীসু (চূড়ৱ. ৪৪৩), এৱমিধ ৱিনযপৰিযাযে কাযেন অকৰণীযম্পি ‘‘কাযকম্ম’’ন্তি ৱুচ্চতি, অযমেৱ নযো ৱাচায আপজ্জতীতিআদীসু. তত্থ সমুট্ঠানগ্গহণং কত্তব্বতো ৱা অকত্তব্বতো ৱা কাযাদিভেদাপেক্খমেৱ আপত্তিং আপজ্জতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সনত্থং. কিৰিযাগ্গহণং কাযাদীনং সৱিঞ্ঞত্তিকাৱিঞ্ঞত্তিকভেদদস্সনত্থং. সঞ্ঞাগ্গহণং আপত্তিযা অঙ্গানঙ্গচিত্তৱিসেসদস্সনত্থং, তেন যং চিত্তং কিৰিযালক্খণে, অকিৰিযালক্খণে ৱা সন্নিহিতং, যতো ৱা কিৰিযা ৱা অকিৰিযা ৱা হোতি, ন তং অৱিসেসেন আপত্তিযা অঙ্গং ৱা অনঙ্গং ৱা হোতি, কিন্তু যায সঞ্ঞায ‘‘সঞ্ঞাৱিমোক্খ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তায সম্পযুত্তং চিত্তং অঙ্গং, ইতৰং অনঙ্গন্তি দস্সিতং হোতি. ইদানি যেন চিত্তেন সিক্খাপদং সচিত্তকং হোতি, যদভাৱা অচিত্তকং, তেন তস্স অৱিসেসেন সাৱজ্জত্তা লোকৱজ্জভাৱোৱ ৱুচ্চতি, কিন্তু সাৱজ্জংযেৱ সমানং একচ্চং লোকৱজ্জং একচ্চং পণ্ণত্তিৱজ্জন্তি দস্সনত্থং লোকৱজ্জগ্গহণং. চিত্তমেৱ যস্মা ‘‘লোকৱজ্জ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তস্মা মনোকম্মম্পি সিযা আপত্তীতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৱাৰণত্থং কম্মগ্গহণং. যং পনেত্থ অকিৰিযালক্খণং কম্মং, তং কুসলত্তিকৱিনিমুত্তং সিযাতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৱাৰণত্থং কুসলত্তিকগ্গহণং. যা পনেত্থ অব্যাকতা আপত্তি, তং একচ্চং অৱেদনম্পি সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধসমাপন্নো আপজ্জতীতি কত্ৱা ৱেদনাত্তিকং এত্থ ন লব্ভতীতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৱাৰণত্থং ৱেদনাত্তিকগ্গহণং কতন্তি ৱেদিতব্বং. সিক্খাপদঞ্হি সচিত্তকপুগ্গলৱসেন ‘‘তিচিত্তং তিৱেদন’’ন্তি লদ্ধৱোহাৰং অচিত্তকেনাপন্নম্পি ‘‘তিচিত্তং তিৱেদন’’মিচ্চেৱ ৱুচ্চতি. তত্ৰিদং সুত্তং ‘‘অত্থাপত্তি অচিত্তকো আপজ্জতি অচিত্তকো ৱুট্ঠাতি (পৰি. ৩২৪). অত্থাপত্তি কুসলচিত্তো আপজ্জতি কুসলচিত্তো ৱুট্ঠাতী’’তিআদি (পৰি. ৪৭০). অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘সঞ্ঞা সদা অনাপত্তিমেৱ কৰোতি, চিত্তং আপত্তিমেৱ, অচিত্তকং নাম ৱত্থুঅৱিজাননং, নোসঞ্ঞাৱিমোক্খং ৱীতিক্কমজাননং, ইদমেতেসং নানত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.

সব্বসঙ্গাহকৱসেনাতি সব্বসিক্খাপদানং সঙ্গহৱসেন. ভিক্খুনিযা চীৱৰদানাদি কিৰিযাকিৰিযতো. জাতৰূপৰজতপটিগ্গহণাদি সিযা কিৰিযতো. উপনিক্খিত্তাপটিক্খেপে সিযা অকিৰিযতো. দেসিতৱত্থুকপমাণাতিক্কন্তকুটিকৰণে সিযা কিৰিযতো, অদেসিতৱত্থুকপমাণাতিক্কন্তকৰণে সিযা কিৰিযাকিৰিযতো. যং চিত্তঙ্গং লভতিযেৱাতি কাযচিত্তং ৱাচাচিত্তন্তি এৱং. ৱিনাপি চিত্তেনাতি এত্থ ৱিনাপি চিত্তেন সহাপি চিত্তেনাতি অধিপ্পাযো. যো সো সৱিঞ্ঞত্তিকো, অৱিঞ্ঞত্তিকো চ ৱুত্তো কাযো, তস্স কম্মং কাযকম্মং, তথা ৱচীকম্মং. তত্থ সৱিঞ্ঞত্তিকো কাযো উপ্পত্তিযা কম্মং সাধেতি, ইতৰো অনুপ্পত্তিযা. তথা ৱাচাতি ৱেদিতব্বং, সিক্খাপদন্তি ‘‘যো তত্থ নামকাযো পদকাযো’’তি ৱচনতো ৱীতিক্কমে যুজ্জতীতি ৱুত্তং. ‘‘হসিতুপ্পাদৱোট্ঠব্বনানিপি আপত্তিসমুট্ঠাপকচিত্তানি. ইদম্পি ন মযা পৰিচ্ছিন্নন্তি হসমানো পস্সতি যদা, তদা ৱোট্ঠব্বনং জৱনগতিক’’ন্তি অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. অভিঞ্ঞাচিত্তানি পঞ্ঞত্তিং অজানিত্ৱা ইদ্ধিৱিকুব্বনাদিকালে গহেতব্বানি.

এত্থ পন যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো…পে… মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তো অত্থি কোচি পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসো, অত্থি কোচি ন পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসো. দুক্কটথুল্লচ্চযৱত্থূসু পটিসেৱন্তো অত্থি কোচি ন পাৰাজিকো. পক্খপণ্ডকো অপণ্ডকপক্খে উপসম্পন্নো পণ্ডকপক্খে মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তো সো পাৰাজিকং আপত্তিং নাপজ্জতীতি ন পাৰাজিকো নাম. ন হি অভিক্খুনো আপত্তি নাম অত্থি. সো অনাপত্তিকত্তা অপণ্ডকপক্খে আগতো কিং অসংৱাসো হোতি ন হোতীতি? হোতি, ‘‘অভব্বো তেন সৰীৰবন্ধনেনা’’তি (পাৰা. ৫৫; মহাৱ. ১২৯) হি ৱুত্তং. ‘‘যো পন, ভিক্খু, ভিক্খূনং…পে… অসংৱাসো’’তি (পাৰা. ৪৪) ৱুত্তত্তা যো পন ভিক্খুভাৱেন মেথুনং ধম্মং পটিসেৱতি, সো এৱ অভব্বো. নাযং অপাৰাজিকত্তাতি চে? ন, ‘‘ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো’’তি (মহাৱ. ৮৬) ৱুত্তট্ঠানে যথা অভিক্খুনা কম্মৱাচায সাৱিতাযপি কম্মং ৰুহতি কম্মৱিপত্তিযা অসম্ভৱতো, এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. তত্ৰিদং যুত্তি – উপসম্পন্নপুব্বো এৱ চে কম্মৱাচং সাৱেতি, সঙ্ঘো চ তস্মিং উপসম্পন্নসঞ্ঞী, এৱঞ্চে কম্মং ৰুহতি, ন অঞ্ঞথাতি নো খন্তীতি আচৰিযো. গহট্ঠো ৱা তিত্থিযো ৱা পণ্ডকো ৱা অনুপসম্পন্নসঞ্ঞী কম্মৱাচং সাৱেতি, সঙ্ঘেন কম্মৱাচা ন ৱুত্তা হোতি, ‘‘সঙ্ঘো উপসম্পাদেয্য, সঙ্ঘো উপসম্পাদেতি, উপসম্পন্নো সঙ্ঘেনা’’তি (মহাৱ. ১২৭) হি ৱচনতো সঙ্ঘেন কম্মৱাচায ৱত্তব্বায সঙ্ঘপৰিযাপন্নেন, সঙ্ঘপৰিযাপন্নসঞ্ঞিতেন ৱা একেন ৱুত্তা সঙ্ঘেন ৱুত্তাৱ হোতীতি ৱেদিতব্বো, অযমেৱ সব্বকম্মেসু যুত্তি. তথা অত্থি মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তো কোচি নাসেতব্বো ‘‘যো ভিক্খুনীদূসকো, অযং নাসেতব্বো’’তি ৱুত্তত্তা এৱ, সো অনুপসম্পন্নোৱ, সহসেয্যাপত্তিআদিং জনেতি, তস্স ওমসনে চ দুক্কটং হোতি. অভিক্খুনিযা মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তো ন নাসেতব্বো ‘‘অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নো, ভিক্খৱে, অনুপসম্পন্নো…পে… নাসেতব্বো’’তি পাড়িযা অভাৱতো. তেনেৱ সো উপসম্পন্নসঙ্খ্যং গচ্ছতি, ন সহসেয্যাপত্তাদিং জনেতি, কেৱলং অসংৱাসোতি কত্ৱা গণপূৰকো ন হোতি, এককম্মং একুদ্দেসোপি হি সংৱাসোতি ৱুত্তো. সমসিক্খতাপি সংৱাসোতি কত্ৱা সো তেন সদ্ধিং নত্থীতি পদসোধম্মাপত্তিং পন জনেতীতি কাৰণচ্ছাযা দিস্সতি. যথা ভিক্খুনিযা সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘস্স এককম্মাদিনো সংৱাসস্স অভাৱা ভিক্খুনী অসংৱাসা ভিক্খুস্স, তথা ভিক্খু চ ভিক্খুনিযা, পদসোধম্মাপত্তিং পন জনেতি. তথা ‘‘অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নোপি একচ্চো যো নাসেতব্বো’’তি অৱুত্তোতি ইমিনা নিদস্সনেন সা কাৰণচ্ছাযা গহণং ন গচ্ছতি.

অপি চ ‘‘ভিক্খু সুত্তভিক্খুম্হি ৱিপ্পটিপজ্জতি, পটিবুদ্ধো সাদিযতি, উভো নাসেতব্বা’’তি (পাৰা. ৬৬) চ, ‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, মেত্তিযং ভিক্খুনিং নাসেথা’’তি (পাৰা. ৩৮৪) চ ৱচনতো যো সঙ্ঘমজ্ঝং পৱিসিত্ৱা অনুৱিজ্জকেন অনুৱিজ্জিযমানো পৰাজাপিতো, সোপি অনুপসম্পন্নোৱ, ন ওমসৱাদপাচিত্তিযং জনেতীতি ৱেদিতব্বং. কিঞ্চাপি ‘‘উপসম্পন্নং উপসম্পন্নসঞ্ঞী খুংসেতুকামো’’তি পাড়ি নত্থি, কিঞ্চাপি কঙ্খাৱিতৰণিযং ‘‘যং অক্কোসতি, তস্স উপসম্পন্নতা, অনঞ্ঞাপদেসেন জাতিআদীহি অক্কোসনং, ‘মং অক্কোসতী’তি জাননা, অত্থপুৰেক্খাৰতাদীনং অভাৱোতি ইমানেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানী’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. ওমসৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং, তথাপি দুট্ঠদোসসিক্খাপদে ‘‘অসুদ্ধো হোতি পুগ্গলো অঞ্ঞতৰং পাৰাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নো, তঞ্চে সুদ্ধদিট্ঠি সমানো ওকাসং কাৰাপেত্ৱা অক্কোসাধিপ্পাযো ৱদেতি, আপত্তি ওমসৱাদস্সা’’তি (পাৰা. ৩৮৯) ৱচনতো অসুদ্ধে উপসম্পন্নসঞ্ঞায এৱ ওমসন্তস্স পাচিত্তিযং. অসুদ্ধদিট্ঠিস্স দুক্কটং. ‘‘সুদ্ধো হোতি পুগ্গলো, অঞ্ঞতৰং পাৰাজিকং ধম্মং অনজ্ঝাপন্নো, তঞ্চে সুদ্ধদিট্ঠি সমানো ওকাসং কাৰাপেত্ৱা অক্কোসাধিপ্পাযো ৱদেতি, আপত্তি ওমসৱাদস্সা’’তি (পাৰা. ৩৮৯) ৱচনতো পন কঙ্খাৱিতৰণিযং ‘‘তস্স উপসম্পন্নতা উপসম্পন্নসঞ্ঞিতা’’তি ন ৱুত্তং অনেকংসিকত্তা তস্স অঙ্গস্সাতি ৱেদিতব্বং.

অপি চেত্থ সিক্খাপচ্চক্খাতকচতুক্কং ৱেদিতব্বং, অত্থি পুগ্গলো সিক্খাপচ্চক্খাতকো ন সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো, অত্থি সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো ন সিক্খাপচ্চক্খাতকো, অত্থি সিক্খাপচ্চক্খাতকো চেৱ সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো চ, অত্থি নেৱ সিক্খাপচ্চক্খাতকো ন সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো. তত্থ ততিযো ভিক্খুনীসিক্খাপচ্চক্খাতকো ৱেদিতব্বো. সা হি যাৱ ন লিঙ্গং পৰিচ্চজতি, কাসাৱে সউস্সাহাৱ সমানা সামঞ্ঞা চৱিতুকামা সিক্খং পচ্চক্খন্তীপি ভিক্খুনী এৱ সিক্খাসাজীৱসমাপন্নাৱ. ৱুত্তঞ্হি ভগৱতা ‘‘ন, ভিক্খৱে, ভিক্খুনিযা সিক্খাপচ্চক্খান’’ন্তি (চূড়ৱ. ৪৩৪). কদা চ পন সা অভিক্খুনী হোতীতি? যদা সামঞ্ঞা চৱিতুকামা গিহিনিৱাসনং নিৱাসেতি, সা ‘‘ৱিব্ভন্তা’’তি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. ৱুত্তঞ্হি ভগৱতা ‘‘যদেৱ সা ৱিব্ভন্তা, তদেৱ অভিক্খুনী’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৪). কিত্তাৱতা পন ৱিব্ভন্তা হোতীতি? সামঞ্ঞা চৱিতুকামা কাসাৱেসু অনালযা কাসাৱং ৱা অপনেতি, নগ্গা ৱা গচ্ছতি, তিণপণ্ণাদিনা ৱা পটিচ্ছাদেত্ৱা গচ্ছতি, কাসাৱংযেৱ ৱা গিহিনিৱাসনাকাৰেন নিৱাসেতি, ওদাতং ৱা ৱত্থং নিৱাসেতি, সলিঙ্গেনেৱ ৱা সদ্ধিং তিত্থিযেসু পৱিসিত্ৱা কেসলুঞ্চনাদিৱতং সমাদিযতি, তিত্থিযলিঙ্গং ৱা সমাদিযতি, তদা ৱিব্ভন্তা নাম হোতি. তত্থ যা ভিক্খুনিলিঙ্গে ঠিতাৱ তিত্থিযৱতং সমাদিযতি, সা তিত্থিযপক্কন্তকো ভিক্খু ৱিয পচ্ছা পব্বজ্জম্পি ন লভতি, সেসা পব্বজ্জমেৱেকং লভন্তি, ন উপসম্পদং. পাড়িযং কিঞ্চাপি ‘‘যা সা, ভিক্খৱে, ভিক্খুনী সকাসাৱা তিত্থাযতনং সঙ্কন্তা, সা আগতা ন উপসম্পাদেতব্বা’’তি ৱচনতো যা পঠমং ৱিব্ভমিত্ৱা পচ্ছা তিত্থাযতনং সঙ্কন্তা, সা আগতা উপসম্পাদেতব্বাতি অনুঞ্ঞাতং ৱিয দিস্সতি. সঙ্গীতিআচৰিযেহি পন ‘‘চতুৱীসতি পাৰাজিকানী’’তি ৱুত্তত্তা ন পুন সা উপসম্পাদেতব্বা, তস্মা এৱ সিক্খাপচ্চক্খানং নানুঞ্ঞাতং ভগৱতা. অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্না পন ভিক্খুনী এৱ. পক্খপণ্ডকীপি ভিক্খুনী এৱ. কিন্তি পুচ্ছা.

ৱিনীতৱত্থুৱণ্ণনা

৬৭. ৱিনীতানি ৱিনিচ্ছিতানি ৱত্থূনি ৱিনীতৱত্থূনি. তেসং তেসং ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খূ’’তিআদীনং ৱত্থূনং পাটেক্কং নামগণনং উদ্ধৰিত্ৱা উদ্ধৰিত্ৱা ঊনাধিকদোসসোধনট্ঠেন উদ্দানা চ তা মত্ৰাদিসিদ্ধিগাথাহি ছন্দোৱিচিতিলক্খণেন গাথা চাতি ‘‘উদ্দানগাথা নামা’’তি ৱুত্তং, দে, সোধনে ইতি ধাতুস্স ৰূপং উদ্দানাতি ৱেদিতব্বং. ইমা পন উদ্দানগাথা ধম্মসঙ্গাহকত্থেৰেহি সঙ্গীতিকালে ঠপিতা, কত্থাতি চে? পদভাজনীযাৱসানে. ‘‘ৱত্থুগাথা নাম ‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খূ’তিআদীনং ইমেসং ৱিনীতৱত্থূনং নিদানানী’’তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং, তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেন ৱিনীতৱত্থূনি এৱ ‘‘ৱত্থুগাথা’’তি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. ইদমেত্থ সমাসতো অধিপ্পাযনিদস্সনং – ‘‘আপত্তিং ত্ৱং, ভিক্খু, আপন্নো পাৰাজিক’’ন্তি মূলাপত্তিদস্সনৱসেন ৱা, ‘‘অনাপত্তি, ভিক্খু, পাৰাজিকস্স, আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসস্স, দুক্কটস্সা’’তি আপত্তিভেদদস্সনৱসেন ৱা, ‘‘অনাপত্তি, ভিক্খু, অসাদিযন্তস্সা’’তি অনাপত্তিদস্সনৱসেন ৱা যানি ৱত্থূনি ৱিনীতানি ৱিনিচ্ছিতানি, তানি ৱিনীতৱত্থূনি নাম. তেসং ৱিনীতৱত্থূনং নিদানৱত্থুদীপিকা তন্তি ৱত্থুগাথা নাম. উদ্দানগাথাৱ ‘‘ৱত্থুগাথা’’তি ৱুত্তাতি একে. তেসং ‘‘ইমিনা লক্খণেন আযতিং ৱিনযধৰা ৱিনযং ৱিনিচ্ছিনিস্সন্তী’’তি ৱচনেন ৱিৰুজ্ঝতি. ন হি উদ্দানগাথাযং কিঞ্চিপি ৱিনিচ্ছযলক্খণং দিস্সতি, উদ্দানগাথানং ৱিসুং পযোজনং ৱুত্তং ‘‘সুখং ৱিনযধৰা উগ্গণ্হিস্সন্তী’’তি, তস্মা পযোজননানত্ততোপেতং নানত্তং ৱেদিতব্বং. তত্থাযং ৱিগ্গহো – ৱত্থূনি এৱ গাথা ৱত্থুগাথা. ৱিনীতৱত্থুতো ৱিসেসনত্থমেত্থ গাথাগ্গহণং. উদ্দানগাথাতো ৱিসেসনত্থং ৱত্থুগ্গহণন্তি ৱেদিতব্বং. কেচি পন ‘‘গাথানং ৱত্থূনীতি ৱত্তব্বে ৱত্থুগাথাতি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. মক্কটিৱত্থুং অঞ্ঞে তত্থ ভিক্খূ আৰোচেসুং, ইধ সযমেৱ. তত্থ কাৰণস্স ‘‘ভগৱতা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি ৱুত্তত্তা ৱজ্জিপুত্তকাপি অঞ্ঞে এৱ. ‘‘তত্থ আনন্দত্থেৰো, ইধ তে এৱা’’তি অঞ্ঞতৰস্মিং গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. আচৰিযস্স অধিপ্পাযো পুব্বে ৱুত্তো, তস্মা উপপৰিক্খিতব্বং.

৬৭-৮. ঞত্ৱাতি অপুচ্ছিত্ৱা সযমেৱ ঞত্ৱা. পোক্খৰন্তি সৰীৰং ভেৰিপোক্খৰং ৱিয. লোকিযা অৱিকলং ‘‘সুন্দৰ’’ন্তি ৱদন্তি, তস্মা ৱণ্ণপোক্খৰতাযাতি পঠমেনত্থেন ৱিসিট্ঠকাযচ্ছৱিতাযাতি অত্থো, দুতিযেন ৱণ্ণসুন্দৰতাযাতি. ‘‘উপ্পলগব্ভৱণ্ণত্তা সুৱণ্ণৱণ্ণা, তস্মা উপ্পলৱণ্ণাতি নামং লভী’’তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. নীলুপ্পলৱণ্ণা কাযচ্ছৱীতি ৱচনং পন সামচ্ছৱিং দীপেতি. লোকে পন ‘‘উপ্পলসমা পসত্থসামা’’তি ৱচনতো ‘‘যা সামা সামৱণ্ণা সামতনুমজ্ঝা, সা পাৰিচৰিযা সগ্গে মম ৱাসো’’তি ৱচনতো সামচ্ছৱিকা ইত্থীনং পসত্থা. ‘‘যাৱস্সা নং অন্ধকাৰ’’ন্তিপি পাঠো. কিলেসকামেহি ৱত্থুকামেসু যো ন লিম্পতি.

৬৯. ইত্থিলিঙ্গং পাতুভূতন্তি ইত্থিসণ্ঠানং পাতুভূতং, তঞ্চ খো পুৰিসিন্দ্ৰিযস্স অন্তৰধানেন ইত্থিন্দ্ৰিযস্স পাতুভাৱেন. এৱং পুৰিসিন্দ্ৰিযপাতুভাৱেপি. এতেন যথা ব্ৰহ্মানং পুৰিসিন্দ্ৰিযং নুপ্পজ্জতি, কেৱলং পুৰিসসণ্ঠানমেৱ উপ্পজ্জতি, যথা চ কস্সচি পণ্ডকস্স ৱিনাপি পুৰিসিন্দ্ৰিযেন পুৰিসসণ্ঠানং উপ্পজ্জতি, ন তথা তেসন্তি দস্সিতং হোতি, তং পন ইত্থিন্দ্ৰিযং, পুৰিসিন্দ্ৰিযং ৱা অন্তৰধাযন্তং মৰন্তানং ৱিয পটিলোমক্কমেন সত্তৰসমচিত্তক্খণতো পট্ঠায অন্তৰধাযতি. পচ্চুপ্পন্নে ইন্দ্ৰিযে নিৰুদ্ধে ইতৰং ৱিসভাগিন্দ্ৰিযং পাতুভৱতি. যস্মা মহানিদ্দং ওক্কন্তস্সেৱ কিৰস্স ৱিসভাগিন্দ্ৰিযং পাতুভৱতি, তস্মা ‘‘ৰত্তিভাগে নিদ্দং ওক্কন্তস্সা’’তি ৱুত্তং. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তংযেৱ উপজ্ঝং তমেৱ উপসম্পদ’’ন্তি ৱচনতো পৱত্তিনীযেৱ উপজ্ঝাযা, উপসম্পদাচৰিযা ভিক্খুনীযেৱ আচৰিযাতি কত্ৱা তাসং উপজ্ঝাযৱত্তং, আচৰিযৱত্তঞ্চ ইমিনা ভিক্খুনাসদাসাযং পাতং ভিক্খুনুপস্সযং গন্ত্ৱা কাতব্বং, তাহি চ ইমস্স ৱিহাৰং আগম্ম সদ্ধিৱিহাৰিকৱত্তাদি কাতব্বং নু খোতি চে? ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ভিক্খুনীহি সঙ্গমিতু’’ন্তি ৱচনেন ৱিনাভাৱদীপনতো কেৱলং ন পুন উপজ্ঝা গহেতব্বা, ন চ উপসম্পদা কাতব্বাতি দস্সনত্থমেৱ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তংযেৱ উপজ্ঝ’’ন্তিআদি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তত্থ ভিক্খুনীহি সঙ্গমিতুন্তি ভিক্খূহি ৱিনা হুত্ৱা ভিক্খুনীহি এৱ সদ্ধিং সমঙ্গী ভৱিতুং অনুজানামীতি অত্থো, তস্মা ইমিনা পাড়িলেসেন ‘‘তস্সা এৱ গামন্তৰাদীহি অনাপত্তী’’তি অট্ঠকথাৱচনং সিদ্ধং হোতি, আগন্ত্ৱা সঙ্গমিতুং সক্কা, যঞ্চ ভগৱতা গমনং অনুঞ্ঞাতং, তং নিস্সায কুতো গামন্তৰাদিপচ্চযা আপত্তি. ন হি ভগৱা আপত্তিযং নিযোজেতীতি যুত্তমেৱ তং, অঞ্ঞথা ‘‘যা আপত্তিযো ভিক্খূনং ভিক্খুনীহি অসাধাৰণা, তাহি আপত্তীহি অনাপত্তী’’তি পাড়িৱচনতো ন গামন্তৰাদীহি অনাপত্তীতি আপজ্জতি. সাধাৰণতা আপত্তিযেৱ ‘‘যা আপত্তিযো ভিক্খূনং ভিক্খুনীহি অসাধাৰণা, যা চ ভিক্খুনীহি সঙ্গমন্তিযা গামন্তৰনদীপাৰৰত্তিৱিপ্পৱাসগণওহীযনাপত্তিযো, তাহি আপত্তীহি অনাপত্তী’’তি ন ৱুত্তত্তাতি চে? ন ৱুত্তং অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. ভিক্খুনীহি সদ্ধিং সঙ্কন্তাযপি তস্সা তা পহায অঞ্ঞাহি সঙ্গমন্তিযা গামন্তৰাদীহি অনাপত্তি এৱ সব্বকালন্তি ইমস্স অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো তথা ন ৱুত্তন্তি অত্থো. তত্থ গামন্তৰাপত্তাদিৱত্থুং সঞ্চিচ্চ তস্মিং কালে অজ্ঝাচৰন্তীপি সা লিঙ্গপাতুভাৱেন কাৰণেন অনাপজ্জনতো অনাপত্তি. অনাপজ্জনট্ঠেনেৱ ৱুট্ঠাতি নামাতি ৱেদিতব্বা. তথা যোগী অনুপ্পন্নে এৱ কিলেসে নিৰোধেতি. অবন্ধনোপি পত্তো ‘‘ঊনপঞ্চবন্ধনো’’তি ৱুচ্চতি, সব্বসো ৱা পন ন সাৱেতি অপ্পচ্চক্খাতা হোতি সিক্খা, এৱমিধ অনাপন্নাপি আপত্তি ৱুট্ঠিতা নাম হোতীতি ৱেদিতব্বা.

যস্মা পন সা পুৰিসেন সহসেয্যাপত্তিং অনাপজ্জন্তীপি সক্কোতি ভিক্খুনীহি সঙ্গমিতুং, তস্মা অনাপত্তীতি কত্ৱা অট্ঠকথাযং ‘‘উভিন্নম্পি সহসেয্যাপত্তি হোতী’’তি ৱুত্তং. ৱুত্তঞ্হেতং পৰিৱাৰে ‘‘অপৰেহিপি চতূহাকাৰেহি আপত্তিং আপজ্জতি সঙ্ঘমজ্ঝে গণমজ্ঝে পুগ্গলস্স সন্তিকে লিঙ্গপাতুভাৱেনা’’তি (পৰি. ৩২৪). যং পন ৱুত্তং পৰিৱাৰে ‘‘অত্থাপত্তি আপজ্জন্তো ৱুট্ঠাতি ৱুট্ঠহন্তো আপজ্জতী’’তি (পৰি. ৩২৪), তস্স সহসেয্যাদিং আপজ্জতি অসাধাৰণাপত্তীহি ৱুট্ঠাতি, তদুভযম্পি সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. দূৰে ৱিহাৰো হোতি পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিমং, ৱিহাৰতো পট্ঠায গামং পৱিসন্তিযা গামন্তৰং হোতীতি অত্থো. সংৱিদহনং পৰিমোচেত্ৱাতি অদ্ধানগমনসংৱিদহনং অকত্ৱাতি অত্থো. তা কোপেত্ৱাতি পৰিচ্চজিত্ৱাতি অত্থো. ‘‘পৰিপুণ্ণৱস্সসামণেৰেনাপী’’তি ৱচনতো অপৰিপুণ্ণৱস্সস্স উপজ্ঝাযগ্গহণং নত্থীতি ৱিয দিস্সতি. ৱিনযকম্মং কত্ৱা ঠপিতোতি ৱিকপ্পেত্ৱা ঠপিতো. অৱিকপ্পিতানং দসাহাতিক্কমে নিস্সগ্গিযতা ৱেদিতব্বা. পুন পটিগ্গহেত্ৱা সত্তাহং ৱট্টতীতি পন ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ভিক্খূনং সন্নিধিং ভিক্খুনীহি পটিগ্গাহাপেত্ৱা পৰিভুঞ্জিতু’’ন্তি (চূড়ৱ. ৪২১) ৱচনতো ৱুত্তং. অনপেক্খৱিস্সজ্জনেনাতি ৱত্থুং অনপেক্খৱিস্সজ্জনেন ৱা পটিগ্গহণেন ৱা পুন পটিগ্গহেত্ৱা পৰিভুঞ্জিস্সামীতি. পক্খমানত্তকালে পুনদেৱ লিঙ্গং পৰিৱত্ততি ছাৰত্তং মানত্তমেৱ দাতব্বন্তি সচে, ভিক্খুকালে অপ্পটিচ্ছন্নায আপত্তিযা, নো পটিচ্ছন্নাযাতি নো লদ্ধীতি আচৰিযো.

পৰিৱাসদানং পন নত্থীতি ভিক্খুনিযা ছাদনাসম্ভৱতো ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সচে ভিক্খুনী অসাধাৰণং পাৰাজিকাপত্তিং আপজ্জিত্ৱা পুৰিসলিঙ্গং পটিলভতি, ভিক্খূসু উপসম্পদং ন লভতি, পব্বজ্জং লভতি, অনুপব্বজিত্ৱা ভিক্খুভাৱে ঠিতো সহসেয্যাপত্তিং ন জনেতি. ৱিব্ভন্তায ভিক্খুনিযা পুৰিসলিঙ্গে পাতুভূতে ভিক্খূসু উপসম্পদং ন লভতি, পাৰাজিকং. অৱিব্ভন্তমানস্স গহট্ঠস্সেৱ সতো ভিক্খুনীদূসকস্স সচে ইত্থিলিঙ্গং পাতুভৱতি, নেৱ ভিক্খুনীসু উপসম্পদং লভতি, ন পুন লিঙ্গপৰিৱত্তে জাতে ভিক্খূসু ৱাতি. ভিক্খুনিযা লিঙ্গপৰিৱত্তে সতি ভিক্খু হোতি, সো চে সিক্খং পচ্চক্খায ৱিব্ভমিত্ৱা ইত্থিলিঙ্গং পটিলভেয্য, ভিক্খুনীসু উপসম্পদং পটিলভতি উভযত্থ পুব্বে পাৰাজিকভাৱং অপ্পত্তত্তা. যা পন ভিক্খুনী পৰিপুণ্ণদ্ৱাদসৱস্সা পুৰিসলিঙ্গং পটিলভেয্য, উপসম্পন্নো ভিক্খু এৱ. পুন সিক্খং পচ্চক্খায আগতো ন উপসম্পাদেতব্বো অপৰিপুণ্ণৱীসতিৱস্সত্তা. পুন লিঙ্গপৰিৱত্তে সতি ভিক্খুনীসু উপসম্পদং লভতি. এৱং চে কতদ্ৱাদসসঙ্গহস্স দাৰকস্স লিঙ্গপৰিৱত্তে সতি গিহিগতা ইত্থী হোতি, পৰিপুণ্ণদ্ৱাদসৱস্সা উপসম্পাদেতব্বা কিৰ. ভিক্খুনিযা ইত্থিলিঙ্গন্তৰধানেন, ভিক্খুস্স ৱা পুৰিসলিঙ্গন্তৰধানেন পক্খপণ্ডকভাৱো ভৱেয্য, ন সা ভিক্খুনী ভিক্খুনীহি নাসেতব্বা ভিক্খু ৱা ভিক্খূহি পুন পকতিভাৱাপত্তিসম্ভৱা. পকতিপণ্ডকং পন সন্ধায ‘‘পণ্ডকো নাসেতব্বো’’তি ৱুত্তং. পক্খপণ্ডকো হি সংৱাসনাসনায নাসেতব্বো, ইতৰো উভযনাসনাযাতি অত্থো. যদি তেসং পুন পকতিভাৱো ভৱেয্য, ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তংযেৱ উপজ্ঝং তমেৱ উপসম্পদং তানিযেৱ ৱস্সানি ভিক্খুনীহি সঙ্গমিতু’’ন্তি অযং ৱিধি সম্ভৱতি. সচে নেসং লিঙ্গন্তৰং পাতুভৱেয্য, সো চ ৱিধি, যা আপত্তিযো ভিক্খূনং ভিক্খুনীহি সাধাৰণা, তা আপত্তিযো ভিক্খুনীনং সন্তিকে ৱুট্ঠাতুং অসাধাৰণাহি অনাপত্তীতি অযম্পি ৱিধি সম্ভৱতি. যং ৱুত্তং পৰিৱাৰে ‘‘সহ পটিলাভেন পুৰিমং জহতি, পচ্ছিমে পতিট্ঠাতি, ৱিঞ্ঞত্তিযো পটিপ্পস্সম্ভন্তি, পঞ্ঞত্তিযো নিৰুজ্ঝন্তি, সহ পটিলাভেন পচ্ছিমং জহতি, পুৰিমে পতিট্ঠাতি, ৱিঞ্ঞত্তিযো’’তিআদি, তং যথাৱুত্তৱিধিং সন্ধায ৱুত্তন্তি অম্হাকং খন্তীতি আচৰিযো. ইত্থিলিঙ্গং, পুৰিসলিঙ্গং ৱা অন্তৰধাযন্তং কিং সকলম্পি সৰীৰং গহেত্ৱা অন্তৰধাযতি, উদাহু সযমেৱ. কিঞ্চেত্থ – যদি তাৱ সকলং সৰীৰং গহেত্ৱা অন্তৰধাযতি, অযং পুগ্গলো চুতো ভৱেয্য. তস্মা সামঞ্ঞা চুতো ভৱেয্য, পুন উপসম্পজ্জন্তো ওপপাতিকো ভৱেয্য. অথ সযমেৱ অন্তৰধাযতি, সোপি ভাৱো তস্স ৱিৰুজ্ঝতি. ইত্থিন্দ্ৰিযাদীনি হি সকলম্পি সৰীৰং ব্যাপেত্ৱা ঠিতানীতি খণনিৰোধো ৱিয তেসং অন্তৰধানং ৱেদিতব্বং, তস্মা যথাৱুত্তদোসপ্পসঙ্গাভাৱো ৱেদিতব্বো. অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠপ্পভানং দীপানং একপ্পভানিৰোধেপি ইতৰিস্সা ঠানং ৱিয সেসসৰীৰট্ঠানং তত্থ হোতীতি ৱেদিতব্বং.

৭১-২. মুচ্চতু ৱা মা ৱা দুক্কটমেৱাতি মোচনৰাগাভাৱতো. অৱিসযোতি অসাদিযনং নাম এৱৰূপে ঠানে দুক্কৰন্তি অত্থো. মেথুনধম্মো নাম উভিন্নং ৱাযামেন নিপজ্জতি ‘‘তস্স দ্ৱযংদ্ৱযসমাপত্তী’’তি ৱুত্তত্তা, তস্মা ত্ৱং মা ৱাযাম, এৱং তে অনাপত্তি ভৱিস্সতি, কিৰিযঞ্হেতং সিক্খাপদন্তি ৱুত্তং হোতি, ‘‘আপত্তিং ত্ৱং ভিক্খু আপন্নো পাৰাজিক’’ন্তি ৱচনতো অকিৰিযম্পেতং সিক্খাপদং যেভুয্যেন ‘‘কিৰিয’’ন্তি ৱুচ্চতীতি সিদ্ধং হোতি.

৭৩-৪. ‘‘পাৰাজিকভযেন আকাসগতমেৱ কত্ৱা পৱেসনাদীনি কৰোন্তস্স সহসা তালুকং ৱা পস্সং ৱা অঙ্গজাতং ছুপতি চে, দুক্কটমেৱা’’তি ৱদন্তি. কস্মা? ন মেথুনৰাগত্তাতি, ৱীমংসিতব্বং. দন্তানং বাহিৰভাৱো ওট্ঠানং বাহিৰভাৱো ৱিয থুল্লচ্চযৱত্থু হোতীতি ৱুত্তং ‘‘বহি নিক্খন্তদন্তে জিৱ্হায চ থুল্লচ্চয’’ন্তি. তং পুগ্গলং ৱিসঞ্ঞিং কত্ৱাতি ৱচনেন সো পুগ্গলো খিত্তচিত্তো নাম হোতীতি দস্সিতং হোতি. যো পন পুগ্গলো ন ৱিসঞ্ঞীকতো, সো চে অত্তনো অঙ্গজাতস্স ধাতুঘট্টনচৰিণিজ্ঝিণিকাদিসঞ্ঞায সাদিযতি, মেথুনসঞ্ঞায অভাৱতো ৱিসঞ্ঞীপক্খমেৱ ভজতীতি তস্স অনাপত্তিচ্ছাযা দিস্সতি. ‘‘মেথুনমেতং মঞ্ঞে কস্সচি অমনুস্সস্সা’’তি ঞত্ৱা সাদিযন্তস্স আপত্তি এৱ. পণ্ডকস্স মেথুনধম্মন্তি পণ্ডকস্স ৱচ্চমগ্গে ৱা মুখে ৱা, ভুম্মত্থে ৱা সামিৱচনং. অৱেদযন্তস্সপি সেৱনচিত্তৱসেন আপত্তি সন্থতেনেৱ সেৱনে ৱিয.

উপহতিন্দ্ৰিযৱত্থুস্মিং ‘‘এতমত্থং আৰোচেসুং, সো আৰোচেসী’’তি দুৱিধো পাঠো অত্থি. তত্থ ‘‘আৰোচেসু’’ন্তি ৱুত্তপাঠো ‘‘ৱেদিযি ৱা সো ভিক্খৱে’’তি ৱুত্তত্তা সুন্দৰং, অঞ্ঞথা ‘‘আপত্তিং ত্ৱং ভিক্খূ’’তি ৱত্তব্বং সিযা. ‘‘ৱেদিযা ৱা’’তি দীপৱাসিনো পঠন্তি কিৰ, মেথুনধম্মস্স পুব্বপযোগা হত্থগ্গাহাদযো, তস্মা ‘‘দুক্কটমেৱস্স হোতী’’তি ইমিনা পুৰিমপদেন সম্বন্ধো. যস্মা পন দুক্কটমেৱস্স হোতি, তস্মা যাৱ সীসং ন পাপুণাতি পুগ্গলো, তাৱ দুক্কটে তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. সীসং নাম মগ্গপটিপাদনং. ‘‘সীসং ন পাপুণাতীতি পাৰাজিকং ন হোতি তাৱ পুব্বপযোগদুক্কটে তিট্ঠতী’’তি অঞ্ঞতৰস্মিং গণ্ঠিপদে লিখিতং. উচ্চালিঙ্গপাণকদট্ঠেনাতি এত্থ ভাৱনিট্ঠাপচ্চযো ৱেদিতব্বো. দট্ঠেন দংসেন খাদনেনাতি হি অত্থতো একং.

৭৬-৭. সঙ্গামসীসে যুদ্ধমুখে যোধপুৰিসো ৱিযাযং ভিক্খূতি ‘‘সঙ্গামসীসযোধো ভিক্খূ’’তি ৱুচ্চতি. ৰুক্খসূচিদ্ৱাৰং উপিলৱায, একেন ৱা বহূহি ৱা কণ্টকেহি থকিতব্বং কণ্টকদ্ৱাৰং. দুস্সদ্ৱাৰং সাণিদ্ৱাৰঞ্চ দুস্সসাণিদ্ৱাৰং. ‘‘কিলঞ্জসাণী’’তিআদিনা ৱুত্তং সব্বম্পি দুস্সসাণিযমেৱ সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তং. একসদিসত্তা ‘‘এক’’ন্তি ৱুত্তং. আকাসতলেতি হম্মিযতলেতি অত্থো. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপোতি ইদানি ৱত্তব্বং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘কিঞ্চি কৰোন্তা নিসিন্না হোন্তীতি ৱুত্তত্তা নিপন্নানং আপুচ্ছনং ন ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘যথাপৰিচ্ছেদমেৱ চ ন উট্ঠাতি, তস্স আপত্তিযেৱা’’তি কিঞ্চাপি অৱিসেসেন ৱুত্তং, অনাদৰিযদুক্কটাপত্তি এৱ তত্থ অধিপ্পেতা. কথং পঞ্ঞাযতীতি? ‘‘ৰত্তিং দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা নিপন্নো অৰুণে উগ্গতে উট্ঠহতি, অনাপত্তী’’তি ৱুত্তত্তা, মহাপচ্চৰিযং ৱিসেসেত্ৱা ‘‘অনাদৰিযদুক্কটাপি ন মুচ্চতী’’তি ৱুত্তত্তা চ, তেন ইতৰস্মা দুক্কটা মুচ্চতীতি অধিপ্পাযো. যথাপৰিচ্ছেদমেৱ চ ন উট্ঠাতি, তস্স আপত্তিযেৱাতি এত্থ ন অনাদৰিযদুক্কটং সন্ধায ৱুত্তং. যথাপৰিচ্ছেদমেৱাতি অৱধাৰণত্তা পৰিচ্ছেদতো অব্ভন্তৰে ন হোতীতি ৱুত্তং হোতি. পুন ‘‘সুপতী’’তি ৱুত্তট্ঠানে ৱিয সন্নিট্ঠানং গহেত্ৱা ৱুত্তং. এৱং নিপজ্জন্তোতি নিপজ্জনকালে আপজ্জিতব্বদুক্কটমেৱ সন্ধায ৱুত্তং, তস্মা যথাপৰিচ্ছেদেন উট্ঠহন্তস্স দ্ৱে দুক্কটানীতি ৱুত্তং হোতীতি. অন্ধকট্ঠকথাযম্পি ‘‘যদি ৰত্তিং দ্ৱাৰং অসংৱৰিত্ৱা নিপন্নো ‘দিৱা ৱুট্ঠহিস্সামী’তি, অনাদৰিযে আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৱুত্তং, এত্থাপি ‘‘নিপন্নো’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘অৰুণে উট্ঠিতে উট্ঠাহী’’তি ন ৱুত্তত্তা চ জানিতব্বং. ‘‘মহাপচ্চৰিযং অনাদৰিযদুক্কটমেৱ সন্ধায ৱুত্তং, ন অট্ঠকথাযং ৱুত্তদুক্কট’’ন্তি একে ৱদন্তি. তস্স অনাপত্তীতি অত্থতো অনিপন্নত্তা ৱুত্তং. ‘‘সচে পন ৰত্তিং সংৱৰিত্ৱা নিপন্নো, অৰুণুট্ঠানসমযে কোচি ৱিৱৰতি, দ্ৱাৰজগ্গনাদীনি অকত্ৱা নিপন্নস্স আপত্তিযেৱ. কস্মা? আপত্তিখেত্তত্তা’’তি ৱদন্তি.